Document · PDF

Bijlage 1 Kerkenvisie Stichtse Vecht_Definitief.pdf

Raad 19 december 2023, gemeente Stichtse VechtBij agendapunt: 9.: Kerkenvisie14.107 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Niet gevonden in dit document.

9 oktober 2023

Kerkenvisie Stichtse Vecht

Colofon In opdracht van Gemeente Stichtse Vecht en in samenwerking met de gebouweigenaren opgesteld door: KAAder kerkadvies Kampen | Rotterdam T. 0031 6 2449 1848 info@kaader.nl | www.kaader.nl

Loenen gezien vanaf de toren van de Grote Kerk

Inhoudsopgave 1. Inleiding 6 Deel A Kerkenlandschap 9 2. Kerkenlandschap in beeld 10 3. Kerken in cijfers 20 4. Historie Stichtse Vecht en de kerkgebouwen

5. Kerkentijdlijn 42 6. Kerken in het landschap

7. Contact gebouweigenaren 60 Deel B Toekomstvisie kerken

8. Waardering 70 9. Procesbeschrijving transformatie

10. Transformatieperspectief 92 11. Samenvatting 98 12. Conclusies 103 13. Aanbevelingen 104 Deel C Kerkenpaspoorten

109

39 kerken in woord en beeld

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Hoofdstuk 1

Inleiding Voor u ligt de Kerkenvisie van de gemeente Stichtse Vecht. Aanleiding en doel Met het landelijk programma ‘Toekomst religieus erfgoed’, stimuleert de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed samen met een aantal partners gemeenten inhoudelijk en financieel om een eigen vormvrije ‘kerkenvisie’ te ontwikkelen. Kerkgebouwen en andere bedehuizen hebben vaak een bredere betekenis dan alleen voor de geloofsgemeenschappen zelf. Dat blijkt iedere keer bij ontwikkelingen rondom de toekomst en het gebruik van bedehuizen. Tot voor kort werd hierop door de lokale overheid vaak ad hoc en per individueel bedehuis gereageerd. Hierbij ontbrak het zicht op de samenhang met de andere bedehuizen. Daarom heeft het Rijk gemeentebesturen

gevraagd een visie te ontwikkelen op de toekomst van hun bedehuizen, tesamen met de geloofsgemeenschappen. In de gemeente Stichtse Vecht heeft het college op verzoek van de gemeenteraad de bijdrage van het Rijk aangevraagd en is zij aan de slag gegaan om een kerkenvisie op te laten stellen. Het doel van de kerkenvisie is het behoud van de waardevol geachte bedehuizen voor de toekomst, voor de gemeente en haar inwoners. Daarnaast is een doel van de kerkenvisie het bieden van perspectief als een transformatie en herbestemming aan de orde komt. Kaders Deze Kerkenvisie richt zich op de bedehuizen binnen de gemeentegrenzen van de gemeente Stichtse Vecht. Het gaat om bedehuizen die als religieus gebouw zijn gebouwd of tot zodanig structureel zijn verbouwd. Dit zijn er in totaal 39. In de gemeente zijn er - binnen deze kaders - geen andere religieuze gebouwtypen dan 'kerken' te vinden (bijvoorbeeld een moskee of een synagoge). Daarom hanteren we in deze Kerkenvisie de term 'kerkgebouwen', wanneer we alle bedehuizen aanduiden. Uiteraard kent de gemeente ook geloofsgemeenschappen die een gebouw gebruiken dat niet bin-

H. Heilig van Hart van Jezuskerk in Maarssen Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023 6

nen bovengenoemde definitie past (bijvoorbeeld een voormalige school of bedrijf). Deze gebouwen blijven in deze Kerkenvisie in principe buiten beschouwing, tenzij er echt bouwkundige ingrepen zijn gedaan die het gebouw tot een kerkgebouw maken. Bij het opstellen van de visie is de scheiding tussen de verantwoordelijkheden van 'kerk' en 'staat' geprobeerd helder te houden. De problematiek rond de religieuze gebouwen is uiteraard niet los te zien van de ontwikkelingen binnen de religieuze gemeenschappen zelf. Daarom gaat een deel van deze visie ook over de ontwikkelingen in de gemeenschappen. Toch concentreert deze visie zich primair op de gebouwen en niet op de gemeenschappen. De Kerkenvisie sluit aan bij de doelen uit de Omgevingsvisie “’t Beste van twee werelden”. Hierin is benoemd dat het erfgoed aan de basis ligt van de kernkwaliteiten, “hier bouwen wij op voort!”. De Kerkenvisie is een thematische uitwerking van een deel van de Omgevingsvisie en kan onder de Omgevingswet gezien worden als Omgevingsprogramma. Dit programma geeft handen en voeten aan de doelen uit de Omgevingsvisie. De Kerkenvisie biedt kaders voor nieuwe ontwikkelingen van het religieus erfgoed in de gemeente welke onderdeel zijn van de fysieke leefomgeving. Hiermee wordt geanticipeert op de Omgevingswet die per 1 januari 2024 in werking zal treden.

Kapel Emmaüs Priorij in Maarssen

Proces Deze kerkenvisie is in opdracht van de gemeente Stichtse Vecht opgesteld door KAAder kerkadvies. Uiteraard in samenspraak met de gemeente en de eigenaren en gebruikers van de kerkgebouwen. In de contacten met de eigenaren is een concreter beeld ontstaan van de vraagstukken die in Stichtse Vecht spelen. Inhoud en leeswijzer Voorliggend document is opgebouwd uit drie delen. Deel A bevat de inventarisatie en analyse van het huidige 'kerkenlandschap' en het ontstaan ervan. Met dat laatste worden de kerkgebouwen in historisch perspectief geplaatst in relatie tot de cultuurhistorische ontwikkeling van het grondgebied van de gemeente. Deel B bevat de inhoudelijke en procesmatige aspecten die van toepassing zijn bij een eventuele transformatie of herbestemming van een kerkgebouw of - locatie, gericht op het behoud van de waardevolle gebouwen. Ook geeft dit deel een aanzet voor de verschillende cultuurhistorische waarden van de kerkgebouwen. Dit tweede deel is - los van de andere delen - op zichzelf staand te lezen. In deel C zijn de 39 kerkgebouwen in beeld en tekst weergegeven. Dit laatste deel is vooral bedoeld als achtergrondinformatie.

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Deel A

Kerkenlandschap

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Hoofdstuk 2

Kerkenlandschap in beeld

zicht in hoe het geheel aan kerkgebouwen binnen de gemeente is opgebouwd en wat kenmerkend is voor de gemeente Stichtse Vecht. De kerkgebouwen hebben in ieder geval een sterke relatie met het onderliggende landschap. Daar wordt in een apart hoofdstuk nader op ingegaan.

H. Ludgerus in Loenen aan de Vecht

In dit hoofdstuk is een beeldende inventarisatie gemaakt van de verschillende kerken die de gemeente Stichtse Vecht kent. De inventarisatie geeft een overzicht van de rijkdom die de gemeente op dit gebied kent en hoe die over het landschap is verdeeld. In dit hoofdstuk worden ook verschillende aspecten van de kerkgebouwen geanalyseerd en inzichtelijk gemaakt. Hierdoor ontstaat meer in-

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Het zijn 39 kerkgebouwen. Onder die gebouwen is één gebouw dat oorspronkelijk een andere functie had: de Gereformeerde Gemeente in Nederland in Breukelen. Dit genootschap kerkt al meer dan 50 jaar in een voormalige brouwerij die bouwkundig is verbouwd tot kerk. Daarmee onderscheidt deze zich van een aantal andere genootschappen die al dan niet in een gebouw met een oorspronkelijke andere functie zitten. Dit zijn de Kapel Maria Donner in Maarssen (te weinig onderscheidend als ruimte binnen maatschappelijke voorziening), gebouw Rehoboth in Kockengen (Hersteld Hervormde Gemeente, alleen religieuze losse inventaris, zonder bouwkundige ingrepen) en de Hindoeistische tempel Mandir, Dutcheswar Dhaam in Nieuwersluis (alleen losse inventaris). De Koninkrijkszaal van Jehova's Getuigen in Maarssenbroek wordt op het moment van schrijven van deze visie gesloopt en is daarom ook niet opgenomen.

Nicolaaskerk in Vreeland

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Kerkenlandschap Stichtse Vecht Breukelen

De Hoeksteen

Pieterskerk

De Ark

in Stichtse Vecht 3 Gebedshuizen Pauluskerk Breukelen 26

St.-Johannes de Doperkerk

H. Verrijzenis

Silo

Kapel Emmaüs Priorij

Het Witte Kerkje Pieterskerk Breukelen Pro Rege

61 7

2 3

St.-Johannes de Doperkerk Breukelen Gereformeerde Gemeente in Nederland Pauluskerk Breukelen

Westhillkapel

20 Gereformeerde kerk Maarssen Nieuwersluis 21 Wilhelminakapel Maarssen 28 Rehoboth 22 Open Hof Maarssen

4 SiloBreukelen 23 De Hoeksteen Maarssen Kockengen Nieuwer ter Aa 5 Het Witte Kerkje Breukelen 24 Ark Maarssen 8 Hervormde kerk 29 Dorpskerk 6 Pro Rege Breukelen 25 H. Verrijzenis Maarssen 9 Onze Lieve Vrouw Tenhemelopneming Gereformeerde Gemeente 30 7 Gereformeerde Gemeente in Nederland Breukelen 26 Westhill kapel Maarssen Gereformeerde kerk (1) 108 Hervormde kerk Kockengen 27 Kapel Emmaüs Priorij Maarssen 11 9 1210

Gereformeerde kerk (2)ten Hemelopneming Kockengen Nigtevecht Onze Lieve Vrouw 28 Rehoboth Nieuwersluis Volle Evangelie Gemeente kerk Nieuwer ter Aa Gereformeerde Kerk Kockengen (1) Kockengen 31 29Hervormde Dorpskerk

Gereformeerde Kerk Kockengen (2) Kockengen 32

12 Evangelie Gemeente Kockengen Loenen aanVolle de Vecht

kerk 30Gereformeerde Gereformeerde Gemeente

Hervormde Kerk Nigtevecht

1313 1414

Grote Kerk Loenen aan de Vecht Grote Kerk Gereformeerde Gereformeerde kerkKerk (1) Loenen aan de Vecht (1)

32 Gereformeerde Kerk Nigtevecht Oud-Zuilen 33 Nederlands Hervormde Kerk Oud-Zuilen 33 Hervormde kerk

1515 1616

Gereformeerde Gereformeerde kerkKerk (2) Loenen aan de Vecht (2) Oud Gereformeerde Gemeente in NL Loenen Oud Gereformeerde Gemeente in Nederland

17 17 18

19 H. Hart van Jezuskerk Maarssen Maarssen

36 Gereformeerde Kerk Tienhoven Tienhoven 37 Nicolaaskerk Vreeland Hervormde kerk 35 38 Gereformeerde kerk Vreeland 36 Gereformeerde kerk

Dorpskerk

H. Hart van Jezuskerk

Gereformeerde kerk

Vreeland

Wilhelminakapel

Nicolaaskerk

Open Hof

Gereformeerde kerk

Heilige Ludgerus Loenen aan de Vecht H. Ludgerus Dorpskerk Maarssen

34Gereformeerde Gereformeerde Kerk Oud-Zuilen kerk 35 Nederlands Hervormde Kerk Tienhoven

Elim

Legenda Religie

kerk

Denominatie

kapel

moskee

synagoge

Katholiek

overig

Gereformeerd

Evangelisch en Internationaal Pinkster

Joods

Overig

Gebruik

Bouwperiode

tot 1500

PKN

1500-1800

1801-1850

1851-1900

1901-1944

1945-1965

1966-nu

oorspronkelijk gemeente

nieuwe gemeente

leeg

herbestemd

Nigtevecht 4

5 8

Vreeland

Breukelen

16 15

Nieuwer ter Aa

Maarssen

14 13

Loenen aan de Vecht

29 30

35 36

Tienhoven

Breukelen

12 37

Kockengen 25

Maarssen

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023 Oud Zuilen

Kerkenlandschap

Kerkenoverzicht

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Hoofdstuk 3

Kerken in cijfers Met grafieken en tabellen wordt het gebedshuizenlandschap in dit hoofdstuk meer inzichtelijk gemaakt. Hoeveel gebedshuizen telt de gemeente Stichtse Vecht? Wanneer zijn ze gebouwd en voor welke gezindten? Een visueel overzicht.

Kerken in Stichtste Vecht De gemeente Stichtse Vecht telt 39 kerkgebouwen. De overgrote meerderheid daarvan is nog als kerk in gebruik: dertig procent van de kerkgebouwen is herbestemd. Het kerkenlandschap is qua type weinig divers: slechts vier gebouwen zijn geen kerk, maar van een ander type zoals een klooster, kapel of evangelisatiegebouw. Eén gebouw is een tot kerk verbouwde, voormalige brouwerij.

20 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Bouwperiode Als we de kerken onderverdelen naar hun bouwperiode valt een aantal zaken op. Allereerst dat de kerken vrij gelijkmatig over de verschillende tijdsperioden zijn verdeeld. Zo is er zowel een behoorlijk aantal middeleeuwse kerken als meer recente kerkgebouwen van na 1965. De bouwperiode 1850-1900 valt op als productieve kerkbouwperiode. Meer dan een kwart van de huidige

kerkgebouwen is in dit relatief korte tijdsbestek gebouwd. Dit komt doordat zowel de katholieken als de gereformeerden toen veel kerken bouwden. Dorpen De meeste kerken staan logischerwijs in de grootste plaats van de gemeente, Maarssen. Hier staat ruim een kwart van het totale aantal kerken. Het is goed om een onderscheid te maken tussen Maarssen-dorp (8 kerken) en Maarssenbroek (2 kerken). De Vecht scheidt deze twee gebieden ruimtelijk en ook sociaal gezien zijn het twee aparte gebieden.

Ook in Loenen aan de Vecht en Breukelen, de andere twee grote plaatsen, staan meerdere kerken. Opvallend is dat er in het kleine dorp Kockengen maar liefst vijf kerken staan. Verder staan er in ieder dorp, hoe klein ook, minimaal één, maar meestal twee kerken.

Monumentenstatus Qua monumentenstatus van de kerken valt op dat minder dan de helft een beschermde status heeft. Dat is opvallend, aangezien de gemeente een groot aantal historische kerken telt.

Hervormde kerk in Kockengen

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Denominatie In de grafiek van de denominaties valt de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) op. De PKN (haar voorgangers) heeft verreweg de meeste kerken gebouwd en ook nog de meeste in gebruik. Toch is ook bijna de helft van de PKN kerken herbestemd. Het valt op dat de andere gezindten bijna al hun kerken nog in gebruik hebben. In Stichtse Vecht zijn met name de traditionele gezindten van de PKN, de Rooms-Katholieke Kerk en de verschillende gereformeerde gezindten te vinden. Zo telt de gemeente maar twee evangelische en één Molukse kerk.

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

St.-Johannes de Doperkerk in Breukelen

Huidige functie Nog 27 kerken in Stichtse Vecht zijn in gebruik als kerk. De twaalf herbestemde kerkgebouwen hebben diverse nieuwe functies gekregen. Wonen is de meest voorkomende functie.

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Hervormde kerk in Nigtevecht

Status van het interieur Wanneer we kijken naar de interieurs van de kerken dan zien we dat nog maar 30% van de kerken een (vrijwel) orginele of historische (van voor 1800) inrichting heeft. Daarvan is bijna de helft van na 1965 met dus een vrij nieuw interieur. Dit betekent dat er maar zeven kerken in de gemeente een

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

waardevol historische inrichting hebben. Het betreft alleen voormalige Hervormde en Katholieke kerken. Dertig procent van de kerken heeft helemaal geen origineel of historisch interieur meer. De andere kerken hebben een mix van oud of nieuw of herschikking van oud inventaris.

Verschillen tussen de dorpen Stichtse Vecht bestaat uit tien dorpen met elk eigen karakteristieken. Het valt op dat er van oorsprong in elke dorp een gereformeerde en hervormde kerk te vinden was (nu beide PKN). De katholieken zijn alleen in de grote dorpen Breukelen, Maarssen, Loenen aan de Vecht en ook in Kockengen te vinden. Gereformeerde kerken bevinden zich in de drie grote dorpen en in Nieuwer ter Aa. Het valt op dat vooral de (gereformeerde) kerken

in de kleinere dorpjes zijn herbestemd. Ook in Maarssen zijn veel herbestemmingen te vinden. Hier hebben maar liefst vier van de tien kerken een nieuwe bestemming gekregen. De vier katholieke kerken zijn nog steeds in gebruik. Alleen het klooster is herbestemd. De PKN is nog steeds in bijna elk dorp aanwezig. Alleen in Oud Zuilen is er geen kerk meer van dit kerkgenootschap. Vaak is één van de twee kerken afgestoten.

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Als we naar de spreiding van de bouwperioden over de dorpen kijken dan zien we dat de oudste kerken goed verspreid zijn over de dorpen. Bijna elk dorp heeft wel een middeleeuwse dorpskerk. De perioden tussen 1850 en 1944 vallen op omdat in elk dorp wel een kerk uit deze periodes te vinden is.

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Wanneer we kijken naar de huidige functie van de kerken per dorp dan valt op dat Maarssen de meeste kerkgebouwen heeft, maar Breukelen de meeste kerken in religieus gebruik. Verder valt op dat Maarssen het meest diverse aanbod heeft. Daarnaast dat culturele functies vooral in de kleine dorpen te vinden zijn. Dit is een functie die je juist in een grotere plaats, met meer kans op publiek, zou verwachten.

Hervormde kerk in Oud-Zuilen

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

28 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Hoofdstuk 4

Historie Stichtse Vecht en de kerkgebouwen Deze kerkenvisie gaat over de bewoners van het Vechtgebied en hun religie. Dat is een rijk en boeiend verhaal omdat het wel en wee van de bevolking al eeuwen z’n weerslag vindt in het religieuze leven en de daarbij horende gebouwen. Kerkgebouwen zijn tastbare getuigenissen van het geloven door de eeuwen heen. De ontwikkeling van het kerkenlandschap in de Vechtstreek is in hoofdlijnen op te delen in vijf periodes. Belangrijke ankerpunten die telkens een nieuwe periode inluiden in deze geschiedenis zijn onder andere de Reformatie in 1577, de verankering van godsdienstvrijheid in de grondwet van 1848, de grote kerkscheuringen in de protestantse kerk in de 19e eeuw, de 3

30 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

katholieke emancipatie in de 19e eeuw en de kerkbouwexplosie na de Tweede Wereldoorlog. Periode 1: voor 1577 Het Vechtgebied was al vroeg bewoond. In de 6e eeuw ontstonden naar alle waarschijnlijkheid de eerste kleine dorpjes. Meestal ontstonden deze op een oeverwal - waar het land hoger was (bijvoorbeeld Nieuwer ter Aa) - of op een plek waar rivieren samenkwamen (bijvoorbeeld Breukelen). Voor de 8e eeuw kent het Vechtgebied (als onderdeel van het Friese Rijk) een Friese ‘godsdienst’ (afb. 1). Deze natuurgodsdienst was niet

gebaseerd op dogma’s en een strenge leer, maar bestond uit een verzameling van tradities en godenverering.

huidige Pieterskerk. In de muur van de Pieterskerk is een gedenksteen van Bonifatius te vinden, zie afb. 2.

Dit verandert met de komst van de Franken in de 8e eeuw die het christendom met zich meebrengen. In de 8e en 9e eeuw worden er op meerdere plekken in het Vechtgebied parochies gesticht (bijv. Maarssen, Breukelen). Hoewel de Friese godenverering werd gezien als heidens, hadden de christenen er geen problemen mee om hun kerken te bouwen op plekken die voorheen heilig waren in de Friese godsdienst. Het gebeurde zelfs dat Friese tempels werden omgebouwd tot kerk. In het jaar 720 werd in Breukelen een parochie gesticht door Bonifatius. Het verhaal gaat dat ook deze parochiekerk een omgebouwd heidens bedehuis was. Hoewel deze oorspronkelijke kerk niet meer bestaat, was dit een voorganger van de

Vanaf de 10e eeuw heeft de bisschop van Utrecht grote invloed op het gebied rondom de Vecht. Zo worden op zijn initiatief grote stukken land ontgonnen en dijken gebouwd. Tegelijkertijd ontstaan er in de late Middeleeuwen meerdere nieuwe katholieke parochies met bijbehorende kerkgebouwen in de dorpen rondom de Vecht zoals in Nigtevecht, Kockengen, Nieuwer ter Aa en Vreeland. De katholieke kerk floreert. In 1519 wordt de katholieke Dorpskerk in Maarssen gebouwd. Deze eerste kerkgebouwen worden door de jaren heen verbouwd, herbouwd, vervangen of verwoest. Tegenwoordig zijn er nog vijf kerken over

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

uit deze periode: de Middeleeuwse kerken van Breukelen, Loenen aan de Vecht, Nieuwer ter Aa, Kockengen en Vreeland. Deze gebouwen (afb. 3) worden qua bouwstijl gekenmerkt door de gotische stijl. Voor de torens uit deze streek is zelfs een speciale benaming: de Stichtse gotiek. Deze streekvariant is gebaseerd op de gotiek van de Domtoren in Utrecht. Onder andere de toren van de kerk van Loenen aan de Vecht is naar dit idee gebouwd (afb. 3).

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Periode 2 | 1578-1800 De 16e eeuw is de eeuw waarin er een einde komt aan de katholieke religieuze monopolie. Niet alleen in het Vechtgebied, maar in heel Europa. De onvrede over de katholieke kerk leidt tot een beeldenstorm en het ontstaan van meerdere protestantse stromingen (de Reformatie). In de dorpen rondom de Vecht verloopt de beeldenstorm in 1566 redelijk rustig. Vooral in verge-

lijking tot de stad Utrecht. Toch is het een onrustige periode. In de Grote Kerk in Loenen aan de Vecht wordt in 1578 de eerste protestantse dienst langs de Vecht gehouden. Eind 16e eeuw wordt de publieke godsdienst in de gewesten van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden de Nederduits Gereformeerde Kerk. De katholieken moeten vanaf dat moment hun kerken, kloosters en kapellen afstaan. Hoewel er geen sprake is van godsdienstvrijheid is er wel gewetensvrijheid. Dat betekent dat personen de vrijheid hebben om een bepaald geloof aan te hangen maar dit niet publiekelijk mogen belijden. Katholieken, doopsgezinden, lutheranen en andere gelovigen mogen geen zichtbare kerkgebouwen bezitten en processies zijn verboden. Alle andere religies dan de gereformeerde verdwijnen hierdoor uit het straatbeeld. Vanaf de zeventiende eeuw worden er buitenplaatsen gebouwd langs de Vecht door rijke kooplieden uit Amsterdam. Er worden in de 17e en 18e eeuw circa tweehonderd buitenplaatsen gebouwd. Deze ontwikkeling zorgt voor een economische opleving van de Vechtstreek en geeft het gebied haast een stedelijk elan. De oude dorpskerken in het gebied profiteren van de economische voorspoed, onder andere door de schenkingen van prachtig inventaris en de bouw van grafkapelen. Een voorbeeld is de grafkelder van de familie Huydecoper in de Dorpskerk van Maarssen.

In deze driehonderd jaar kwamen er weinig nieuwe gebedshuizen bij in de Vechtstreek. In Oud Zuilen en Nigtevecht worden in de 17e eeuw twee

protestantse kerken gebouwd. De laatste omdat zijn voorganger werd verwoest door brand. Deze kerk aan de Dorpsstraat werd in 1679 in gebruik genomen. Het gebouw heeft stijlinvloeden uit de Renaissance. Een kaart van de Vechtstreek uit 1719 (afb. 4) laat de kerken uit die tijd goed zien. Hoewel andersgelovigen dan de gereformeerden na de Reformatie geen zichtbare kerkgebouwen meer mogen bezitten, blijken theorie en praktijk niet hetzelfde te zijn. Want hoewel er geen godsdienstvrijheid geldt, wordt er veel gedoogd door de Staten van Utrecht. In de 17e eeuw zijn er meerdere schuilkerken gebouwd voor het katholieke geloof. Bijvoorbeeld in Loenen aan de Vecht en Maarssen. In 1752 krijgen de katholieken zelfs toestemming van de overheid om een zichtbare kerk te bouwen aan de Straatweg in Maarssen. Hiermee kwam de katholieke kerk voorzichtig weer terug in het straatbeeld van het Vechtgebied. Ook de joodse bevolkingsgroepen die vanaf de 17e en 18e eeuw in Maarssen en Maarsseveen woonden, bouwden een eigen (Sefardische en Asjkenazische) synagoge. Vandaag herinneren zogenaamde 'jodenpaaltjes' nog aan de joodse geschiedenis van de Vechtstreek. Deze grenspaaltjes uit het einde van de 18de eeuw langs de Vecht vormen markeerden voor de joodse inwoners, de grens van het gebied waarbinnen zij op Sabbat wel goederen mochten dragen.

Zo is er ter hoogte van Zandweg 29 in Maarssen een joden paaltje te vinden (afb. 6)

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Het religieuze gezicht van het Vechtgebied kent in deze eeuwen al met al dus toch nog enige variatie. Rond 1800 wordt het verboden om in de kerk te begraven. Er worden al vanaf het einde van de 18e eeuw begraafplaatsen aangelegd naast de kerkgebouwen.

6 7

Periode 3 | 1801-1850 Met de ingang van de 19e eeuw brak ook een nieuwe tijd aan voor het religieuze leven in Nederland. Er kwam officieel godsdienstvrijheid: alle religieuze stromingen mochten weer zichtbaar zijn in de openbare ruimte. Toch leidt dit in de dorpen rondom de Vecht niet meteen tot een explosie aan kerkbouw. Zelfs niet nadat er in 1834 De Afscheiding plaatsvindt binnen de Hervormde Kerk (de sinds 1816 nieuwe naam voor de Nederduits Gereformeerde Kerk). Alleen in Kockengen wordt in eerste instantie een Christelijk Afgescheiden Gemeente geïnstitutionaliseerd. In 1840 nemen zij hun eigen kerkgebouw aan de Nieuwstraat in Kockengen in gebruik. Dertig jaar later wordt deze kerk alweer gesloopt. De andere twee kerkgebouwen die in deze periode worden gebouwd zijn vervangingen van oudere kerken (de Hervormde kerk in Oud Zuilen en de Hervormde kerk van Tienhoven). De oude 17e eeuwse Hervormde kerk van Oud Zuilen was afgebrand. De nieuwgebouwde kerk uit 1848 is gebouwd in de toen opkomende stijl van de neogotiek (afb. 7). De reden dat de Hervormde Kerk van Tienhoven werd vervangen is onduidelijk.

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

neoromaans en neogotiek (afb. 8). Na de O.L.V. Tenhemelopneming werden er nog twee nieuwe katholieke kerken gebouwd in deze periode: de St. Johannes de Doperkerk in Breukelen en Heilig Hart van Jezus Christus in Maarssen. Beide kerken werden gebouwd in neogotische stijl. Dit is kenmerkend voor katholieke kerkgebouwen uit deze periode. Met de neogotiek greep de katholieke kerk terug op de gotiek uit de Middeleeuwen. Een stijl die voor hen verbonden voelde met de hoogtijdagen van het katholieke leven.

Ondertussen nam de joodse bevolking in het gebied dusdanig af dat de Sefardische gemeente werd opgeheven. Dit had onder meer te maken met het feit dat de Joden zich ondertussen weer 'legaal' in Utrecht mochten vestigen. In 1839 werd de Sefardische synagoge afgebroken. Dit omdat de Joden het gebouw liever niet herbestemd wilden zien.

In 1886 vond er een tweede (grotere) afscheiding binnen de Hervormde Kerk plaats. Deze afscheiding staat bekend als de Doleantie. Samen met een groot deel van de in 1834 afgescheidenen vormden zij de Gereformeerde Kerk. Een kleiner deel van de in 1834 afgescheidenen gingen verder onder de naam Christelijke Gereformeerde Kerk. In het Vechtgebied blijkt deze nieuwe gereformeerde leer veel aanhangers te hebben.

Periode 4 | 1851 – 1900 In de periode vanaf 1851 kwam de kerkbouw in het Vechtgebied wél op gang. Dit kwam mede doordat in 1853 de bisschoppelijke hiërarchie weer toegestaan werd in Nederland. Met de Onze Lieve Vrouw Tenhemelopneming in Kockengen was de katholieke kerk weer volledig terug in het straatbeeld van het Vechtgebied. De kerk werd gebouwd in een stijlcombinatie van een

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

12 11

meerdere stijlen door elkaar gebruikt werden (afb. 9).

Er ontstaan veel nieuwe gemeenten. Dit is ook terug te zien in het kerkenlandschap van Stichtse Vecht. Tussen 1886 en 1900 werden er zeven gereformeerde kerken gebouwd in het gebied. Stijlen varieerden van neostijlen zoals neogotiek (de Gereformeerde kerk van Nigtevecht) tot eclectisch (de Gereformeerde kerk van Maarssen), waarbij

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Periode 5 | 1901 – 1944 De groei van de Gereformeerde Kerk is ook nog tussen 1901 en 1944 duidelijk terug te zien in het aantal kerken dat werd gebouwd. Er werden nog eens vijf gereformeerde kerken gebouwd in deze periode. Ook ontstond er in Maarssen een christelijke gereformeerde gemeenschap die in 1910 haar eigen kerk aan de Julianaweg in gebruik nam. Dat er veel kerken werden gebouwd in deze periode had - naast het ontstaan van de Gereformeerde Kerk - ook te maken met een bevolkingstoename in het Vechtgebied en het ontstaan van arbeiderswijken. Deze nieuwe wijken kregen vanzelfsprekend allemaal voorzieningen. Een kerk was daar een belangrijk onderdeel van. Het begin van de 19e eeuw is qua architectuur de periode van het Rationalisme. Vooral veel gereformeerde kerken - zoals de Pauluskerk in Breukelen (afb. 10) - worden in deze stijl gebouwd. Als reactie op deze sobere stijl ontstaat het expressionisme dat meer gebruik maakt van sierlijke vormen

en onder andere inspiratie haalt uit de natuur. Het interieur van de gereformeerde kerk van Vreeland past goed bij deze stijl met zijn Art-Nouveau interieur (afb. 11). Ook de gereformeerde kerk Open Hof in Maarssen sluit aan bij dit tijdsbeeld. De kerk is namelijk gebouwd in de expressionistische Amsterdamse Schoolstijl (afb. 12). In deze periode kromp de overgebleven Askenazische joodse gemeenschap in het Vechtgebied nog verder. Dit kwam voornamelijk door een uittocht naar steden zoals Utrecht. In 1927 werd ook de synagoge van de Askenazische joodse gemeenschap gesloopt.

Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt. Deze twee ontwikkelingen in het achterhoofd houdend, is het opvallend dat er in de dorpen van Stichtse Vecht in deze periode relatief weinig nieuwe kerken zijn gebouwd. Het lijkt erop dat de dorpsontwikkeling van het Vechtgebied in deze periode nog niet echt op gang kwam, waardoor ook nieuwe kerkbouw uitbleef. Dit is niet in lijn met de landelijke trend van deze periode en daarmee dus typerend voor dit gebied. De afsplitsing van de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt leidde in eerste instantie alleen tot de bouw van het Witte kerkje in Breukelen (nu de Nederlandse Gereformeerde Kerk) (afb. 13).

Periode 6 | 1945-1965 Na de Tweede Wereldoorlog moest het land weer worden opgebouwd. Deze periode staat dan ook bekend als de wederopbouwperiode. Ook vindt er een nieuwe kerkscheuring plaats in de jaren ’50 van de vorige eeuw. Deze keer binnen de Gereformeerde Kerk. Het nieuwe verband kreeg de naam

In Loenen aan de Vecht, Breukelen en Maarssen wordt in deze periode wel gebouwd. In deze periode worden er twee kerken in Loenen aan de

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

een vroeg voorbeeld waarbij de architectuur dit gedachtegoed weerspiegelt. Periode 7 | 1966 – nu In het Vechtgebied komt de dorpsontwikkeling in deze periode goed opgang. In alle dorpen worden nieuwe wijken gebouwd. Vanaf de jaren ’60 zet echter ook de ontkerkelijking in Nederland in. Landelijk gezien worden er minder kerken gebouwd. In het Vechtgebied is dit ook terug te zien, ondanks de dorpsuitbreidingen. Hoewel er in de jaren ‘60 en ’70 nog een aantal kerken wordt gebouwd, wordt er tussen 1982 en 2001 geen enkele kerk meer gebouwd. Vooral in Maarssen vertaalt de groei van het dorp zich in de jaren ’70 en ’80 nog wel tot nieuwe kerkbouw. Er wordt een grootschalige nieuwe woonwijk aangelegd ten westen van het Amsterdam-Rijnkanaal, Maarssenbroek. Deze wijk met vanaf de dag circa 25.000 inwoners vormt ongeveer een derde van het totale inwoneraantal van de gemeente. In de wijk worden 2 kerken gebouwd: een gecombineerde hervormde en gereformeerde kerk (de Ark) en een katholieke kerk (de Heilige Verrijzenis).

Vecht gebouwd (de oud gereformeerde kerk en de katholieke Ludgeruskerk) en één in Breukelen (het Witte kerkje). De katholieke Ludgeruskerk uit 1964 sluit met zijn functionalistische stijl en open klokkentoren goed aan bij de toentertijd nieuwe liturgische richtlijnen van het Tweede Vaticaanse Concilie (afb. 14). Het algemene gedachtegoed was dat de kerk en liturgie dichter bij de gewone man moest komen te staan. De Ludgeruskerk is

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Ook het soort gebouwen dat vanaf halverwege de jaren ’60 tot en met de jaren ’80 wordt gebouwd is anders dan voorheen. Kerken hoeven niet langer groots en monumentaal te zijn, maar mogen juist onopvallend zijn. Het kerkgebouw wordt gezien als ‘woonkamer’ – laagdrempelig. De Hoeksteen in Maarssen is een mooi voorbeeld van een kerk die in dit tijdsbeeld past (afb. 15).

Een belangrijke gebeurtenis die in deze periode plaatsvindt is de komst van de Molukkers in Breukelen en Maarssen. De gemeente Breukelen wilde de Molukkers graag aantrekken vanwege een tekort aan arbeiderskrachten. In 1964 zijn de eerste woningen af en nemen de eerste Molukse gezinnen hun intrek in Breukelen. In 1968 wordt kerkgebouw Silo aan de Karel Doormanweg gebouwd en in gebruik genomen (afb. 16). De Molukse gemeente in Maarssen bouwt geen eigen kerkgebouw, maar kerkt sinds jaar en dag in de Westhillkapel. In Tienhoven bouwt Pinkstergemeente Elim in 1982 een kerkgebouw. In 2002 wordt in Kockengen aan de Dreef de gereformeerde kerk gebouwd als vervanging van het gebouw aan de Nieuwstraat. In 2017 bouwt de Volle Evangelie Gemeente een gebouw aan de Sportweg in Kockengen. Zij kerken tot die tijd in een sportvoorziening aldaar.

Bronnen S. de Clercq en J. Jonker-Duynstee, De kracht van Stichte Vecht. Landschap en cultuurhistorie, 2018 F. Gaasbeek (red.), Maarssen. Geschiedenis en architectuur. Monumenten Inventarisatie Provincie Utrecht, 2007 A. A. Manten en M. Laméris, Breukelen. Geschiedenis en architectuur. Monumenten Inventarisatie Provincie Utrecht, 2008 M.E. Stades-Vischer (red.), Loenen. Geschiedenis en architectuur. Monumenten Inventarisatie Provincie Utrecht, 2000 SteenhuisMeurs, Verleden, heden en toekomst: Trendlijnen Stichtse Vecht, 2019 Websites http://www.histkringbreukelen.nl/ https://historiek.net/heidens-verleden-indringende-inventarisatie-wvan-een-pre-christelijk-verleden/130588/ https://www.historischekringmaarssen.nl/ wp-content/uploads/2018/05/1978.4.pdf https://raadsinformatie.stichtsevecht.nl/Vergaderingen/Raad/2016/20-december/19:30/ Toelichting-20161027-bij-CHW-kaart-StichtseVecht-r-20161220.pdf https://reliwiki.nl/index.php/Hoofdpagina https://www.vensteropdevecht.nl/historie/135. html https://vreeland.info/vreeland-historisch/ http://85.158.251.41/wps/portal/muma/!ut/p/ c0/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3gTL09fCxNDMwN3Pz8DA0cDEz9j0wAvIzNHU_2CbEdFALK_6iA!/

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

40 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Hoofdstuk 5

RM: Rijksmonument GM: Gemeentelijk Monument H: Herbestemd

Kerkentijdlijn Dit overzicht is bedoeld om het huidige kerkenlandschap uit hoofdstuk 2 in een overzichtelijk, beeldend historisch perspectief te plaatsen. Stichtse Vecht heeft een lange historie waarin kerkgebouwen en geloven een belangrijke rol spelen. Dit overzicht laat zien welke kerken er nu nog zijn als erfenissen uit het verleden. We schetsen daarbij belangrijke historische gebeurtenissen die ten grondslag gelegen aan de bouw van kerken.

De kerkgebouwen zijn per tijdsperiode in groepen ingedeeld. De kerken binnen een groep hebben een overeenkomende onstaansgeschiedenis en gebouwtype. Daarnaast zijn er een paar kerken in dit overzicht apart genoemd. Dit zijn unieke gebouwen, met een bijzondere ontstaansgeschiedenis. Dit overzicht vormt geen complete weergave van alle kerken in Stichtse Vecht. Enkele kerkgebouwen zijn niet opgenomen, omdat ze niet binnen een groep onder te brengen zijn of niet uniek genoeg voor een aparte vermelding.

Periode 1 tot 1577

1100

1200

1300

1400

12e eeuw | Middeleeuwse dorpskerken De huidige dorpskerken zijn eeuwenoud en gebouwd in de Middeleeuwen. Het oudst overgebleven religieus bouwwerk,de toren van de Dorpskerk in Maarssen, stamt zelfs uit de 12e eeuw. De kerken zijn in de loop van de eeuwen aangepast. Het huidige uiterlijk is daardoor erg gelaagd. Verschijningsvorm: (voormalige) kruiskerken met toren. RM

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

1886 Doleantie Kerkscheuring binnen de Nederlandse Hervormde Kerk o.l.v. Abraham Kuyper. In 1892 verenigen deze ‘dolerende’ groepen zich samen met de ‘afgescheidenen’ (een scheuring in 1843) tot de Gereformeerde Kerken in Nederland. In Stichtse Vecht onstaan veel Dolerende kerken. Zij bouwen in de dorpen eigen kerkjes. Verschijningsvorm: eenvoudige, kleine zaalkerkjes met een verbijzonderde voorgevel, meestal zonder toren.

1578 Reformatie De Grote Kerk in Loenen aan de Vecht wordt in 1578 als eerste kerk langs de Vecht overgenomen door de protestanten. Alle kerkgebouwen worden na de Reformatie in gebruik genomen door de protestanten en het eigendom

van de stedelijke overheden van de dorpen. 10

Periode 2 1578-1800

1600

Periode 3 1801-1850 Periode 4 1851-1900

1700

1800

1900

1672-1679 De Hollandse Oorlog

1813 en 1848 Herbouw na brand

Frans-Nederlandse Oorlog onder leiding koning

Vervanging van een middeleeuwse kerk of kapel na

Lodewijk XIV van Frankrijk. De Fransen ver-

een brand.

woesten de Hervormde kerk van Nigtevecht in

Verschijningsvorm: bij de herbouw zijn de restanten

1675 zodat herbouw nodig is.

van de oude kerk gebruikt en is de hoofdvorm gelijk

Verschijningsvorm: een replica van de vroegere

gebleven.

kruiskerk, maar dan zonder de transepten. RM RM

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

1853 Emancipatie katholieke kerkbouw

Na het scheiden van kerk en staat rond 1800 komt er voor alle geloofsgemeenschappen weer de mogelijkheid om herkenbare kerken te bouwen. Vooral voor de rooms-katholieke gemeenschappen breekt een tijd van emancipatie aan. Dit kerkgenootschap ‘herovert’ zijn plaats in het publieke domein en het stadsbeeld.

Het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 vormt het startschot voor de katholieke kerkenbouw in Stichtse Vecht. Verschijningsvorm: grote kerken met een centrale ligging en opvallende uitstraling. De gebouwen hebben een neogotische bouwstijl, een bewuste verwijzing naar gotische kathedralen.

Periode 5 1901-1944

1900

1913 Kinderkerk

1900-1940 Gereformeerde bloeitijd

De Westhillkapel is

De Gereformeerde Kerk in Stichtse Vecht

uniek in Nederland

groeit. Dit wordt zichtbaar in de kerkbouw.

als eerste kinderkerk.

Na de eerste eenvoudige zaalkerkjes zijn de

Periode 7

1950

2000 1966-nu RM

nieuwe gereformeerde kerken die worden gebouwd tussen 1900-1940 prominent en

zelfbewust.

1945-1965 Vasthouden aan traditionele vormen Na de Tweede Wereldoorlog worden er veel nieuwe kerken gebouwd in het hele land. Het is een tijd waarin de kerkbouw zich vernieuwt: kerken krijgen een hedendaagse architectuur. Stichtse Vecht vormt een uitzondering op de

landelijke situatie. Zo worden er maar weinig kerken gebouwd tussen 1945 en 1965. Van de kerken die worden gebouwd is de meerderheid traditioneel en weinig uitgesproken. Verschijningsvorm: (in Stichtse Vecht) sobere gebouwen met een weinig vernieuwende architectuur. 16

44 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

De Emmaus Priorij is een bijzonder

Het sobere ontwerp van de

voorbeeld van een vernieuwende

Heilige Ludgerus sluit aan bij

katholieke architectuurstijl, die streeft

de vernieuwende liturgische

naar soberheid en menselijkheid. 27

richtlijnen van het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965)

1966 Vernieuwend klooster

1962-1965 Tweede Vaticaans Concilie

waarbij de gelovige meer cen-

1970-nu De ondergeschikte kerk

traal komt te staan.

Door de toenemende ontkerkelijking worden er vanaf

Verschijningsvorm: abstrac-

de jaren ‘70 steeds minder kerken gebouwd. Kerk-

te, moderne vormgeving

bouw vormde geen interessante architectonische

waarbij elke functie een eigen

opgave meer. De kerken die worden gebouwd hebben

doosvormig volume heeft.

een ondergeschikte positie in het straatbeeld en zijn zeer sober vormgeven. Twee van deze kerken (24,25)

1968 Molukse Evangelische Kerk

staan in Maarssenbroek, een grootschalige nieuw-

Toen de Molukse KNIL-militairen en hun gezin-

bouwwijk die vanaf de jaren '70 wordt aangelegd.

nen in de jaren vijftig naar Nederland kwamen,

Verschijningsvorm: Bescheiden, sobere en lage kerk-

werden ze gehuisvest in kampen, geïsoleerd

gebouwen zonder toren.

van de samenleving. In de jaren zestig besloot de overheid om het isolement te doorbreken en de integratie van Molukkers in de Nederlandse samenleving te bevorderen. De financiering van gebedshuizen werd daarbij als belangrijk middel

ingezet. Verschijningsvorm: kleinschalige kerk, die zorgvuldig, met veel aandacht voor detaillering is vormgeven. Kenmerkend voor een Molukse kerk is de gefaseerde overgang van buiten naar binnen en de aanwezigheid van een klokkentoren.

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Hoofdstuk 6

Kerkgebouwen in het landschap In dit hoofdstuk staat het landschap en de rol die de kerkgebouwen daar eventueel in spelen centraal. Aan de hand van een aantal kaarten onderzoeken we de relatie tussen het landschap en de kerkgebouwen. De analyse is op hoofdlijnen en zoekt naar aanknopingspunten in het horizontale en verticale landschap van de gemeente Stichtse Vecht. Er is voor dit hoofdstuk dankbaar gebruik gemaakt van het rapport ‘Verleden, heden en toekomst: Trendlijnen Stichtse Vecht’ uit 2019 van SteenhuisMeurs. 1a. Lange lijnen in 1700 Op de hiernaast afgebeelde kaart van de Vechtstreek uit 1719 (gemaakt door Daniël Stoopendaal in ‘De Zegepralende Vecht’) is de huidige gemeente Stichtse Vecht te zien. Op deze prachtige historische kaart zijn ook de kerktorens getekend. De Vecht vormt de ruggengraat van het gebied. De rivier verbindt de dorpen en is de economische levensader. Op de kaart is ook de rivier de Aa te zien. Dit is een zijtak van de Vecht waaraan zich het dorp Ter Aa met de kerk bevindt. Ook is de polderstructuur met sloten en het dorp Tienhoven weergegeven. Tevens zijn de vele buitenplaatsen die vanaf de 17e eeuw langs de Vecht zijn gebouwd. Rijke Amsterdamse kooplieden bouwden hun buitenhuizen buiten de stad als plek van recreatie. De Vechtstreek heeft dus al eeuwenlang een recreatieve functie.

48 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Amsterdam

landschap dorpen

Vecht Amsterdam Rijnkanaal

plassen

Aa snelweg A2

Nigtevecht

spoor

Vreeland

Loenen aan de Vecht

Nieuwer ter Aa

Nieuwersluis

Breukelen

Tienhoven

Kockengen

Maarssen

Oud-Zuilen

Utrecht

1b. Lange lijnen in huidige situatie In de huidige situatie is er, behalve de Vecht, nog een tweede grote waterweg: het Amsterdam-Rijnkanaal. Deze twee waterwegen hebben ieder hun een eigen snelheid. De Vecht is nu de langzame, kronkelige route voor toerisme en cultuurhistorie. Het Amsterdam-Rijnkanaal is de snelle, economische route die in een redelijk rechte lijn het landschap doorsnijdt. Een derde waterweg is de rivier de Aa, een voormalige zijtak van de Vecht die Nieuwer ter Aa doorsnijdt. Op bovenstaande kaart zijn de belangrijkste lange lijnen die door het landschap lopen getekend. De waterwegen zijn vooral noord-zuidverbindingen. Ook de andere hoofdstructuren van de gemeente zijn in die richting georiënteerd. Het gaat dan om de spoorlijn tussen Utrecht en Amsterdam en de snelweg A2. In het gebied zijn nauwelijks grootschalige oost-westverbindingen.

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Amsterdam

Directe relatie met de Vecht Directe relatie = ligging direct aan de Vecht of

32 31

zichtbaar vanaf de Vecht

Nigtevecht

ja nee

17 16 13 15 14

Nieuwer ter Aa

Loenen aan de Vecht

Nieuwersluis

Vreeland

4 6 5

Breukelen

2 1

Tienhoven 35

7 3

Kockengen 8

Maarssen

9 10

11 12

21 25

27 23 19

18 34

Oud-Zuilen

Utrecht

1c. Lange lijnen en kerkgebouwen Van de lange lijnen in het landschap heeft alleen de Vecht een relatie met de kerkgebouwen. Deze relatie is er al eeuwenlang. Dorpen ontstonden langs het water en kerken werden op hogere plaatsen langs de Vecht gebouwd. Op de kaart staan (in groen) de kerken die zich direct langs de Vecht bevinden of vanaf de rivier goed zichtbaar zijn door hun toren en / of hoogte. Wat deze relatie verder precies inhoudt en betekent voor het kerkgebouw, zal later nader worden onderzocht.

50 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Nigtevecht

Vreeland

Loenen aan de Vecht

Nieuwersluis 19

Breukelen 27

Maarssen 33 18

Oud-Zuilen

2. Silhouetten langs de Vecht De Vecht en de dorpen zijn als een snoer met kralen. In elk dorp zijn het de kerktorens die het silhouet bepalen. Verder is er nauwelijks hogere bebouwing. De kerkgebouwen met hun torens zijn dus al eeuwenlang de hoogtepunten in het landschap van de Vecht en herkenningspunten voor een dorp. Op bovenstaande kaart is het kralensnoer van de Vecht geschetst met de bijhorende dorpssilhouetten. De hoge toren van Loenen aan de Vecht en de torens van Breukelen en Maarssen domineren al van ver het landschap. Al sinds de Gouden Eeuw (17e eeuw) is de Vechtstreek een belangrijk recratiegebied in ons land door de bouw van buitenplaatsen. De torens, veelal van de historische dorpskerken, zijn beeldbepalend en daardoor belangrijke dragers van de algehele toeristische eigenheid en beeldkwaliteit van de Vechtstreek. De historische dorpskerken leveren dus een belangrijke bijdrage aan de toeristische monumentale beleving van bewoners en bezoekers van het gebied. Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

EN AANBEVELINGEN SUSIES EN AANBEVELINGEN

orden waar de dilemma’s waar CONCLUSIEKAART TRENDLIJNEN CONCLUSIEKAART TRENDLIJNEN uidelijk. gaven Sommige opgaven nendlijn bij eenofbepaalde trendlijn of grenzen Stichtse Vecht grenzen Stichtse Vecht en bij een andere. De grote e grote ergietransitie, woningbouw, deelgebied 1: snelle Vechtdeelgebied 1: snelle Vecht gbouw, water, etc.) leidt gemakkelijk tot akkelijk tot deelgebied 2: langzame Vecht deelgebied 2: langzame Vecht repen, waarbij opgaven over deze opgaven over deelgebied 3: veenweidegebied Voorkomen moet worden3: veenweidegebied deelgebied nesmeerd. moet worden westzijde westzijde endlijnen en verlies van de grote van de grote de gemeente kenmerkt optreedt. deelgebied 4: Veenweidegebied erkt optreedt. deelgebied 4: Veenweidegebied oostzijde

structuren aast elkaarvan het naast elkaar Vecht, Aa en Angstel cht’ en de Vecht’ en ‘langzame Vecht’ en teiten te bewaren. Dit is een Amsterdam-Rijnkanaal it is een echt. ikt deHiermee beschikt de snelweg A2 ardige structuur (een ructuurhistorische (een etc.) en een n,rpen, etc.)buitenplaatsen, en een ctuur.

deelgebied 1: snelle Vechtdeelgebied 1: snelle Vecht

oostzijde

Vecht, Aa en Angstel Amsterdam-Rijnkanaal snelweg A2 deelgebied 2: langzame Vecht deelgebied 2: langzame Vecht

llen het wij graag vanuit het aande aanbevelingen meegeven. n meegeven.

ALLE NEN TRENDLIJNEN

sen alle ruimtelijke claims; claims; nier om constante len denaan vanhet de vasthouden van de tuurhistorische rijkdom van het om van het

deelgebied 3: veenweidegebied westzijde deelgebied 3: veenweidegebied westzijde

samenhang uizend jaar in dit duizend jaar p.

deelgebied 4: Veenweidegebied oostzijde deelgebied 4: Veenweidegebied oostzijde

NDLIJNEN

3. Landschapstypen De gemeente Stichtse Vecht heeft een rijk en divers landschap waarin water een hoofdrol speelt. Daarin spelen niet alleen de al eerdergenoemde Vecht en het Amsterdam-Rijnkanaal de hoofdrol. Het zijn bijvoorbeeld ook de plassen en de poldersloten die de landschapsstructuur vormen. In het Trendlijnenrapport van SteenhuisMeurs wordt onderscheid gemaakt in vier landschapstypen, zoals weergegeven op bovenstaande kaart: de snelle Vecht, de langzame Vecht en het westelijke en oostelijke veenweidegebied.

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Amsterdam

Langzame Vecht

Vechtdorpen Oud-Zuilen, Maarssen, Breu-

Nigtevecht

kelen, Nieuwersluis, Loenen aan de Vecht, Vreeland en Nigtevecht. Dit zijn dorpen die zijn ontstaan langs en georiënteerd op de Vecht met rijke en historische kerkgebouwen centraal in het dorp.

39 38

17 16 13 15 14

Nieuwer ter Aa

Veenweidegebied Westzijde

Loenen aan de Vecht

Nieuwer ter Aa

29 30

Vreeland

4 6 5

Nieuwersluis

Dorp langs het kronkelige riviertje de Aa,

Breukelen

van oorsprong een zijtak van de Vecht.

2 1

Rijke, historische kerk. De kerk heeft van

Tienhoven

oorsprong bij het kasteel Clarenborg

35 36

7 3

gehoord, van de familie ter Aa. Dit kasteel lag iets ten noorden van de kerk.

Kockengen 8

Maarssen

9 10

11 12

21 25

27 23 19

Veenweidegebied Westzijde Kockengen

Oud-Zuilen

Boerendorp in polderlandschap tussen de Utrecht

kanalen de Heicop en de Bijleveld. Hier bevindt zich de beschermde, historische dorpskern met kerken.

Behalve de vier landschapstypen uit het genoemde rapport onderscheiden we de rivier de Aa als vijfde landschapstype binnen het Veenweidegebied Westzijde.Dat heeft alles te maken met de relatie tussen dit landschap en de kerken. Nieuwer ter Aa heeft namelijk een belangrijke relatie met het landschap. Op bovenstaande kaart met de bijbehorende teksten worden de verschillen inzichtelijk gemaakt. Ook de verschillen tussen de dorpen in de gebieden worden geduid, evenals het karakter van de kerken. Jonge kerken staan veelal in de uitbreidingswijken van een dorp en hebben geen of nauwelijks relatie met het landschap, in tegenstelling tot de oudere kerkgebouwen.

Veenweidegebied Oostzijde Tienhoven Lintdorp grenzend aan de plassen met eenvoudige kerkgebouwen aan het lint.

Gebouwen met weinig relatie met het landschap Soms gelegen in uitbreidingswijken van de grotere dorpen of aan de randen van dorpen.

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

4a. Beschermde dorpsgezichten Gemeente Stichtse Vecht telt maar liefst negen rijksbeschermde dorpsgezichten. Een beschermd dorpsgezicht is een gebied in een stad of dorp met een bijzonder cultuurhistorisch karakter. De bescherming is bedoeld om de cultuurhistorische identiteit van een gebied te behouden en in te zetten bij ontwikkelingen. In acht van de beschermde dorpsgezichten bevinden zich ook kerken. Het gaat om de dorpen Oud-Zuilen, Maarssen, Kockengen, Nieuwer ter Aa, Nieuwersluis, Loenen aan de Vecht, Vreeland en Nigtevecht. Breukelen heeft geen beschermd dorpsgezicht, maar is op de cultuurhistorische waardekaart van de gemeente wel aangewezen als historische dorpskern en wordt in het Trendlijnenrapport op gelijke wijze gewaardeerd als de andere beschermde, historische dorpskernen.

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Maarssen

Kockengen

*positie verdwenen kasteel

Nieuwer ter Aa

Nieuwersluis

Loenen aan de Vecht

Vreeland

Nigtevecht

Breukelen

Oud-Zuilen

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Amsterdam

Ligging in een rijksbeschermd dorpsgezicht of in historische dorpskern (CH waardekaart)

32 31

Nigtevecht

nee

39 38

17 16 13 15 14

Nieuwer ter Aa 29 30

Vreeland

Loenen aan de Vecht

Nieuwersluis 4 6 5

Breukelen

2 1

Tienhoven 35 36

7 3

Kockengen 8

9 10

11 12

Maarssen 27 23

21 19 18 22 25 20 24 26

Oud-Zuilen

Utrecht

4b. Onderdeel beschermd dorpsgezicht en/of historische dorpskern Alle historische dorpskerken maken onderdeel uit van een beschermd dorpsgezicht en/of de aangewezen historische dorpskern. Dit geldt ook voor de drie neogotische, rooms-katholieke kerken in Breukelen, Maarssen en Kockengen en de (voormalige) gereformeerde kerken van Kockengen, Loenen aan de Vecht en Nigtevecht. Noemenswaardig is ook Priorij in Maarssen, die eveneens beschermd is.

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Concluderend In dit hoofdstuk onderzochten we de relatie tussen de kerkgebouwen en het landschap van Stichtse Vecht. Dit deden we aan de hand van vier thema's: de lange lijnen in het landschap, de silhouetten langs de Vecht, de landschapstypen en het beschermd dorpsgezicht. We trekken daaruit drie belangrijke conclusies: • •

• •

De Vecht vormt al eeuwenlang de ruggengraat van het kerkenlandschap. De kerktorens zijn dé bakens in het landschap. Dit is al eeuwenlang zo en doordat er nauwelijks hoogbouw in de gemeente is, zijn de torens nog steeds één van de weinige hoogtepunten in het landschap. Kerkgebouwen zijn beeldbepalende onderdelen van de historische dorpsgezichten en de lintdorpen in Stichtse Vecht. De kerktorens, veelal van de historische dorpskerken, zijn door hun beeldbepalendheid belangrijke dragers van de algehele toeristische eigenheid en beeldkwaliteit van de Vechtstreek.

We zien we dat de aangewezen historische dorpsgezichten* deze waarden goed ondersteunen. Dit betekent dat de cultuurhistorische waarden van de kerkgebouwen in het landschap goede wettelijke borging hebben. Alleen de historische kerk van Maarssen behoort opvallend genoeg niet tot een beschermd dorpsgezicht. De visuele en silhouet waarde van kerken (en de dorpen) is niet direct beschermd, maar maakt wel onderdeel uit van de waardering van de kerkgebouwen in deze kerkenvisie. In de toekomstvisie (deel B), werken we de betekenis van de relatie van de kerken met het landschap en de betekenis hiervan voor de kerkgebouwen nader uit. *Dit zijn de rijksbeschermde dorpsgezichten en het aangewezen historische dorpsgezicht van Breukelen.

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Hoofdstuk 7

Contact gebouweigenaren Om er achter te komen wat de 'stand van zaken' is rond de kerkgebouwen, hebben we tijdens de totstandkoming van deze kerkenvisie contact gehad met vertegenwoordigers en eigenaren van de kerkgebouwen. Dit geeft inzicht in de situatie op dit moment. Ook geeft dit inzicht in de verwachtingen richting de toekomst en de aspecten die op dit moment actueel zijn. Aan de ene kant houdt de kerkenvisie hier rekening mee. Aan de andere kant wil de kerkenvisie in algemene zin kaders stellen voor een situatie die mogelijk in de toekomst optreedt (en dus nu nog niet aan de orde is). In die zin zijn de contacten met de eigenaren dus 'slechts' een momentopname. We hebben een bijeenkomst met de eigenaren georganiseerd. Ook is er door een deel van de eigenaren een vragenlijst ingevuld. Centraal stonden de toekomstplannen en -verwachtingen van de betrokkenen ten aanzien van hun kerkgebouw. Uiteindelijk gaat de kerkenvisie over de kerkgebouwen. Omdat de verwachtingen rond het gebouw echter sterk samen hangen met de verwachtingen van de gemeenschap, ging een aantal vragen ook over de gemeenschap zelf.

60 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Vragen als “Wat is het verwachte aantal bezoekers?” en “Hoe lang kunt u zorgen voor de instandhouding van het gebouw?” zijn gesteld. De resultaten hiervan zijn terug te vinden in dit hoofdstuk. Hierbij moet worden opgemerkt dat niet ieder genootschap heeft gereageerd en de problematiek ook heel specifiek kan zijn. Toch hebben we op basis van de contacten een algemene indruk van de toekomstverwachting van de huidige gebruikers ten aanzien van hun kerkgebouw gekregen. Het betreft gevoelige gegevens die in vertrouwen zijn gedeeld. We zijn blij met de openheid van de betrokkenen. De uitkomsten worden daarom echter wel geanonimiseerd weergegeven. De resultaten van de gesprekken en de enquete geven we weer in zes thema's. Allereerst brengen we de waarden van de kerken die volgens de eigenaren van belang zijn in beeld en de urgente kwesties die spelen. Daarna laten we de belangrijkste enqueteresultaten zien met betrekking tot de huidige situatie en de toekomstverwachting van de gebouwen en van de gemeenschap. We gebruiken de term eigenaren, maar daarmee bedoelen we ook vertegenwoordigers van kerkgebouwen.

1. Waarden kerkgebouw De belangrijkste waarden van een kerkgebouw zijn volgens de eigenaren de mogelijkheid om kerkdiensten te houden en om samen te komen. Bezien vanuit de omgeving is een kerkgebouw vooral bepalend voor het dorpsgezicht en een ontmoetingsplek, vinden de eigenaren.

2. Urgente kwesties Het energievraagstuk is op dit moment de meest urgente kwestie voor gebouweigenaren. Andere prangende kwesties zijn het vinden van vrijwilligers en bestuurders, het onderhoud, de exploitatie en verhuur van de gebouwen.

3. Huidige situatie gebouw De eigenaren zijn positief over de huidige bouwkundige conditie van hun kerkgebouw. Maar liefst 83% vindt de conditie goed of zelfs uitstekend.

4. Huidige situatie gemeenschap De gemeenschappen hebben veel onderlinge overeenkomsten in grootte. De meeste gemeenten hebben tussen de 75 en 150 bezoekers bij een reguliere religieuze bijeenkomst. In die zin zijn de gemeenschappen dus niet heel groot. De bezoekers van de reguliere religieuze bijeenkomsten komen bij de meeste kerkgebouwen zowel uit het dorp zelf als uit de regio.

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Nicolaaskerk in Vreeland

Hoofdstuk 7

Contact gebouweigenaren

6. Toekomstverwachting gebouw De toekomstverwachting voor de kerkgebouwen is opvallend lang. De overgrote meerderheid, 67%, verwacht zelfs een instandhouding van meer dan 10 jaar. De overige kerken verwachten nog een instandhoudingstermijn van minimaal 6 jaar.

5. Toekomstverwachting gemeenschap De toekomstverwachting van de gemeenschappen is licht somber. Driekwart van de gemeenschappen verwacht lichte krimp of krimp van het ledenaantal in de toekomst. Een kwart verwacht stabiliteit of lichte groei. Corona heeft de verwachtingen op dit punt niet ingrijpend veranderd.

Er is geen verband gevonden tussen de toekomstverwachting van de gemeenschap en van het gebouw. Ook de mate van verhuur van de gebouwen heeft geen invloed op de toekomstverwachting. De gebouwen worden maar beperkt verhuurd. Slechts 25% verhuurt regelmatig en 67% incidenteel. De monumentale status lijkt ook geen invloed te hebben op de toekomstverwachting van het gebouw.

Tot slot Bovenstaande punten geven inzicht in de actuele situatie. Voor zover dat relevant is, is dit meegenomen in de visie en aanbevelingen die te vinden zijn in deel B.

Verhuur

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

64 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Deel B

Toekomstvisie kerken

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Dorpskerk in Maarssen

Toekomstvisie

Inleiding In deel A van deze kerkenvisie hebben we het kerkenlandschap vanuit verschillende gezichtspunten belicht en geanalyseerd. In voorliggend deel B willen we op zoek gaan naar de wijze waarop we de kerkgebouwen - voorzover deze waarden vertegenwoordigen - kunnen behouden voor de toekomst. Dat is tenslotte het doel van deze kerkenvisie. Waarde? Aan de ene kant zien we dat de kerkgebouwen in Stichtse Vecht over het algemeen beschermd zijn via de huidige monumentale status. Dit geldt echter niet voor alle kerkgebouwen: met name de jongere gebouwen zijn veelal onbeschermd. Van de beschermde gebouwen is de cultuurhistorische waarde vaak bekend. Andere waarden die een rol spelen bij dit type gebouwen zijn echter niet benoemd. En juist deze waarden zijn soms kenmerkend voor kerkgebouwen. Bijvoorbeeld het publieke karakter ervan, de bredere betekenis voor de samenleving in cultureel, sociaal en maatschappelijk opzicht, de toeristische waarde en soms ook de interieurs. Van de op dit moment onbeschermde gebouwen is over het algemeen weinig tot niets bekend. Daarom brengen we in hoofdstuk 8 voor alle kerkgebouwen de verschillende waarden in beeld. De relatie van de kerkge-

bouwen met het landschap is hier in meegenomen. Ook de sociaal-maatschappelijke context is een belangrijk onderdeel van een kerkgebouw. Een kerk is immers primair bedoeld om een gemeenschap samen te brengen. Kerkbiotoop Deze toekomstvisie focust met name op de kerkgebouwen zelf en de relatie met het landschap. Daartussen zit echter nog een belangrijke schaal die we de 'kerkbiotoop' noemen. Hiermee bedoelen we het omliggende gebied waarin het kerkgebouw een rol van betekenis heeft. Concreet bevat een kerkbiotoop de bepalende elementen rond een kerk zoals (bij)gebouwen, bomen, torens, omliggende bebouwing of een begraafplaats. Sommige begraafplaatsen zijn al van oudsher verbonden met het kerkgebouw en er daardoor onlosmakelijk mee verbonden. Deze kerkenvisie schetst de bredere betekenis van de kerkgebouwen en biedt daardoor onvoldoende ruimte voor een concrete en gedetailleerde uitwerking van elke kerkbiotoop. Dit verdient nader onderzoek. Instandhouding? De instandhouding van een kerkgebouw is de primaire verantwoordelijkheid van de eigenaar. Tegelijkertijd is er - vanuit de bredere betekenis de wens om deze gebouwen in stand te houden.

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Zicht op de Grote Kerk in Loenen aan de Vecht

Op basis van de reacties van een deel van de eigenaren lijkt de urgentie rond de instandhouding van de gebouwen aan de ene kant nog niet zo hoog dat er onmiddelijk actie is vereist. Aan de andere kant weten we ook dat een deel van de eigenaren niet heeft gereageerd, dat de situatie zomaar versneld kan veranderen (denk aan bijvoorbeeld Corona) en dat ook een instandhoudingstermijn van ongeveer 5 jaar kort is en nu al om eerste stappen vraagt. Instandhoudingsfactoren De eigenaren geven aan dat er - los van de verwachte instandhoudingstermijn - een aantal andere vraagstukken speelt. Deze vraagstukken hebben alle met elkaar te maken en hebben uiteindelijk ook allemaal een effect op de gebouwexploitatie en dus op de instandhouding ervan. Als het meest urgent wordt het energievraagstuk genoemd. Daarnaast is het vinden van vrijwilligers en bestuurders een toenemend punt van aandacht. Het onderhoud, de exploitatie en de verhuur van de gebouwen staan ook onder druk. Dit heeft uiteraard - naast de afname van het aantal leden en bezoekers en ook de directe inkomsten - direct effect op de instandhouding van de kerkgebouwen. Met deze kerkenvisie hebben we deze instandhoudingsfactoren in beeld gekregen. In hoofdstuk 12 geven we een aantal aanbevelingen die - bij verdere uitwerking in een later stadium - zouden kunnen leiden tot een verlengde instandhou-

dingstermijn voor de waardevolle gebouwen. Ook kan dan nader worden bepaald welke rol de gemeente Stichtse Vecht en de eigenaren innemen. Dilemma's De instandhouding van de kerkgebouwen en de bescherming en instandhouding van de (monumentale) waarden, zorgt in sommige gevallen voor een dilemma. Zo is verduurzaming van een monumentaal kerkgebouw meestal geen eenvoudige opgave. Het beter en breder exploitabel maken van een kerkgebouw kan schuren met bijvoorbeeld een monumentaal interieur of het behoud van de religieuze functie. De actuele druk op de woningmarkt kan strijdig zijn met de wens om een gebouw publiek toegankelijk te houden of de ruimtelijkheid ervan in stand te houden. Aanpak We hebben onderscheid gemaakt in de grote groep kerkgebouwen in Stichtse Vecht: sommige vertegenwoordigen meer of andere waarden dan andere. Hoofdstuk 8 gaat hier nader op in. Omdat er sprake is van een gezamenlijke wens tot instandhouding van de kerkgebouwen, wordt er in hoofdstuk 9 een proces beschreven dat helpt bij de instandhouding van de geconstateerde waarden op het moment dat een transformatie of herbestemming aan de orde is. Hoofdstuk 10 geeft inzicht in de mogelijke transformaties met behoud van de waarden. Hoofdstuk 11 geeft hiervan een schematische samenvatting en hoofdstuk 12 bevat aanbevelingen voor het vervolg.

Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://raadsinformatie.stichtsevecht.nl/api/v1/meetings/2329/documents/51055