Cultuurvisie gemeente Someren 2025-2030

Cultuurvisie gemeente Someren 2025-2030

Prinsen Carnaval in De Vurherd in Lierop.

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 1 van 21

Inhoud Cultuurvisie gemeente Someren 2025-2030....................................................................................1 Inleiding ..........................................................................................................................................3 Landelijke en provinciale trends ..................................................................................................5 Cultureel paspoort van Someren..................................................................................................6 Cultuurparticipatie, amateurkunst en cultuureducatie...............................................................7 Erfgoed, tradities en rituelen ......................................................................................................10 Verbinding met het sociaal domein en de fysieke leefomgeving ............................................12 Verbinding, communicatie, jongeren en inclusie .....................................................................16 Verbinding .................................................................................................................................16 Communicatie ...........................................................................................................................16 Jongeren

...................................................................................................................................16 Inclusie ......................................................................................................................................18 Conclusies en aanbevelingen .....................................................................................................19 Noten .............................................................................................................................................21

Keramiek van Lou Manche op de Franciscustoren.

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 2 van 21

Inleiding Voor u ligt de Cultuurvisie 2025-2030 van de gemeente Someren. Het college van Burgemeester en Wethouders heeft Kenniscentrum Kunstloc Brabant de opdracht gegeven deze op te stellen. Er is een uitgebreid participatieproces ingericht met betrokken inwoners van deze gemeente. Een nieuwe cultuurvisie is noodzakelijk, omdat de oude cultuurnota uit 2016 verjaard is en niet meer voldoet aan de tijdgeest van 2025. De maatschappij ziet er sinds 2016 anders uit, we hebben de coronapandemie achter de rug en het politieke landschap is veranderd. De culturele sector heeft het zwaar gehad tijdens de pandemie. Wat verstaan we onder cultuurvisie? In deze cultuurvisie spreken we van cultuur, kunst en erfgoed. Cultuur is de parapluterm voor kunst en erfgoed. Onder kunst verstaan we de professionele kunsten en de amateurkunsten in alle denkbare disciplines. Onder erfgoed verstaan we materieel erfgoed (gebouwen, beelden, natuur, architectuur en stedenbouw) en immaterieel erfgoed (verhalen, tradities, volksfeesten, evenementen). Deze cultuurvisie is de onderlegger van ons cultuurbeleidi, dat concreet gemaakt wordt middels een uitvoeringsagenda. We geloven dat cultuur een belangrijke rol speelt bij maatschappelijke opgaven waar we voor staan.

Cultuur kan worden ingezet als middel om bij te dragen aan een stevige sociale basis, een inclusieve gemeente waarbij iedereen kan meedoen, en aan de gezondheid en vitaliteit van de inwoners. Om de kracht van cultuur in te kunnen zetten, is een sterkere integrale verbinding van cultuur met andere beleidsdomeinen noodzakelijk. Denk hierbij aan verweving van cultuur in het sociaal domein, ruimtelijk domein, etc. Door verschillende beleidsdomeinen te verbinden en cultuur als middel in te zetten, is er meer mogelijk en wordt de slagkracht groter. Hoe is deze visie ontstaan? Deze visie is ontstaan door een participatieproces dat bestond uit vier bijeenkomsten in de vier dorpskernen van de gemeente Someren. Voor deze opzet is gekozen om inwoners van alle dorpskernen een evenredige gelegenheid te bieden om aan het participatieproces deel te nemen. Sommige inwoners waren zodanig betrokken dat ze alle vier de bijeenkomsten bezochten. Er waren veel positieve reacties op de bijeenkomsten. De deelnemers leerden nieuwe mensen kennen en ze kwamen tot andere inzichten. De deelnemers waren zelfs positief gestemd om dit soort bijeenkomsten structureel te organiseren. Alle deelnemers kregen de verslagen toegezonden van de bijeenkomst(en) die ze bezocht hadden. Ook is een conceptvisie met de betrokkenen gedeeld.

De totstandkoming van de cultuurvisie is een proces geweest dat gaandeweg vorm heeft gekregen. Er is geluisterd naar de behoefte van de inwoners en bijgesteld waar nodig. Thema’s: sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen Tijdens de eerste participatiebijeenkomst kozen de inwoners voor de volgende onderwerpen in volgorde van belangrijkheid: 1. cultuurparticipatie, amateurkunst en cultuureducatie 2. erfgoed, tradities en rituelen 3. verbinding met het sociaal domein en de fysieke leefomgeving Wat Kunstloc Brabant opgehaald heeft over deze drie thema’s wordt in deze visie beschreven en onderverdeeld in sterkte, zwakte, kans en bedreiging. Vervolgens wordt er ingegaan op de overkoepelende thema’s die telkens terugkwamen: jongeren, verbinding en communicatie. Daarnaast zijn er ook informatieve gesprekken gevoerd met mensen in Someren en is er een presentatie over het totstandkomingsproces gegeven aan het team Maatschappelijke Ontwikkeling

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 3 van 21

en de gemeenteraad via een Raad vraagt Raad bijeenkomst. Omdat er geen jongerenii aanwezig waren bij de participatie bijeenkomsten, werd besloten jongeren via interviews en een enquête te bevragen. Alle bezoekers van de bijeenkomsten en de betrokken gemeentelijke collega’s kregen de concept Cultuurvisie toegezonden. De reacties op de concept Cultuurvisie zijn meegenomen. De extra consultatie van de jongeren in Someren is ook meegenomen.

Buitenpodium Einderplein

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 4 van 21

Landelijke en provinciale trends Het beleid van de Rijksoverheid richt zich erop zoveel mogelijk Nederlanders toegang te bieden tot cultuur van hoge kwaliteit. Daarbij richt het Rijk zich op de volgende aandachtspunten: • • • • •

Aandacht voor jongeren: het vergroten van de toegang tot cultuur via scholen en verenigingen. Ruimte voor hedendaagse vormen van cultuur. Een leefomgeving met karakter: het beleefbaar maken en houden van cultuurhistorie (storytelling) en monumentaal erfgoed. Cultuur inzetten als middel om grenzen te overbruggen en maatschappelijke thema’s bespreekbaar te maken. Subsidiewerving: om subsidie te verkrijgen moeten culturele partijen voldoen aan de codes voor goed ondernemen in cultuur. Deze codes zijn: Fair Practice Code, Good Governance en Code Diversiteit en Inclusieiii.

Het cultuurbeleid van de provincie Noord-Brabant is vastgelegd in het beleidskader ‘Levendig Brabant 2030’iv. Hierin ligt de nadruk op cultuur, erfgoed, sport en vrije tijd. Cultuur draagt bij aan een levendig Brabant voor iedereen. Specifieke doelen van dit beleidskader zijn: •

Een passend en inclusief cultuuraanbod voor iedereen: het aanbod van de producten en diensten van cultuur, erfgoed, sport en vrijetijd sluit aan op de behoeften van Brabanders, buitenlandse werknemers en bezoekers.

•

Innovatie en vernieuwing: cultuur, erfgoed, sport en vrijetijd zijn essentieel in het leven van elke Brabander. Er is voldoende ruimte voor de ontwikkeling van talent en er zijn voldoende mogelijkheden voor vernieuwing van aanbod.

•

Jongeren en talentontwikkeling: jongeren worden door aanbod van cultuur, erfgoed en sport breed gestimuleerd hun talent te ontwikkelen. Toptalenten dragen bij aan de vernieuwing van het aanbod en krijgen kansen om zich te ontwikkelen in hun eerste stappen naar een beroepspraktijk.

•

Een levendig Brabant met cultuur, erfgoed, sport en vrijetijd: dit draagt bij aan een gezonde en aantrekkelijke omgeving om te wonen, werken en recreëren. Een omgeving waar voldoende te doen en te beleven is en waar cultuurhistorie behouden blijft. Cultuur, erfgoed, sport en vrijetijd zijn onmiskenbaar verbonden met andere maatschappelijke opgaven zoals toenemende druk op de fysieke ruimte, klimaatverandering, energietransitie, het belang van (positieve) gezondheid en brede welvaart.

Kunstloc Brabantv inspireert en adviseert gemeenten bij het realiseren van impactvol en integraal lokaal cultuurbeleid. Kunstloc Brabant schreef deze visie en voegt er de volgende trends aan toe: •

Er komt een Nationaal Akkoord Amateurkunst vanaf 2025. Dit beoogt de versterking van de sector middels nieuwe financieringsmogelijkheden, een toekomstbestendige ondersteuningsstructuur, verhoging van de diversiteit en de toegankelijkheid van amateurkunsten met aandacht voor de arbeidsvoorwaarden van kunstprofessionals.

•

Kunst en gezondheid. Kunstbeoefening heeft invloed op positieve gezondheid en draagt bij aan preventie.vi Er zijn steeds meer professionals en amateurs in de culturele sector die zich hiermee bezighouden en samenwerken met het sociaal domein.

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 5 van 21

Cultureel paspoort van Someren De gemeente Someren heeft ruim 20.000 inwoners. Er zijn bijzonder veel amateurkunstverenigingen en er is veel erfgoed (bij immaterieel erfgoed onder meer gedragen door gildes en carnavalsverenigingen). Men is er trots op. Een bloeiende cultuursector die steunt op amateurkunstverenigingen en vrijwilligers. Het ontbreekt niet aan nieuwe initiatieven en incidentele samenwerkingen. De oudere generaties denken bij cultuur met name aan het aanbod in de dorpskern waar zij zelf wonen. Voor nieuwe inwoners van de gemeente is het moeilijk om een beeld te krijgen van wat er allemaal te doen is in de gemeente op cultureel gebied. Voor mensen die niet in de gemeente Someren wonen is het ook ingewikkeld om een beeld te krijgen van het cultuuraanbod. Hoewel jongeren niet aanwezig waren bij de vier bijeenkomsten, werden zij als doelgroep telkens benoemd met opmerkingen als “moeilijk te bereiken” en “een generatie die andere interesses heeft”. Dit sluit aan bij de algehele trend in Nederland. Dit beeld wordt bevestigd uit de jongerenraadpleging. Jongeren participeren volop bij culturele activiteiten. Ze willen graag betrokken worden bij de organisatie van evenementen. Eén van de jongeren opperde om een “jongerenvergunning” in het leven te roepen om de organisatie van kleinschalige evenementen te vereenvoudigen.

Ondanks de hoge waardering en participatiegraad kampt het verenigingsleven met teruglopende belangstelling. Jongeren zijn ‘vluchtig’ in hun gedrag. Dat past bij de huidige tijd waarin het aanbod groot is. Traditionele kunstvormen (zoals de fanfare en danslessen) concurreren met hedendaagse vormen van cultuur (zoals online videogames, films en studiolabs om muziek te produceren). In Someren is er geen professioneel kunstencentrum voor amateurkunst. Zzp’ers bieden zelf hun diensten aan en verenigingen geven muziekles. Er zijn bijzondere initiatieven zoals openluchttheater De Donck van de Speledonckers en er zijn veel evenementen en festivals. De gemeente beschikt over kwalitatief goede faciliteiten zoals Theater De Ruchte en de gemeenschapshuizen. De gemeente heeft subsidieregelingen waar verenigingen of nieuwe initiatieven een beroep op kunnen doenvii. In bijlage 1 is een overzicht opgenomen van alle, bij de gemeente bekende, culturele initiatieven.

’t Meerminneke, Truus Coumans uit Haelen

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 6 van 21

Achter de schermen bij De Speledonckers.

Cultuurparticipatie, amateurkunst en cultuureducatie Sterk De bij het participatieproces betrokken inwoners achten het zeer belangrijk voor de ontwikkeling van ieder mens om al op jonge leeftijd in contact te komen met kunst en cultuur viii. Ze geven aan dat kinderen hiermee veelal worden opgevoed. Daarnaast is cultuureducatie in het (voorschoolse) onderwijs verankerd. In de vrije tijd kan men zich aansluiten bij één van de vele verenigingen die de gemeente Someren rijk is. Ook is het mogelijk om les te nemen bij een zzp’er. Cultuur in de vrije tijd, cultuurparticipatie, leunt in Someren op vrijwilligers. Cultuurparticipatie is sterk van belang voor de sociale verbinding tussen mensen onderling en tussen verschillende generaties. De gemeente Someren doet mee met de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit (CMK)ix, waardoor kinderen en jongeren in aanraking komen met kunst en cultuur. Voor deze regeling is een cultuurintermediair werkzaam, die in gesprek met de basisscholen en middelbare school een goed passend cultuuraanbod neerzet. De Stichting CuVoSA (Culturele Vorming Someren Asten) regelt voorstellingen die ingekocht worden door het onderwijs. Zwak De culturele verenigingen hebben behoefte aan structurele ondersteuning, aangezien ze langdurige verplichtingen aangaan.

Deze verantwoordelijkheden verhouden zich niet tot projectfinancieringen van evenementen via een gemeentelijke subsidieregeling. De huur van facilitaire voorzieningen wordt vaak als hoog ervaren. Als gevolg hiervan zien verenigingen zich genoodzaakt de prijs voor lidmaatschappen en de entreekosten van optredens en uitvoeringen te verhogen. Deze prijsontwikkeling wordt als drempelverhogend ervaren. Men zoekt naar andere oplossingen en verkent daarbij ook de facilitaire mogelijkheden in nabijgelegen gemeentes. De tarieven bij gemeenschapshuizen in de kernen blijken niet hetzelfde. Er wordt bijvoorbeeld voor inwoners van de eigen kern met een lager tarief gerekend dan voor gebruikers afkomstig uit andere kernen.

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 7 van 21

Veel verenigingen maken aanbod voor de scholen in Someren. De scholen hebben te maken met een vol onderwijsprogramma. Verenigingen ervaren het als moeilijk om verbinding te krijgen met de scholen en hun aanbod bij hen onder de aandacht te brengen. De culturele verenigingen zijn te veel afhankelijk van vrijwilligers en initiatiefnemers. De pensioenleeftijd ligt tegenwoordig hoger, waardoor men pas op latere leeftijd tijd krijgt voor vrijwilligerswerk. Ook het aantal nieuwe inwoners van Someren dat zich aansluit bij verenigingen is beperkt. Er is onvoldoende aanwas van jeugd en jongeren bij de verenigingen, het ledenbestand vergrijst. Jongeren hebben behoefte aan ‘proeflessen’ of try-outevenementen. Juist die activiteiten worden zeer gewaardeerd omdat ze niet om directe binding vragen. Mensen kennen elkaar vaak niet of niet goed genoeg in de culturele sector in Someren. Er wordt heel veel georganiseerd, maar de belangstelling van inwoners valt soms tegen. Ook bij de echte Somerense cultuurliefhebbers is niet alles bekend. Men weet de weg niet altijd te vinden om een activiteit kenbaar te maken. Er is geen culturele agenda waarop je kunt zien wat er allemaal te doen is in Someren. Deze is er in het verleden wel geweest, maar was nooit volledig omdat de inhoud afhankelijk was van de vrijwillige inzet van verenigingen en initiatiefnemers.

Someren Natuurlijk is een toeristisch informatiepunt dat voornamelijk steunt op vrijwilligers. Zij krijgen niet van iedereen informatie over activiteiten in Someren en moeten er zelf achteraan. Het informatiepunt is beperkt open (dinsdag t/m zaterdag tussen 10.00 en 12.30 uur). Het is niet voor iedereen financieel haalbaar om in de vrije tijd deel te nemen aan kunst en cultuur. Individuele lessen worden als duur ervaren. Om jeugd- en jongeren uit gezinnen die leven van het bestaansminimum gelijke kansen te bieden ten aanzien van cultuurparticipatie is samenwerking met het Jeugd Sport en Cultuurfonds een basisvoorwaarde. Het Volwassenenfondsx biedt ook kansen om cultuur financieel toegankelijk te maken. Er is geen vaste expositieruimte om kunst te bekijken in Someren. De gemeente Someren heeft een beperkte culturele ambtelijke capaciteit om de uitdagingen bij verenigingen op te pakken en van advies te voorzien. Deze capaciteit is niet geborgd en de waan van de dag regeert. Er is geen specifieke ondersteuning vanuit de afdeling Communicatie voor culturele verenigingen om hun aanbod en activiteiten kenbaar en toegankelijk te maken. Kans Inwoners zijn trots op wat zij allemaal organiseren in de gemeente. De in het participatieproces betrokkenen geloven in een bruisend Someren nu en in de toekomst, in alle kernen, mét jongeren.

Als men elkaar kent, ontstaat er ook sneller samenwerking en is het minder noodzakelijk meteen een beroep op de gemeente te doen. Er is behoefte aan structurele verbindingen tussen de scholen en verenigingen. Mogelijk kan de cultuurintermediair hier een rol in spelen. Een lokale bemiddelaar in de functie van cultuurmakelaar die vanuit de gemeente professioneel verbindingen legt is zeer wenselijk. Het maakt de gemeente meer toegankelijk en ontlast vrijwilligers. De centrale functie van Someren Natuurlijk zou veel meer benut kunnen worden. Het overzichtelijk maken van het totaalaanbod aan culturele activiteiten in een maand- of jaaragenda kan inzicht geven. Een overzicht laat zien in hoeverre er een evenredige verdeling is in type activiteiten voor

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 8 van 21

verschillende doelgroepen. En in hoeverre deze complementair zijn of elkaar juist beconcurreren door type of moment van aanbod. Cultuur draagt bij aan saamhorigheid, zingeving. Een cultuurpas voor mensen met een kleine beurs of een andere vorm van ondersteuning zou wenselijk zijn. Er zijn genoeg voorbeelden te vinden in het land. Een financieel toegankelijk podium is een grote wens, zodat mensen kunnen laten zien waar ze mee bezig zijn en om cultuur toegankelijker te maken voor mensen met weinig geld. De CJP-pas biedt kansen om activiteiten voor jongeren (via het onderwijs) te financieren. Door meer naar jongeren te luisteren en ze een centrale rol te geven in verenigingen kan het meer traditionelere cultuuraanbod innoveren naar hedendaags aanbod voor toekomstige generaties.

Bedreiging De gemeente Someren betaalt het maximale bedrag per leerling voor CMK4 (cultuureducatie met kwaliteit periode 4). Dat is 0,85 eurocent per inwoner. Er komt nog één CMK periode aan van 2025 tot en met 2028 en daarna stopt deze regeling. Er zijn nu nog extra financiële middelen vanuit het Rijk en de Provincie om te matchen met gemeentes en cultuur te borgen in het onderwijs. Idealiter staat er, na CMK4, een duurzaam aanbod op de scholen om te garanderen dat alle kinderen en jongeren in aanraking komen met kunst en cultuur. Momenteel nemen alle scholen in Someren deel aan de CMK-regeling, ieder maakt in overleg met de cultuurintermediair hierin eigen inhoudelijke keuzes. Zodra deze regeling wegvalt, is het lastig om nog cultuuraanbod in het onderwijs te faciliteren als gemeente. Het is de vraag hoe cultuureducatie na CMK4 vormgegeven gaat worden. Te weinig (jonge) aanwas bij amateurkunstverenigingen maakt het moeilijk om deze verenigingen, op de lange termijn, in stand te houden.

Werk van Ricky Damen in een etalage.

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 9 van 21

Erfgoed, tradities en rituelen Cultureel erfgoed is overal in Someren aanwezig. Er zijn 48 gemeentelijke monumenten en 13 rijksmonumenten te vindenxi. Naast materieel erfgoed is er veel immaterieel erfgoed. Tradities, rituelen, dialect en ambachten zijn voorbeelden van immaterieel erfgoed en bestaan uit cultuuruitingen die door mensen worden beleefd en hen een gevoel van identiteit en continuïteit geven. Sterk De gemeente Someren bestaat uit vier dorpskernen met elk een eigen geschiedenis en profiel. Inwoners vinden het belangrijk om de kracht en de eigenheid van deze dorpskernen te benadrukken in een cultuurvisie. Muziek speelt een grote rol in alle dorpskernen en werkt als een verbindende factor. Lierop en Someren Dorp kennen een oude historie en herbergen veel (on)zichtbare cultuurhistorische elementen. Lierop blinkt uit in jongerenfestivals en historische verhalen. Someren Dorp biedt veel voorzieningen en diversiteit. Someren-Heide en Someren-Eind zijn relatief jong. In Someren-Heide speelt de geschiedenis als ontginningsdorp door en in Someren-Eind speelt gemeenschapszin een grote rol. De website van Heemkundekring De Vonderxii biedt veel informatie. De website Het land van de Peel laat zien wat er aan materieel erfgoed te zien is in Someren.

Zwak Het beschrijven van de geschiedenis van de omgeving wordt door een oudere generatie gedaan en het zijn vaak mannen die zich hiermee bezighouden. Het perspectief van jongeren en vrouwen is hierin niet of nauwelijks terug te vinden. Vroeger sloten mensen zich vanaf 20 jaar aan bij Heemkundekring De Vonder, tegenwoordig zijn jonge leden de 40 al gepasseerd. De heemkundekring leunt op bevlogen vrijwilligers, maar mist hierin de jongere generatie. Jongeren worden moeilijk bereikt, terwijl de roep om het overdragen van erfgoed op een jongere generatie groot is.

Kerk van de Heilige Naam Jezus in Lierop.

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 10 van 21

De gemeente doet slechts zeer beperkt mee aan de landelijke monumentendagxiii. Dat is een tot nu toe gemiste kans, want deze kan bijdragen aan een groter bewustzijn van erfgoed in de woonomgeving. Er is geen architectuurbeleid dat bijzondere gebouwen die nog geen monument zijn, zoals het gemeentehuis, bewaart voor komende generaties. De gemeente stuurt niet vanuit cultuurbeleid op erfgoedbehoud en beheer. De gemeente beperkt zich tot regulier onderhoud van de bestaande monumenten waar zij zelf eigenaar van is.

Kans Het is van belang de kracht en het talent van wat er al is in de kerkdorpen te gebruiken, deze te versterken, hiermee de eigenheid van de kernen te laten zien, maar ook de kernen met elkaar te verbinden. Zo geef je de identiteit van Someren door van een oudere aan een jongere generatie. Met een andere vorm van communicatie kunnen jongeren mogelijk beter worden bereikt en betrokken. Met minder communicatie in tekst en meer in beeld en via andere culturele uitingen, kunnen geschiedenis en verhalen op passendere wijze overdrachtelijk worden gemaakt. In de toeristische beleidsnotaxiv van de gemeente Someren wordt aangegeven dat het toerisme van Nederlanders groeit in Someren. Someren is de recreatietuin voor Helmond en Eindhoven. De Nederlanders die in Someren verblijven zijn verbindingszoekers en harmoniezoekers. Dat betekent dat ze interesse hebben in anderen, in samen gezellig actief bezig zijn buiten in de natuur. Maar de nota stelt dat er te weinig dagrecreatie is voor groepen en vindt Someren ook te weinig onderscheidend. Als je erfgoed, kunst en cultuur in Someren zichtbaarder gaat maken voor inwoners, werk je ook aan vernieuwing van toeristisch aanbod. Het mes snijdt dan aan meerdere kanten.

De beelden in de openbare ruimte, de verhalen die erbij horen, de uitgebreide natuur en de karakteristieke dorpsgezichten kunnen veel toegankelijker gemaakt worden dan nu het geval is. Een goed voorbeeld is de film Burgemeestersmoord, die in 2024 ontstond toen vrijwilligers van Het Wehrmachthuisje naar manieren zochten om oorlogsverhalen te vertellen. Initiatieven en verenigingen zouden gestimuleerd kunnen worden om nieuw cultureel aanbod voor groepen te maken. Een zomerprogrammering in natuurtheater De Donck en theater De Ruchte zou het gebruik van deze mooie locaties kunnen intensiveren. Ook initiatieven op het gebied van beeldhouwen zouden een meer prominente plek kunnen krijgen. En niet onbelangrijk, laat dit culturele aanbod ontwikkelen door jongeren die samenwerken met ouderen.

Bedreiging Elk kerkdorp mag zijn eigen identiteit hebben, maar in tijden van polarisatie anno 2025 is het ook belangrijk de verbinding te zoeken. Culturele organisaties kunnen op bestuurlijk gebied meer verbinding en samenwerking opzoeken. Bijvoorbeeld de besturen van de zes Carnavalsverenigingen doen dat al. Om ervoor te zorgen dat erfgoed, tradities en rituelen behouden blijven, is het van belang dat een gemeente investeert in het toegankelijk maken van haar rijke erfgoed. Zo kunnen jongere generaties hier ook kennis van nemen.

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 11 van 21

Verbinding met het sociaal domein en de fysieke leefomgeving In de landelijke en provinciale trends is aangegeven dat cultuurbeleid anno 2025 verbindingen zoekt met het sociaal domein en ontwikkelingen in de leefomgeving. Deze ontwikkelingen spelen al geruime tijd, maar werden tijdens de lockdowns meer zichtbaar. Zoals in het feit dat mensen hun directe woonomgeving weer gingen waarderen, naar het platteland trokken om meer in contact te staan met de natuur of voor elkaar gingen zingen in de tuin van een zorginstelling. We werden creatief in het zoeken naar verbinding met de plek en met de mensen in onze woonomgeving. Onderwerpen als mentale gezondheid, preventie, gezonde leefstijl, het beperken van eenzaamheid en kwaliteit van leven staan in veel beleidsdoelen. We worden steeds ouder in Nederland. We leven individualistischer. Er is een enorme druk op de gezondheidszorg en oude mensen moeten zo lang mogelijk thuis blijven wonen. Cultuur, kunst en erfgoed, kunnen deze ontwikkelingen niet oplossen, maar hebben wel een positieve invloed op bovengenoemde uitdagingen. Veel jongeren hebben te maken met mentale problemen en maken zich zorgen over de wereld van morgen of haken politiek gezien helemaal af. Kunst en cultuur dragen bij aan identiteitsvorming, cognitieve ontwikkeling, stressreductie, zingeving en sociale contacten.

Kortom aan de mentale gezondheid: een belangrijk thema bij jongeren op dit moment. Over het algemeen zijn Brabantse jongeren actief in kunst, cultuur en erfgoed. Bij jongeren lijkt het bezoeken, beoefenen en ondersteunen van kunst en erfgoed meer verweven met hun dagelijkse leven, naast werk, school, sport en andere activiteiten. Jongeren zijn ook kritischer op het cultuuraanbod dan volwassenen, daarom is de koppeling met het sociaal domein ook belangrijk volgens jongeren.

‘ik vind cultuur belangrijk omdat het past bij ons dorp en de mensen die er wonen’ ‘ik vind cultuur belangrijk omdat je jezelf kan zijn’ Reacties van jongeren uit de enquête van Kunstloc Brabant.

Het is belangrijk om als gemeente met cultuurbeleid niet alleen mensen in beeld te hebben die al (financieel) in staat zijn deel te nemen aan culturele activiteiten, maar ook mensen die dat niet zijn. Het kan een enorme meerwaarde genereren als binnen het gemeentehuis wordt gekeken waar kunst en cultuur kunnen bijdragen aan maatschappelijke opgaven en de samenwerking met andere beleidsdomeinen wordt opgezocht. Zo raakt cultuurbeleid meer verankerd in gemeentelijk beleid en draagt het bij aan de positieve gezondheid van de inwonersxv.

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 12 van 21

Heemhuis Someren

Sterk Sociaal domein Er zijn allerlei creatieve initiatieven binnen zorg- en welzijnswerk. Er zijn al verenigingen die landelijke theatervoorstellingen naar Someren halen, als middel om een maatschappelijk thema bespreekbaar te maken. Er zijn verschillende initiatieven voor jongeren in de gemeente zoals bijvoorbeeld Onis Jongerenwerk, Inspiratie-lab, Peelpioniers en de Comeet. Fysieke leefomgeving De gemeente Someren heeft een zeer groene leefomgeving. Er zijn in Someren veel wandel- en fietsroutes, die gemaakt worden door Stichting Someren Natuurlijk. Er staan veel figuratieve beelden in de openbare ruimte en er is veel monumentaal erfgoed.

Zwak Sociaal domein Initiatieven voor jongeren in het sociale domein en in cultuur werken weinig samen. Er zijn mooie presentaties van culturele organisaties (in o.m. zorginstellingen), die bijdragen aan het welzijn van bewoners. Zonder vergoeding vanuit de zorg draagt de cultuurpartij eenzijdig de kosten. Het cultuurbeleid van de gemeente Someren is nog niet structureel verbonden met de speerpunten van beleid in het sociaal domein. Er is te weinig kennis en capaciteit binnen de gemeente aanwezig om de verbinding vanuit cultuur met het sociaal domein te maken. Fysieke leefomgeving Er is geen beleidsplan voor kunstwerken in de openbare ruimte en er worden geen kwaliteitseisen aan de werken of omgeving gesteld. De gemeente biedt geen begeleiding bij de plaatsing van een monument. De realisatie van nieuwe beelden in de openbare ruimte is afhankelijk van het initiatief van inwoners of schenkingen van bedrijven en verenigingen. De beschrijvingen van de beelden in de openbare ruimte zijn niet volledig. Een lijst met alle beelden is niet beschikbaar. Bij de beelden zelf is geen fysiek toegankelijke informatie te vinden. Er is geen capaciteit en financiële reserve bij de gemeente Someren om vanuit cultuurbeleid bij de dragen ruimtelijke ontwikkelingen in de gemeente Someren.

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 13 van 21

Sociaal domein en fysieke leefomgeving Er worden geen professionele kunstenaars betrokken bij creatieve initiatieven in het sociaal of ruimtelijk domein. Binnen het gemeentehuis is er nog weinig verbinding van cultuur met andere beleidsterreinen.

Kans Sociaal domein Culturele initiatieven die via kunst maatschappelijke onderwerpen bespreekbaar maken, zoals bijvoorbeeld theater, dragen bij aan verbinding met elkaar en begrip voor de ander. Het team Maatschappelijke Ontwikkeling (MO) heeft drie thema’s centraal gesteld voor de komende jaren; het versterken van de sociale basis, inclusie/meedoen en gezondheid/vitaliteit. Als de gemeente Someren de kracht van de bestaande cultuur in Someren erkent en versterkt draagt zij ook bij aan deze drie thema’s. Cultuur kan in grote mate bijdragen aan het versterken van de sociale basis doordat je via cultuur op een andere wijze met elkaar communiceert en in aanraking komt met mensen die je anders misschien niet zou ontmoeten. Als binnen het gemeentehuis cultuur en sociaal domein samenwerken, kan dit ook buiten het gemeentehuis gestimuleerd worden. Subsidieregelingen voor culturele verenigingen kunnen hier op afgestemd worden. Bijvoorbeeld door een culturele organisatie te inspireren via landelijke bekende voorbeelden hoe zij hun bijdrage aan het welzijn van bewoners van een zorginstelling kunnen vormgeven.

D’n Bouwvakker – Wilhelminaplein Someren.

Fysieke leefomgeving De gemeente onderzoekt investeringen in de fysieke leefomgeving. Denk aan het Wilhelminaplein en de Centrumvisie. Kernelementen uit de visie zijn dat het centrum een sfeervol,

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 14 van 21

levendig, vitaal en onderscheidend dorpshart moet worden waar winkelen, ontmoeten, beleven en genieten centraal staan. Een place to buy, een place to meet en een place to be. Een compact centrum met het Wilhelminaplein als huiskamer van Someren. Bij dit soort ontwikkelingen kan ook vanuit cultureel oogpunt worden geïnvesteerd, bijvoorbeeld door kunstenaars een bijdrage te laten leveren in het participatieproces, in het ontwerpproces of via een kunstwerk om het plein meer karakter te geven. Op deze manier kan er een onderscheidende leefomgeving voor Someren gecreëerd worden. De gemeente kan onderzoeken of het mogelijk is een percentageregeling in te voeren, waarmee er een fonds kan komen voor culturele investeringen in het publieke domeinxvi. Bij de bijeenkomst over kunst en fysieke leefomgeving werd de wens geuit om een buitenpodium te faciliteren in alle kernen. Als voorbeeld werd het buitenpodium bij De Einder genoemd dat voor bijeenkomsten overkapt kan worden. Ook de mogelijkheid van intensiever gebruik van natuurtheater De Donck is het onderzoeken waard.

Bedreiging Fysieke leefomgeving Bij het plaatsen van kunstobjecten in de publieke ruimte is onvoldoende onderhoudsbudget ingecalculeerd. Dit leidt tot achterstallig onderhoud van het object of het groen eromheen. Sociaal domein en fysieke leefomgeving Als de gemeente geen cultuurbeleid vormt waarin de relatie aangegaan wordt met het ruimtelijke en het sociale domein, dan blijft het culturele veld op een eilandje zitten en is cultuur enorm kwetsbaar.

Natuurtheater De Donck

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 15 van 21

Verbinding, communicatie, jongeren en inclusie Tot slot besteden we aandacht aan enkele overkoepelende thema’s die in elke bijeenkomst naar voren kwamen. Deze thema’s hebben volgens de inwoners prioriteit. We nemen ook de visie van de jongeren mee die Kunstloc Brabant opgehaald heeft en informatie over het inclusie beleid van de gemeente. De thema’s kunnen nader uitgewerkt worden tot concrete beleidsvoornemens.

Verbinding In elke bijeenkomst kwam het gebrek aan verbinding aan de orde. Men vraagt de gemeente om meer regie te nemen of te geven aan een “cultuurmakelaar”. Een cultuurmakelaar zou van grote toegevoegde waarde kunnen zijn bij de volgende onderwerpen: 1. Het vormgeven van een gezamenlijke aanpak van uitdagingen bij verenigingen zoals vrijwilligerswerk; besturen van verenigingen; aanwas van nieuwe leden; betaalbare locaties om cultuur te tonen en hierin voor elke vereniging gelijke tarieven te hanteren; versterking van zzp-netwerk en zoeken naar verbinding van cultuur met andere beleidsdomeinen. 2. Het adviseren van verenigingen bij het aanvragen van provinciale of landelijke fondsen en het ondersteunen in het initiëren van gezamenlijke projecten. De makelaar is HET aanspreekpunt en bemiddelaar tussen de gemeente Someren en culturele initiatiefnemers in Someren. Deze proactieve, verbindende “mensen-mens” moet een goede relatie met Someren hebben en in de regio woonachtig zijn.

Communicatie Er is al veel cultuur in Someren, maar er is geen overzicht. Het zichtbaar maken van alle initiatieven, activiteiten en materieel erfgoed kan veel bijdragen aan het toegankelijker maken van het actuele cultuuraanbod in Someren. Het is belangrijk om dit op een aantrekkelijke wijze te doen en gebruik te maken van visuele media. Door het betrekken van inwoners, jong en oud, bij de totstandkoming van de communicatie verhoog je de zichtbaarheid, de vindbaarheid en het draagvlak. De gemeente kan deze taak zelf op zich nemen of onderbrengen bij een cultuurmakelaar. Culturele initiatiefnemers die voor hun eigen communicatie moeten zorgen, zouden geadviseerd en ontlast kunnen worden. Een goed overzicht geeft ook een goed beeld van waar kansen liggen en waar leemtes zijn. Op grond van een inventarisatie en analyse zou een communicatieplan kunnen worden opgezet. Ook kan worden onderzocht of het zinvol is om een jaarlijkse culturele informatiemarkt en/of een Open Monumentendag met bredere openstelling van monumenten te organiseren. Mogelijk kan een cultuurmakelaar ook hierin een rol spelen, in afstemming met een communicatiespecialist.

Jongeren Overal in Nederland is men in het culturele veld bezig om te kijken hoe jongeren betrokken kunnen worden bij cultuur. Over het algemeen kan gesteld worden dat jongeren zich niet zo snel meer aansluiten bij een vereniging die de meer traditionele kunstvormen aanbiedt, maar vaak meer interesse hebben in “urban culture”. Urban Culture is ontstaan in een stedelijke omgeving, maar heeft zich sterk ontwikkeld tot een jongerencultuur waarin alles naar voren komt wat leeft onder jongeren. Het omhelst alles van kleding, sport en muziek en is een complete lifestyle. De Raad van Cultuur heeft onderzoek gedaan naar ervaringen van jongeren met cultuur en media en wat ze belangrijk vinden en heeft JongerenPlatform opgericht. Jongeren denken mee met de

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 16 van 21

onderwerpen die belangrijk zijn voor een goed cultuurbeleid.xvii Er zijn verschillende innovatieve projecten met jongeren en cultuur waarvan geleerd kan worden, die ook in de gemeente Someren georganiseerd kunnen worden.

Waardering van cultuur in Someren onder jongeren Voor deze Cultuurvisie heeft Kunstloc Brabant drie diepte-interviews afgenomen met jongeren (van 12 tot en met 26 jaar) en met één jongerenwerker van ONIS Jongerenwerk. Daarnaast hebben er veertien jongeren (in de leeftijd van 12 tot en met 20 jaar) gereageerd op een enquête over de Cultuurvisie Someren. Jongeren uit Someren waarderen het cultuuraanbod in de Gemeente Someren. Veel jongeren zijn verbonden (geweest) aan een vereniging en de waarde van cultuur wordt alom erkend. Muziek is verreweg de meest genoemde discipline. Muziek maken en muziek luisteren dragen bij de identiteit en brengen jongeren samen.

Jongeren van 12 tot en met 17 jaar Jongeren in de middelbare schoolleeftijd zijn te spreken over het cultuuraanbod op het Varendonck College. Het cursusaanbod in de Ruchte, de toneellessen van de Spelendonckers en de activiteiten van het Inspiratielab worden veelvuldig genoemd. Jongeren willen regie voeren over hun eigen activiteiten. Muziek is een belangrijke uitlaatklep. Jongeren die verbonden zijn aan ONIS Jongerenwerk maken minder gebruik van het cultuuraanbod. Zij zijn (wel) vaak lid van een sportvereniging. De volgende behoeften kwamen (meermaals) aan bod in de gesprekken en de enquête: -

Het ontbreekt jongeren aan een eigen plek in het dorp. Jongeren identificeren zich met ‘urban culture’. Meer (kleinschalige) evenementen speciaal voor en door jongeren. Jongeren zijn solidair met elkaar: er is aandacht voor jongeren met een kleine beurs. Proeflessen of try-outevenementen worden zeer gewaardeerd omdat dit niet om directe binding vraagt.

Muziekactiviteiten in de Comeet worden gewaardeerd door jongeren maar bezoekcijfers blijven achter. Dit vraagt om een gezamenlijke aanpak van jongeren, ouders en het verenigingsleven.

Jongeren van 18 tot en met 29 jaar Het uitgaansleven is belangrijk voor jong volwassenen. Jongeren noemen in dit kader de verruiming van het vergunningsbeleid zodat ze zelf kleinschalige evenementen eenvoudig kunnen organiseren. Een belangrijk deel van de jongeren is student. Door de studielening is het aantal uitwonenden minder groot dan voorheen. Veel jongeren maken gebruik van het OV. Studenten hebben behoefte aan studieplekken in het dorp. De volgende behoeften kwamen meermaals aan bod in de gesprekken en de enquête: -

Vraag cultuuraanbieders om in te spelen op de CJP-kaart voor het MBO. Verruim de mogelijkheden voor popbands om te repeteren in het dorp (oefenruimtes).

Suggesties van jongeren in Someren. De Somerense jongeren geven de volgende suggesties mee:

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 17 van 21

1. Versterk de positie van jongerenwerkers. De positie van jongerenwerkers is essentieel en cruciaal. Zij zijn de spil tussen onderwijs, jongeren en cultuuraanbod. Zij zijn de verbinders. Om meer verbindingen te leggen tussen het verenigingsleven en jongeren met een economische achterstand zijn jongerenwerkers een belangrijke schakel. 2. Verruim de mogelijkheden van het Inspiratielab. Veel jongeren hebben behoefte aan een ‘eigen plek’ en in dit licht worden de beperkte openingstijden van het Inspiratielab genoemd (er is behoefte aan activiteiten in de avond). Jongeren staan open voor de activiteiten van het Inspiratielab. De frequentie aan activiteiten en mate van ‘eigen’ regie zijn kansrijk voor een hogere cultuurparticipatie van jongeren. 3. Geef jongeren meer regie. Breng jongeren samen in een jongerenpanel om mee te praten over cultuur in hun dorp. 4. Maak een actieplan voor het verenigingsleven (breed: cultuur & sport). Om (cultuur)deelname te stimuleren is het wenselijk om een actieplan te maken waarbij sport- en cultuurverenigingen gezamenlijk doelen en acties formuleren om jongeren te binden (kortere series van lessen, projectmatige werkzaamheden als vrijwilliger, inspraak bij de organisatie).

Inclusie De Gemeente Someren heeft stappen gezet in het toegankelijk maken van culturele instellingen. Openbare gebouwen die in het beheer zijn van de gemeente zijn op toegankelijkheid getoetst door de gemeentelijke klankbordgroep Inclusie. Met hun feedback zijn aanpassingen gedaan. De klankbordgroep denkt mee over prestatie-indicatoren bij subsidieverstrekking om inclusie te bevorderen. De klankbordgroep inclusie komt periodiek samen. Culturele voorzieningen en het verenigingsleven staan op de agenda. Vervolgstappen zijn wenselijk als het gaat om culturele programmering, het verlagen van drempels rondom cultuurparticipatie, communicatie en het samenbrengen van regulier en speciaal onderwijs.

Theater De Ruchte in Someren.

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 18 van 21

Conclusies en aanbevelingen Cultuur, kunst en erfgoed zijn de dragers van de lokale identiteit van de gemeente Someren en dragen bij aan wederzijds begrip en saamhorigheid en de gezondheid van de inwoners. Vanuit dit gegeven streeft de gemeente Someren naar een gespreid cultuurbeleid in alle haarvaten van haar gemeenschap. Om eigenaarschap van het culturele bestel onder inwoners te borgen en verder te laten groeien naar de toekomst toe is het belangrijk zorg te dragen voor wat er al is en wat er al gedaan wordt. Er is een schat aan mogelijkheden om de rijke cultuur in Someren zichtbaarder te maken. Het is daarom belangrijk dat er zowel binnen het gemeentelijk beleid als door de inwoners zelf meer samengewerkt gaat worden. Cultuurbeleid staat niet op zichzelf. Het is verweven met de samenleving. Daarom is het belangrijk om het cultuurbeleid te integreren in andere beleidsdomeinen zoals woningbouw, gebiedsontwikkeling, ruimtelijke ordening, evenementenbeleid, sociaal domein, inclusie en diversiteitsbeleid, jongerenbeleid en erfgoedbeleid. Door verschillende beleidsdomeinen te koppelen wordt de slagkracht groter. Concrete aanbevelingen zijn als volgt: •

Bied gelijke kansen voor alle inwoners aan cultuur in Someren: verlaag drempels door mensen met een kleine beurs te stimuleren gebruik te maken van het aanbod. Faciliteer culturele voorzieningen en verenigingen in een gelijk financieel speelveld binnen de gemeente. Vertaal inclusief beleid naar programmering, subsidieverstrekking en onderwijs.

•

Zorg ervoor dat ook na 2028 cultuureducatie via het onderwijs geborgd is.

•

Stel een cultuurmakelaar aan of breidt de capaciteit binnen de ambtelijke organisatie uit. Faciliteer meer structurele verbindende bijeenkomsten en samenwerkingen tussen culturele verenigingen, zzp-ers en andere initiatiefnemers. Combineer bijvoorbeeld de kennisfunctie van Toeristisch Informatiepunt Someren Natuurlijk, Heemkundekring De Vonder, Wehrmachthuisje en de bibliotheek met de verbindende kwaliteiten van een proactieve ambtelijke organisatie of een cultuurmakelaar.

•

Stimuleer aanwas van vrijwilligers in het verenigingsleven. Culturele verenigingen vragen om meer diversiteit in de samenstelling van het vrijwilligersbestand en stimulering van de aanwas van nieuwe vrijwilligers.

•

Verhoog de participatiegraad van jongeren. Maak jongeren deelgenoot en eigenaar van culturele activiteiten, geef ze een eigen plek in de gemeente en richt een jongerenraad op.

•

Professionaliseer het cultuuraanbod. Zorg als gemeente voor een volledig en overzichtelijk aanbod van cultuur en laat dit niet afhankelijk zijn van vrijwilligers. Zet in op extra communicatie vanuit het ambtelijk apparaat of leg deze taak bij een zzp-er.

•

Neem meer regie op cultuurbeleid door te sturen via heldere en andere subsidiekaders.

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 19 van 21

•

Realiseer en onderhoud kunst in de openbare ruimte. Faciliteer (burger)initiatieven van kunst in de buitenruimte en stuur op slimme verbindingen tussen cultuur en het ruimtelijk domein binnen het gemeentehuis.

•

Maak kunst en cultureel erfgoed in het landschap meer zichtbaar. Gebruik storytelling, werk met ouderen en jongeren en benut de mogelijkheden van social media, plaats QR-codes of banieren op erfgoedlocaties.

•

Werk met het beleidsterrein sociaal domein nauw samen. Start met het integreren van cultuurbeleid in het team MO. Stimuleer samenwerking tussen zorg- en welzijnsaanbieders en culturele initiatieven. Ook in het subsidiebeleid kan worden gekeken hoe hierin een vruchtbare kruisbestuiving kan worden gevonden.

Kennedymars Someren, een groots wandelevenement waarbij duizenden wandelaars de uitdaging aangaan om kilometers te wandelen. Het sportieve en culturele evenement bestaat al ruim 60 jaar.

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 20 van 21

Noten i Cultuurbeleid - Wikipedia ii Bij ‘jongeren’ hanteren wij in deze visie de leeftijdsgroep van 12-30 jaar iii Zie voor uitleg over de drie codes: De drie gedragscodes van de cultuursector - Cultuur+Ondernemen

(cultuur-ondernemen.nl) iv Beleidskader Levendig Brabant 2030 - Brabant v Kunstloc Brabant vi Meer over de relatie tussen kunst en gezondheid is te lezen in dit rapport: Kunst als (ver)wondermiddel. Over de inzet van actieve cultuurparticipatie voor Positieve Gezondheid in de eerstelijns-zorg (iph.nl) en Arts in Health in Nederland: Een nationale agenda | University of Groningen Press (rug.nl) vii Subsidieregeling stimuleren maatschappelijke initiatieven Someren 2020 | Lokale wet- en regelgeving viii Onderzoekswetenschapper Mark Mieras ondersteunt dit standpunt in onder meer Mark Mieras | Wat muziek doet met kinderhersenen ix Cultuureducatie met Kwaliteit 4 x Home - Volwassenenfonds xi Overzicht van rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten en beschermd dorpsgezicht xii www.heemkundekringdevonder.nl xiii Over Open Monumentendag - Open Monumentendag xiv Toeristische beleidsnota Someren 2030 xv Zie Kunst is gezond en Kunst en samenleving xvi Percentageregeling beeldende kunst | Brochure | Rijksvastgoedbedrijf xvii Raad voor Cultuur legt oor te luisteren bij jongeren | Nieuwsbericht | Raad voor Cultuur

Cultuurvisie gemeente Someren 19-12-2024 Auteur en fotografie: Atty Bax, Kunstloc Brabant

Pagina 21 van 21