03 Beleidsplan Openbare Verlichting 2022-2026
Tekst van het document
OPENBARE VERLICHTING BELEIDSPLAN PERIODE 2022-2026
Oktober 2021 Gemeente Venray Postbus 500 5800 AM Venray Samengesteld door: Marcel van der Staaij (Spectrum Advies & Design B.V.) Joost Albers (gemeente Venray)
Colofon Project
Actualisatie beleidsplan periode 2022 – 2026 Openbare Verlichting
Opdrachtgever
Gemeente Venray
Opdrachtnummer
2021-40 Actualisatie beleidsplan OVL 2022-2026
Projectbegeleider
J. Albers
Opdrachtnemer
Spectrum Advies & Design B.V. Postbus 38 3880 AA Putten 0341 35 90 00 www.spectrumadvies.nl
Projectnummer
S21015
Projectmedewerker(s)
M. van der Staaij
Samengesteld door
Spectrum Advies & Design B.V. Hans van Bakel (Beleidsplan 2017-2021) Marcel van der Staaij (Beleidsplan 2021-2025) Gemeente Venray Joost Albers
Datum
19 oktober 2021
Versie
1.0 status DEFINITIEF
1 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
Inhoudsopgave Samenvatting
3
1
Inleiding
8
2
Beleidskaders
9
2.1
Het doel van openbare verlichting
9
2.2
Beeldkwaliteit en uitstraling
12
2.3
Openbare Verlichtingsnetten
13
2.4
Installatieverantwoordelijkheid
15
2.5
Milieu ambities
16
3
Openbare verlichting en ontwikkelingen
19
3.1
Huidige stand van de technologie en innovatie
19
3.2
Toekomstige ontwikkelingen
20
3.3
Circulaire economie
26
4
Actuele gemeentelijke beheerkaders
29
4.1
Beheer: in stand houden en verbeteren van verlichting
29
4.2
Organisatie van het beheer
30
4.3
Beheermaatregelen instandhouding
30
4.4
Openbare verlichting, wegtypen en inrichting
33
5
Beheer nu en de toekomst
35
5.1
Effecten van vervangen oude verlichting
36
6
Financieel uitvoeringsplan
39
6.1
Actualisatie begroting
39
6.2
Begroting 2022-2026
40
Bijlagen
41
2 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
Samenvatting Openbare verlichting heeft primair tot doel een bijdrage te leveren aan verkeersveiligheid en sociale veiligheid. De gemeente hanteert hiervoor de landelijk toegepaste richtlijnen. Naast de genoemde veiligheidsdoelen levert verlichting ook een bijdrage aan de sfeer en leefbaarheid van de openbare ruimte. In 2016 heeft de raad ingestemd met het beleidsplan Openbare Verlichting 2017-2021. Dit beleidsplan 2022-2026 gaat verder op de weg die in 2016 is ingeslagen en geeft een doorkijk naar de toekomst voor de komende 5 jaren. De gemeente Venray heeft circa 9500 lichtobjecten in beheer. De voornaamste uitgangspunten voor de openbare verlichting worden in onderstaande alinea’s nader uiteengezet. Duurzame innovatie, ruimte voor kennisontwikkeling, samen met bewoners De gemeente draagt al enige tijd haar steentje bij aan duurzaamheid. In samenwerking met de gemeente Beesel en Venlo is in 2013 een energiestrategie ontwikkeld. Bij de openbare verlichting komt dit tot uiting door tijdens de grootschalige vervanging van openbare verlichting energiezuinige led-lichtbronnen en dimmers toe te passen, maar ook ruimte te maken voor innovatie en beleving, leefbaarheid en sfeer.
Goede voorbeelden hiervan zijn de reeds gerealiseerde vervangingsprojecten, samenwerking met het Raayland College, toepassen van circulaire materialen, bewonersparticipatie en het toepassen van dynamische verlichting. De afgelopen beheerperiode zijn ruim 3500 armaturen vervangen en voorzien van led. In de gebieden Veulen, Vredepeel, Antoniusveld, Molenklef, Vlakwater, Keizersveld en Smakterheide is de verlichting bijna volledig (>90%) voorzien van led. Hierdoor is (over de hele gemeente bezien) een energiebesparing van meer dan 22% gerealiseerd t.o.v. 20131. Daarmee voldoet de gemeente aan de SER-energiebesparingsdoelstelling uit het energieakkoord (2013) voor 2020 (20% energiebesparing) en ligt de gemeente op koers om de doelstelling voor 2030 (50% energiebesparing) te gaan behalen.
1 2013 is het peiljaar voor het energieakkoord openbare verlichting
3 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
In 2017 is de gemeente, in samenwerking met het Technasium van het Raaylandcollege, een onderzoek gestart hoe de voetgangersbrug over de Zuidsingel innovatief, anders en energiezuiniger verlicht kan worden.
Voetgangersbrug Raayland College (bron foto: google maps).
Dit heeft in 2020 geresulteerd in een dynamisch verlichte brug die in kleur in te stellen en aan te passen is.
Voetgangersbrug Raayland College na renovatie
In het kader van bewonersparticipatie heeft een participatietraject gelopen voor de armatuurkeuze in Veulen. Het armatuur links, met blauwe led-rand, is op initiatief van de werkgroep in het dorp en in overleg met de gemeente toegepast langs de doorgaande wegen in Veulen. Op deze wijze krijgt de verlichting in de kerkdorpen of wijken een eigen karakter en kan de burger zich met zijn omgeving identificeren. Ook in Wanssum, Blitterswijck, Antoniusveld en Zandakker zijn inmiddels diverse participatietrajecten opgestart.
4 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
Langs steeds meer wegen worden de nieuwe armaturen voorzien van dynamische verlichting. Hiermee is het mogelijk om het lichtniveau te verhogen, te verlagen of uit te schakelen op basis van verkeersdrukte en behoefte. Hierdoor brandt de verlichting alleen op momenten dat het daadwerkelijk nodig is. Bijkomend voordeel is dat storingen worden geregistreerd en direct gemeld in het centrale beheersysteem. In de afgelopen beleidsperiode zijn deze dynamische systemen toegepast langs onder meer de volgende wegen:
Schoolfietsroute fietspad Wanssum en Geijsteren (uit, tenzij fietsers aanwezig zijn).
Fietspaden gebied Vlakwater (uit, tenzij fietsers aanwezig zijn).
Doorgaande weg Castenray en Oirlo (’s-nachts 10% licht).
Beleidsuitgangspunten openbare verlichting a. De toe te passen verlichtingskwaliteit wordt gebaseerd op de richtlijnen van de NSVV, (NPR13201). b. In buitengebieden wordt in principe niet verlicht, tenzij dit voor de verkeersveiligheid noodzakelijk is. c. De gemeente zet in op verder verduurzamen van openbare verlichting. Bij planvorming in relatie tot aanpak zal het effect op duurzaamheid aandacht krijgen. Zo zal bij vervanging standaard worden uitgegaan van led als lichtbron inclusief de toepassing van dimmen om het energieverbruik verder terug te brengen en daarmee te besparen op onderhoud. Energiestrategie en energieakkoord Omdat dit beleidsplan een voorzetting betreft (actualisatie) van het beleidsplan 2017-2021, hanteren we ook in dit plan het uitgangspunt dat de aanpassing van verlichting geschiedt in de geest van de uit 2013 daterende gemeentelijke energiestrategie 2030 ‘Energie voor groene groei’ (opgesteld vanuit een gezamenlijk initiatief van de gemeenten Venlo, Beesel en Venray) en wordt met betrekking tot doelstellingen verwezen naar het (landelijke) energieakkoord uit 2013. Dit energieakkoord is in 2019 opgegaan in het klimaatakkoord. Vanuit het klimaatakkoord zijn op landelijke schaal de regio’s aan de slag gegaan met een regionale energiestrategie (RES). Venray valt binnen de regio noord en midden Limburg, waarvoor inmiddels een versie 1.0 is gepresenteerd.
Elektrische aansluitingen De openbare verlichting is aangesloten op het net van de netbeheerder Enexis. Dit net is voorzien van een slimme meter, zodat het verbruik van de openbare verlichting kan worden afgelezen en verrekend met de gemeente. Het aan- en uitschakelen van de verlichting geschiedt via lichtsensoren. Voordeel hiervan is dat de verlichting in de winter op donkere dagen langer blijft branden zodat bijvoorbeeld kinderen zich veilig naar school kunnen begeven.
5 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
Beheer, instandhouding en renovatie Voor instandhouding, verbetering en vernieuwing werkt de gemeente samen met een externe beheerder en een onderhoudsaannemer. De gemeente stuurt op de processen en beheert duurzaam: vervanging van apparatuur gebeurt pas als deze is afgeschreven of wanneer de kosten voor storingen te hoog gaan worden. Een deel van de installatie is de komende beleidsperiode aan vervanging toe. In dit plan is geïnventariseerd welke financiële middelen nodig zijn om de renovatie uit te kunnen voeren. Installatieverantwoordelijkheid De gemeente Venray is als eigenaar van elektrische installaties verantwoordelijk voor een juiste bedrijfsvoering van deze installaties. Binnen de gemeente is een handboek voor de bedrijfsvoering van de elektrische installaties aanwezig en is de beheerder van de openbare verlichting aangewezen als installatieverantwoordelijke. Hiermee kan de gemeente aantonen dat op afdoende wijze aan de zorgplicht vanuit de NEN3140 is voldaan. Effect op de begroting van openbare verlichting In de reeds vastgestelde gemeentelijke begroting 2022 zijn de volgende middelen opgenomen voor openbare verlichting: Huidige begroting Exploitatie kosten Energiekosten Onderhoud technische installaties Uitbesteed werk Kapitaallasten Totaal
€ € € € €
2022 150.444 € 251.913 € 66.155 € 168.574 € 637.086 €
2023 152.698 € 255.692 € 67.147 € 188.333 € 663.870 €
2024 154.988 € 259.527 € 68.154 € 208.218 € 690.887 €
2025 157.313 € 263.420 € 69.176 € 228.239 € 718.148 €
2026 159.673 267.371 70.214 225.272 722.530
Baten Schadevergoedingen
€
2022 75.000 €
2023 75.000 €
2024 75.000 €
2025 75.000 €
2026 75.000
Investeringen Openbare verlichting
2022 332.000 €
2023 338.000 €
2024 344.000
2025
2026
€
* Investeringen komen tot uitdrukking in de kapitaallasten in de exploitatie.
Als gevolg van de schaarste in de markt (grondstoffen en componenten/ chips) zijn de prijzen van masten en elektronica de afgelopen jaren gestegen. Dit wordt opgevangen door een jaarlijkse indexatie van de investeringskosten. Onbekend is nog wat de prijsontwikkeling zal zijn in de komende periode en het gevolg hiervan voor de investeringen die nodig zijn om de gekozen doelstellingen te halen.
6 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
In de geactualiseerde begroting op basis van dit beleidsplan 2022-2026, is rekening gehouden met de investeringen t/m 2026 en het effect hiervan op de kapitaallasten, de kosten van onderhoud en energie. Ten opzichte van de huidige begroting zijn de investeringen voor de jaren 2025 en 2026 toegevoegd:
Nieuw beleidsplan Openbare Verlichting 2022-2026 Exploitatie kosten Energiekosten Onderhoud technische installaties Uitbesteed werk Kapitaallasten Totaal
€ € € € €
2022 150.444 € 251.913 € 66.155 € 168.574 € 637.086 €
2023 152.698 € 255.692 € 67.147 € 188.333 € 663.870 €
2024 154.988 € 259.527 € 68.154 € 208.218 € 690.887 €
2025 157.313 € 263.420 € 69.176 € 228.239 € 718.148 €
2026 159.673 267.371 70.214 745.630
Baten Schadevergoedingen
€
2022 75.000 €
2023 75.000 €
2024 75.000 €
2025 75.000 €
2026 75.000
Investeringen Openbare verlichting
€
2022 332.000 €
2023 338.000 €
2024 344.000 €
350.000 €
248.372
2025
* Investeringen komen tot uitdrukking in de kapitaallasten in de exploitatie.
7 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
2026
356.000
1
Inleiding
Openbare verlichting (ook afgekort als OVL) is een belangrijk element in de openbare ruimte. Bij het intreden van de avond schakelt de verlichting in. Het doel is duidelijk; in de avond- en nachtelijke uren de openbare ruimte voorzien van licht om zo bij te dragen aan het functioneren van de maatschappij gedurende de donkere uren van de dag. De actuele thematiek op het gebied van verlichting is divers. Vanuit het duurzaamheidsperspectief geldt dat minder (licht) beter is. De druk om energie te besparen wordt steeds groter. Aan de andere kant willen we ook in de avonduren actief deelnemen aan het sociale leven. Daarnaast vergrijst de bevolking. De behoefte aan meer licht wordt groter bij een hogere (gemiddelde) leeftijd. Goede verlichting wordt daarom als belangrijk ervaren. Tot slot moet het allemaal ook nog worden gerealiseerd en beheerd. Deze gemeentelijke taak wordt vanuit financieel perspectief ook steeds lastiger. De druk om te bezuinigen of te zoeken naar kostenbesparing is steeds vaker aanwezig. Kortom, diverse thema’s die soms haaks op elkaar staan. In dit beleidsplan voor 2022-2026 worden de belangrijkste thema’s voor de openbare verlichting in de gemeente Venray uiteengezet.
Doel van de Openbare Verlichting: De gemeente Venray brengt openbare verlichting aan in de openbare ruimte met als doel een aantrekkelijke en sociaal- en verkeersveilige omgeving te creëren voor inwoners en bezoekers.
8 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
2
Beleidskaders
2.1
Het doel van openbare verlichting
De verlichting heeft tot doel een bijdrage te leveren aan het functioneren van de maatschappij tijdens de donkere uren. Het ene moment heeft dit functioneren te maken met verplaatsen van A naar B, het andere moment met recreatie of ontspanning. Elke situatie vraagt om specifieke oplossingen. Overigens is ook ‘geen verlichting’ in bepaalde gevallen wenselijk! 2.1.1
Verlichten, waar en wanneer
Er kunnen redenen zijn om de openbare ruimte wel, niet of beperkt te verlichten. De vraag is of op een specifieke locatie of tijdens een specifieke periode verlichting echt noodzakelijk is? Daarbij ontstaat ook de vraag of er alternatieven zijn? Openbare verlichting kost immers geld en is een aantasting van het duister; hierdoor kunnen we bijvoorbeeld de sterren niet meer zien. Daarnaast kan verlichting verstorend werken op flora en fauna. In Nederland is het gebruikelijk om binnen de bebouwde kom verlichting aan te brengen langs o.a. doorgaande wegen (verkeersveiligheid), in woonstraten en langs fietspaden (sociale veiligheid). Buiten de bebouwde kom is het uitgangspunt om geen verlichting toe te passen (tot een minimum te beperken). Verlichting heeft hier meer een oriënterende functie waarbij alleen risicovolle punten worden verlicht. Dit kan te maken hebben met verkeersveiligheid, sociale veiligheid of een combinatie van deze factoren. Denk hierbij aan routes die veel door kwetsbare verkeersdeelnemers (voetgangers, fietsers) worden gebruikt, bijvoorbeeld schoolfietsroutes. Ook de wijze van verlichten verschilt per functie. Zo zullen lage lichtmasten vooral worden toegepast in verblijfsgebieden, terwijl hoge masten vaker worden geplaatst langs wegen met een verkeersfunctie.
Ook wordt op basis van de functie de vereiste lichtkleur, lichthoeveelheid en de verdeling van het licht over de weg bepaald.
Lichtkleur van 3000 of 4000 K is in de openbare verlichting gebruikelijk
9 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
In gebieden waar ook een prettige sfeer beoogd wordt, zoals centrumgebieden, zal tevens naar esthetische aspecten van de toegepaste apparatuur gekeken moeten worden. Kortom: de functie van de openbare ruimte bepaalt in belangrijke mate de wijze van verlichten. 2.1.2
Verkeersveiligheid
Openbare verlichting levert bij duisternis een bijdrage aan de verkeersveiligheid. Door de aanwezigheid van kunstlicht wordt de weg overzichtelijker en kunnen verkeerssituaties beter worden ingeschat. De verkeersdeelnemers moeten het verloop van de weg en de aanwezigheid van zijwegen kunnen waarnemen. Bij ingewikkelde wegsituaties zoals kruispunten, verkeerspleinen en rotondes geldt dit des te meer. Openbare verlichting vergroot aan de ene kant de verkeersveiligheid, aan de andere kant kan het automobilisten verleiden tot het nemen van grotere risico’s door bijvoorbeeld harder te gaan rijden. De uitdaging is om te zoeken naar de juiste balans tussen goede verlichting, de kosten die hieraan verbonden zijn, mogelijke hinder, gedrags- en milieueffecten. 2.1.3
Sociale veiligheid
Sociale veiligheid en openbare verlichting hebben een duidelijke relatie met elkaar: bij duisternis is vaker en eerder sprake van vandalisme, bedreiging en geweld dan op klaarlichte dag (objectieve veiligheid). Daarnaast voelen mensen zich sneller onveilig wanneer de omgeving waarin zij zich bevinden, donker en onoverzichtelijk is (subjectieve veiligheid). Zonder sociale controle geen sociale veiligheid Een gelijkmatige verdeling van het licht is belangrijk om het gevoel van veiligheid te vergroten. Bij de plaatsing van verlichting moet het ontstaan van schaduwplekken door obstakels zoveel mogelijk worden voorkomen. Een sociaal veilige omgeving hangt onder meer af van de verlichting ter plaatse, maar is ook van een menselijke factor afhankelijk: Zonder toezicht van derden heeft goede verlichting alleen de functie van ’werkverlichting’ voor kwaadwillende personen. Wanneer er geen sprake is van sociale controle, bijvoorbeeld in parken of langs wegen in buitengebieden, is het beter om alternatieve (fiets)routes te stimuleren waar verlichting én sociale controle wel aanwezig zijn. 2.1.4
Leefbaarheid, sfeer en ambiance
Bij de keuze voor verlichting gaat de gemeente uit van een goede verlichtingskwaliteit. Dit dient te worden gerealiseerd met apparatuur, waarbij ook wordt gekeken naar lage onderhoudskosten en een laag energieverbruik. De keuze voor de masten en armaturen wordt primair gemaakt op basis van functionaliteit. Esthetica speelt op de meeste locaties in de openbare ruimte een beperkte rol. Winkel- en uitgaanscentra vragen in de regel om een andere benadering. Hier worden veelal andere eisen gesteld aan de inrichting van de openbare ruimte. Dit geldt ook voor de verlichting, zowel met betrekking tot de verlichtingskwaliteit als de toe te passen apparatuur.
10 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
Extra aandacht voor de inrichting van het centrum maakt de openbare ruimte zichtbaar en leesbaar na zonsondergang en creëert een veilig gevoel. Naast de historische, toeristische, sociale en recreatieve meerwaarde, draagt een mooi verlichte openbare ruimte een identiteit uit naar gebruikers van deze ruimte. Met decoratieve armaturen en masten of het met licht accentueren van markante gebouwen kan in combinatie met openbare verlichting een aantrekkelijk geheel worden gerealiseerd. Projecties of ’bewegend licht’ hebben een andere attractiewaarde dan een object of pand dat alleen statisch in het licht wordt gezet. Een zorgvuldige afstemming met de ’gewone’ openbare verlichting is hierbij een vereiste, zowel licht-technisch als op het gebeid van het milieu. Financieel zal zowel naar de investering als de exploitatie van dergelijke verlichting gekeken moeten worden.
2.1.5
Richtlijnen voor de openbare verlichting
Richtlijn Openbare Verlichting Er is een landelijke richtlijn voor goede openbare verlichting (NPR13201-1:20182). Deze beschrijft met name de toe te passen lichtniveaus in bepaalde situaties en onder bepaalde omstandigheden. De gemeente verlicht in de geest van deze richtlijn en gaat hier pragmatisch mee om. Richtlijn Lichthinder Om te kunnen zien (en gezien worden) is meer licht nodig dan alleen op straat. Voor herkenning of duiding is licht op bijvoorbeeld gezichten, gevels en voorwerpen noodzakelijk. Het nadeel hiervan is dat de vanuit de weggebruiker of de woningen er directe inkijk aanwezig is in de lamp en dit verblinding kan veroorzaken. Voor een verlichte omgeving waar de sociale leefbaarheid en veiligheid een rol speelt zal een balans gevonden moeten worden tussen enerzijds de zichtbaarheid van de omgeving en anderzijds verblinding. De richtlijn Lichthinder van de NSVV geeft handvatten voor het voorkomen van lichthinder. PKVW Het Politiekeurmerk Veilig Wonen (PKVW) is een keurmerk voor woningen die voldoen aan de eisen op het gebied van inbraakpreventie en sociale veiligheid. Qua verlichting is het belangrijkste uitgangspunt van het PKVW dat de openbare ruimte verlicht moet worden, waarbij het onderdeel openbare verlichting in het PKVW overeenkomt met de uitgangspunten van de NPR13201.
Hiermee voldoet de openbare verlichting automatisch aan dit deel van de eisen van het PKVW. Echter gaat het PKVW uit van het verlichten van gevel tot gevel, dus inclusief de voortuinen, (openbare en particuliere) achterpaden en binnenterreinen. Voor het verlichten van de binnenterreinen, achterpaden e.d. ligt de verantwoordelijkheid voor het verlichten bij de 2
De NPR13201-1 is de richtlijn voor openbare verlichting. Deze wordt landelijk door overheden gehanteerd en is uitgevaardigd door de Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde en de NEN.
11 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
eigenaren van de woningen en niet bij de gemeente. Er wordt niet gekozen om de verlichting in de openbare ruimte te laten voldoen aan het PKVW.
De gemeente Venray past binnen de bebouwde kom ledverlichting toe in de geest van de richtlijn van de NPR13201, waarbij de verlichting voorzien is van een dimprotocol. Buiten de bebouwde kom wordt in principe geen verlichting aangebracht tenzij dit aantoonbaar noodzakelijk is.
2.2
Inrichting en uitstraling
De richtlijn voor de openbare verlichting biedt de gemeente handvatten om de keuze te maken wel of geen verlichting aan te brengen. Het verlichten van de openbare ruimte is niet altijd nodig. De keuze hiertoe hangt samen met aanwezigheid van weggebruikers, veiligheid, duurzaamheid, donkerte of het gebruik van alternatieve maatregelen. Voor de openbare ruimte kunnen verschillende niveaus in uitstraling onderscheiden worden. Er wordt onderscheid gemaakt tussen situaties binnen en buiten de bebouwde kom. De gemeente Venray hanteert hiervoor een aantal zogenaamde structuurgebieden: o
o 2.2.1
Openbare verlichting binnen de bebouwde kom: o
In woongebieden (sociaal).
o
Op doorgaande wegen (verkeer).
o
Centrumgebied (ambiance).
o
Bedrijventerreinen.
Openbare verlichting buiten de bebouwde kom.
Binnen bebouwde kom
De gemeente wenst gebieden binnen de bebouwde kom te verlichten in de geest van de richtlijn. Dit betekent dat er een sociale- en verkeersveilige omgeving wordt gecreëerd voor inwoners en bezoekers. Hierbij wordt gebruik gemaakt van (functionele) standaard materialen die geschikt zijn voor het verlichten van de openbare ruimte. Het centrum van Venray vormt hierop een uitzondering. Door de bijzondere uitstraling van het centrum en de activiteiten die hier plaatsvinden, worden materialen toegepast die passen bij het gebied. 2.2.2
Buitengebieden
De wegen buiten de bebouwde kom liggen in een uitgestrekt landelijk gebied. Om lichtvervuiling te beperken, hanteert de gemeente het uitgangspunt om langs deze wegen geen openbare verlichting aan te brengen. Uitzondering hierop betreft situaties waarbij openbare verlichting een toegevoegde waarde heeft in het kader van de sociale- of verkeersveiligheid.
12 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
Denk hierbij aan (niet uitputtend) oriëntatieverlichting in gevaarlijke bochten, nabij kruisingen of langs fietspaden waar veel jeugd zich begeeft tussen woning en school of sport.
De gemeente Venray hanteert voor de inrichting en uitstraling van de openbare verlichting de volgende criteria: Winkelgebied in het centrum: De inrichting moet bijzonder zijn en aansluiten op de uitstraling en op de toegankelijkheid voor evenementen/ activiteiten. Hoofdinfrastructuur, Dorpskernen, Woonwijken en bedrijfsterreinen: De inrichting is standaard en sluit aan op de functies van wonen, werken en vrije tijd. Buitengebieden: De inrichting is standaard/ eenvoudig en sluit aan op de verkeersfunctie in het buitengebied.
2.3
Openbare Verlichtingsnetten
Voor de elektrische aansluiting van de lichtmasten worden er in het algemeen twee opties toegepast. De lichtmasten worden aangesloten op het net van de netbeheerder Enexis of de gemeente sluit de lichtmasten aan op een eigen elektriciteitsnet voor de openbare verlichting. Van oudsher zijn de lichtmasten in de gemeente Venray aangesloten op het combinet van Enexis. Hierbij is deze netbeheerder verantwoordelijk voor de levering van energie aan de lichtmasten en zorgt tevens voor aanleg en onderhoud van het net. De gemeente heeft in het kader van dit beleidsplan hierin verder geen rol. Schakelen van de verlichting Het net van Enexis is voorzien van een slimme meter. Dit betekent dat het verbruik van de openbare verlichting actueel wordt afgelezen en verrekend met de gemeente. Het aan- en uitschakelen van de openbare verlichting verloopt met behulp van lichtsensoren. Hierdoor heeft de gemeente geen last van de uitfasering van het TF-signaal. Op heldere dagen, wanneer het nog licht blijft nadat de zon is onder gegaan, zal de verlichting daardoor ook pas later worden ingeschakeld. En eerder worden uitgeschakeld in de ochtend tijdens de perioden van het jaar dat de nachten kort zijn.
13 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
De openbare verlichting is aangesloten op het net van Enexis. Hierbij wordt de verlichting geschakeld d.m.v. lichtsensoren.
14 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
2.4
Installatieverantwoordelijkheid
De norm NEN 3140 is van toepassing op alle bedrijfsvoering van en werkzaamheden aan, met of nabij elektrische installaties. Onder bedrijfsvoering wordt verstaan alle handelingen en werkzaamheden die noodzakelijk zijn om de elektrische installatie te kunnen laten werken tijdens bijvoorbeeld schakelen, regelen, bewaken of op het moment van de uitvoering van onderhoudswerkzaamheden. De NEN 3140 is van toepassing op laagspanningsinstallaties tot 1000 volt wisselspanning en 1500 volt gelijkspanning. Installaties voor openbare verlichting vallen daarmee onder de NEN 3140.
NEN 3140 |
| Organisatie
|
Mens
Aanwijzgingen
Kennis & Kunde
|----- IV-WV-VP-VOP |----- (Niet) E-werkzaamheden
Inspectieplan
|----- Juiste beroepshouding |----- Bewust van risico's
Bevoegd- &
Installatie
Theoretische & praktische
|----- Inventarisatie |----- Inspectiefrequentie
|----- Verantwoordelijkheden
|----- kennis
|----- Uitvoeren & rapporteren
Aanwijsbeleid & |----- -procedure
Kennis van procedures & |----- voorschriften
|----- Herstelwerkzaamheden
|----- Werkzaamheden
|----- Inzicht |----- Vaardigheid |----- Ervaring
|----- Beheer inspectierapportages |----- Beheer elektrotechnische tekeningen |----- Beheer inspectieplan
|----- PBM's
|----- verantwoordelijkheden
|----- Toezicht/ sancties
|----- Bewustwoording
Procedures & werkvoorschriften
Kennis van bevoegd- &
|----- Steekproeven
Periodieke opleiding / instructie
|----- Veiligheid & Vakbekwaamheid |----- Opleidingsplan
Elke elektrische installatie valt onder de verantwoordelijkheid van een installatieverantwoordelijke. Dus ook de openbare verlichting, verkeersregelinstallaties en andere elektrische installaties in de openbare ruimte zoals (niet uitputtend):
Openbare verlichting.
Verkeersregelinstallaties.
Marktkasten.
Evenementkasten.
Parkeerautomaten.
Abri’s (bushokje).
Enz.
Bovenstaande geldt niet alleen voor de eigen installaties, maar ook voor technische installaties van derden die de aansluitingen van de gemeente gebruiken (denk hierbij aan markten en evenementen).
15 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
Binnen de gemeente is een handboek voor de bedrijfsvoering van de openbare verlichtingsinstallaties aanwezig en is de beheerder technische installaties aangewezen als installatieverantwoordelijke. Hiermee kan de gemeente aantonen dat op afdoende wijze aan de zorgplicht conform de NEN3140 is voldaan. In de praktijk blijkt dat een onderzoek door de Arbeidsinspectie in de meeste gevallen pas plaatsvindt na een (elektrisch) ongeval. In dit kader bestaat zowel een civielrechtelijke als strafrechtelijke aansprakelijkheid voor de werkgever.
2.5
Milieu ambities
2.5.1
Energieakkoord 2013
Openbare verlichting staat de laatste jaren op de ‘politieke agenda’. Dit komt voornamelijk vanuit de wens (of eis) energie te besparen en kosten te reduceren. In het verleden zijn door de overheid diverse initiatieven3 gestart met als doel de openbare verlichting te verduurzamen. Het meest actuele thema in dit kader is de ambitie om het energieverbruik terug te dringen. In september 2013 is het SER-energieakkoord gepresenteerd (inmiddels opgenomen in het klimaatakkoord 2019). Dit bevat prestatiedoelen en procesafspraken. De belangrijkste doelen zijn energiebesparing in de gebouwde omgeving en industrie, het gebruik van 14% duurzame energie in 2020, 16% in 2023 en het stimuleren van werkgelegenheid. Daarnaast zijn procesafspraken opgesteld, waarin de rol van de gemeenten wordt besproken. Gemeenten hebben daarbij vooral een belangrijke rol in het oplossen van niet-financiële barrières. SER-energieakkoord 2013 in relatie tot openbare verlichting: •
20% energiebesparing in 2020 en 50% in 2030 ten opzichte van 2013;
•
40% toepassing van energie-efficiënte verlichting;
•
40% toepassing van slim schakelen (energiemanagement).
In de praktijk blijkt dat het behalen van deze ambities afhankelijk is van de beschikbaarheid van middelen om te investeren en de actuele technische staat van de installatie. Als de installatie op onderdelen oud is, bestaat vaak de mogelijkheid tot verbetering. Door vervanging van de oude (versleten) onderdelen of de gehele installatie, dalen de exploitatiekosten. Met de reductie van de jaarlijkse kosten wordt dan vaak de initiële hogere investering voor extra duurzaamheid gerechtvaardigd.
3
Kyoto protocol: industrielanden zijn overeengekomen om de uitstoot van broeikasgassen in 2008-2012 (ondertussen verlengd tot 2020) met gemiddeld 5,2% te verminderen ten opzichte van het niveau in 1990. (Bron: Wikipedia) De Taskforce verlichting (inmiddels opgeheven) had zich tot doel gesteld om in 2011 ten opzichte van 2007 15% energie te besparen op de openbare verlichting (inclusief nieuwbouw), in 2013 is dat 20 procent en in 2020 moet zelfs 30 procent worden bespaard. Deze ambitie was van toepassing op alle gemeenten in Nederland.
16 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
Naast de ambities voor de reductie van energieverbruik en CO2-uitstoot is geldbesparing in de huidige tijd een net zo belangrijke motivatie dan de duurzaamheidsgedachte. Verduurzamen betekent investeren. De afweging zal gemaakt moeten worden of extra duurzaamheid ook meer geld mag kosten? De SER-doelen uit het energieakkoord gelden voor alle Nederlandse gemeenten De grootste uitdaging hierbij is dat in geval van uitbreiding van de installatie het energieverbruik van 2013 toch het nulpunt blijft. Ook bij uitbreiding van de installatie zal de berekende besparing over de totale installatie, dus inclusief de uitbreiding, vergeleken worden met het verbruik van 2013. Van de openbare verlichting in Venray is inmiddels 45% in led uitgevoerd. Venray zit hiermee ruim boven het landelijk gemiddelde van 25%. Op basis van de huidige vervangingsplannen voor dit jaar zal de gemeente eind 2021 voor meer dan 50% voorzien zijn van ledverlichting. Naast het dimmen van de ledverlichting wordt van de bestaande conventionele verlichting ca. 35% gedurende een deel van de nacht gedimd. De gemeente voldoet hiermee op dit moment reeds ruim aan de tweede en derde SER-doelstelling.
De gemeente Venray conformeert zich aan de uitgangspunten van het energieakkoord uit 2013. Dit is in 2019 opgegaan in het klimaatakkoord. Uit dit klimaatakkoord komen de energiestrategieën voort die regionaal worden uitgewerkt. Voor Venray is dit de regio noord en midden Limburg.
De gemeente volgt de maatschappelijke ontwikkelingen op de voet. Duurzaamheid is ook binnen de gemeente een belangrijk thema. De hierna toegelichte energiestrategie is daar een duidelijk voorbeeld van. 2.5.2
Energiestrategie: samenwerking met Beesel en Venlo4
De gemeente werkt samen met Beesel en Venlo op het gebied van het verduurzamen van het energieverbruik. Eén van de algemene doelen is dat in 2030 de gemeentelijke organisaties energieneutraal zijn. Een aantal uitgangspunten is ook op de openbare verlichting van toepassing: •
Betrouwbaarheid tonen: gemeenten willen zelf het goede voorbeeld geven en hun ervaringen delen om zo bewoners en bedrijven te bewegen het voorbeeld te volgen.
•
Total Cost of Ownership/ Use (TCO/TCU) staat voorop bij het treffen van maatregelen die het energieverbruik verder terugdringen of de energie verder ’vergroenen’. Gesteld wordt dat duurzaamheidsmaatregelen uiteindelijk geld opleveren.
Rapportage “Energie voor groene groei”
4 Ecofys; ENERGIE VOOR GROENE GROEI, Energiestrategie 2030 voor de gemeenten Beesel, Venlo en Venray; Yvonne de
Bie en Ewout van der Beek, 27 juni 2013
17 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
•
Streefbeeld 2030; openbare verlichting is volledig vervangen door ledverlichting.
•
Periode 2013-2017; meerjarig investeringsplan openbare verlichting.
•
Periode 2017-2020; door toepassen van led en dimmen verlichting energiezuiniger maken.
•
Periode 2020-2025; vernieuwen meerjarig investeringsplan (vervangingsplan) op basis van de laatste stand van de techniek.
•
2.5.3
Periode 2025-2030; energiezuiniger maken van de openbare verlichting. Van energiestrategie naar beheer en uitvoering
Dit vindt plaats in de vorm van maatschappelijk verantwoord beheer door te sturen op kwaliteit, zicht te hebben op de kosten en het zo efficiënt mogelijk inzetten van de benodigde financiële middelen. Van belang hierbij zijn de volgende aspecten: •
Een bijdrage (blijven) leveren aan de veiligheid (verkeersveiligheid en sociale veiligheid) tijdens de nachtelijke uren door het huidige areaal in stand te houden en te laten functioneren (branden).
•
Bij uitbreiding of renovatie maatschappelijk verantwoorde keuzes te maken ten aanzien van toe te passen apparatuur, lage aanschafkosten en exploitatielasten.
•
Ruimte voor innovatie in het beheer: kennis vergaren op het gebied van beschikbare technologieën en afwegen in hoeverre er sprake kan zijn van toepassing in de gemeente Venray.
•
Ruimte voor innovatie in beleving, leefbaarheid en sfeer ter ondersteuning van o.a. de ondernemers, winkelend publiek, uitgaanspubliek en toerisme.
18 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
3
Openbare verlichting en ontwikkelingen
3.1
Huidige stand van de technologie en innovatie
Kostenbewust beheer is sinds jaar en dag de drijfveer om als beheerder mee te gaan met de technologische ontwikkelingen. Bij openbare verlichting gaat het om grote aantallen. Een lamp die minder geld kost dan zijn voorganger of langere tijd functioneert, is interessant om toe te passen. Led en dimmen: ontwikkelingen van de afgelopen jaren Het laatste decennium is hier ook de wens (of noodzaak) tot het reduceren van het energieverbruik bijgekomen, met als doel ook CO2-uitstoot te reduceren. Dit betekent naast minder energieverbruik ook een besparing op de energierekening. Twee belangrijke technieken zijn hiervoor beschikbaar. •
Toepassen van ledverlichting. Led lichtbronnen gaan (veel) langer mee dan conventionele verlichting en het energieverbruik is lager.
•
Toepassen van dimmen. In de nachtelijke uren is minder licht nodig vanwege de lagere verkeersintensiteit of het ontbreken van verkeer. Dimmen bespaart op het energieverbruik (en reduceert daarmee CO2-uitstoot) en de energiekosten.
Alle nieuwe armaturen worden daarom in led uitgevoerd en voorzien van een dimmer. Met de combinatie van deze technologieën wordt het meest bespaard op het energieverbruik, de CO2uitstoot en op de onderhoudskosten. Duurzame alternatieven voor openbare verlichting. Eén van de kenmerken van de openbare verlichting is dat deze periodiek energie- en onderhoudskosten met zich meebrengt. Om deze kosten te reduceren, bestaan oplossingen die (wellicht) uitkomst kunnen bieden: •
Het verwijderen van masten. Daar waar verlichting niet (meer) nodig is op basis van actuele inzichten, kan overwogen worden masten te verwijderen.
•
Toepassen van zonnecelmasten. De gedachte hierbij is dat de aansluiting op het elektriciteitsnet niet nodig is. Doorgaans zijn dit nog zeer dure oplossingen. De benodigde accu voor energieopslag maakt deze oplossing ook minder duurzaam.
•
Passieve markering, denk hierbij aan reflectiepaaltjes of witte kantlijnen voor zichtbaarheid van het wegverloop. Passief betekent dat er geen elektrische aansluiting nodig is, dus zonder energieverbruik.
•
Actieve markering, bijvoorbeeld (gevoede) led-units langs de kantlijn van de weg of in een rotonde. Actief impliceert dat deze (wel) elektrisch worden gevoed.
19 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
Het toepassen van deze alternatieve technieken spreekt vanuit de duurzaamheidgedachte tot de verbeelding. De meeste alternatieven kunnen doorgaans op beperkte schaal toegepast worden. Als alternatieven worden beoordeeld op bruikbaarheid zal altijd ook de milieubelasting van het betreffende alternatief en de vereiste bijdrage aan het aspect veiligheid meegewogen moeten worden. Daarnaast spelen aanschaf- en beheerkosten een belangrijke rol: de genoemde voorbeelden brengen vaak extra investeringen met zich mee. Er zal per geval of situatie een kosten/batenafweging gemaakt moeten worden.
Reflectiepaaltjes kunnen worden toegepast als vervanger van OVL in flauwe bochten en als markering van minder gevaarlijke kruisingen in het buitengebied.
3.2
Toekomstige ontwikkelingen
Wat de toekomst gaat brengen, is nooit exact te bepalen. Futurologen spreken over ontwikkelingen op het gebied van techniek en maatschappij voor de komende 10 tot 20 jaar die ook van invloed zijn op de openbare verlichting. Energie zal naar verwachting steeds meer lokaal opgewekt en opgeslagen worden, bijvoorbeeld op wijkniveau. Er zullen nieuwe spelers verschijnen voor de opwekking, distributie en levering. De huidige marktpartijen gaan een verandering doormaken ten aanzien van hun producten en dienstverlening. De technieken zullen verder ontwikkelen. Elektronica wordt steeds meer geïntegreerd in verlichting, waardoor het aantal functies van de technieken vergroot wordt. Zoals eerdergenoemd, past de gemeente al led en dimmen toe bij renovatie en in nieuwbouw situaties. Nieuwe technieken maken het mogelijk om deze dimfunctionaliteit (draadloos) te koppelen aan centraal gestuurde systemen. Ook kan de functie van de lichtmast uitgebreid worden met systemen die passen in het concept van Smart City. Dit gaat dus verder dan alleen het genereren van licht. Denk hierbij o.a. aan detectie van fijnstof, verkeerstellingen, laadpalen, camera’s. De burger krijgt hiermee mogelijkheden om invloed te hebben op de omgeving. Communicatie tussen apparatuur van gebruikers (bijvoorbeeld een smartphone) en de armaturen wordt vanzelfsprekend, waardoor het technisch bijvoorbeeld mogelijk wordt om
20 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
gebruikers zelf de verlichting naar wens in te laten stellen. Dit los van de vraag of een dergelijke ontwikkeling ook wenselijk is. Waar deze tendensen toe gaan leiden, is vooralsnog niet te overzien. De reikwijdte van de ontwikkelingen liggen verder in de toekomst dan de looptijd van dit plan. Nu al voorsorteren op het grootschalig toepassen van systemen die dergelijke functies bieden is niet voor de hand liggend. Wel houdt de gemeente de ontwikkelingen op dit vlak in het vizier. 3.2.1
De toekomst van Smart City en Smart Lighting
Een actueel thema is het fenomeen ’Smart City’. Dit wordt vaak gebruikt als een containerbegrip dat staat voor de innovatieve stedelijke planning die gebaseerd is op slimme technologie die steden veiliger, schoner en efficiënter maakt. Smart City brengt datatechnologie, mobiliteit, ruimte, veiligheid, infra en milieu samen. Op deze wijze wordt getracht om met behulp van techniek de kwaliteit van leven te verbeteren.
Smart Lighting Was vroeger een lichtmast die ’s-avonds aan en ’s-ochtends uit ging. Tegenwoordig gaan de ontwikkelingen op het vlak van slimmer maken van openbare verlichting razendsnel. De mate van ’slimheid’ is een keuze die elke gemeente zelf moet maken.
21 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
mensgerichte verlichting
mensgerichte verlichting
+ duurzaamheid
intelligente verlichtingssystemen
intelligente, dynamische verlichtingssystemen
+ energiebesparing
renovatie oude verlichting
ombouw naar led en statisch dimmen
Functioneel licht
toename van ICT
toename van de waarde van licht
+ welzijn
vast schakelregime, aan-uit
Toename van technologie in openbare verlichting en de toename van waarde voor de maatschappij.
Statisch dimmen Tegenwoordig zijn de mogelijkheden veel groter, maar ook de keuzes die men moet maken. Tijdens de drukke uren heeft de weggebruiker behoefte aan meer licht, maar in de nachtelijke uren zijn er minder weggebruikers aanwezig en kan volstaan worden met minder licht. De richtlijn voor openbare verlichting geeft hier een handreiking voor, naast een aantal andere criteria, om op basis van het aantal weggebruikers het noodzakelijke lichtniveau te bepalen. Met de komst van led en de programmeerbare elektronica is daarmee de eerste, en meest eenvoudige, stap gezet om een vast dimprotocol te integreren. Hiermee kan binnen de openbare verlichting eenvoudig een extra besparing behaald worden in het energieverbruik. Voorbeeld: dimmen op een verkeersweg, in combinatie met actieve markering midden op de weg. Het percentage geeft het lichtniveau aan (gepresenteerde foto's zijn niet in Venray).
Communicerende verlichting De tweede stap is om een unit aan te brengen die direct (via een ingebouwde GSM) contact maakt met de (bijbehorende) software die de beheerder in staat stelt om de verlichting real time te monitoren en waar nodig het lichtniveau of het (statische) dimprofiel aan te passen aan een nieuwe situatie. Hiermee worden storingen aan de verlichting geconstateerd voordat inwoners ze melden. Klachten worden hiermee voorkomen.
22 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
Dynamische verlichting De volgende stap richting Smart City is het aanbrengen van een OLC (outdoor light controller) in het armatuur. Dit stelt de gemeente in staat om door middel van een sensor en op basis van bijvoorbeeld verkeersdrukte of weersinvloeden de verlichting aan te passen naar een gewenst niveau. Hiermee kan de verlichting inschakelen bij aanwezigheid en uitschakelen of dimmen op het moment dat er geen weggebruikers aanwezig zijn. Van Smart Lighting naar Smart City De laatste stap richting Smart City is dat andere (beheer)afdelingen gebruik maken van het communicatienetwerk (datanetwerk) dat dankzij de openbare verlichting is ontstaan. Op dit moment hebben sensoren in de openbare ruimte een eigen dataverbinding met het netwerk maar zijn ze onderling niet gekoppeld. Door in de toekomst gebruik te maken van het bestaande netwerk voor de openbare verlichting, ontstaat deze mogelijkheid wel. Wat als voordeel heeft dat er minder communicatiekanalen nodig zijn en verschillende disciplines binnen het netwerk kunnen samenwerken. Voorbeeld hiervan is een in het wegdek aangebrachte sensor die de wegdektemperatuur meet en de gegevens via de OLC doorgeeft aan de centrale.
De beheerder van de gladheidbestrijding weet zo bijvoorbeeld of er die dag gestrooid moet worden en de verlichting wordt automatisch volledig ingeschakeld om aan te geven dat er een bijzondere verkeerssituatie ontstaat. De toekomst van Smart City Uiteraard zijn er een aantal aspecten die meegenomen dienen te worden in de afweging welke stap de gemeente wil maken in het toepassen van ’smart’. Denk hierbij aan de investeringen voor de controllers en het netwerk, het verrekenen van de energiekosten met de netbeheerder en de samenwerking tussen de verschillende disciplines binnen de gemeente.
Smart City netwerk met gebruik door verschillende gebruikers, disciplines en operators.
23 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
Wat de toekomst op dit vlak gaat brengen en hoe gemeenten hiermee om zullen gaan, is nog niet te duidelijk. Op dit moment gebruiken gemeenten diverse ICT-systemen en bijbehorende infrastructuren naast elkaar. Hiermee overstijgt het concept van Smart City de openbare verlichting. De gemeente zal via overkoepelend beleid moeten bepalen hoe zij dit in de toekomst optimaal kan of wil benutten. Dat de vele masten in de gemeente een fijnmazig netwerk voor allerlei sensoren kan bieden, staat los van de openbare verlichting. Feit is wel dat deze objecten de masten nodig hebben als drager. Openbare verlichting speelt op deze wijze een faciliterende rol in het verder uitwerken van Smart City. Hoe de toekomst er op dit vlak uit gaat zien, is niet alleen een technologische vraag. Er zal vooral integraal beleid gemaakt moeten worden. Daarbij mogen organisatorische en beheeraspecten niet worden vergeten.
De gemeente Venray past statische en dynamische openbare verlichting toe. Nieuwe armaturen worden standaard voorzien van LED en zijn voorzien van een voorgeprogrammeerd dimprofiel. De gemeente past 2 dimprofielen toe; voor de hoofdwegenstructuur geldt dimprofiel 3A en in de wijken wordt dimprofiel 4A toegepast. Zie ook bijlage C achterin dit rapport.
3.2.2
Medegebruik lichtmast
Lichtmasten zijn in groten getale aanwezig binnen de gemeentelijke grenzen. Niet verwonderlijk is dan ook dat andere (gemeentelijke) disciplines of marktpartijen gebruik willen en kunnen maken van de mogelijkheden en locaties van lichtmasten. Dit kan zijn in de traditionele vorm van een straatnaambord of een reclamebord aan de mast tot aan nieuwe mogelijkheden van sensoren en (data)netwerken. Hierbij wordt onderscheid gemaakt in twee specifieke varianten:
Objecten zonder elektra aansluiting.
Objecten met een elektra aansluiting.
Onverlichte reclame-uitingen en bebording Onverlichte bebordingen voor straatnamen, bewegwijzeringen en reclame-uitingen zijn toegestaan en worden binnen de gemeente al jaren toegepast. Deze objecten zijn vaak eenvoudig te monteren aan lichtmasten. Hierbij dient wel rekening gehouden te worden met de sterkte en de maximale belastbaarheid van de lichtmast, zeker omdat aangebrachte reclameuitingen een impact kunnen hebben op het ‘windvangend’ oppervlak.
24 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
Verwisselbare reclameborden worden onder op de lichtmast gemonteerd en kunnen de bereikbaarheid van het mastdeurtje belemmeren. Deze uitingen mogen alleen toegepast worden als ze eenvoudig gedemonteerd kunnen worden zodat het mastdeurtje bereikbaar is en er onderhoud aan de lichtmast gepleegd kan worden.
Verlichte reclameborden Verlichte reclameborden maken vaak gebruik van de elektra aansluiting van de openbare verlichting. De borden gaan pas ‘branden’ zodra de openbare verlichting inschakelt. Ook hierbij is het van belang dat de masten geschikt zijn voor het dragen van de reclameborden. Ook dienen de reclameborden in het beheerpakket geregistreerd te worden vanwege het verrekenen van het energieverbruik met de energieleverancier en met de eigenaar van de reclame-uitingen. Feestverlichting Feestverlichting is decoratieve verlichting die meestal in het kader van de feestdagen in de winterperiode in allerlei uitvoeringen in de openbare ruimte te zien is. Deze verlichting komt vrijwel altijd op initiatief en op kosten van ondernemers(verenigingen) tot stand. Waar voor de installatie van feestverlichting de toepassing in of aan lichtmasten gewenst is, staat de gemeente dit toe als aan technische randvoorwaarden is voldaan. Sensoren De vraag naar het toepassen van sensoren in de openbare ruimte groeit. Denk hierbij aan sensoren voor de meting van de luchtkwaliteit of geluidsoverlast. De mast is uitermate geschikt om meetapparatuur aan op te hangen en aan te sluiten. Een lichtmast heeft echter een geschakelde elektra aansluiting, waardoor sensoren die afhankelijk zijn van een (permanente) elektrische voeding overdag geen spanning hebben en dus op dat moment niet kunnen functioneren.
25 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
Laadvoorzieningen Een nieuwe ontwikkeling is de vraag naar het toevoegen van een laadobject voor auto’s aan de lichtmast. Het combineren van objecten heeft het voordeel dat er minder obstakels in de buitenruimte staan. Wel dient dan bij het ontwerp van de openbare verlichting extra rekening gehouden te worden met de plaats van de lichtmasten. Daarnaast hebben laadobjecten vaak een grotere elektrische aansluiting nodig dan standaard aanwezig in de lichtmast. Netbeheerders staan op dit moment meerdere aansluitingen in een object niet toe. Deze ontwikkelingen zullen in de toekomst gevolgd moeten worden. 5G In het kader van de komst van 5G en de bijbehorende ontwikkelingen rondom de telecomcode, hebben gemeenten de verplichting om (eventueel onder voorwaarden) infrastructuur en gebouwen beschikbaar te stellen aan telecomaanbieders voor de uitrol van 5G. Aangezien de toegangspunten van het 5G netwerk wel een hoge bandbreedte hebben maar slechts een klein bereik, zijn lichtmasten zeer geschikt om deze toegangspunten aan te bevestigen. Echter geldt ook hier dat lichtmasten geen permanente voeding hebben en de toegangspunten dit (nog) wel nodig hebben. Het is aan te bevelen dat de gemeente een beleidsnota opstelt over het antennebeleid naar aanleiding van de nieuwe telecomcode.
Op de site www.antennebureau.nl staat meer informatie rondom dit onderwerp dat verder buiten de kaders valt van dit beleidsplan.
De gemeente laat uitsluitend onverlichte verkeers- en straatnaamborden toe aan de lichtmasten. Alle andere toepassingen zijn alleen in overleg en met toestemming beperkt toegestaan. Elektrisch aangesloten elementen zijn, behalve daar waar speciale voorzieningen zijn getroffen, nooit toegestaan.
3.3
Circulaire economie
De vraag naar grondstoffen neemt steeds verder toe, terwijl de grondvoorraden alleen maar afnemen en uiteindelijk uitgeput raken. Daarom wil de rijksoverheid in 2050 alleen nog gebruik van ‘afval’ (grondstoffen die steeds worden hergebruikt). Als wordt gekeken naar het
26 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
verduurzamen van de openbare verlichting installatie, gaat dit al snel ook over andere zaken die weinig of niets met de installatie zelf te maken hebben. Dit onderwerp raakt naast de gemeentelijke organisatie ook derden die leveren aan of werken voor de gemeente. De gedachte achter de circulaire economie berust op een aantal uitgangspunten:
Voor gebruik: nieuwe producten worden zo ontworpen en gemaakt dat tijdens productie een minimale milieubelasting plaatsvindt en dat aan het eind van de gebruiksfase waarde vernietiging zoveel mogelijk wordt voorkomen.
Tijdens het gebruik: blijft de waarde van het product behouden of kan de levensduur van het product (of zoveel mogelijk delen daarvan) worden verlengd.
Na het gebruik: de regie op het kringloopproces waarborgen en de producten daadwerkelijk opnemen in het kringloopproces.
Er worden een aantal marktverkenningen en onderzoeken uitgevoerd naar de samenhang tussen openbare verlichting en de circulaire economie. Waarbij vooral gekeken wordt naar de toepasbaarheid van de circulaire economie binnen de branche. In dit kader kan gedacht worden aan:
Duurzaam inkopen.
Herleidbaarheid van grondstoffen voor masten en armaturen.
Gebruik van gerecyclede materialen in masten en armaturen.
De recyclebaarheid van materialen.
Energieverbruik van de componenten.
Energieopwekking.
De marktverkenningen geven antwoord op de vraag wat de stand van zaken is, welke ontwikkelingen er spelen en wat gemeenten kunnen vragen aan marktpartijen? Het is een
27 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
zoektocht naar circulaire mogelijkheden, maar gaat ook over bijvoorbeeld lichtkwaliteit, beleving, veiligheid, technologie en organisatie. De circulaire economische gedachte staat nog in de kinderschoenen en vergt naast de rol van de overheid ook nadere uitwerking door de markt. Ontwikkelingen zijn gaande maar het (geleidelijk) succesvol implementeren vereist nog nader onderzoek naar de (on)mogelijkheden.
Vooruitlopend past de gemeente momenteel retrofit led lichtbronnen toe in plaats van conventionele lichtbronnen. Bij het vervangen van armaturen worden recyclebare armaturen toegepast. Dergelijke armaturen zijn ontwikkeld vanuit de visie op duurzaamheid. Daarin zijn, naast circulariteit en kwaliteit, maatschappelijk verantwoord ondernemen en sociaal return belangrijke kernwaarden. Dit laatste aspect komt tot uiting in het feit dat bij de productie van een dergelijk armatuur ook mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt kunnen worden ingezet.
28 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
4
Actuele gemeentelijke beheerkaders
Openbare verlichting: door de gemeente, voor de burgers De burger hecht ongemerkt aan de openbare verlichting. In het dagelijks leven valt dit niet zo op; meestal pas op het moment dat bijvoorbeeld verlichting in een wijk uitvalt. Dan is ook direct het nut van de openbare verlichting duidelijk. Verlichting die gedurende langere tijd uitvalt, wordt door bewoners of weggebruikers ervaren als onprettig en wellicht zelfs als onveilig. Kortom, verlichting blijkt een basisbehoefte. Men verwacht dat deze gewoon functioneert. Het team Civiel en Verkeer van de afdeling Stad, Dorpen en Wijken is verantwoordelijk voor het functioneren van de openbare verlichting. Dit team maakt onderhoudsafspraken o.a. voor lampvervanging en het verhelpen van storingen. Ook het coördineren van de renovatie van de apparatuur die het einde van de levensduur heeft bereikt, behoort tot de taken. De ambities van de gemeente zijn als volgt te omschrijven: •
Duurzaam beheer van de bestaande installatie.
•
Ruimte voor kennisontwikkeling op het gebied van technologische vooruitgang en deze toepassen op het moment dat dit maatschappelijk verantwoord is.
•
Extra aandacht voor leefbaarheid en sfeer, bijvoorbeeld het aanlichten van gebouwen. Dit is aanvullend op de bestaande verlichting en er zal gewaakt moeten worden voor overdadigheid. Ook hierbij geldt dat verlichting langs de ‘maatschappelijk verantwoorde meetlat’ wordt gelegd.
•
Ruimte voor participatie; in de dorpen en wijken kan in overleg met de bewoners gekeken worden of en hoe de straten anders verlicht kunnen worden. Investerings- en exploitatiekosten, duurzame materiaalkeuze en verlichtingswijze zijn de belangrijkste kaders die hierbij gelden.
4.1
Beheer: in stand houden en verbeteren van verlichting
Openbare verlichting is niet complex in beheer. Het enige dat het mogelijk complex maakt, is de omvang van de installatie en de diversiteit van soorten apparatuur. De burger verwacht dat de verlichting elke avond, zodra het donker wordt, weer functioneert. Continuïteit Het bovengrondse deel van de openbare verlichting is eigendom van de gemeente. Het ondergrondse deel betreft eigendom van de netbeheerder Enexis. Mocht er een storing in het voedende net optreden, dan is de netbeheerder verantwoordelijk voor het oplossen hiervan.
29 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
De elementen van het bovengrondse deel zijn de masten, de armaturen en de lichtbronnen:
armatuur
•
De lichtbron (of lamp) genereert het licht.
•
Het armatuur beschermt de lichtbron tegen weer en wind. De in het armatuur gemonteerde optiek stuurt het licht naar de juiste plek op straat. Ook is elektronica in het armatuur gemonteerd ten behoeve van het correct functioneren van de lichtbron
lichtbron
en/of het dimmen van de lichtbron. •
De lichtmast (lantaarnpaal) draagt het armatuur op de juiste hoogte.
•
De zekering en het elektriciteitsnet zijn eigendom van de netbeheerder. Berekend verbruik versus gemeten verbruik Met ingang van 1 januari 2017 is het verlichtingsnet voorzien van energieverbruiksmeters. Vóór deze datum werd het energieverbruik berekend aan de
lichtmast
hand van de gegevens die door de gemeente aangeleverd werden. Door de energieverbruiksmeters is het werkelijke verbruik af te lezen. Dit betekent dat vanaf genoemde datum de energie betaald wordt die daadwerkelijk wordt verbruikt.
4.2
Organisatie van het beheer
Het takenpakket voor de beheerder is als volgt: •
Coördinatie storings- en schadeproces.
•
Organisatie rondom renovatie en nieuwbouw, zoals projectvoorbereiding, engineering en aanbesteding.
•
Informatie aanleveren voor de jaarlijkse begroting met betrekking tot onderhoud en renovatie.
•
Opstellen van nieuwe contracten met marktpartijen, opstellen van beleid-, beheer- en uitvoeringsplannen of de coördinatie van de totstandkoming van genoemde contracten en plannen.
Extern beheer heeft de gemeente via een overeenkomst met een markpartij geregeld:
4.3
•
Gegevensbeheer van de openbare verlichtingsdatabase.
•
Directievoering en toezicht houden op de uitvoeringswerkzaamheden.
•
(Administratieve) behandeling van storingen.
Beheermaatregelen instandhouding
Om de openbare verlichting kwalitatief en kwantitatief in stand te houden zijn er een aantal keuzes gemaakt voor het onderhoud. Deze keuzes zijn onderverdeeld in een aantal onderwerpen:
30 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
Correctief onderhoud.
Preventief onderhoud.
Het vervangen van de openbare verlichting.
(Areaal)beheer.
Installatieverantwoordelijkheid.
Correctief onderhoud Het correctief onderhoud omvat het (incidenteel) repareren en vervangen van de defecte openbare verlichting. Dit kan het vervangen van een defecte lamp of armatuur zijn of het veiligstellen en vervangen van een schade door aanrijdingen, vandalisme of ouderdom. Hierbij wordt onderscheid gemaakt in:
Storingsmeldingen; het verhelpen van storingen aan de openbare verlichtingsinstallatie.
Schade afhandeling; het veiligstellen en verhelpen van schades aan de openbare verlichting als gevolg van: o aanrijdingen; o vandalisme; o stormschade; o graafschade.
Preventief onderhoud Preventief onderhoud is planbaar onderhoud aan de openbare verlichting om ervoor te zorgen dat deze voldoet aan richtlijnen voor beeldkwaliteit en om te voorkomen dat storingen of schades leiden tot slecht of niet functioneren van de verlichting. Bij preventief onderhoud gaat het om de volgende handelingen:
Groepsgewijs vervangen van de lichtbronnen.
Het schilderen van masten.
Visuele inspecties.
Het rechtzetten van scheefstaande lichtmasten.
Vervangingsonderhoud Het vervangingsonderhoud omvat het, op basis van levensduur, vervangen van delen van de openbare verlichtingsinstallatie. Gebruikelijk worden lichtmasten in Nederland om de 40 jaar vervangen. Voor armaturen is het niet wenselijk om een langere levensduur dan 20 jaar aan te houden. Naarmate de armaturen ouder worden stijgen de kosten door veroudering van materialen en een groter aantal reparaties. Jaarlijks stelt de gemeente in overleg met de extern beheerder uitvoeringsplannen op. Dergelijke plannen omvatten alle planbare onderhoudsmaatregelen voor dat jaar. De omvang van werkzaamheden en het budget kunnen per jaar variëren.
31 Venray, beleidsplan openbare verlichting 2022-2026
Spectrum Advies & Design, Projectnummer S21015
De jaarplanning voor de vervanging van openbare verlichting wordt programmatisch voorbereid vanuit (integrale) projecten. Op basis van het meerjarig onderhoudsplan worden de vervangingen hierin zo veel mogelijk meegenomen. Onderhouds- en renovatiemaatregelen Voor het blijvend laten functioneren is onderhoud van de openbare verlichting noodzakelijk. In onderstaande tabel zijn de meest voorkomende onderhoudsmaatregelen in beeld gebracht. Maatregel Storingen en
Uitgangspunten •
schades
Niet urgente storingen (lampstoringen) worden na melding ingepland voor vervanging. De vervangtermijn is 2 weken.
•
In geval van schades of storingen met urgentie5 reageert de aannemer binnen 1,5 uur na melding om de situatie veilig te stellen en met de uitvoering van de reparatie te starten.
•
Bij reparatie van kabelstoringen is de gemeente afhankelijk van de netbeheerder (Enexis).
Vervangen van
Het vervangen van conventionele lichtbronnen is de meest