Document · PDF

Rekenkamerrapport Het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Rhenen in beeld

Commissie Ruimte en Economie 3 juli 2024, gemeente RhenenBij agendapunt: Agendaverzoek Rekenkameronderzoek Duurzaamheid11.004 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Niet gevonden in dit document.

Het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Rhenen in beeld

Een overzicht van ambities, doelen, budget en plannen op het gebied van duurzaamheid van de gemeente Rhenen

Rekenkamer Rhenen April 2024

Colofon

Uitgave Rekenkamer Rhenen Datum april 2024 Copyright Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.

Inhoudsopgave

pagina

Bestuurlijke rapportage

1. Inleiding 1.1. Achtergrond 1.2. Doel van het onderzoek

4 4 4

2. Centrale probleemstelling en onderzoeksvragen 2.1. Centrale probleemstelling 2.2. Onderzoeksvragen en afwegingskader 2.3. Onderzoeksmethode

4 4 5 6

3. Onze conclusies 3.1. Algemene bevinding 3.2. Onze acht conclusies

6 6 7

4. Aanbevelingen aan de raad

Nota van Bevindingen

1.1 1.2 1.3

Centrale probleemstelling Onderzoeksvragen en afwegingskader Onderzoeksmethode

14 14 15

Beantwoording onderzoeksvragen

Bijlagen Bijlage 1: geraadpleegde schriftelijke bronnen

Bijlage 2: overzicht informatie aan raad over duurzaamheid

Bestuurlijke rapportage

1. Inleiding 1.1 Achtergrond Uit een bijeenkomst met de raadsfracties over de raadpleging van mogelijke onderzoeksthema’s (najaar 2022) kwam het thema ‘het gemeentelijk duurzaamheidsbeleid’ prominent naar voren. Hierbij werden vragen gesteld als: wat zijn de ambities, wat doet de gemeente om die ambities te realiseren, wat zijn de resultaten daarvan en hoe verhoudt zich dat tot de ambities die de gemeente heeft gesteld? Wat kan er beter? Deze vragen hebben we opgeknipt in twee delen: Deel 1 (beschrijvend): wat en hoe is er geschreven, besloten en gebudgetteerd op het gebied van het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Rhenen? Deel 2 (beoordelend): is het duurzaamheidsbeleid in Rhenen binnen de door de raad gestelde tijdsruimte en beschikbare middelen doeltreffend en doelmatig? Met de rekenkamer-raadscommissie is afgestemd dat het onderzoek zich in eerste instantie beperkt tot het eerste deel. Het besluit voor het al dan niet doen van een onderzoek naar deel 2 vindt plaats naar aanleiding van de resultaten van deel 1.

1.2 Doel van het onderzoek De doelstelling voor het onderzoek is om aan de raad inzicht en overzicht te bieden over beleid en uitvoering van de gemeentelijke duurzaamheidsambities. We willen de raad hiermee een handreiking geven zodat zij de verdere ontwikkelingen op het gebied van het gemeentelijk duurzaamheidsbeleid beter kan begrijpen, sturen en controleren.

2 Centrale probleemstelling en onderzoeksvragen 2.1 Centrale probleemstelling De centrale probleemstelling van dit onderzoek (deel 1) luidt: Wat en hoe is er geschreven, besloten en gebudgetteerd op het gebied van het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Rhenen?

2.2 Onderzoeksvragen en afwegingskader Op basis van deze centrale probleemstelling hebben we een aantal afgeleide onderzoeksvragen bepaald. Daaraan is een afwegingskader verbonden.

Onderzoeksvraag 1. Hoe zijn de ambities van het gemeentelijk duurzaamheidsbeleid geformuleerd?

Afwegingskader a) De doelen zijn kwantitatief en meetbaar geformuleerd b) De huidige nulsituatie is bekend. c) De gebruikte begrippen zijn zodanig helder en eenduidig gedefinieerd dat er een concrete uitwerking mogelijk is. d) Er worden indicatoren gebruikt, waarmee de voortgang kan worden gevolgd.

2. Hoe verhouden de ambities van gemeente Rhe-

e) De geschetste eindsituaties komen overeen. f)

bereiken komen overeen.

nen zich met de ambities van de regio Foodvalley?

De gekozen maatregelen om de eindsituatie te

g) De timing van de maatregelen en van eventuele tussentijdse resultaten komt overeen.

3. Is er een plan van aanpak

h) De uitvoering van de ambities is vastgelegd in een plan van aanpak.

om de ambities te realiseren?

Het plan van aanpak beschrijft de geplande activiteiten, de beoogde resultaten en de middelen die daarvoor ingezet worden.

Voor elk van de te behalen resultaten is een indicator vastgesteld én een manier bepaald om dit resultaat te meten.

4 Hoe heeft de raad invulling kunnen geven aan

k) De raad heeft zijn eigen rol vooraf helder vastgesteld. l)

De raad is regelmatig betrokken geweest

zijn kaderstellende en

(actief en passief) bij het duurzaamheidsbe-

controlerende rol op het

leid.

gebied van de duurzaamheidsvraagstukken?

m) De raad is tijdig, regelmatig en voldoende geïnformeerd door het college over de voortgang van het duurzaamheidsbeleid.

2.3 Onderzoeksmethode Dit onderzoek is gebaseerd op een documentstudie (o.a. stukken in het raadsinformatiesysteem), interviews met beleidsmedewerker duurzaamheid en met de financieel adviseur, en een startgesprek met de betrokken wethouder. De informatieverzameling heeft plaatsgevonden in de periode augustus-december 2023. Documenten en informatie na deze datum zijn hierna niet meer meegenomen.

3 Onze conclusies De onderzoeksvraag ‘ Wat en hoe is er geschreven, besloten en gebudgetteerd op het gebied van het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Rhenen?’ beantwoorden we met één algemene bevinding en acht conclusies.

3.1 Algemene bevinding De gemeente Rhenen omschrijft de aanpak van ‘duurzaamheid’ in de (meerjaren)begroting 2024-2027 als volgt : “Door het besparen van energie, het duurzaam opwekken van energie en een zorgvuldig gebruik van grondstoffen, willen we de opwarming van de aarde en klimaatverandering tegengaan. Door de gemeente ruimtelijk adaptief in te richten, zorgen we er tegelijkertijd voor dat we voorbereid zijn op weersextremen als gevolg van de klimaatverandering.” Op energiegebied volgt de gemeente voor een groot deel het landelijke klimaatbeleid en de regionale uitwerking daarvan in de RES. Dit is weer gebaseerd op het Klimaatakkoord van Parijs. Voor de klimaatadaptatie is het landelijke Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DRA) grotendeels richtinggevend. Rondom circulariteit is er nog geen beleid ontwikkeld, behalve op het gebied van afval, waarvoor een aantal doelen zijn benoemd. Daarnaast kent de gemeente Rhenen nog een pijler, eigenlijk een verzameling van enkele overkoepelende maatregelen, die betrekking hebben op de toekomstbestendigheid van bouwen en van het buitengebied en op de energie-armoede. Deze pijler staat in de kinderschoenen. Duurzaamheid wordt binnen de gemeente Rhenen voorgesteld als een boom met verschillende takken of pijlers.

De pijlers betreffen de thema’s energieneutraal, circulaire economie en klimaatbestendigheid, aangevuld met een pijler bestaande uit maatregelen, die de andere pijlers overkoepelen. “De takken van de ‘duurzaamheidsboom’ kent zijn eigen werkzaamheden die bijdragen aan het duurzamer en klimaatbestendiger maken van de gemeente Rhenen.”1 Er staat ook te lezen op pagina 19: “ Tussen de thema’s en de programma’s zijn onderlinge relaties gelegd. Voor duurzaamheid geldt ook dat een verbinding is gemaakt met de paragraaf. Door de informatie op deze manier te presenteren willen we de overvloed aan informatie die hierover beschikbaar is, beter kunnen duiden.

Bron: meerjarenbegroting 2024-2027 (ook de taalfout)

Hiermee krijgen we beter zicht op de vraag of en op welke wijze de gestelde doelen gehaald worden en welke middelen daarvoor nodig zijn (cursief van de RK).“ Maar in de bestudeerde documenten hebben we geen relaties, verbindingen of een samenhangend en overkoepelend duurzaamheidsbeleid kunnen vinden, wel een overvloed aan voorgenomen en uitgevoerde losse maatregelen op dit gebied.

Overzicht van de ‘Duurzaamheidsboom’ van de gemeente Rhenen Pijler Sub-thema

Pijler 1: Energie neutraliteit Energieneutraal Duurzame mobiliteit Warmte transitie

Pijler 2: Klimaat bestendigheid Klimaatbestendig Waterrobuust

Pijler 3: Circulair Afval Circulaire economie

Pijler 4: Overkoepelende maatregelen Energiearmoede Circulair/toekomstbestendig bouwen Toekomstbestendig buitengebied

3.2 Onze acht conclusies Conclusie 1: hoge ambitie, maar weinig stuurmogelijkheid De gemeente kan veel willen, maar vaak is slechts beïnvloeding van burgers en bedrijven mogelijk. Het opleggen van maatregelen is maar beperkt mogelijk. De gemeente kan wel faciliteren met subsidies (op bijvoorbeeld zonnepanelen) en leningen (bijvoorbeeld de lening ‘duurzaam wonen’), via adviezen (via het energieloket en energiecoaches) en het aanbieden van bijvoorbeeld gratis scans op het gebied van warmte en via het al dan niet afgeven van vergunningen. Maar het afdwingen tot duurzaam handelen is nauwelijks mogelijk. Daarvoor ontbreekt een echte stuurmogelijkheid; het blijft bij het aanbrengen van omstandigheden waaronder burgers en bedrijven tot een duurzaam gedrag moeten worden verleid. De gemeente is op het gebied van duurzaamheid maar zelden de procesregisseur en ze ontbeert de middelen (menskracht, doorzettingskracht en budget) om de grote transities tot stand te brengen. Dit betekent ook dat de gemeente terughoudend zou moeten zijn in haar ambities en doelen stelt die wél in haar vermogen liggen.

Conclusie 2: gemis aan een goed overzicht Het thema duurzaamheid wordt als een programma-overstijgend thema behandeld binnen de P&C-documenten. Er wordt gesuggereerd dat er relaties en verbindingen tussen en binnen de pijlers zijn aangebracht. 7

Wij hebben vooral veel losse subthema’s (pijlers, takken, maatregelen) gezien, waarvan de samenhang niet duidelijk is of die er mogelijkerwijs niet is. De informatie en aansturing over duurzaamheidsaspecten is versnipperd over allerlei thema’s en programmaonderdelen. De wijze van financiering en van de financiële verantwoording over deze taken maken het geheel nog minder overzichtelijk. Bijvoorbeeld wanneer er (tijdelijke) nieuwe taken bijkomen op het gebied van duurzaamheid, al dan niet met een budget. Deze taken worden bij diverse afdelingen ondergebracht. En soms met een verschillende verplichte manier van registratie (bijvoorbeeld als balanspost of rechtstreeks in de exploitatie). Daardoor ontbreekt het overzicht, laat staan een inzicht in de samenhang tussen de verschillende onderdelen/pijlers/maatregelen en financiering. En daardoor kan men ook niet controleren of de middelen effectief en efficiënt worden ingezet. Deze versnippering heeft ook invloed gehad op dit onderzoek. Er is getracht de beschikbare informatie over het thema Duurzaamheid binnen de gemeente Rhenen zo goed mogelijk te achterhalen. Maar gezien de versnippering en het ontbreken van een goede archivering op dit gebied kan dit onderzoek zeker niet volledig zijn. Dit betekent ook dat de gemeente zelf geen volledig overzicht kan hebben, mede door gemis aan een integraal beleidskader over duurzaamheid.

Conclusie 3: hoge ambitie, weinig controlemogelijkheid De gemeente heeft hoge duurzaamheidsambities, en op het gebied van energie-neutraliteit zelfs hoger dan landelijk. Ook bij het convenant Toekomstbestendig Wonen is de ambitie ‘goud’. Als reden voor die hoge ambities wordt aangegeven dat het bestuur op deze manier het hoogst haalbare wil stimuleren. Helaas gaan de ambities niet gepaard met concrete doelen, (recente) nulmetingen, (ingevulde) indicatoren of (recente) monitoring. Daardoor zijn de ambities moeilijk te sturen, te volgen, laat staan te controleren. Daar hapert het dan ook. Deze omissie komt ook doordat monitoring van duurzaamheid problematisch is. Redenen daarvoor zijn: - Duurzaamheid is een container-/complex begrip, er hangen veel andere begrippen mee samen als energieneutraliteit, circulariteit, het zorgvuldig omgaan met de natuur en klimaatbestendigheid. - Duurzaamheid is een aspect van andere thema’s zoals mobiliteit, vastgoed, ruimtelijke ordening is; het reist als het ware mee met de uitvoering van andere thema’s. Dit uit zich ook in de hiermee samenhangende budgetten, die over verschillende beleidsterreinen versnipperd zijn. - Het verkrijgen van betrouwbare gegevens is vaak duur. Een voorbeeld: voor het ophalen van gegevens over de hoeveelheid zonnepanelen op Rhenense daken zou je met een camera op een drone luchtfoto’s kunnen maken.

Voor monitoring zal dit regelmatig moeten gebeuren, en dat kost iedere keer geld. En dan nog is het slechts een schatting: 8

onbekend blijft welke zonnepanelen aangesloten zijn, welke er misschien kapot zijn en hoeveel energie de panelen opwekken. Het verkrijgen van gegevens kan niet altijd: de AVG stelt hieraan beperkingen, want men mag burgers niet zomaar verplichten om gegevens te verstrekken of ze bijvoorbeeld nog aardgas gebruiken. Het verkrijgen van recente gegevens is nog moeilijker: vaak is de gemeente afhankelijk van het opleveren van cijfers door de gegevensleverancier, zoals een netbeheerder voor het energieverbruik en de energie-opwek. Het raadsinformatiesysteem is niet erg toegankelijk/klantvriendelijk om stukken te zoeken. Het heeft heel veel tijd gekost om bijvoorbeeld het aantal keren te achterhalen dat de raad betrokken/geïnformeerd is bij duurzaamheidsvraagstukken. Dat ligt natuurlijk ook aan het parapluwoord Duurzaamheid. Maar er is ook geen dossier ‘duurzaamheid’ , terwijl dat wel voor de hand zou liggen.

Dus, als er maar weinig gemonitord kan worden, kan er ook maar weinig gecontroleerd worden.

Conclusie 4: duurzaamheid vast item bij raadsvoorstel, maar niet altijd als ondersteuning In ieder raadsvoorstel staat een paragraaf ‘duurzaamheid’. Niet altijd wordt deze paragraaf van toepassing geacht, of wordt duurzaamheid als een ondersteunend argument gezien. Voorbeeld: “ Het beleidskader sport- en beweegaccommodaties is gericht op duurzaam ruimtegebruik. Hiermee worden kansen benut voor duurzaamheid en energiebesparing.” Een meer concrete uitwerking had wellicht meer geprikkeld tot een duurzaam vastgoedbeheer van deze accommodaties.

Conclusie 5: hoge ambitie maar beperkingen door de raad In het bestuursprogramma van de gemeente staan hoge ambities, maar de geboden mogelijkheden en de opgelegde beperkingen door de raad maken het moeilijk om deze ambities te halen. Voorbeeld: het beleidskader zon-op-land moet worden omgevormd naar een beleidskader energie-op-land. Dit omdat de raad heeft uitgesloten om zonnevelden aan te leggen in het gehele Binnenveld ten Noorden van de N223. Ook plaatsing van windmolens is omstreden. De conclusie uit een de ‘ Evaluatie beleidskader zon-op-land’ (mei 2023) is dan ook “dat met het huidige beleid de doelstelling van 100% energieneutraal in 2040 onhaalbaar is. Daarnaast leiden ingewikkelde formuleringen en tegenstrijdige eisen ertoe dat de ontwikkeling van zonne-energie in de gemeente Rhenen een ineffectief proces is geworden. Ook ontbreekt er een instrument/mechanisme voor het stimuleren van zon op (grote) daken waarmee we de echte stappen te zetten richting de RES-doelstelling van 2030.“ De raad heeft – ondanks deze beperkingen - de ambitie voor energieneutraliteit in 2040 niet bijgesteld. De vraag is welke waarde gehecht wordt aan de hoge ambitie. 9

Conclusie 6: veel acties en maatregelen, maar versnipperd budget Vrijwel alle afdelingen hebben direct of indirect met het thema duurzaamheid te maken; ook de budgetten voor duurzaamheidsmaatregelen zijn over verschillende afdelingen verspreid. Door die versnippering is het onduidelijk of de maatregelen en financiële bronnen samen voldoende zijn om de duurzaamheidsambitie te realiseren. Want zet je nu vooral in op het planten van extra bomen, het afkoppelen van het regenwater van de riolering, het aanschaffen van elektrische auto’s, het verduurzamen van gebouwen, het voorzien van de openbare verlichting met ledlampen, het wippen van tegels, het aanbieden van isolatievouchers of het redden van mensen uit de energie-armoede? En zoals ook in een eerdere conclusie gezegd: daarbij moeten de verschillende financiële bronnen verschillend geregistreerd worden: CDOKE-gelden moeten op de balans (samen met de Europese subsidies) vermeld staan, algemene middelen voor warmtetransitie als algemene reservepost, en soms zijn het investeringen met afschrijvingen of zijn het exploitatiekosten. Dat alles maakt een overzicht over de beschikbare middelen voor duurzaamheid niet alleen lastig, maar kan er ook toe leiden dat de middelen niet efficiënt worden ingezet.

Conclusie 7: veel geplande activiteiten, te weinig uitvoeringscapaciteit Een aantal plannen zijn tot nu toe (eind 2023) vooruitgeschoven, in afwachting van de invulling van vacatures, zoals voor de ontwikkeling van het beleidsplan ‘circulariteit’. Door rijkssubsidie (o.a. CDOKE-gelden) is het voor drie jaar mogelijk extra medewerkers aan te trekken om zaken uit te voeren. Dit is geld voor tijdelijk personeel. Als die subsidies er niet meer zijn, is het afwachten of er daarna nog financiën zijn voor uitvoerend personeel. De vraag is of de gemeente in zijn personeelsplanning rekening houdt met de structurele personeelscapaciteit die nodig is om bijvoorbeeld de klimaatrisico’s te beperken en de nieuwe opgelegde taken en procedures in het kader van duurzaamheid uit te voeren.

Conclusie 8: veel samenwerking met en steun vanuit samenwerkingsverbanden Als relatief kleine gemeente kan Rhenen (nog) niet de kennis en capaciteit in huis hebben op het gebied van een aantal duurzaamheidsonderwerpen. Zij is voor analyses van de bestaande situatie, van mogelijke maatregelen, én voor het implementeren ervan aangewezen op samenwerking met andere (vaak bovenlokale) partijen. Hiervan maakt de gemeente dan ook goed gebruik. Veelal zijn de bovenlokale verbanden richtinggevend voor het lokale beleid van de gemeente. Deze partijen hanteren eveneens een hoge ambitie op het gebied van energietransitie.

4 Aanbevelingen aan de raad Op basis van de hierboven genoemde conclusies doen we aan de raad de volgende aanbevelingen: 1. Geef het college opdracht om de gestelde ambities en doelen in het kader van duurzaamheid bij te stellen, waarbij de volgende keuzes aan de orde zijn: a. Laat de ambities en doelen aansluiten bij het instrumentarium, de bevoegdheden, budget en beschikbare menskracht van de gemeente. Uitleg: de gemeente kan maar beperkt als procesregisseur optreden, maar wel tot op zekere hoogte gewenste veranderingen faciliteren. Laat de doelen meer aansluiten bij wat daadwerkelijk bereikt kan worden. Daarop moeten dan ook de budgetten en menskracht gericht zijn. b. Als doelen onhaalbaar blijken voor de beschikbare capaciteit (mensen/tijd/budget), stel als raad dan óf de capaciteit óf de doelen bij. Uitleg: vaak willen we meer dan mogelijk is, zeker in deze dynamische, onzekere tijden, waarbij eerder bezuinigd moet worden dan dat er extra budgetten vrijkomen. Onrealistische doelen zijn niet motiverend, niet voor de beleidsmakers maar ook niet voor de uitvoerenden en inwoners. Dus maak keuzes voor bij de context passende doelen. c. Laat het college een keuze maken tussen óf het opknippen van de ‘duurzaamheidsboom’ met inzet op de prioriteiten in het belang van de inwoners óf het opzetten van een volwaardig duurzaamheidsprogramma.

Uitleg: Een volwaardig samenhangend duurzaamheidsprogramma is meer dan een theoretisch model. Er zal een monitorsysteem met indicatoren voor de concrete doelen nodig zijn, waarin de samenhang bewaakt wordt tussen de verschillende doelen. Hierop zal het pakket met maatregelen afgestemd moeten zijn. Gezien de komende moeilijke financiële (ravijn)jaren zal dit voor de gemeente een financiële belasting zijn. Bovendien als je een overkoepelende duurzaamheidsagenda hanteert, dan krijg je mogelijk een enorme actielijst met de meest uiteenlopende onderwerpen, hetgeen bijna ondoenlijk is. De gemeente kan ook keuzes maken vanuit het directe belang van de inwoners. Leg de speerpunten in de duurzaamheidsaanpak bij het beheersen van de grootste gevoeligheden voor de inwoners: waar hebben zij het meeste last of juist profijt van, zowel in financieel als in maatschappelijk opzicht? Is dat bijvoorbeeld de angst voor overstromingen of juist voor de hittestress, of is het volop inzetten op energiebesparing een betere keuze (waardoor de netcongestie wordt verminderd en er weer meer gebouwd kan worden). Stuur aan om met de inwoners in gesprek te gaan over wat zij het belangrijkste vinden en pas daar de doelen op aan. 11

2. Zet tijdelijk extra budget en menskracht in om een betere archivering en vindbaarheid van raadsdocumenten in het raadsinformatiesysteem te realiseren. Uitleg: In dit onderzoek liepen we aan tegen de moeilijke toegankelijkheid van het Raadsinformatiesysteem. Voor ons onderzoek was er bijvoorbeeld geen dossier ‘duurzaamheid’ beschikbaar in het systeem. Daardoor was het ondoenlijk een volledig overzicht te verkrijgen van beleid en uitvoering op het gebied van duurzaamheid. Dat geldt dan ook voor de meeste andere onderwerpen. Het Raadsinformatiesysteem moet niet alleen gemakkelijk toegankelijk zijn voor de rekenkamer maar ook voor de raadsleden en alle inwoners van de gemeente. Dit blijkt nu niet het geval te zijn. Maak dossiers aan per onderwerp, laat deze consequent vullen, waarbij ook de medewerking van ambtelijke beleidsmedewerkers ingezet kunnen worden.

Nota van Bevindingen Feitenrapportage over

Duurzaamheid in beeld bij de gemeente Rhenen

Rekenkamer Rhenen maart 2024

1. Centrale probleemstelling en onderzoeksvragen 1.1 Centrale probleemstelling De centrale probleemstelling van dit onderzoek (deel 1) luidt: Wat en hoe is er geschreven, besloten en gebudgetteerd op het gebied van het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Rhenen?

1.2 Onderzoeksvragen en afwegingskader Op basis van deze centrale probleemstelling hebben we een aantal afgeleide onderzoeksvragen bepaald. Daaraan hebben we een afwegingskader geknoopt. Onderzoeksvraag 1. Hoe zijn de ambities van het gemeentelijk duurzaamheidsbeleid geformuleerd?

Afwegingskader a) De doelen zijn kwantitatief en meetbaar geformuleerd. b) De huidige nulsituatie is bekend. c) De gebruikte begrippen zijn zodanig helder en eenduidig gedefinieerd dat er een concrete uitwerking mogelijk is. d) Er worden indicatoren gebruikt, waarmee de voortgang kan worden gevolgd.

2. Hoe verhouden de ambities van gemeente Rhenen zich met de ambities van de regio Foodvalley?

e) De geschetste eindsituaties komen overeen. f) De gekozen maatregelen om de eindsituatie te bereiken komen overeen. g) De timing van de maatregelen en van eventuele tussentijdse resultaten komt overeen.

h) De uitvoering van de ambities is vastgelegd in een plan 3. Is er een plan van aanvan aanpak. pak om de ambities te rei) Het plan van aanpak beschrijft de geplande activiteialiseren? ten, de beoogde resultaten en de middelen die daarvoor ingezet worden. j)

Voor elk van de te behalen resultaten is een indicator vastgesteld én een manier bepaald om dit resultaat te meten.

k) De raad heeft zijn eigen rol vooraf helder vastgesteld. 4. Hoe heeft de raad invulling kunnen geven aan l) De raad is regelmatig betrokken geweest (actief zijn kader stellende en en passief) bij het duurzaamheidsbeleid. controlerende rol op het m) De raad is tijdig, regelmatig en voldoende geïnforgebied van de duurzaammeerd door het college over de voortgang van het heidsvraagstukken? duurzaamheidsbeleid.

1.3 Onderzoeksmethode Dit onderzoek is gebaseerd op een documentstudie (o.a. stukken in het raadsinformatiesysteem), aangevuld met een startgesprek met de betrokken wethouder en met interviews met de beleidsmedewerker duurzaamheid en met de financieel adviseur. De informatieverzameling heeft plaatsgevonden in de periode augustus-december 2023. Documenten en informatie na deze datum zijn hierna niet meer meegenomen.

2 Beantwoording onderzoeksvragen

De gemeente Rhenen onderscheidt duurzaamheid als vier pijlers, tenminste in 2023. Het betreft drie pijlers die samenhangen als takken in de “duurzaamheidsboom”: energieneutraliteit, klimaatbestendigheid en circulaire economie. Elk van die takken zijn weer verder onderverdeeld (zie onderstaande tabel). Aanvullend daarop is een vierde pijler opgenomen waarin de overkoepelende maatregelen zijn opgenomen die betrekking hebben op meerdere pijlers uit de duurzaamheidsboom. Onder die laatste pijler vallen o.a. het bestrijden van energie-armoede, circulair bouwen en het toekomstbestendig omgaan met het buitengebied. Elke pijler heeft zijn eigen beleid, onderverdeeld naar een subthema. De beantwoording van de onderzoeksvragen is gerangschikt op basis van deze vier pijlers, en hun subthema’s. Voor de duidelijkheid hebben we zelf de pijlers met hun subthema’s in de volgende tabel schematisch weergegeven. Tabel: Duurzaamheidsboom van de gemeente Rhenen Pijler Pijler 1: Pijler 2: Energie Klimaat neutraliteit bestendigheid Sub-thema EnergieKlimaatneutraal bestendig Duurzame Watermobiliteit robuust Warmte transitie

Pijler 3: circulair Afval Circulaire economie

Pijler 4: overkoepelende maatregelen Energiearmoede Circulair bouwen2 Toekomstbestendig buitengebied

Na iedere onderzoeksvraag beginnen we met een samenvattende omschrijving van het antwoord. In de tabel wordt de onderzoeksvraag vervolgens in meer detail en met voorbeelden toegelicht. Geenszins is deze tabel bedoeld als een totaaloverzicht van alles wat geschreven is, maar het geeft een (hopelijk goede) indruk van wat en hoe er geschreven is over het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Rhenen.

Hieronder valt ook het toekomstbestendig bouwen.

De kleuren in de tabel geven de waarde aan van de conclusie op de gestelde onderzoeksvraag: Rode tekst = niet op gewenst niveau/niet aanwezig/ niet kunnen vinden Oranje tekst = nog niet op gewenst niveau/vaag of te algemeen geformuleerd Groene tekst = op acceptabel of gewenst niveau/aanwezig Zwarte tekst = toelichting

Onderzoeksvraag 1: hoe zijn de ambities van het gemeentelijk duurzaamheidsbeleid geformuleerd? De gemeente Rhenen heeft grote ambities. De omschrijving of definitie van deze ambities is – na wat zoeken in verschillende stukken – te vinden. De ambities zijn echter niet consequent in concrete of kwantitatieve doelen omgezet, de subdoelen worden niet gerelateerd aan de mate van aandeel in het grotere doel of ambitie. De enkele benoemde (sub)doelen zijn niet goed meetbaar gemaakt of met indicatoren te volgen. De positieve uitzondering hierop is het onderdeel ‘afval’ binnen de pijler ‘circulair’. De nul- of beginsituatie is voor sommige subdoelen redelijk bekend, maar de gegevens hierover liggen soms in een ver verleden (2015-2018). Voor het subthema ‘ toekomstbestendig buitengebied’ zijn nog geen ambities vastgesteld. Deze is voor het eerst in het coalitieakkoord/collegeprogramma. Het doel ‘een vitaal of toekomstbestendig landelijk gebied’ is nog erg abstract en zonder indicatoren. Daarom is dit subthema niet meegenomen in de weging.

Afwegingskader

Pijler 1: Energieneutraal

Pijler 2: Klimaatbestendigheid

Pijler 3: Circulair

Doelen zijn kwantitatief en meetbaar

Ambitie = in 2040 energieneutraal; in 2050 aardgasvrij.

Ambitie = in 2050 klimaat bestendig/waterrobuust.

Ambitie = Circulair in 2040.

Klimaatbestendig/waterrobuust: In het Beleidsplan Ruimtelijk Adaptatie van Rhenen staan 9 ambities, verwoord als bijv. ‘ Rust en verkoeling’ , ‘ Durf’ , en ‘Balans‘ . Daar worden algemeen omschreven doelen aangehangen zoals bij ‘Balans’: - belangen in kaart brengen, - analyse buitengebied, - belangen natuur en balans.

Afval: Doelen zijn concreet geformuleerd voor 2030 : 1.bronscheiding naar 75% 2. restafval naar 30kg per inwoner. 3. grofvuil naar 0-5 kg per inwoner.

Energie-neutraal: Er zijn hier geen concrete doelen aangekoppeld behalve voor 2020-2023: 7404 zonnepanelen op dak; energie-neutrale gemeentelijke organisatie. Er staan wel vagere omschrijvingen als ‘het beperken van de energievraag, het stimuleren van het verduurzamen van de

In een bijlage (4) daarvan staan zowel concrete als algemeen geformuleerde doelen , die samen met de provincie Utrecht worden opgepakt. Zoals:

Vaag geformuleerd is: “voorwaarden

Pijler 4: Overkoepelende maatregelen Ambitie energiearmoede: Niet kwantitatief en meetbaar benoemd, behalve de aanduiding ‘het bestrijden ervan’. Ambitie circulair bouwen: De voorwaarde voor bouwopgaven is circulariteit, d.w.z. zo veel als mogelijk de materialen na de economisch en/of feitelijke levensduur van

Afwegingskader

Pijler 1: Energieneutraal

Pijler 2: Klimaatbestendigheid

Pijler 3: Circulair

gebouwde omgeving’.

- Geen water(overlast) in gebouwen - Prettig leefklimaat in de woning - Tijdens warme dagen is aandacht voor extreme hitte. - Koele en bereikbare (dag)recreatiegebieden - Vergroten biodiversiteit om ruimte te geven aan de benodigde aanpassing van flora en fauna, het beperken van ziektes en plagen en het verbeteren van de luchtkwaliteit.

zijn: het meebewegen met de behoeften van inwoners en het betaalbaar houden van de afvalstoffen-heffing.’

Onduidelijk is of de concreet benoemde doelen gehaald zijn. Bovendien wordt er geen verband gelegd met de toegezegde bijdrage van Rhenen aan de RES-doelstelling, nl. Rhenen wil een aandeel van 12% van de energiebesparing leveren van de RES-doel van 0.75 TWh. Dit is 0,09 TWh, waarvan (op januari 2023 minder dan 0,01 TWh is gerealiseerd.

Circulaire economie: doelen zijn niet in beeld.

Duurzame mobiliteit: Concrete doel voor 2020 – 2023 was: 368 auto’s emissievrij. Onduidelijk is of dit doel is gehaald.

De huidige nulsituatie is bekend.

Warmtetransitie: voor aardgasvrij/ready -woningen: Rhenen heeft voor elk van de dertig verschillende wijken een voorlopig eindbeeld uitgewerkt in de Transitievisie Warmte. In 2020-2023: 293 gebouwen aardgasvrij. Onduidelijk is of daarmee de ambitie aardgasvrij wordt gehaald. Voor enkele deelaspecten is de nulsituatie bekend. -Energie-neutraal: in 2018 is 9 TJ aan duurzame energie opgewekt (gelijk aan elektriciteit die door

Pijler 4: Overkoepelende maatregelen een gebouw hergebruiken wordt verplicht bij elk bouwproject in opdracht van de gemeente (uit: kadernota 2024). Daarnaast heeft de gemeente ambitie goud ondertekent bij het convenant toekomstbestendig bouwen. Hierin zitten naast circulariteit onderwerpen als energie, mobiliteit, biodiversiteit en klimaatadaptatie. Toekomst-bestendig buitengebied: Doel is het inzetten op een integraal en toekomst-bestendig buitengebied.

Voor de meeste deelaspecten is de nulsituatie bekend: Klimaatbestendig: Zie o.a. de Klimaateffect-atlas Vallei en Veluwe , stand 2019 (plattegronden/ gegevens over dreigende watertekorten/overlast, hittepieken etc.

Afval: nulsituatie is in beeld: tot en met juni 2022 is 79,9 kilogram afval (schatting 139 kg eind 2022);

Energie-armoede: landelijk overzicht (en in te zoomen voor Rhenen) van sociale kwetsbaarheid en ernstig eenzame 75-

Afwegingskader

Pijler 1: Energieneutraal

Pijler 2: Klimaatbestendigheid

Pijler 3: Circulair

zo’n 2.000 zonnepanelen van 250 Wp wordt opgewekt). Procentueel gezien is dit zo’n 4% van het totale huidige elektriciteitsverbruik. - Het potentieel zon op dak kan op woningen (kleinschalig) en op bedrijfsdaken (grootschalige) in Rhenen maximaal 74,1 GWh duurzame elektriciteit worden opgewekt. In 2023 is hiervan 16,5 GWh of 22% van het potentieel gerealiseerd (okt 23) - Duurzame mobiliteit: mobiliteit is voor 38% verantwoordelijk voor het totale energieverbruik. In 2018/19 zijn er 90 elektrische auto’s op een wagenpark van zo’n 11.000 auto’s (nog geen 1 procent), 13 (semi) openbare laadpunten voor elektrische auto’s .

Zie ook de klimaatanalyse (https://klimaatanalyserhenen.nl/) en de klimaatopgave (ruimtelijke adaptatie stedelijk gebied Rhenen) over de gevolgen voor weersextremen in Rhenen.

eind 2021: ca.140 kilo, in 2020 nog 187,5 kilo. In 2021 is het bronscheidings-percentage met 5,5% gestegen tot 73,5%.

Waterrobuust: Alle percelen zijn aangesloten op de riolering of op een individueel systeem voor de behandeling van afvalwater. Er zijn 9 zogenaamde IBA’s (Individuele Behandeling Afvalwater). We hebben onder andere 114 km vrijvervalriolering (waarvan 67% gemengde riolering is), 50 km drukleidingen, 11 grote gemalen en 270 kleine gemaaltjes. In ons digitale beheerbestand houden we alle gegevens van het rioolstelsel en de voorzieningen bij . De waarde van ons totale rioolstelsel bedraagt ruim € 81 miljoen.

Circulaire economie: Nulsituatie niet bekend

Pijler 4: Overkoepelende maatregelen plussers op website Klimaateffect-atlas. Circulair bouwen: geen nulsituatie bekend. Toekomst-bestendig buitengebied: niet omschreven

In het Beleidsplan Ruimtelijke Adaptatie is een overzicht van kwetsbare straten/wijken (van o.a. wateroverlast)/overstroming).

-Warmtetransitie: de jaarlijkse warmtevraag voor ruimteverwarming en tapwater in woning en utiliteitsbouw in Rhenen is in 0,4 miljoen GJ (11,3 miljoen m3 aardgas). Ook is bekend welke wijken/huizen voor warmtetransitie in aanmerking kunnen komen (te beginnen in Remmerden en Achterberg).

Afwegingskader

Pijler 1: Energieneutraal

Pijler 2: Klimaatbestendigheid

Pijler 3: Circulair

Heldere definitie

Energieneutraal = er wordt net zoveel duurzame energie op eigen grondgebied opgewekt als er aan energie in Rhenen wordt verbruikt”.

Klimaatbestendig wordt omschreven als ‘ rekening houden met de gevolgen van klimaatverandering’.

Afval wordt niet omgeschreven.

Duurzame mobiliteit= het stimuleren van autodelen, carpoolen, deelfietsen, fiets- en e-bikegebruik en openbaar vervoer bij de werkgevers in onze regio (bron: Slim-op-weg, Regio Foodvalley).

Indicatoren aanwezig om voortgang te volgen

Warmtetransitie = 1. Hoe worden we onafhankelijk van aardgas? (begroting 2024) ; = 2.de overgang van aardgas op een duurzame warmteoplossing (uit Begrippenlijst in Transitievisie warmte). Energieneutraal: Verwijzing naar wettelijke indicatoren via QR-code m.b.t. hernieuwbare energie in de Jaarstukken 2022, p.59: cijfers van Rhenen alleen bekend voor jaren 2019, 2020, 2021, waarbij Rhenen achter loopt bij gemiddelde van Nederland. In de routekaart energietransitie 2019 (p.7) staat een overzicht van onderdelen van de energiemix en -verbruik (van 2015) plus de

Een waterrobuust systeem is volgens het landelijke Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie een systeem dat een bui van 74 mm per uur kan verwerken, zonder dat er wateroverlast ontstaat in woningen en bedrijven. .

Circulair wordt omschreven als ‘ zorgvuldig gebruik van grondstoffen’ of ‘het hergebruiken van grondstoffen’.

Pijler 4: Overkoepelende maatregelen Energie-armoede = betreft inwoners met een inkomen van 120% van het sociaal minimum, die een energie-toeslag aanvragen Circulair Bouwen = zo veel als mogelijk de materialen na de economisch en/of feitelijke levensduur van een gebouw hergebruiken. Toekomst-bestendig buitengebied = de waarden natuur en landschap

Klimaatbestendig: er zijn geen indicatoren bekend waarmee klimaatbestendigheid wordt gemeten. Waterrobuust: In het WRP 20232027 staan de functionele eisen, maatstaven, en meetmethodes beschreven. Ook definities van wanneer sprake is van hinder, overlast en schade. Dit alles wordt nog aangepast en aangescherpt in deze planperiode. Het waterpeil wordt gemeten met een aantal overstortmeters. Dit zijn meters die bijhouden hoe vaak een overstort in werking is. Ook de gemalen hebben meters. Deze meters houden bij hoeveel draaiuren een gemaal maakt en of er bijzonderheden voorkomen.

Afval: Indicatoren zijn aantal kilogram afval, het bronscheidingspercentage en het aantal kilogram grofvuil.

Voor de diverse onderdelen: er zijn geen indicatoren benoemd.

Voor circulair(e economie) ontbreken indicatoren.

Afwegingskader

Pijler 1: Energieneutraal opgave om doelstelling in 2040 te halen.

Pijler 2: Klimaatbestendigheid

Pijler 3: Circulair

Pijler 4: Overkoepelende maatregelen

Voor Duurzame Mobiliteit geen indicatoren, behalve het aantal elektrische auto’s , aantal laadpalen. Voor Warmtetransitie zijn geen indicatoren benoemd.

Onderzoeksvraag 2: Hoe verhouden de ambities van gemeente Rhenen zich met de ambities van de (regionale) samenwerkingsverbanden? Van een aantal duurzaamheidsonderwerpen heeft de gemeente Rhenen (nog) niet de kennis en capaciteit in huis. Zij is voor analyses van de bestaande situatie, van mogelijke maatregelen, én voor het implementeren ervan aangewezen op samenwerking met andere (vaak bovenlokale) partijen. Hiervan maakt de gemeente dan ook gebruik. Veelal zijn de bovenlokale verbanden richtinggevend voor het lokale beleid van de gemeente. Op het gebied van energietransitie werkt de gemeente Rhenen als deelnemer aan de Regio Foodvalley. In de RES (Regionale Energie Strategie) wordt ingezet op energietransitie via duurzame opwek, windturbines , energiebesparing (o.a. via isolatie), informatie en advies (via energieloketten en energie-ambassadeurs) en het benutten van bovengemeentelijke warmte/waterbronnen. De afspraken in de ‘RES Regio Foodvalley’ zijn democratisch gelegitimeerd door acht gemeenteraden (waaronder Rhenen), provinciale staten van Gelderland en Utrecht en het Algemeen Bestuur van waterschap Vallei en Veluwe. Ook inzake duurzame ontwikkelingen in landelijk gebied werkt de gemeente samen met de Regio Foodvalley (zie Regionaal Perspectief Landelijk Gebied Regio Foodvalley, 30-3-2-23).

Daarnaast krijgt de gemeente steun van de provincie Utrecht, vooral op gebied van kennisontwikkeling en -deling en subsidieverstrekking, en op het gebied van duurzame mobiliteit in de vorm van het Regionaal Mobiliteitsplan (RMP) en duurzame woningbouw. Ook neemt de gemeente deel aan een aantal Platforms (zoals Platform Water Vallei en Eem en het Samenwerkingsverband Vallei en Veluwe klimaatbestendig) in het kader van klimaatbestendigheid/regionaal adaptatieplan. De partners bij dit Samenwerkingsverband zijn overheden in de regio Vallei en Veluwe: 28 gemeenten, 2 provincies, Waterschap Vallei en Veluwe, Vitens, de GGD’s en Veiligheidsregio in de Vallei en Veluwe en Rijkswaterstaat. Zij hebben de verantwoordelijkheid op zich genomen om, door samen te werken, ervoor te zorgen dat de regio Vallei en Veluwe in 2050 klimaatbestendig is. 20

Voor het stimuleren van elektrisch rijden werkt de gemeente samen met de regio MRA Elektrisch (provincies Utrecht, Noord-Holland en Flevoland) aan een Regionale Aanpak Laadinfrastructuur. Voor afval heeft de gemeente een contract met de AVU (Afvalverwijdering Utrecht) als Verbonden Partij. De Woningcorporatie Rhenam is voor de gemeente van belang om doelen op het gebied van energieneutraliteit/warmtetransitie en op het gebied van afval te bewerkstelligen.

Afwegingskader

Pijler 1: Energieneutraal

Pijler 2: Klimaatbestendigheid

Pijler 3: Circulair

De geschetste eindsituaties met de Regionale samenwerkingsverbanden, m.n. met Foodvalley komen overeen.

Energieneutraal: Doelstelling RES Regio Foodvalley = energieneutraal in 2050; het Rhenense vorige én het huidige college heeft – met goedkeuring van de raad -besloten (in hun bestuursprogramma) tot een hogere ambitie.

Klimaatbestendig Met de samenwerkende partijen in de regio/provincie zijn geen gezamenlijke concrete doelstellingen afgesproken, alleen de ambitie dat men in 2050 klimaatbestendig is.

Afval: Jaarlijkse onderhandelingen met AVU (over doelen en kosten)

Duurzame mobiliteit: Dit wordt gezamenlijk opgepakt vanuit provinciaal verband (Utrecht) en de Regio Foodvalley.. Warmtetransitie: Niet specifiek benoemd, maar loopt samen met energieneutraliteit.

De gekozen maatregelen om de eindsituatie te bereiken komen overeen.

Energieneutraal: In de RES wordt ingezet op energiebesparing (per jaar 1,5%). Om dit te stimuleren is er een Energieloket voor hulp, informatie, acties en (isolatie)campagnes, waaraan Rhenen meedoet. De gemeente Rhenen is aan het verkennen waar zonnevelden

Waterrobuust: Met de samenwerkende partijen in de regio/provincie zijn geen gezamenlijke concrete doelstellingen afgesproken, alleen de ambitie dat men in 2050 klimaatbestendig is (waaronder ook waterrobuust wordt verstaan). .

Klimaatbestendig: zie plan ‘ Klimaatbestendige Regio Vallei en Veluwe Werkplan 2023 2024 versie 2023’ . De nadruk ligt op kennisuitwisseling, afstemming en uitvoering van het (boven)regionale, gezamenlijke adaptatieplan (RAP). Waterrobuust: idem

Circulaire economie: nvt

Afval: Nvt Circulaire economie: nvt

Pijler 4: Overkoepelende maatregelen Energie-armoede: nvt Circulair Bouwen: In september 2022 is het provinciale ‘ Convenant Toekomstbestendig Bouwen’ ondertekend door gemeente, met de hoogste ambitie: goud. Toekomstbestendig buitengebied: Met het Regionaal Perspectief Landelijk Gebied (RPLG) beschouwt de regio Foodvalley samen met de gemeenten de verschillende opgaven in het landelijk gebied in onderlinge samenhang. Energie-armoede: De provincie Utrecht stelde in 2022 isolatievouchers ter beschikking voor woningeigenaren met een laag inkomen. Rhenen zet hier ook op in. Circulair Bouwen: In het provinciale convenant ‘

Afwegingskader

Pijler 1: Energieneutraal

Pijler 2: Klimaatbestendigheid

Pijler 3: Circulair

en/of windmolens mogelijk zijn, bijv. in het Binnenveld ter hoogte van de Nude. Het laatste gebied wordt samen met Wageningen verkend.

Pijler 4: Overkoepelende maatregelen Toekomstbestendig Bouwen’ staan een aantal te kiezen maatregelen. Toekomstbestendig buitengebied: Het RPLG (Regionaal Perspectief Landelijk Gebied) is nog niet uitgewerkt. “ Hoe we dit gaan doen wordt in 2024 verder uitgewerkt.”

Van belang is dat de vergunningen voor grootschalige opwekprojecten (zowel wind als zon) uiterlijk op 1 januari 2025 zijn afgegeven. (voortgangsrapportage RES, mei 2023). Duurzame mobiliteit: Duurzame mobiliteit wordt door de Provincie Utrecht opgepakt samen met hun gemeenten in de vorm van het Regionaal Mobiliteitsplan (RMP).

De timing van de maatregelen en van eventuele tussentijdse resultaten komt overeen.

Warmtetransitie: Zie onder energieneutraal Energieneutraal: De Regio stimuleert en ondersteunt de maatregelen om de gezamenlijke doelen te halen. Volgens de RES: Elke gemeente beheert zelf duurzaamheids-websites, voert brede campagnes voor energiebesparing, biedt zelf energiescans aan. Duurzame mobiliteit: Nvt Warmtetransitie: Zie onder Energieneutraal

Klimaatbestendig: “ Onze samenwerking heeft het karakter van een netwerk-organisatie. Dit houdt in dat: - elke partner behoudt zijn autonomie en is en blijft zelf verantwoordelijk om klimaatadaptatie in het beleid te verankeren en de noodzakelijke maatregelen in het eigen verzorgingsgebied te nemen; - (coalities van) individuele partijen kunnen voor specifieke opgave partijen met elkaar samenwerken (bron: klimaatbestendige Regio Vallei en Veluwe, werkplan 2021-2022)

Afval: nvt

Nvt

Circulaire economie: nvt

Waterrobuust: idem

Onderzoeksvraag 3: Is er een plan van aanpak om de ambities te realiseren? De plannen van aanpak om de ambities te verwezenlijken staan veelal in aparte beleidsnota’s beschreven. Voorbeelden zijn: -

Strategische Agenda 2020 – 2025 en Regionale Ruimtelijke verkenning 2021 (= uitgangspunten voor Regio Plan Landelijk Gebied), Regio Foodvalley - RES 1.0, juni 2021 (wordt geactualiseerd in RES 2.0), Regio Foodvalley - Routekaart Energietransitie (wordt in 2024 geactualiseerd), gemeente Rhenen - Beleidsplan Ruimtelijke Adaptatie (2022 – 2027, actualiseren in 2025), gemeente Rhenen - Water Rioolplan (WRP) (2023 – 2027, actualiseren in 2026), gemeente Rhenen - Afval- en grondstoffenbeleidsplan gemeente Rhenen 2020-2030, vastgesteld op 25 augustus 2020 - Klimaatbestendige Regio Vallei en Veluwe, Werkplan 2021 -2022 (regionale uitwerking RAP), gemeente Rhenen, zonder jaar Transitievisie warmte, Rhenen zet stappen naar aardgasvrij, juni 2021 Afwegingskader duurzame woningbouw, samen aan de slag voor toekomstbestendig bouwen, provincie Utrecht, januari 2023 Convenant toekomstbestendige woningbouw, februari 2023 Prestatieafspraken 2022-2024 Rhenam Wonen, jaarschijf 2023 Visie op Rhenen 2035, vastgesteld juni 2023

Ook in de P&C-documenten staan maatregelen benoemd die een bijdrage moeten leveren aan de realisatie van de ambities. Al met al zijn het heel veel documenten, rapporten en beleidsvisies, waarin weer veel plannen en maatregelen beschreven staan. Logischerwijze moeten deze plannen af en toe worden aangepast. Dit gebeurt soms later dan afgesproken. Waar dat niet gebeurt, lopen de oude plannen gewoon door. Maar in termen van wat er feitelijk gebeurt met de plannen en of er goed verantwoord wordt, is iets anders. Voor de ambtelijke organisatie is van belang of de plannen voldoende richting geven voor hun (dagelijkse) werk. De samenhang tussen de vele plannen is echter niet altijd duidelijk. Men kan bijvoorbeeld niet afleiden hoe de prestatie-afspraken met Rhenam samenhangen met de doelstelling/ambitie op warmtetransitie. In de plannen van aanpak worden geen indicatoren genoemd waarmee de concrete voortgang gemonitord wordt. Alleen in de jaarrekening 2022 wordt verwezen via een QR-code naar de wettelijk verplichte indicator ‘ hernieuwde elektriciteit’ . Het meest recente cijfer stamt uit 2020. Er is wel een overzicht ‘tussenstand uitvoering bestuursprogramma, 2022-2026, onderdeel groen en duurzaam leven, december 23’, waar met smileys weergegeven wordt dat 70% van de acties op schema liggen.

Maar dat is niet hetzelfde als het monitoren met indicatoren om concrete resultaten in beeld te hebben en eventueel bij te sturen. 23

De financiële middelen voor duurzaamheid zijn verspreid over verschillende programma(onderdelen). Ook de herkomst van de middelen is velerlei: gemeentefonds, CDOKE-middelen, provinciale subsidie, eigen middelen/heffingen. Het totaal budget, dat aan duurzaamheid wordt toegeschreven, is voor 2024 circa €360.000 (vooral CDOKE-budget van het Rijk), en er staat €1.065.865 op de balans voor 2024 (ook weer vooral CDOKE-middelen én middelen voor warmtetransitie uit het gemeentefonds). Deze middelen lijken niet toereikend om de ambitie van de gemeente op de diverse pijlers tijdig waar te maken.

Duurzaamheidsmiddelen

2024

2025

2026

2027

39.489 17.000 25.000

18.500 17.000

14.500

6.500

276.547

279.846 2025

2026

2027

afschr. 20 jaar

2024 315.014 330.000

330.000

zonneladder

410.851 10.000

Exploitatiebudgetten: verduurzaming vastgoed verduurzaming vastgoed verduurzaming vastgoed verduurzaming vastgoed routekaart energieneutraal

Gem.huis Gem.huis Vastgoed ov. Vastgoed ov.

2023 30.000 9.489 17.000

inhuur/inkoop professionaliteit Op Balans: middelen CDOKE 2023 investering: verduurzaming vastgoed Reserve duurzaamheid: Reserve collegeprogramma

2023

Dit overzicht betreft een concept met de middelen die direct aan duurzaamheid zijn te koppelen, gebaseerd op de verwachte stand per 1-1-2024. Onderdelen waarvan onderzocht moet worden welk deel van de kosten onder duurzaamheid vallen en of ze onderdeel gaan uitmaken van de routekaart: - afvalambitie (circulariteit) - klimaatadaptatie - warmtetransitie - verduurzaming openbare verlichting

Bron: afdeling financiën gemeente Rhenen

Naast de budgetten voor duurzaamheid zijn er in de begroting 2024 risico’s benoemd bij klimaatverandering. Hiervoor zijn echter geen voorzieningen getroffen.

Geschat risico bij klimaatveranderingen voor de gemeente Rhenen: Hitte en droogte

70% (1x per 1-2 jaar)

50K (min) -

150K (max)

Wateroverlast en waterveiligheid

50% (1x per 2-5 jaar)

50K

150K

Kou

5% (1x per 10 jaar)

125K

450K

Bron: begroting 2024, p.126

Afwegingskader

Pijler 1: Energieneutraal

Pijler 2: Klimaatbestendigheid

Pijler 3: Circulair

De uitvoering van de ambities is vastgelegd in een plan van aanpak.

Energie-neutraal: -Er is een routekaart energietransitie uit oktober 2019; voor februari 2024 is er een nieuwe aangekondigd.

Klimaatbestendig: - Er is een Beleidsplan Ruimtelijke Adaptatie 2022 – 2027, Klimaatadaptatie in Rhenen, z.j.; en een Werkplan 2021 2022 (regionale uitwerking RAP)

Afval: -Afval- en grondstoffenbeleidsplan gemeente Rhenen 2020-2030, vastgesteld op 25 augustus 2020.

-Beleidskader Zon-opland: na de evaluatie hiervan (medio 2023) komt in 2024 een nieuw beleidskader ‘ Energie op land’, voor opwek van duurzame energie op land, zoals windmolens en mestvergisters. Duurzame mobiliteit: Er is een mobiliteitsconvenant in kader van de Regio Foodvalley op juni 2021 afgesloten (niet gevonden). Warmtetransitie: -Er is een plan van aanpak: Transitievisie warmte, Rhenen zet stappen naar aardgasvrij, 23-6-21. - Voortzetten lening Duurzaam Wonen; in 2024 aangevuld met: met een laag rentepercentage.

- Prestatieafspraken met woningcorporatie Rhenam: Rhenam zet zich in voor de klimaatadaptatie/vergroening/ontstening. Waterrobuust: -er is een plan van aanpak: het Water Riool Plan gemeente Rhenen 2023-2027, Stedelijk afvalwater, hemelwater, grondwater en klimaatadaptatie, 10-06-2022.

Rhenam Wonen speelt hier ook een rol (problematiek rondom afvalcontainers, frequentie van ophalen, wijkacties). Circulaire economie: -er komt nog een plan voor circulariteit (obv adviesrapport (Q1- 2023) van stagiair Radboud Universiteit komt in 2024 met de nieuwe medewerker.

Pijler 4: Overkoepelende maatregelen Energie-armoede: Voor energie-armoede is (nog) geen plan van aanpak, wel aantal maatregelen. Circulair bouwen: er is een ‘ Afwegingskader duurzame woningbouw, samen aan de slag voor toekomst-bestendig bouwen’ , provincie Utrecht, jan 2023 Toekomst bestendig buitengebied’: een plan hiervoor wordt in 2024 uitgewerkt.

- Via de prestatieafspraken met de wooncorporatie Rhenam: het huidige doel is om alle sociale huurwoningen in 2030 op label A te hebben., doet mee aan Transitievisie Warmte in de wijken Remmerden en Achterberg). In het jaarverslag 2022 van Rhenam Wonen staat dat er in

Afwegingskader

Het plan van aanpak beschrijft de geplande activiteiten, de beoogde resultaten en de middelen die daarvoor ingezet worden .

Pijler 1: Energieneutraal 2022 157 wo-ningen (op totale woningvoorraad van circa 2800) zijn verduurzaamd. Nieuwe woningen worden BENG (bijna energieneutraal gebouw) gebouwd. Energieneutraal: -Duurzaamheidsmaatregelen voor gemeentelijk vastgoed (nov 23), ook gebudgetteerd. Rhenen werkt met de zonneladder: een rangvolgorde voor de mate waarin een project voor het opwekken van zonne-energie wordt gestimuleerd. Dit beleidskader zal een jaar na vaststelling worden geëvalueerd (2021). De zonneladder is verbonden met de Routekaart Duurzaamheid, die geactualiseerd moet worden. In de werkbijeenkomst met de raad in februari 2024 wordt richtinggevend besproken hoe nu verder.

Pijler 2: Klimaatbestendigheid

Pijler 3: Circulair

Pijler 4: Overkoepelende maatregelen

Klimaatbestendig: Rhenen heeft een Beleidsplan RAP, maar er is nog veel uit te werken met onderzoek, opstellen van regels, verordeningen, pilots, en ook relatief veel algemene vage teksten.

Afval: Er is een Afvalen grondstoffenbeleidsplan 2020-2030

Energie-armoede: in 2024 gaan we verder met onze energiecoaches, ondersteund en gecoördineerd door een energieadviseur van de Energiecoöperatie Rhenen.

- Er is een regionale uitwerking RAP voor 2020/21 in projecten, organisatie en kosten maar geen werkplan aanwezig voor 2024 e.v.

Circulaire economie: (nog) geen plan aanwezig

Circulair bouwen: Rhenen zet het Convenant Toekomstbestendig Bouwen - waar mogelijk – in bij nieuwbouwplannen.

Waterrobuust: -In het Water Riool Plan gemeente Rhenen 2023-2027, zijn de doelen duidelijk omschreven, evenals het programma, organisatie en kosten.

Duurzame mobiliteit: Convenant niet gevonden Warmtetransitie: -In de Transitievisie warmte, Rhenen zet stappen naar aardgasvrij, 23-6-21, staat een uitvoerige beschrijving wat kan, wanneer en tegen welke kosten. Voor elk van de te

Energieneutraal

Klimaatbestendig:

Afval:

Toekomst bestendig buitengebied: Met het Regionaal Perspectief Landelijk Gebied (RPLG) beschouwt de regio Foodvalley samen met de gemeenten de verschillende opgaven in het landelijk gebied in onderlinge samenhang. “ Hoe we dit gaan doen wordt in 2024 verder uitgewerkt.” Bron: kadernota 2024 Energie-armoede:

Afwegingskader

Pijler 1: Energieneutraal

Pijler 2: Klimaatbestendigheid

Pijler 3: Circulair

behalen resultaten is een indicator vastgesteld én een manier bepaald om dit resultaat te meten.

Er zijn af en toe wel wat gegevens (bijv. over de hoeveelheid opgewekte zonneenergie) maar echte monitorrapportages zijn er niet.

Er zijn af en toe wel wat gegevens, maar echte monitorrapportages zijn er niet.

Indicatoren worden regelmatig ingevuld met recente cijfers in P&C-documenten. \

Duurzame mobiliteit Er zijn af en toe wel wat gegevens, maar echte monitorrapportages zijn er niet. Warmtetransitie: Er zijn af en toe wel wat gegevens, maar echte monitorrapportages zijn er niet.

Waterrobuust: Er zijn af en toe wel wat gegevens, maar echte monitorrapportages zijn er niet.

Circulaire economie: Echte monitorrapportages zijn er niet.

Pijler 4: Overkoepelende maatregelen Er zijn af en toe wel wat gegevens, maar echte monitorrapportages zijn er niet. Toekomst-bestendig bouwen: Er zijn af en toe wel wat gegevens, maar echte monitorrapportages zijn er niet. Toekomst-bestendig buitengebied: nvt

Onderzoeksvraag 4: Hoe heeft de raad invulling kunnen geven aan zijn kader stellende en controlerende rol op het gebied van de duurzaamheids- vraagstukken? Bestuurlijke raadsvoorstellen kennen sinds een jaar of vijf een standaardkopje duurzaamheid. Daarmee is dit een aspect waarmee het ambtelijk uitvoeringsapparaat/college rekening moet houden in het formuleren van het voorstel. De tekst in dit standaardkopje wordt niet gerelateerd aan een mogelijke bijdrage voor de hogere duurzaamheids-ambities. Via de prestatieafspraken met de wooncorporatie Rhenam (zie ook bij onderzoeksvraag 3) kan de raad (via het college) het verduurzamen van de sociale woningvoorraad mede richting geven. Het huidige doel is om alle sociale huurwoningen in 2030 op label A te hebben. Daarnaast zet Rhenam zich in voor de klimaatadaptatie/vergroening/ontstening, nieuwe woningen worden BENG (bijna energieneutraal gebouw) gebouwd, doet mee aan Transitievisie Warmte in de wijken Remmerden en Achterberg). In het jaarverslag 2022 van Rhenam Wonen staat dat er in 2022 157 woningen (op totale woningvoorraad van circa 2800) zijn verduurzaamd. Ook op het gebied van de problematiek bij afval speelt Rhenam Wonen een rol. De gemeenteraad kan het college kaders meegeven voor de prestatieafspraken. Maar de reikwijdte is mede afhankelijk van de financiële positie van de woningcorporatie.

De raad wordt over de verrichte of geplande activiteiten van diverse onderdelen en beleidskaders via raadsinformatiebrieven, agendastukken, commissiebesprekingen en werkbezoeken op de hoogte gebracht. Maar omdat de data niet of laat voorhanden zijn of de verbanden tussen verschillende maatregelen niet duidelijk zijn, is er voor de raad geen totaalbeeld van ‘duurzaamheid’ aanwezig. Bovendien, doordat er geen monitorsysteem is, is onduidelijk hoeveel vordering de gemeente maakt op dit gebied, en kan dus ook geen sprake zijn van een controlerende functie van de raad. De raad eist wel bij verschillende onderdelen (zoals plaatsing zonnepanelen op land, omgevingsvergunning voor buitenplanse omgevingsactiviteiten, RES) een beslissende rol op. Afwegingskader De raad heeft zijn eigen rol vooraf helder vastgesteld .

Pijler 1: Energieneutraal Energie-neutraal: In 2020 zijn o.a. de RES 1.0 en de routekaart energietransitie vastgesteld door de raad. Bij het beleidskader zonnepanelen-opland amendementen m.b.t. combinatie zonnevelden

Pijler 2: Klimaatbestendigheid Klimaatbestendig/ waterrobuust: Behandeling Bestuurlijke ambitie klimaatbestendig en water robuust Rhenen 2050 : de raad stemde in met plannen van college.

Pijler 3: Circulair Afval: Beleidspunt is dat de afvalkostenheffing niet te veel mag stijgen, dat er nieuwe maatregelen nodig zijn, o.a. niet afvalsysteem en de plaatsing van ondergrondse afvalcontainers. Circulaire economie:

Pijler 4: Overkoepelende maatregelen Energie-armoede: De raad heeft extra geld beschikbaar gesteld en onderzoek naar mogelijke financiering in gang gezet. Circulair bouwen: Er is door het college een convenant ondertekend met

Afwegingskader

Pijler 1: Energieneutraal met windenergie. De raad heeft restrictie gelegd bij zonnevelden in het gebied Binnenveld tenzij aan de rand/inpasbaar. Medio 2021 motie aangenomen (bij behandeling perspectiefnota 2022) om zon-op-dak als de norm vast te stellen. De raad voert geen actief beleid op de energiebesparingsplicht en/of informatieplicht van bedrijven.

Pijler 2: Klimaatbestendigheid Beleidspunt is dat de rioolheffing niet te veel omhoog mag. Bij bespreking Visie op Rhenen 2035 (in 2023) wordt een minder abstracte formulering bij klimaatadaptatie afgedwongen door de 3-30300-regel te laten opnemen (3 bomen, 30% bladerdek en 300 m. van groen wonen).

Pijler 3: Circulair Geen actie hierin tot nu toe gezien

Pijler 4: Overkoepelende maatregelen instemming van de raad. Toekomstbestendig buitengebied: De raad neemt vooralsnog alleen kennis van de geschetste ontwikkelingen.

De doelstelling/ ambitie (energieneutraal 2040) is niet besproken bij begrotings-behandeling 2024. Duurzame mobiliteit: De rol van de raad beperkt zich tot volgen van collegevoorstel. Warmtetransitie: Amendement bij de vaststelling ‘ transitievisie warmte’ dat de transitievisie een inventariserend en vormend document is waar niemand verplicht wordt om aardgasvrij te worden tenzij rijk dwingt. De doelstelling/ ambitie/budget is echter niet aangepast.

Afwegingskader De raad is regelmatig betrokken geweest (actief en passief) bij het duurzaamheids-beleid.

Pijler 1: Energieneutraal Veel documenten/commissie- en raadsvergaderingen/agendapunten/ werkbezoeken (zie bijlage 2) Energieneutraal: in 2021 is het huidige beleidskader ‘zon op land’ vastgesteld door de raad met amendement om het gehele Binnenveld ten Noorden van de N223 uit te sluiten van zonnevelden en is beleid vastgesteld om wind te schuwen. Onderzoek naar netcongestie wordt gedaan op industrieterrein Remmerden. In raad (feb 22) amendement bij behandeling voorstel over lokaal eigenschap bij grootschalige energieprojecten. Ambitie/budget blijft gehandhaafd, ondanks evaluatienota in mei 23 dat de energie-neutraliteit met voortzetting van het huidige beleid niet haalbaar is.

Pijler 2: Klimaatbestendigheid Veel documenten/commissie- en raadsvergaderingen/agendapunten/werkbezoeken (zie bijlage 2); in de acties komen in opeenvolgende jaren wel dezelfde punten/teksten terug (bijv.: we stellen een hitteplan op, we stellen een hemelwaterverordening op, een groenblauwe subsidieregeling, een risico-analyse etc. Klimaatbestendig/waterrobuust: In februari 2022 is het beleidsplan ruimtelijke adaptatie (RAP) vastgesteld door de raad.

Pijler 3: Circulair Veel documenten/commissie- en raadsvergaderingen/agendapunten/werkbezoeken (zie bijlage 2)

Pijler 4: Overkoepelende maatregelen Veel documenten/commissie- en raadsvergaderingen/agendapunten/werkbezoeken (zie bijlage 2)

Afval: op 8-11-22 begrotingsbehandeling, amendement: Waarvan een bedrag van maximaal € 1.250.000 ter beschikking kan worden gesteld voor investeringen ter beperking van restafval, na voorafgaande goedkeuring door de raad.

Energie-armoede: In raad (nov. 22): globale tekst in bestuursprogramma 2022-2026 over speciale aandacht voor kwetsbare inwoners en energiearmoede.

Via amendement is de afvalcoach weer geschrapt. Circulaire economie: Nog geen beleid

In raadsbespreking over ‘Visie op Rhenen 2035’ (juni 2023) is een amendement aangenomen om mensen te helpen hun huizen energiezuiniger te maken. Circulair Bouwen: De gemeenteraad ondersteunt de ondertekening ‘Convenant Toekomstbestendig Bouwen’ met de hoogste ambitie: goud (sept.22) Toekomstbestendig buitengebied: De raad heeft kennisgenomen van de contourennotitie voor het RPLG (najaar 22); Groeidocument daarna ook ter kennisname (zomer 2023).

Toezegging wethouder op 07-11-23 rondom update routekaart: De gemeenteraad krijgt zo spoedig mogelijk een overzicht met wat het college niet heeft kunnen bereiken in 2023 met

Afwegingskader

Pijler 1: Energieneutraal daarbij hoe het vervolgproces uitgevoerd gaat worden. Verwachte datum afdoening: 29-022024.

Pijler 2: Klimaatbestendigheid

Pijler 3: Circulair

Pijler 4: Overkoepelende maatregelen

De raad is vele malen geïnformeerd over plannen en maatregelen. Maar doordat er geen indicatoren, data en monitorrapportages zijn, kan de raad onvoldoende de voortgang controleren en sturen.

Duurzame mobiliteit: geen bijzondere aandacht, alleen in verband met de Regio behandeld.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/14094363/1