Startdocument Onderzoek Participatie Inwoners Rhenen (1)

Startdocument Participatie Inwoners Rhenen Inleiding In veel gemeenten staat participatie van burgers al geruime tijd hoog op de politieke agenda. Daar zijn verschillende, nogal uiteenlopende redenen voor. Belangrijke redenen zijn de behoefte om het vertrouwen van burgers in de lokale politiek te herstellen en tegemoet te komen aan de vraag van geëmancipeerde burgers en hun organisaties om meer betrokken te worden bij de ontwikkeling en uitvoering van het gemeentelijk beleid. Maar er speelt meer. Met de decentralisaties in het sociaal domein, de gewenste klimaatadaptatie en energietransitie, het realiseren van een grote bouwopgave en de invoering van de omgevingswet hebben de gemeenten een aantal grote vraagstukken op te lossen waarbij een actieve inbreng en betrokkenheid van burgers en hun organisaties onmisbaar zijn. Gemeenten en hun professionele samenwerkingspartners kunnen die vraagstukken niet alleen oplossen. In veel gemeenten is daartoe een traject van bestuurlijke vernieuwing ingezet gericht op het vergroten van het draagvlak voor het gevoerde gemeentelijk beleid, het vergroten/herstellen van het vertrouwen tussen burgers en politiek en om inwoners en hun organisaties met hun inzet, kennis, kunde en creativiteit actief te kunnen laten bijdragen aan de verbetering van de kwaliteit van leven in de buurten en leefomgeving.

De bestuurlijke vernieuwing richt zich in de meeste gevallen op het betrekken van inwoners bij de uitvoering van beleid. In sommige gevallen gaat die betrokkenheid van burgers verder en worden zij en hun organisaties ook betrokken bij de agendavorming, visie- en beleidsontwikkeling en de monitoring en evaluatie van beleid. De laatste jaren is in meerdere gemeenten in het kader van bestuurlijke vernieuwing daarnaast ook een beweging ingezet naar een participerende overheid die burgers en hun organisaties faciliteert (met mensen, kennis en middelen) om lokale activiteiten te realiseren waarvan het initiatief geheel bij burgers en hun organisaties ligt. Deze ontwikkelingen zijn ook aan Rhenen niet voorbij gegaan. Participatiebeleid in Rhenen De aanzet voor het ontwikkelen van een nieuw participatiebeleid is gelegd in het college-akkoord Rhenen Sterk en Sociaal van juni 2014. Met het oog op de decentralisaties in het sociaal domein en de daarmee gepaard gaande bezuinigingen werd een andere omgang met burgers/inwoners wenselijk geacht. “De komende periode komt er veel af op het gemeentebestuur in Rhenen. Ook wordt er meer van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties verwacht”.

Het gemeentebestuur wil daarbij dicht bij haar inwoners staan: “Bestuurders moeten initiatieven serieus nemen en waar mogelijk faciliteren” en ook wil de coalitie “inwoners en maatschappelijke partners vroegtijdig betrekken bij de ontwikkeling en uitvoering van (nieuwe) plannen. Zo kunnen we met de kennis en expertise uit de gemeenschap de kwaliteit en effectiviteit van het bestuur verbeteren. Zo zorgen we voor meer betrokkenheid en een groter draagvlak bij een verdere uitwerking van de plannen.” In het kader van de nieuwe verbindende bestuursstijl wil de coalitie “van inspraak naar samenspraak” en “worden belanghebbenden in een open houding bij het lokale bestuur betrokken.” In de collegeperiode 2014-2018 zijn deze voornemens na de nodige discussie in en met de raad onder meer met een heidag rond het thema participatie in 2016 en een thema-avond in 2017 en diverse bijeenkomsten van een raadsbegeleidingsgroep - vertaald in een participatiestatuut met als bijlage een set van zes afspraken ter verbetering van participatietrajecten. Dit Participatiestatuut werd in januari 2018 door de raad vastgesteld. Het college is belast met de uitvoering. Evaluatie zou na twee jaar plaatsvinden, maar heeft nog niet plaatsgevonden. In maart 2019 vindt dan nog een presentatie in de nieuwe raad plaats waarin de kansen voor de raad om de participatie te 1

bevorderen op grond van het Participatiestatuut uit de doeken worden gedaan. In het voorjaar van 2021 vindt er in het kader van de invoering van de omgevingswet (per 1-7-2022) en het vaststellen van een toekomstvisie in de raad weer discussie plaats over participatie naar aanleiding van de ‘Kadernota participatieproces Visie op Rhenen’. Van startdocument naar onderzoek Mede met het oog op de grote (ruimtelijke) vraagstukken die op het bord van de gemeente liggen, waarbij betrokkenheid van inwoners gewenst is, heeft de Rekenkamer dit onderwerp in zijn jaarplan 2021 opgenomen. Vanwege de breedte van het onderwerp en de historie die de gemeente met het onderwerp heeft opgebouwd wil de Rekenkamer starten met een door de Rekenkamer zelf uit te voeren onderzoek. Doel daarvan is te komen tot een eerste analyse van de ervaringen met inwonerparticipatie in Rhenen. In dit onderzoek worden het staande beleid ten aanzien van participatie en de ervaringen daarmee in kaart gebracht. Dat doet de Rekenkamer door documentanalyse en gesprekken met de meest betrokken ambtenaren en een vertegenwoordiging van de raad over de ervaringen met het Participatiestatuut. Ook zullen in die gesprekken de wensen, ideeën en verwachtingen over toekomstige participatietrajecten aan de orde worden gesteld.

Op grond van de resultaten van dit onderzoek zal een besluit worden genomen over de wenselijkheid en noodzakelijkheid van een verdiepend onderzoek door een externe partij. De resultaten van het onderzoek en een optie voor een eventueel vervolgonderzoek zullen worden voorgelegd aan de Raad. Onderzoeksvragen voor ons onderzoek De centrale onderzoeksvraag in dit onderzoek is: Hoe is de uitvoering van participatietrajecten in Rhenen verlopen en dragen de trajecten bij aan betere besluitvorming en meer draagvlak voor de gemeentelijke activiteiten en maatregelen? Het gaat hierbij om trajecten die in de periode 2018-2021zijn gestart of aangepast na de vaststelling van het participatiestatuut door de raad van Rhenen.

Voor het onderzoek zijn de volgende deelvragen geformuleerd: Visie en beleid - Wat is de visie van de gemeente Rhenen op inwonerparticipatie? - Hoe is deze visie vertaald in beleid en praktische afspraken? - Hoe is dit beleid en praktische afspraken verankerd in de gemeentelijke werkprocessen? De uitvoering van participatietrajecten - Hoe ondersteunt het college participatie-trajecten, en maakt het college daarbij verschil in burger- en overheidsparticipatie? - Op welke terreinen, in welke programma’s zijn er participatietrajecten gestart in de periode 2018-2021? - Zijn er terreinen waar participatietrajecten ontbreken waar deze juist wel gewenst worden geacht, en zo ja wat zijn dan de redenen voor het ontbreken ervan? - In welke fasen van de beleidscyclus worden inwoners geïnformeerd over de uitvoering van participatietrajecten en betrokken bij de uitvoering ervan? - In hoeverre zijn de mogelijkheden van de gemeente (zoals budget, tijd) afgestemd op de verwachtingen van de raad en inwoners? - Hoeveel inwoners doen er aan mee? 2

-

-

Zijn de doelen van de participatietrajecten en de rollen van de betrokken partijen duidelijk omschreven? Hoe worden de uitkomsten van de participatietrajecten vastgelegd en vindt terugkoppeling van de resultaten van de trajecten plaats naar (betrokken) bewoners? Wordt beoordeeld of het participatietraject tot betere besluitvorming en uitvoering van beleid/of meer draagvlak voor het gemeentelijk handelen heeft geleid? En zo ja hoe doet de gemeente dat dan? Worden inwoners betrokken bij de monitoring en evaluatie van participatietrajecten?

Monitoring en evaluatie beleid - Hoe monitort en evalueert de gemeente het participatiebeleid? - Hoe en in hoeverre worden de inwoners daarbij betrokken? - Welke lessen zijn er nu al uit de nog lopende en afgesloten participatietrajecten te trekken? Rol van de raad - Wordt de raad geïnformeerd over de (voorgenomen) participatietrajecten en de resultaten daarvan en wordt de raad in positie gebracht voor haar kaderstellende en controlerende taken? - Hoe ziet de raad haar eigen rol in participatietrajecten en hoe verhoudt deze rol zich tot haar volksvertegenwoordigende rol? - Heeft de raad hierover afspraken vastgelegd? Toekomstverwachtingen - Wat zijn de verwachtingen ten aanzien van participatietrajecten in de (nabije) toekomst, zowel vanuit de ambtelijke organisatie als de raad bezien? - Is het huidige participatiebeleid toegerust op deze verwachtingen, en zo nee wat moet er dan veranderen? - In hoeverre zijn de faciliteiten van de gemeente (zoals budget, tijd) afgestemd op de verwachtingen van de inwoners? Tijdsinzet en doorlooptijd De volgende tijdinzet wordt geraamd voor het vooronderzoek: -

-

-

Document-analyse Gesprekken met ambtenaren: o voorbereiden gesprekken o Interviews o verslag Raadplegen raad: o ontwerpen en uitzetten enquête o verwerken enquête o gesprek met de raad Rapportage

Totaal

16 uur 16 uur 4 6 6 28 uur 10 14 4 40 uur 100 uur

De doorlooptijd wordt geschat op een half jaar. Het onderzoek zal in het voorjaar beschikbaar komen. De uitvoering vindt plaats door B. Lokhorst en M. Gruisen, beiden lid van de Rekenkamer in Rhenen.

3