Definitief concept gezondheidsbeleid

Mentale gezondheid gaat bijvoorbeeld over de balans tussen werk en privé, ontspannen in je vrije tijd, ergens bij horen, omgaan met prestatiedruk, jezelf zijn of moeite hebben met rondkomen. 26 Mentale gezondheid is ook in Steenwijkerland een onderwerp dat steeds vaker hoog op de agenda staat. Zo blijkt ook uit de gevoerde gesprekken. Een goede mentale gezondheid is van groot belang voor de manier waarop je je leven ervaart en hoeveel veerkracht je ervaart. Tegelijkertijd is inzet op een goede mentale gezondheid van belang om de trend van toenemende GGZ (geestelijke gezondheidszorg) te doorbreken. Specifieke aandacht is hierbij in ieder geval gewenst voor (toekomstige) mantelzorgers, mensen die moeite hebben met rondkomen (of een grotere kans daarop) en jongeren. ❖ Meer inwoners ervaren dat zij gezondheidsvaardig zijn Uit onderzoek van de WHO (2013) blijkt dat gezondheidsvaardigheden als een van de belangrijkste determinanten van gezondheid en sociaaleconomische gezondheidsverschillen wordt gezien. De mate waarin iemand gezondheidsvaardig is wordt bepaald door verschillende factoren zoals opleidingsniveau, ervaren gezondheid, vaardigheden, kennis, vert rouwen in het eigen kunnen, cultuur en sociale omgeving (Rademakers, 2014). 53% van de inwoners in Steenwijkerland geeft aan matig gezondheidsvaardig te zijn.

Gezondheidsvaardigheden zijn vaardigheden van mensen om informatie over gezondheid te verkrijgen, te begrijpen, te beoordelen en te gebruiken bij het nemen van gezondheid gerelateerde beslissingen. Voldoende gezondheidsvaardig zijn, is een belangrijke voorwaarde voor het kunnen toepassen van gezond gedrag. Specifieke aandacht bij dit thema hebben we in ieder geval voor kinderen en jongeren, ouderen en inwoners die moeite hebben met basisvaardigheden (lezen, schrijven, rekenen en digitale vaardigheden). ❖ Meer ontmoeting in een veilige en uitnodigende omgeving De omgeving waarin je woont, werkt en leef t heeft invloed op je gezondheid (RIVM, 2011). Deze invloed kan direct of indirect zijn. Het is van belang dat de omgeving zo is ingericht dat inwoners zich veilig voelen en mee kunnen (blijven) doen. Denk bijvoorbeeld aan voldoende rustpunten richting voorzieningen, veilige fietsroutes voor jeugd en de mogelijkheid om gebruik te maken van openbaar vervoer. Maar ook bijvoorbeeld luchtkwaliteit (direct) of tevredenheid over de buurt (indirect). Door de omgeving op een bepaalde manier in te richten kan de gez ondheid van mensen bevorderd worden. ❖ Inwoners bewegen meer (incl. afname van overgewicht) Mensen die voldoende sporten en bewegen hebben minder kans op gezondheidsklachten en worden gezonder oud. Meer bewegen gaat ook overgewicht tegen.

Overgewicht zorgt (naast roken en alcoholgebruik) veruit voor de grootste oorzaak van ziektelast in ons land (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2018). Mensen met overgewicht hebben bijvoorbeeld een groter risico op chronische aandoeningen en ziekten zoals op hart- en vaatziekten en diabetes. In Steenwijkerland voldoet bijna de helft van de inwoners niet aan de beweegrichtlijn . De cijfers wijken niet af van de landelijke en regionale (hoge) cijfers op dit thema en daarom vraagt dit thema om inzet. Tijdens de gesprekken kwam het thema bewegen met name naar voren, voeding enigszins. Overgewicht is minder aan de orde geweest. Specifieke aandacht bij het thema bewegen is gewenst voor in ieder geval kinderen, jongeren en ouderen. 27 ❖ Afname middelengebruik Middelengebruik (en verslaving) kunnen zowel lichamelijke als psychische problemen als gevolg hebben (Hammink, Altenburg & Schrijvers, 2012). Daarnaast kan er ook sprake zijn van maatschappelijke en sociale schade door middelengebruik. Onder middelengebruik verstaan we roken, alcoholgebruik en drugsgebruik. Hoewel voor het laatste het percentage in de GGD-monitor laag is onder jongeren, herkennen we een zorgelijke trend vanuit de gesprekken die zijn gevoerd. Met name het gebruik van drugs neemt toe en ook de problematiek daarom heen is steeds complexer.

Specifieke aandacht voor deze prioriteit is de doelgroep jongeren. In het volgende hoofdstuk beschrijven we voor elke prioriteit een aantal ontwikkelrichtingen. 28 Hoofdstuk 7: ontwikkelrichtingen en aanpak 7.1 Inleiding We beginnen natuurlijk niet vanaf nul. Er gebeurt al ontzettend veel in Steenwijkerland dat bijdraagt aan gezondheid. De Steenwijkerlandse samenleving is constant in beweging en daarbij ook de activiteiten die worden georganiseerd. We geven in bijlage 5 per prioriteit een opsomming van wat er al gebeurt. Deze opsomming is niet volledig, maar bedoeld om een beeld te geven. Op basis van deze bijlage en de informatie, het beeld van Steenwijkerland en de verschillende gesprekken die zijn gevoerd beschrijven we in dit hoofdstuk per prioriteit een aantal ontwikkelrichtingen. Op basis van deze ontwikkelrichtingen gaan we het gesprek aan met inwoners en organisaties. 7.2 Ontwikkelrichtingen per prioriteit Om onze ambitie te behalen zetten we in op twee doelen: 1. Een gezondere sociale en fysieke omgeving; 2. Het maken van gezonde keuzes wordt makkelijker voor inwoners [kennis, gedrag en vaardigheden]. Hieronder is voor elke prioriteit (beschreven in hoofdstuk 6) aangegeven welke ontwikkelrichtingen we zien . De ontwikkelrichtingen zijn opgesplitst op basis van de bovenstaande doelen. Een ontwikkelrichting voor een prioriteit kan ook bijdragen aan andere prioriteiten.

Daarom is hieronder ook aangegeven aan welke an dere prioriteiten de ontwikkelrichting bijdraagt. De ontwikkelrichtingen die hieronder zijn beschreven zijn richtinggevend en vormen een basis voor het vervolg. Samen met inwoners en organisaties werken we deze richtingen verder uit: wat gaan we precies do en en wie kan daarin welke rol spelen? Gezondheid staat immers niet op zichzelf. Samenwerken is noodzakelijk. Hoe we dat proces vormgeven schetsen we in hoofdstuk 8. Inwoners ervaren een betere mentale gezondheid Ontwikkelrichtingen sociale en fysieke omgeving Draagt ook bij aan de prioriteit(en): ▪ In iedere buurt is een centrale groene ontmoetingsplek, waar ook kunst een plek heeft. ▪ Verder ontwikkelen van aanbod van respijtzorg om mantelzorgers te ontlasten. ▪ Ondersteuning voor het behouden en doorontwikkelen van aanbod op het gebied van sport en cultuur in de buurt voor ontspanning en zingeving. Meer bewegen, afname van middelengebruik. Ontwikkelrichtingen kennis, gedrag en vaardigheden Draagt ook bij aan de prioriteit(en): ▪ Bespreekbaar maken van mentale gezondheid is normaal. ▪ Bij inwoners die moeite hebben met rondkomen (of een grotere kans hierop hebben) is extra aandacht voor het thema mentale gezondheid. ▪ Stimuleren van aanbod waarin vaardigheden om te kunnen zorgen voor je eigen mentale gezondheid centraal staan.

▪ Stimuleren van kennismaken met en meedoen aan aanbod op het gebied van sport en cultuur in de buurt, voor ontspanning en zingeving. Meer bewegen, afname van middelengebruik. 29 Meer inwoners ervaren dat zij gezondheidsvaardig zijn Ontwikkelrichtingen sociale en fysieke omgeving Draagt ook bij aan de prioriteit(en): ▪ Taboe doorbreken op moeite hebben met basisvaardigheden. ▪ Eerstelijns zorg is dichtbij huis en toegankelijk. ▪ Informatie over zorg en gezond gedrag is makkelijker vindbaar en te begrijpen. Betere mentale gezondheid, meer bewegen, afname van middelengebruik. Ontwikkelrichtingen kennis, gedrag en vaardigheden Draagt ook bij aan de prioriteit(en): ▪ Het thema gezondheidsvaardigheden onder de aandacht brengen in lokale samenwerkingsstructuren. ▪ Gesprekken voeren vanuit het gedachtengoed van positieve gezondheid. ▪ Doorontwikkeling (passend) aanbod voor het verbeteren van gezondheidsvaardigheden voor specifieke groepen. ▪ Stimuleren van nadenken over ‘wat als je later ouder bent’. ▪ Verder vergroten van kennis over gezond en veilig opgroeien bij ouders. ▪ Relatie met de ontwikkeling ‘een leven lang leren’ versterken. Betere mentale gezondheid, afname middelen gebruik, meer bewegen.

Meer ontmoeting in een uitnodigende veilige omgeving Ontwikkelrichtingen sociale en fysieke omgeving Draagt ook bij aan de prioriteit(en): ▪ Per kern of wijk kijken wat nodig is in de inrichting om voorzieningen zoals scholen, buurthuis, sport en winkel veilig, bereikbaar en toegankelijk te houden. ▪ Ondersteunen van (sport-)clubs bij het zorgen voor een sociale en veilige omgeving. ▪ Bewust sturen op een goede balans tussen het natuurlijk watersysteem, de bodem en het gebruik ervan [bij een goede balans is er ruimte voor inheemse flora en fauna]. ▪ Bij ruimtelijke inrichting zorgen voor voldoende groen en bomen om hittestress en droogte te verminderen en te voorkomen. ▪ In wijken waar een stapeling van opgaven ligt ruimte bieden voor maatwerk voor instandhouding van voorzieningen Betere mentale gezondheid, afname middelen gebruik, meer bewegen. Ontwikkelrichtingen kennis, gedrag en vaardigheden Draagt ook bij aan de prioriteit(en): ▪ Inwoners proactief informeren over duurzaam beheer van de openbare ruimte en de relatie met biodiversiteit en gezondheid. ▪ Inwoners interesseren/enthousiasmeren voor duurzaam beheer van de openbare ruimte [inwonersinitiatieven/inwoners betrekken]. ▪ Goede lokale voorbeelden delen [zoals van inwonersinitiatieven of ervaringsverhalen duurzaamheid]. Betere mentale gezondheid.

30 Communicatie Voor de ontwikkelrichtingen van alle prioriteiten geldt dat communicatie erg belangrijk is. Hiermee bedoelen we c ommuniceren in duidelijke taal maar ook de manier waarop we communiceren richting inwoners of specifieke doelgroepen door bijvoorbeeld goede voorbeelden te delen of gebruik te maken van rolmodellen. Inwoners bewegen meer (incl. afname van overgewicht) Ontwikkelrichtingen sociale en fysieke omgeving Draagt ook bij aan de prioriteit(en): ▪ Fietsen en wandelen nog meer stimuleren. ▪ In iedere buurt is een centrale plek waar ruimte is om te bewegen en te spelen en een ommetje te maken. ▪ Ondersteuning van sportclubs om kwalitatief goed sportaanbod te hebben en te houden. ▪ Een omgeving waarin gezond eten makkelijker is en ongezond eten minder makkelijk. Betere mentale gezondheid, uitnodigende en veilige omgeving, gezondheidsvaardig- heden. Ontwikkelrichtingen kennis, gedrag en vaardigheden Draagt ook bij aan de prioriteit(en): ▪ Ontwikkeling van ketenaanpak overgewicht voor kinderen, jongeren en volwassenen. Hierin zorgen we voor specifiek aanbod voor het vergroten van kennis en vaardigheden over gezond eten en (meer) bewegen. ▪ Ontwikkeling ketenaanpak valpreventie waar ook bewegen en functioneel trainen in het kader van vitaal ouder worden een plek heeft.

▪ Stimuleren van meer en veilig bewegen gedurende de dag: (minder zitten, meer bewegen, veilig fietsen). Betere mentale gezondheid, gezondheidsvaardig- heden. Afname middelengebruik Ontwikkelrichtingen sociale en fysieke omgeving Draagt ook bij aan de prioriteit(en): ▪ Meer rookvrije omgevingen. ▪ Een omgeving waarin alcoholgebruik onder de 18 jaar wordt ontmoedigd. ▪ Per kern of wijk kijken wat nodig is om middelengebruik te beïnvloeden. Ontmoeten in een veilige en uitnodigende omgeving. Ontwikkelrichtingen kennis, gedrag en vaardigheden Draagt ook bij aan de prioriteit(en): ▪ Inzicht in oorzaken van middelengebruik in Steenwijkerland [bijvoorbeeld armoede, eenzaamheid of vaardigheden]. ▪ Doorontwikkeling (passend) aanbod ontmoedigen drugsgebruik. ▪ Ouders betrekken [o.a. voorbeeldgedrag, tolerantie]. ▪ Samenwerking met cultuurorganisaties meer benutten. Betere mentale gezondheid. 31 Hoofdstuk 8: Vervolgproces 8.1 Inleiding Werken aan gezondheid is een inhoudelijk complexe opgave. Er gebeurt al veel en tegelijkertijd zien we nog veel mogelijkheden om een gezond leven makkelijker te maken voor alle inwoners van de gemeente Steenwijkerland. Een brede aanpak over domeinen heen helpt om het verschil te kunnen maken. Daarom is samenwerking van belang: lokaal maar ook regionaal. Vanuit verschillende rollen en financieringsstromen.

In dit hoofdstuk schetsen we het vervolgproces en de uitgangspunten voor het uitvoeringsplan. 8.2 Vervolg van het proces Dit gezondheidsbeleid biedt het kader voor de inzet op gezondheid in Steenwijkerland. Het gaat om de lange termijn. We zien het opstellen van het gezondheidsbeleid als start. Deze kaders gebruiken we om te vertalen naar een uitvoeringsplan waarmee we aan d e slag gaan. Dit doen we natuurlijk niet alleen. Dit doen we samen met inwoners, lokale en regionale partners. Ook maken we afspraken over de regionale ketenaanpakken, monitoring en de manier waarop we bijsturen. Hier zetten we de middelen vanuit GALA en, indien van toepassing, IZA in. Zodat we samen stapje voor stapje bouwen om gezond leven voor alle inwoners makkelijker te maken en zorg toegankelijk te houden. Wanneer Wat gaan we doen Voor 1 oktober 2023 Indienen integraal plan bij de VNG voor onderbouwing van de GALA middelen 2024 tot en met 2026. Q3/Q4 2023 In gesprek en vertalen van het gezondheidsbeleid naar een uitvoeringsplan 2024. Met daarin ook afspraken over de 5 ketenaanpakken met lokale en regionale inzet en over monitoring en bijsturing met samenwerkingspartners.

Q1 2024 Uitvoeringsplan ter informatie naar de gemeenteraad 8.3 Uitgangspunten voor het uitvoeringsplan Bij het vertalen van het gezondheidsbeleid naar het uitvoeringsplan hanteren we een aantal uitgangspunten: integrale preventieve aanpak, samenhang met bestaande structuren , samenhang met beleid, gebiedsgericht werken en kansengelijkheid en tot slot een ler ende aanpak. Sommige uitgangspunten zijn eerder aan de orde geweest. Voor de volledigheid beschrijven we ze hieronder allemaal kort en bondig. Integrale preventieve aanpak Vanuit onze brede blik op gezondheid realiseren we ons dat gezondheid niet op zichzelf staat. Ook sociale en fysieke factoren en onze vaardigheden hebben invloed op gezondheid. Een brede aanpak over domeinen heen helpt om de doelen op het gebied van gezondheid te behalen (health in all policies). Daarom werken we als gemeente nauw s amen met verschillende partijen en inwoners . Want alleen samen kunnen we het verschil maken: dit geldt niet alleen bij het opstellen van beleid, maar ook structureel in uitvoering van de plannen en monitoring. Daarom maken we een integraal uitvoeringsplan met daarin een mix van interventies en activi teiten. Bij de keuze van interventies kijken we waar we specifieke expertise kunnen gebruiken van regionale en of landelijke partijen.

Samenhang met bestaande structuren De afgelopen jaren hebben we met diverse partners samenwerkingsverbanden opgezet en verbeterd, akkoorden gesloten en in netwerken samengewerkt. Vaak rondom onderwerpen die ook gezondheid raken. Denk bijvoorbeeld aan Kansrijke Start, Samen voor Ryan, Stuurgroep Integrale Ouderenzorg, Cultuurplatform en Sport & Beweegakkoord Steenwijkerland. We kijken in hoeverre we voor het realiseren van de ambities van het gezondheidsbeleid aan kunnen sluiten bij deze structuren, of er aanvullend iets nodig is maar ook of zaken samengevoegd kunnen worden . Dit 32 doen we niet alleen maar samen met de partners in deze structuren. Voor een overzicht van samenwerkingsverbanden en netwerken verwijzen we naar bijlage 6. Samenhang met bestaand beleid Vanuit verschillende beleidsdomeinen werken we aan onderwerpen die ook gezondheid raken. Bijvoorbeeld het preventie- en handhavingsplan 2023-2026 en het sport- en beweegakkoord. Bij het opstellen van het uitvoeringsplan van het gezondheidsbeleid sluiten we aan bij bestaand beleid en kijken we naar mogelijkheden om gezondheid nog meer aan de verschillende beleidsterrein te verbinden. Voor een overzicht van gerelateerde beleidsvelden zie bijlage 6. Gebiedsgericht werken en kansengelijkheid Steenwijkerland is een uitgestrekte gemeente met veel verschi llende kernen en wijken. Elke kern is uniek.

Daarom vinden we het belangrijk om gebiedsgericht te werken. Hiermee bedoelen we dat een aanpak in een gebied of wijk de prioriteiten, knelpunten en verscheidenheid in een gebied recht doet. We gaan voor gelijke kansen op gezondheid en daarom kiezen we soms voor een ongelijke aanpak op basis van een stapeling van opgaven. Met een stapeling van opgaven bedoelen we als er sprake is van meerdere vraagstukken zoals: moeite hebben met rondkomen, eenzaamheid, vergrijzing, etc. Deze omstandigheden hebben namelijk invloed op de (ervaren) gezondheid van inwoners. In de uitwerking van het gezondheidsbeleid naar een uitvoeringsplan kijken we in welke buurt/wijk/kern het nodig om langdurig in te zetten. Een lerende aanpak Monitoren is een sleutel om te kunnen leren en het gesprek met elkaar te voeren (Hart, 2015). Daarom verbeteren we het gezondheidsbeleid continu op basis van nieuwe inzichten en kennis vanuit zowel de praktijk als de wetenschap. Met elkaar mogen we ontdekken, ontwikkelen en leren. Dat betekent dat we regelmatig met elkaar stil staan moeten bij de vraag: zijn we nog op de goede weg? Bij het bepalen van de aanpak maken we gebruik van de kennis en expertise van het Loket Gezond Leven. 33 Literatuurlijst ▪ Hammink, A., Altenburg, M., & Schrijvers, C. (2012). 'De sociale gevolgen van verslaving.

Een state of the art studie naar verstoring van sociale relaties, schooluitval, dakloosheid, schulden en huiselijk geweld als gevolg van alcohol- of drugsverslaving'. Rotterdam: IVO. ▪ Huber, M., Jung, H.P. & Brekel-Dijkstra, K., van, den. (2021). Handboek positieve gezondheid in de huisartsenpraktijk. Bohn Stafleu van Loghum: Houten. ▪ Kolner, C. (2017). Preventie en vroegsignalering langs de lat van het medisch-, sociaal en publieke gezondheidszorg-model. Noord-Holland: Kennisplatform sociaal domein. ▪ Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2018). Nationaal preventieakkoord, naar een gezonder Nederland. Den Haag. ▪ Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2020). Discussienota zorg voor de toekomst. Den Haag. ▪ Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2022) Programma Wonen, ondersteuning en zorg voor ouderen. Den Haag. ▪ Raad voor het Openbaar Bestuur (2022). Brede welvaart, grote opgaven! Den Haag. ▪ Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (2021). Eerlijke kans op gezond leven, gezondheidsverschillen voorbij. Den Haag. ▪ Rademakers, J. (2014). Kennissynthese. Gezondheidsvaardigheden: niet voor iedereen vanzelfsprekend. Utrecht: Nivel. ▪ Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (2019). Het gebruik van brede gezondheidsconcepten: inspirerend en uitdagend voor de praktijk. Bilthoven. ▪ Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (2022).

Impactvolle determinanten van gezondheid. Bilthoven. ▪ Sørensen, K., Van den Broucke, S., Fullam, J. et al. (2012). Health literacy and public health: A systematic review and integration of definitions and models. BMC Public Health 12, 80 https://doi.org/10.1186/1471-2458-12-80 ▪ Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2017). Weten is nog geen doen: een realistisch perspectief op redzaamheid. Den Haag. ▪ Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. (2018). Van verschil naar potentieel. Den Haag. ▪ Willlems, A.E.M., Heijmans, M., Brabers, A.E.M. & Rademakers, J. (2021). Gezondheidsvaardigheden in Nederland: factsheet cijfers 2021. Utrecht: Nivel, 2022. ▪ World Health Organization. (2013). Health Literacy, the solid facts. WHO.