V03.1 Hydrologisch onderzoek Volenbeek/Bosbad

Hydrologisch onderzoek Volenbeek Resultaten na 1 jaar meten

Opdrachtgever: Waterschap Vallei en Veluwe Dhr. Christian Huising Steenbokstraat 10 7324 AX Apeldoorn

Opdrachtnemer: Eelerwoude Onze vestigingen 088-1471100 info@eelerwoude.nl www.eelerwoude.nl

Projectgegevens: Projectnummer: Datum: Projectleider: Opgesteld: Gecontroleerd: Status: Versie:

200504 11-08-2021 ir. Karel Hanhart Karel Hanhart Laura Spa Definitief Versie 3

© 2020 Eelerwoude Dit rapport is enkelzijdig opgemaakt.

Inhoudsopgave Samenvatting ........................................................................................................................................................... 7 1

Inleiding..................................................................................................................................................... 10

1.1

Beschrijving van het projectgebied ...................................................................................................... 10

1.2

Droogval van de beken ......................................................................................................................... 11

1.3

Probleemstelling ................................................................................................................................... 16

1.4

Doelstelling van het onderzoek ............................................................................................................ 16

1.5

Werkwijze ............................................................................................................................................. 16

1.6

Leeswijzer ............................................................................................................................................. 19

2

Bodemopbouw en grondwaterstroming .................................................................................................. 21

2.1

Hoogteligging ........................................................................................................................................ 21

2.2

Bodemopbouw ..................................................................................................................................... 21

2.3

Grondwaterstroming ............................................................................................................................ 23

2.4

Grondwaterwinning .............................................................................................................................. 24

3

Neerslag en verdamping ........................................................................................................................... 25

3.1

Gemeten neerslag en verdamping ....................................................................................................... 25

3.2

Berekende neerslagtekort/overschot ................................................................................................... 26

4

Waterverbruik Bosbad .............................................................................................................................. 27

4.1

Volume van de baden en kanovijver .................................................................................................... 27

4.2

Verdamping .......................................................................................................................................... 28

4.3

Waterverbruik ...................................................................................................................................... 28

5

Langjarig peilverloop peilbuis B013 .......................................................................................................... 30

6

Analyse ...................................................................................................................................................... 32

6.1

Juli en augustus 2020............................................................................................................................ 32

6.2

September en oktober 2020 ................................................................................................................. 33

6.3

November 2020 (1e lock down) ............................................................................................................ 34

6.4

December 2020 en januari 2021 (2e lock down en veel neerslag) ....................................................... 34

6.5

Februari 2021 (twee pompproeven) .................................................................................................... 35

6.6

Maart – juni 2021 (derde pompproef) ................................................................................................. 36

7

Conclusies ................................................................................................................................................. 39

8

Aanbevelingen .......................................................................................................................................... 41

9

Literatuur .................................................................................................................................................. 42

Bijlage 1: Ligging meetpunten en bronnen Bosbad ............................................................................................... 45 Bijlage 2: Oude Groevenbeek en Volenbeek aan het begin van de 20ste eeuw ..................................................... 47

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 3

Bijlage 3: AHN hoogtekaart omgeving projectgebied en isohypsenpatroon op 1 februari 2019 .......................... 49 Bijlage 4: Dwarsdoorsnede door de ondergrond (bron: Dinoloket; BRO REGIS II v2.2)......................................... 51 Bijlage 5: Waterverbruik Bosbad............................................................................................................................ 53 Bijlage 6: Langjarig peilverloop peilbuis B013 in de berm van de Groevenbeekweg bij het zwembad ................ 55 Bijlage 7: Meetreeks Volenbeek/ Groevenbeek in relatie tot lange meetreeks B13 ............................................. 57 Bijlage 8: Gemeten grond- en oppervlaktewaterpeilen meetnet Volenbeek/Groevenbeek ................................. 59 Bijlage 9: Geschatte debieten Volenbeek bij brug Groevenbeeklaan (P005) ........................................................ 61 Bijlage 10: Analyse juli – november 2021............................................................................................................. 63 Bijlage 11: Analyse december 2020 en januari 2021 ............................................................................................. 65 Bijlage 12: Analyse februari 2021 ...........................................................................................................................

67 Bijlage 13: Analyse maart t/m juni 2021 ................................................................................................................ 69 Bijlage 14: Aanbevelingen door projectgroep ........................................................................................................ 71

Lijst van foto’s Foto 1: Bovenloop van de Oude Groevenbeek na uitdiepen en aanbrengen beschoeïng .................................... 12 Foto 2: Schuingestelde leemlaag in het noordelijke talud van de Oude Groevenbeek ter hoogte van het Koetshuis ................................................................................................................................................................ 12 Foto 3: Belemen van de Oude Groevenbeek ter hoogte van het Koetshuis (foto Karel Hanhart). ....................... 13 Foto 4: Aanbrengen leem in de vijver van Oud Groevenbeek (foto Karel Hanhart) .............................................. 13 Foto 5: Stroming van de Volenbeek op 6 maart 2012 benedenstrooms van het uitstroompunt van de Oude Groevenbeek. In deze periode had de Volenbeek een geschatte afvoer van 36 l/s (Hanhart & Maljaars, 2013) . 14 Foto 6: Volenbeek benedenstrooms van de brug van de Groevenbeeklaan. Op dit moment stond de beek nog net niet droog, maar was de afvoer vrijwel nul. .................................................................................................... 15 Foto 7: Links op de foto Peilbuis B3 in het talud van de Volenbeek en rechts peillat P4 in de Volenbeek ........... 18 Foto 8: Bodemopbouw boring B2 aan de noordoever van de Kanovijver. De bodem bestaat tot 3,5 m.

onder maaiveld uit grijs grof zand .................................................................................................................................... 22 Foto 9: Bodemboring bij B6 door vrijwilligers Bekenstichting en Stichting voor Natuur- en Milieubescherming Putten..................................................................................................................................................................... 23 Foto 10: Kanovijver ter hoogte van het pomphuis aan de noordzijde van het Bosbad. Op de oever van de kanovijver is het asfaltpapier op meerdere plaatsen beschadigd. ........................................................................ 28

Lijst van figuren Figuur 1: Ligging beekstelsel Oude Groevenbeek, Volenbeek en Schoonderbeek ten opzichte van de pompen ten behoeve van het Bosbad en kanovijver ........................................................................................................... 10 Figuur 2: Ligging bodemboringen t.b.v. warmtesysteem Bosbad (bron: waterschap Vallei en Veluwe) .............. 21 Figuur 3: Neerslag in de meetperiode in mm/dag (station Putten, bron: KNMI) .................................................. 25 Figuur 4: Verdamping in de meetperiode in mm/dag (station Lelystad, bron: KNMI) .......................................... 25 Figuur 5: Oplopend neerslagtekort/overschot in mm vanaf 1 april 2020 .............................................................. 26

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 4

Lijst van tabellen Tabel 1: Bronnen Bosbad (Stamsnijder & Steenvoorden, 2018) ........................................................................... 15 Tabel 2: Inhoud wateren en geschatte zomerse verdamping in het Bosbad (bron: topografische kaart van Nederland TOP10NL en opgave Bosbad) ............................................................................................................... 27 Tabel 3: Verandering grondwaterstand bij Bosbad Putten (peilbuis B013) in de periode 1994-2021 .................. 30

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 5

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 6

Samenvatting De Oude Groevenbeek (waaraan het landgoed Oude Groevenbeek zijn naam aan ontleend) en Volenbeek hebben een grote cultuurhistorische, landschappelijke, recreatieve en natuurwaarde. De Oude Groevenbeek wordt in de 14e eeuw al genoemd in oude geschriften. De beken zijn door hun stromende, heldere en koele water zeer aantrekkelijk voor wandelaars, maar ook voor libellen, amfibieën en vogels. Helaas is de Oude Groevenbeek in 2018 drooggevallen en is sindsdien niet meer watervoerend geweest. De Volenbeek is in het voorjaar en zomer van 2018, 2019 en 2020 drooggevallen en in de winter enige maanden watervoerend geweest. De droogval van beide beken wordt voor een belangrijk deel veroorzaakt door de algehele daling van de grondwaterstand op het noordelijk deel van de Veluwe. Het Bosbad heeft een vergunning voor 38.000 m3/jaar. Het Bosbad heeft twee pompen waarmee grondwater kan worden opgepompt voor de zwembaden, kanovijver, douches, toiletten, etc: • noordzijde van het zwembadterrein (diepte filter: 40 m. -mv; capaciteit 80 m3/uur; afstand tot de Volenbeek: 55 m). • zuidzijde van het zwembadterrein (diepte filter: 55 m.

-mv.; capaciteit: 40 m3/uur; afstand tot de Volenbeek: 165 m.) Om na te gaan of het oppompen van grondwater door het Bosbad invloed heeft op de stroming en droogval van de Volenbeek en Oude Groevenbeek is in de periode juni 2020 t/m juni 2021 de grondwaterstand gemonitord in 7 peilbuizen, is het beekpeil gemonitord bij 2 peilschalen en is de afvoer van de Volenbeek gemonitord ter hoogte van de houten brug van de Groevenbeeklaan. De monitoring vond deels plaats door vrijwilligers van de Stichting Natuur- en Milieubescherming te Putten en Bekenstichting. Het Bosbad is in de meetperiode door de lock-down in verband met de Corona-maatregelen niet normaal in bedrijf geweest. Hierdoor kon geen betrouwbare meting worden uitgevoerd van het effect van het oppompen van grondwater door het Bosbad in normaal bedrijf. Ondanks het feit dat het Bosbad niet volop in bedrijf was, is in de meetperiode op drie momenten een nadelig effect gemeten van het onttrekken van grondwater op de grondwaterstand ter hoogte van het Bosbad, de Volenbeek en Oude Groevenbeek en de afvoer van Volenbeek. Op 4 februari en 24 februari is de pomp bij de beek (noordelijke pomp) 24 uur aangezet met een onttrekkingsdebiet van resp. 70 en 47 m3/uur. Op dat moment bedroeg de beekafvoer ca. 14 m3/uur. Tijdens het pompen onttrok het Bosbad 3 tot 5 keer zoveel water aan het grondwatersysteem als de Volenbeek.

Na het inpompen van 25 cm water in de kanovijver vullen van het buitenbad op 4 februari en vullen van het buitenbad op 24 februari daalde de grondwaterstand en waterpeil ter hoogte van het zwembad en de Volenbeek tijdelijk ca. 10 cm, waarna de peilen zich na ca. 2 dagen weer herstelden. De afvoer van de beek neemt enige dagen af, maar herstelt zich op het oude niveau. In deze periode was er sprake van een neerslagoverschot. Op 7 t/m 9 april is door het Bosbad met twee pompen 2 dagen lang met een onttrekkingsdebiet van 120 m3/uur grondwater onttrokken om de kanovijver te gedeeltelijk te vullen. Eind maart bedroeg de afvoer van de Volenbeek ca. 14 m3/uur. Tijdens het pompen onttrok het Bosbad 9 maal zo veel grondwater aan het Veluwe-systeem als de Volenbeek. De kanovijver bleek echter zo lek, dat het Bosbad besloot het pompen na twee dagen te stoppen. (55 cm water) daalde de grondwaterstand ter

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 7

hoogte van de Volenbeek ca. 20 cm. Na het uitzetten van de pompen op 9 april steeg de grondwaterstand weer, maar bereikte niet meer het niveau van voor het vullen van de kanovijver. De afvoer van de beek daalde direct na het pompen van ca. 400 l/minuut tot 120 l/minuut. Enige dagen later steeg de afvoer weer, maar haalde niet meer het niveau van voor het oppompen. In deze periode was er geen sprake van een neerslagoverschot. Het Bosbad heeft op 9 april de kanovijver niet langer gevuld, omdat werd geconstateerd dat de bodem van de kanovijver lek is en er voor het op peil brengen en houden van de kanovijver te veel grondwater zou moeten worden opgepompt. Uit de metingen van de grondwaterstand en beekafvoer en door het Bosbad geregistreerde waterverbruik is gebleken dat het gebruik van de kanovijver de grootste impact heeft op de grondwaterstand bij de beek en de afvoer van de beek ter hoogte van de houten brug van de Groevenbeeklaan. Het buitenbad heeft een veel kleinere impact op het waterverbruik van het Bosbad. Er zijn verschillende aanwijzingen gevonden dat er zich in de bodem tussen de Oude Groevenbeek en Volenbeek matig doorlatende leemschotten bevinden. Het is daarom aannemelijk dat de Oude Groevenbeek en kop van de Volenbeek zich in een ander grondwatercompartiment bevinden dan de Volenbeek ter hoogte van het Bosbad.

Ook onder het Bosbad bevinden zich mogelijk leemschotten in de bodem. De schotten zijn echter niet continu en slecht doorlatend. Langdurige en grote onttrekkingen van grondwater uit het grondwatercompartiment bij het Bosbad/Volenbeek bij het bruggetje hebben daarom wel invloed op de grondwaterstand en droogval van de Oude Groevenbeek en kop van de Volenbeek. Gezien de aanzienlijke grootte van de benodigde hoeveelheid grondwater om de kanovijver te vullen (6600 m3) en op peil te houden in verband met de lekkage (8000 m3/maand) en verdamping (800 m3/zomermaand), wordt aanbevolen om de kanovijver niet langer meer te vullen met grondwater. Dit is niet goed te rijmen met de duurzaamheidsdoelstellingen van het Bosbad. De hiervoor benodigde hoeveelheden grondwater zijn dermate groot, dat dit tot een zodanige daling van de grondwaterstand zal leiden dat de Volenbeek frequent zal droogvallen en de kans dat er weer water door de Oude Groevenbeek zal stromen in de toekomst verder wordt verkleind. Het vullen van het buitenbad (ca. 1600 m3) heeft een kleinere impact op de Volenbeek en Oude Groevenbeek. Door het kleinere oppervlak is de verdamping met 125 m3/zomermaand eveneens veel kleiner dan van de kanovijver.

Aangezien de aanvoer van grondwater vanuit de Veluwe momenteel zeer klein is en de grondwaterstand bij de Volenbeek op een kritisch niveau is, dient het vullen van het buitenbad met grondwater plaats te vinden in een periode met een ruim neerslagoverschot (meestal in de maanden december – februari). Wanneer het buitenbad in deze periode wordt gevuld, zal de grondwaterstand na de onttrekking weer terugkeren tot het niveau van voor de onttrekking en komt de watervoerendheid van de Volenbeek niet in gevaar. Aangezien het Bosbad door de Corona-maatregelen tijdens de monitorings-periode nog niet normaal in gebruik is geweest, is het nog niet duidelijk wat het effect is van de onttrekking van grondwater ten behoeve van drinkwater, spoelen van de filters, doortrekken van de toiletten, etc. is op de grondwaterstand bij de Volenbeek/Oude Groevenbeek. Deze onttrekkingen vinden voor een belangrijk deel plaats in de zomer waarin er sprake is van een neerslagtekort. Het wordt daarom aanbevolen om de monitoring van grondwaterstanden, beekpeilen en debieten voort te zetten tot september 2022. In het voorjaar en zomer van 2022 zal het Bosbad naar verwachting weer op volle capaciteit draaien en kan een reële inschatting worden gemaakt van het effect van de onttrekking op het functioneren van het watersysteem bij de Volenbeek en Oude Groevenbeek.

Parallel aan deze monitoring wordt aanbevolen om een oriënterend hydrologisch onderzoek uit te voeren naar de mogelijkheden om de Volenbeek beperkt op te schonen, met een minimale negatieve invloed op de herstelkansen van de Oude Groevenbeek. Hierbij kan worden gedacht aan het opschonen van de beek tot op

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 8

de zandbodem in combinatie met het aanbrengen van een stuw om de grootte van de afvoer te reguleren en mogelijk verondiepen en versmallen van een deel van het opgeschoonde profiel met zand.

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 9

1 Inleiding 1.1 Beschrijving van het projectgebied De ligging van het projectgebied is weergegeven in onderstaande Figuur 1.

Figuur 1: Ligging beekstelsel Oude Groevenbeek, Volenbeek en Schoonderbeek ten opzichte van de pompen ten behoeve van het Bosbad en kanovijver

De sprengenstelsel van de Volenbeek bestaat van noord naar zuid uit drie evenwijdige takken: • De Oude Groevenbeek gelegen in het landgoed Oud Groevenbeek, • De Volenbeek gelegen in landgoed Volenbeek, 150 m. ten zuiden van de Oude Groevenbeek. • De Schoonderbeek In het dal van de Oude Groevenbeek heeft in een lang verleden waarschijnlijk een natuurlijk beekje gestroomd. In de 14e eeuw werd dit beekje al gebruikt voor het aandrijven van een molen (Bekenstichting , sd). Later zijn meer sprengen gegraven om de watervoorziening van de watermolens op peil te houden. Groevenbeek bevond zich een watermolen: de papiermolen van Huis Groevenbeek of Telgdermolen. Deze watermolen bevond zich aan de Watervalweg. Om de aanvoer van beekwater voor de watermolen op peil te houden werden de sprengbeken wekelijks handmatig geschoond. Tot de 19de eeuw bestond de Veluwe voor het grootste deel uit uitgestrekte heidevelden met hier en daar een bos. In de 19de en 20ste eeuw zijn de heidegebieden met name door de Heidemij en Grontmij omgeploegd en zijn er vooral naaldbossen aangeplant. De verdamping van bomen is aanzienlijk groter dan van heide, waardoor

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 10

er minder regenwater in de bodem infiltreerde. Hierdoor daalde de grondwaterstand onder de Veluwe, wat ook merkbaar was aan de randen. Door de dalende grondwaterstand aan de randen van de Veluwe nam de afvoer van de sprengen af, waardoor deze steeds verder moesten worden uitgediept om genoeg water aan de Veluwe grondwaterbel te onttrekken. In de 19de eeuw was er daarom een conflict tussen de eigenaar van de Telgder watermolen en de eigenaar van landgoed Oud Groevenbeek. Er kwam onvoldoende water uit het oude sprengenstelsel van de Oude Groevenbeek om de watermolen van voldoende water te voorzien. De molenaar van de Telgder watermolen liet daarom tussen 1857 en 1865 buiten landgoed Oud Groevenbeek een grote en diepe spreng graven: de Volenbeek. Dit was de laatste keer dat er in Nederland een spreng is uitgegraven ten behoeve van het aandrijven van een watermolen. Doordat de Volenbeek aanzienlijk dieper en breder is dan de Oude Groevenbeek, onttrok de Volenbeek meer grondwater aan de grondwaterbel onder de Veluwe, dan de Oude Groevenbeek. Hierdoor nam de voeding van de Oude Groevenbeek af. Dit soort conflicten om water is bij zeer veel sprengbeken zichtbaar, waarbij de verschillende watermolens ten koste van hun buurman grondwater aan de bodem onttrokken. Sinds 1948 is er ten zuiden van de Volenbeek een zwembad gevestigd: het Bosbad.

In 1968 is het zuidelijke deel van Flevoland drooggelegd. Hierdoor is de grondwaterstand in de randzone van de Veluwe aanzienlijk gedaald. Hierdoor is de afvoer van de Oude Groevenbeek en Volenbeek aanzienlijk afgenomen. Dit Bosbad is in 1988 en 1996 vernieuwd. In 2020 is de Wildwaterbaan geopend.

1.2 Droogval van de beken De watervoerendheid van de beken is de laatste jaren steeds problematischer.

1.2.1 Droogval Oude Groevenbeek Tot 1972 is de vijver bij huize Groevenbeek gevoed door de bovenstrooms gelegen sprengkop (mond. Meded. Cor Jansen). Door daling van de grondwaterstand en gebrek aan onderhoud is de beek na 1972 drooggevallen. In 1989 is de Oude Groevenbeek door Natuurmonumenten hersteld. In 1991 viel de beek opnieuw droog. Na 1992 is de beek over het algemeen redelijk watervoerend geweest. In 2012 werd ter hoogte van het Koetshuis een afvoer van ca. 8 l/s gemeten. Dit water zeeg benedenstrooms van het Koetshuis en in de vijver in de bodem. De beek stond benedenstrooms van de vijver vaak droog. In droge perioden, wanneer de aanvoer van kwelwater in de bovenloop te weinig was om de vijver bij huize Oud Groevenbeek op peil te houden, is er door Natuurmonumenten grondwater in de beek gepompt. In 2012 is een hydrologisch onderzoek naar de mogelijke maatregelen om de Oude Groevenbeek weer watervoerend te krijgen (Hanhart & Maljaars, 2013). In het najaar van 2013 is de Oude Groevenbeek bovenstrooms van de vijver voor een deel uitgediept en aan de zuidoever voorzien van beschoeïng om dichtlopen met drijfzand te voorkomen (zie Foto 1). In de jaren hierop heeft de beek goed gestroomd. Dit deel van de Oude Groevenbeek zou volgens de langjarige meetreeksen van de grondwaterstand tot 2012 alleen in extreem droge jaren droogvallen.

Helaas is er vanaf 2018 sprake van deze extreem lage grondwaterstanden en staat de bovenloop sinds 2018 droog.

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 11

Foto 1: Bovenloop van de Oude Groevenbeek na uitdiepen en aanbrengen beschoeïng

Ten behoeve van het opstellen van het herstelplan van 2012/2013 is de grondwaterstand naast de beek gemeten in boorgaten. Hieruit bleek dat de grondwaterstand vanaf het koetshuis in westelijke richting een opvallende steilere gradiënt vertoonde. Deze steilere gradiënt kan mogelijk worden verklaard door de ligging van schuingestelde klei- of leemlagen, die het van oost naar west stromende grondwater opstuwen. Bij het uitkassen van de beek ten behoeve van het aanbrengen van de leem is hier inderdaad een schuingestelde leemlaag aangetroffen met een dikte van ca. 2 cm (zie Foto 2).

Foto 2: Schuingestelde leemlaag in het noordelijke talud van de Oude Groevenbeek ter hoogte van het Koetshuis

Benedenstrooms van het veronderstelde kleischot was de grondwaterstand zo laag, dat het waterpeil van de beek hier ook bij hoge grondwaterstanden van het Veluwe hoger is dan de grondwaterstand. Om die reden is dit deel van de Oude Groevenbeek beleemd (zie Foto 3).

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 12

Foto 3: Belemen van de Oude Groevenbeek ter hoogte van het Koetshuis (foto Karel Hanhart).

Ook bij de vijver was de grondwaterstand dusdanig laag, dat deze is beleemd om wegzijging van ingestroomd beekwater te voorkomen. Het water van de Oude Groevenbeek stroomde vervolgens over het stuwtje aan de westzijde van het vijver in het niet beleemde tracé van de Oude Groevenbeek waar het vervolgens in de bodem infiltreerde.

Foto 4: Aanbrengen leem in de vijver van Oud Groevenbeek (foto Karel Hanhart)

Er was in 2013 onvoldoende budget om ook het beektracé benedenstrooms van de vijver tot aan de instroming in de Volenbeek te belemen. In de droge jaren 2018 t/m 2020 is de Oude Groevenbeek drooggevallen. Met de pomp van het Koetshuis is het waterpeil van het beleemde deel van de beek tot aan de vijver + de beleemde vijver op peil gehouden. In 2020 was er wel voldoende budget en is ook het laatste deel van de Oude Groevenbeek tot aan de instroming in de Volenbeek beleemd. Helaas is dit deel tot op heden niet watervoerend, doordat de aanvoer vanuit de bovenloop is stilgevallen.

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 13

1.2.2 Droogval van de Volenbeek In de jaren “70 is er ook sprake geweest van een langdurige droogte, waarbij de Volenbeek is drooggevallen. Daarna is de beek weer watervoerend geworden. De Volenbeek is in 2005 door het Waterschap opgeschoond, waarna de bovenloop van beek weer voor een belangrijk deel watervoerend werd. Tijdens het hydrologisch onderzoek in 2012 werd in maart 2012 een geschatte afvoer van 36 liter per seconde vastgesteld (zie Foto 5 (Hanhart & Maljaars, 2013)). De Volenbeek viel in 2012 ruwweg ter hoogte van de Watervalweg/Telgderweg door de lage grondwaterstand droog; het ene jaar wat verder benedenstrooms, het andere jaar wat verder bovenstrooms. De 36 l/s zijgt hier weg in de zandige ondergrond.

Foto 5: Stroming van de Volenbeek op 6 maart 2012 benedenstrooms van het uitstroompunt van de Oude Groevenbeek. In deze periode had de Volenbeek een geschatte afvoer van 36 l/s (Hanhart & Maljaars, 2013)

In 2018 en 2019 viel ook de sprengkop van de Volenbeek periodiek droog. Het is de vrijwilligers van de Stichting voor Natuur- en Milieubescherming te Putten en de Bekenstichting opgevallen dat het droogvallen van de sprengkop samenviel met het vullen van de kanovijver en buitenbad van het Bosbad in de laatste week van april en eerste weken van mei. Deze baden worden door gevuld met grondwater dat door het Bosbad vanuit twee bronputten wordt opgepompt.

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 14

Foto 6: Volenbeek benedenstrooms van de brug van de Groevenbeeklaan. Op dit moment stond de beek nog net niet droog, maar was de afvoer vrijwel nul.

1.2.3 Droogval van de Schoonderbeek De Schoonderbeek staat al jarenlang droog (mondelinge mededeling, Leen Olthuis, Bekenstichting).

1.2.4 Grondwaterwinning door het Bosbad 100 m. ten zuiden van de sprengkop van de Volenbeek bevindt zich het zwembad “Het Bosbad”. Volgens het Feitendocument waterwinning Bosbad Putten te Putten ( (Stamsnijder & Steenvoorden, 2018) bevinden zich op het terrein van het Bosbad twee winputten. De ligging van de bronnen is weergegeven in Bijlage 1. Tabel 1: Bronnen Bosbad (Stamsnijder & Steenvoorden, 2018)

nr.

x

1 2 totaal

170263 170284

y

naam

476186 parkeerplaats 476290 tegen de beek

dagdebiet m3/uur 40 80 120

diepte m. -mv 55 40 40

Sinds 2020 heeft het Bosbad ook de beschikking over een warmtepomp. Hiermee wordt grondwater onttrokken en teruggepompt in de bodem. De bronnen bevinden zich enige meters ten oosten en westen van het pomphuis aan de noordzijde van het Bosbad.

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 15

1.3 Probleemstelling De oorzaken van de droogval van de beken zijn niet duidelijk. De droogte van 2018, 2019 en 2020 hebben hier zeker aan bijgedragen. Het is echter opvallend dat het tijdstip van droogvallen van de Volenbeek in de laatste week van april en eerste week van mei 2019 samenviel met het oppompen van grondwater door het nabijgelegen Bosbad ten behoeve van het vullen van het buitenbad en kanovijver. Het lijkt er daarom op dat de Volenbeek door het oppompen van grondwater door het Bosbad versneld droogvalt. De Oude Groevenbeek en Volenbeek worden gevoed door grondwater: het zogenaamde Veluwe-systeem. Dit bestaat uit grondwater dat op de Veluwe in de bodem is geïnfiltreerd en via de bodem richting de randmeren en polders wegstroomt. Het Bosbad onttrekt grondwater uit hetzelfde grondwatersysteem.

1.4 Doelstelling van het onderzoek Het hydrologisch onderzoek dient een antwoord te geven op de volgende vragen: 1. 2.

Wordt het waterpeil en het debiet van de Volenbeek en Oude Groevenbeek negatief beïnvloed door de winning van grondwater door het Bosbad? Is er een hydrologische relatie tussen de Volenbeek en Oude Groevenbeek?

1.5 Werkwijze Voor het beantwoorden van de vragen is de volgende werkwijze gekozen.

1.5.1 Meetmethode De afvoer van de Volenbeek wordt bepaald door de hoogte van de grondwaterstand in de bodem ter hoogte van de ca. 450 m. lange en rechte (van oost naar west lopende) sprengkop van de Volenbeek. Meetperiode: Wanneer de grondwaterstand door grondwaterwinning wordt verlaagd ontstaat er een onttrekkingskegel in de natuurlijke grondwatergradiënt tussen de winning bij het zwembad en de Volenbeek en Groevenbeek. Het ontstaan en de grootte van een onttrekkingskegel kan worden vastgesteld door de grondwaterstand op de volgende momenten te meten: •

in perioden waarin het Bosbad veel grondwater onttrekt: o Door de Corona- maatregelen zijn het buitenbad en kanovijver aan het begin van het normale zwembad seizoen (eind april/begin mei niet gevuld). In plaats daarvan zijn het buitenbad en de kanovijver in juli/augustus 2020 geleidelijk gevuld. o 2 februari 2021, gedeeltelijk vullen van de kanovijver (ca. 25 cm) om te kunnen schaatsen (ca. 1650 m3). o 24 februari 2021, vullen van het buitenbad (ca. 1600 m3). o 6 april 2021, vullen van de kanovijver (ca. 6600 m3 + compensatie lekkage).

•

In perioden waarin het Bosbad weinig grondwater onttrekt: o 1e lock down van 6 november tot 19 november 2020 (Bosbad gesloten). o 2e lock down van 16 december t/m 1 maart (Bosbad gesloten).

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 16

o

•

Gedeeltelijke lock down van 1 maart t/m 16 maart (buitenbad geopend voor baantjeszwemmer; alleen filters buitenbad schoonspoelen; drinkwater, toiletten). o Gedeeltelijke lock down van 16 maart tot 5 juni (buitenbad geopend voor baantjeszwemmers en binnenbad voor zwemles; filters buitenbad en binnenbad schoonspoelen; toiletten, drinkwater). Deze meetperiode van juni 2020 tot juni 2021 is door de gedeeltelijke lock-down in verband met COVID-19 niet representatief geweest voor de normale bedrijfsvoering van het Bosbad. Dit was echter bij het opstarten van het onderzoek niet te voorzien.

1.5.2 Ligging meetpunten De meetpunten zijn in een raai geplaatst vanaf de zwembad het Bosbad via de Volenbeek naar de Oude Groevenbeek (zie ligging meetpunten in Bijlage 1). Wanneer bij een toename van de onttrekking van grondwater door het Bosbad de grondwaterstand dicht bij de onttrekkingsputten van het Bosbad daalt, kan een indruk worden verkregen van de vorm van de onttrekkingskegel en dus de invloed van de onttrekking op de grondwaterstand. Omgekeerd, wanneer de grootte van de onttrekking afneemt zal de grondwaterstand nabij de onttrekkingsputten van het Bosbad stijgen. Voor het bepalen van de invloed van de onttrekking zijn door Eelerwoude en de vrijwilligers van de Bekenstichting en de Stichting voor Natuur- en Milieubescherming Putten de volgende meetpunten aangebracht: •

• • • • • • •

B1 peilbuis op het terrein van het zwembad ten zuiden van de kanovijver, dicht bij de zuidelijke winput. Dit meetpunt is tevens voorzien van een automatische peilschrijver (Keller), die de grondwaterstand op uurbasis registreert. Dit meetpunt wordt tevens handmatig door de vrijwilligers gemeten. B2 peilbuis op terrein van het zwembad in talud van gracht (voorzien van Keller). Dit meetpunt wordt tevens handmatig door de vrijwilligers gemeten. B3 peilbuis onderaan talud van de Volenbeek (voorzien van Keller). Dit meetpunt wordt tevens handmatig door de vrijwilligers gemeten. P4 peilpiket in de Volenbeek (eikenhouten paal met blauwe schaalverdeling 0-100 cm; aflezing om de 14 dagen door vrijwilligers) D51 debietschatting van de Volenbeek enige meters ten westen van de houten brug “Sinasappelmethode” Volenbeek (om de 14 dagen door vrijwilligers). B6 peilbuis tussen Volenbeek en Oude Groevenbeek bij theehuis (Keller + handpeiling om de 14 dagen door vrijwilligers) B7 peilbuis op rand grasland bij Oude Groevenbeek (handpeiling om de 14 dagen door vrijwilligers) P8 peilpiket in niet beleemde deel Oude Groevenbeek bij voorheen de belangrijkste kwelzone (eikenhouten meetpiket, handpeiling door vrijwilligers; heeft de complete meetperiode droog gestaan).

1

In de applicatie Waterweb is dit meetpunt opgenomen onder de code S5, omdat de code D5 niet beschikbaar is binnen Waterweb.

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 17

Foto 7: Links op de foto Peilbuis B3 in het talud van de Volenbeek en rechts peillat P4 in de Volenbeek

Om ook inzicht te krijgen op de hydrologische toestand bij de sprengkop van de Volenbeek zijn hier twee meetpunten ingericht: • •

B10 peilbuis in het talud van de sprengkop van de Volenbeek (handpeiling door vrijwilligers om de 14 dagen) L11 sprengkop van de Volenbeek (eikenhouten paal met blauwe schaalverdeling 0-100 cm; aflezing om de 14 dagen door vrijwilligers

Bij het meetnet is een bestaande peilbuis van het waterschap toegevoegd: B13 die zich in de westelijke berm van de Groevenbeeklaan bevindt. Deze peilbuis in de periode van 17 april 1994 tot 29 mei 2017 door een medewerker van het waterschap afgelezen. Helaas is het peilen hierna gestopt. 24 juli 2020 is de peilbuis door een medewerker van het waterschap geopend en opgenomen in het meetnet. 11 september 2020 is deze peilbuis ook voorzien van een Keller. In de sprengkop van de Oude Groevenbeek bevindt zich een oude peilbuis B13, die eveneens door de vrijwilligers van de Stichting voor Natuur- en Milieubescherming Putten en de Bekenstichting wordt gepeild. Dit meetpunt is ingemeten ten opzichte van NAP, voorzien van Keller en toegevoegd aan het meetnet.

1.5.3 Peiling grond- en oppervlaktewaterstanden Alle meetpunten worden door vrijwilligers van de Stichting voor Natuur- en Milieubescherming Putten en Bekenstichting handmatig om de twee weken met een peilklokje gemonitord in de periode augustus 2020 t/m juli 2021. Wanneer er sprake was van verandering in de onttrekking door het Bosbad hebben de vrijwilligers vaker gemeten, soms zelfs meerdere malen per week. De gemeten peilen zijn ingevoerd in de app. Waterweb van de firma Verbelco.

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 18

Meetpunten B1, B2, B3 , B6 en B013 worden ook met automatische peilschrijvers (Kellers) uitgelezen. Deze zijn in opdracht van Eelerwoude door Klaas van der Meulen van Verbelco in Bennekom aangebracht. De meetpunten en worden zijn in januari 2021 en juni 2021 door Verbelco uitgelezen.

1.5.4 Schatting debiet Volenbeek Het debiet van de Volenbeek (D005) wordt enige meters ten westen van de houten brug over de sprengkop geschat met behulp van de zogenaamde “sinaasappel-methode”. Het debiet wordt berekend met behulp van de onderstaande formule: D=B*D*V Hierbij is: B = breedte van het stromende deel van de beek D = gemiddelde diepte van het stromende deel van de beek V = stroomsnelheid van het stromende deel van de beek

l/s

dm dm dm/s

De stroomsnelheid V wordt als volgt geschat: V=L/t

dm / sec

Waarbij: L = lengte van de beek waarover de stroomsnelheid wordt geschat dm T = gemiddelde tijd die een “sinasappel” of takje of meestromend slibdeeltje nodig heeft om lengte L te overbruggen sec

1.5.5 Verwerking gemeten peilen in Waterweb De actuele handmatig en automatisch gemeten peilen zijn via de website van Waterweb in te zien en op te vragen. Verwerking overige meetreeksen in Menyanthes: Ter ondersteuning van de analyse van de gemeten peilen zijn door Eelerwoude gegevens over de bodemopbouw en meetreeksen van peilbuizen in de omgeving van de Volenbeek en zwembad opgevraagd bij het Dinoloket (TNO NITG, sd).

1.6 Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt een korte schets gegeven van de bodemopbouw en de wijze waarop het grondwater door de bodem stroomt. In hoofdstuk 3 wordt een overzicht gegeven van de neerslag, verdamping en berekende neerslagtekort/overschot in de meetperiode. In hoofdstuk 4 wordt een overzicht gegeven van het waterverbruik van het Bosbad in de meetperiode. In hoofdstuk 5 wordt een overzicht gepresenteerd van het langjarig verloop van peilbuis B013 bij de dienstingang van het Bosbad bij de Groevenbeekweg.

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 19

In hoofdstuk 6 wordt een analyse gegeven van de vermoedelijke effecten van neerslagtekorten/overschotten en onttrekking door het Bosbad op het watersysteem. Het rapport wordt in hoofdstuk 7 en 8 afgesloten met conclusies en aanbevelingen.

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 20

2 Bodemopbouw en grondwaterstroming 2.1 Hoogteligging Op de hoogtekaart van de omgeving van het projectgebied (zie Bijlage 3) is te zien dat de Volenbeek en Oude Groevenbeek even ten westen van de Putterweg op de flank van de Veluwe-stuwwal ontspringen. De hoogste toppen van de stuwwal bevindt zich bij Drie en Garderen.

2.2 Bodemopbouw 2.2.1 Dinoloket De bodemopbouw van de ondergrond is opgevraagd bij het Dinoloket ( (TNO NITG, sd). In Bijlage 4 wordt de bodemopbouw van de omgeving van het projectgebied getoond in een dwarsdoorsnede van het gebied van west naar oost. De doorsnede is getrokken langs de blauwe stippellijn op de AHN-hoogtekaart in Bijlage 3. Eerste watervoerende pakket: Op de dwarsdoorsnede door de ondergrond is zien dat de bodem ter hoogte van het projectgebied wordt gevormd door een ca. 100 m. dik gestuwd goed doorlatend gestuwd pakket dat voornamelijk uit zand bestaat. In het gestuwde zand kunnen zich schuingestelde leemlagen bevinden: de zogenaamde kleischotten. Deze zijn vooral bekend van de oostflank van de Veluwe, maar zouden hier ook kunnen voorkomen. Het steiler worden van de gradiënt van de grondwaterstand langs de Oude Groevenbeek en de aangetroffen schuine ca. 2 cm dikke leemlaag in het beektalud ter hoogte van het Koetshuis wijzen hierop. Ook zijn in de bodem van de sprengkop van de Volenbeek leemlagen aangetroffen. Ten behoeve van het warmtesysteem van het Bosbad zijn twee boringen uitgevoerd tot 62 m. -mv. In de westelijke boring is tot 6 m. onder maaiveld leem aangetroffen. In de oostelijk boring (ca. 25 m. oostelijk van de westelijke boring) is er geen leem aangetroffen (Schriftelijke mededeling Vallei en Veluwe).

Figuur 2: Ligging bodemboringen t.b.v. warmtesysteem Bosbad (bron: waterschap Vallei en Veluwe)

Kleischotten worden zelden met behulp van bodemboringen aangetroffen vanwege hun schuine en soms verticale verloop in de bodem en het feit dat een kleischot soms zeer dun is en dus over het hoofd wordt gezien.

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 21

Onder het gestuwde (zand)pakket bevindt zich een ca. 20 m. dik goed doorlatend zandpakket dat tot de formatie van Peize-Waalre wordt gerekend. De gezamenlijke dikte van het eerste watervoerende pakket bedraagt ca. 120 m. Eerste scheidende laag: In de zanden van Peize-Waalre bevindt zich een enige meters dikke slecht doorlatende kleilaag, die de stroming van het grondwater beïnvloed. Tweede watervoerende pakket: Onder deze kleilaag bevindt zich het dikke tweede watervoerende pakket bestaande uit de zanden van Peize. Hydrologische basis: Dit pakket wordt aan de onderzijde begrensd door de dikke kleilagen van de formatie van Maassluis.

2.2.2 Bodemboringen t.b.v. plaatsing peilbuizen De door het Dinoloket verstrekte informatie over de bodemopbouw is bevestigd door de boringen tot 3-4 m. onder maaiveld t.b.v. de plaatsing van de peilbuizen.

Foto 8: Bodemopbouw boring B2 aan de noordoever van de Kanovijver. De bodem bestaat tot 3,5 m. onder maaiveld uit grijs grof zand

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 22

Foto 9: Bodemboring bij B6 door vrijwilligers Bekenstichting en Stichting voor Natuur- en Milieubescherming Putten

2.3 Grondwaterstroming In Bijlage 3 is met zwarte lijnen de gemeten grondwaterstand (isohyps) op 1 februari 2019 geschetst. Op deze kaart is te zien dat het grondwater in de Veluwe-stuwwal een opbolling vertoont: de zogenaamde grondwaterbel van de Veluwe. Deze grondwaterbel wordt in hydrologische termen aangeduid als het Veluwesysteem. Regenwater, dat op de stuwwal in de bodem infiltreert, zijgt verticaal omlaag totdat het de grondwaterbel bereikt. Vervolgens stroomt het ingezegen regenwater vanaf de stuwwal bij Drie/Garderen als grondwater in WNW-richting naar de Volenbeek/Groevenbeek (zie de door Eelerwoude geschetste gestippelde blauwe stroompijlen op de dwarsdoorsnede door de ondergrond in Bijlage 4). Het beekpeil van de diep uitgegraven sprengkoppen is hier lager dan de grondwaterstand, waardoor de beken worden gevoed door schoon grondwater. Het grootste deel van het in WNW-richting stromende grondwater kwelt op in de lage flanken van de Veluwestuwwal bij het Nuldernauw. Het water moet hiervoor wel door een matig tot slecht doorlatende schuingestelde kleilaag (drente-gieten-klei-1) stromen. Deze matig tot slecht doorlatende bodemlaag stuwt het aanstromende grondwater naar verwachting enigszins op. Een ander deel van het grondwater stroomt onder het randmeer door en welt daar op in de sloten van de Flevopolder.

Dit water moet drie slecht doorlatende bodemlagen doorstromen: • DRGik1: Drente Gietenklei (grondmorene), • DRUIk1: Drenteklei laagtepakket van Uitdam, • Holocene kleipakket van de Flevopolder.

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 23

2.4 Grondwaterwinning Op verschillende locaties wordt in de omgeving van het projectgebied grondwater onttrokken. De noordelijke bron van het Bosbad (bij de beek) bevindt zich op ca. 55 meter ten zuiden van de Volenbeek (zie Bijlage 1). De zuidelijke bron (bij parkeerplaats) bevindt zich op ca. 165 m. vanaf de Volenbeek. Bij Krachtighuizen bevindt zich een grondwaterwinning van Vitens met een vergunde onttrekking van 3 mln m3/jaar. Bij Harderwijk bevindt zich eveneens een drinkwaterwinning. Verder is er bij de kippenslachterij een grondwateronttrekking waar een onbekende hoeveelheid grondwater wordt onttrokken.

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 24

3 Neerslag en verdamping 3.1 Gemeten neerslag en verdamping Figuur 3 en Figuur 4 tonen de gemeten neerslag (station Putten) en verdamping (station Lelystad). Neerslag in m/dag vanaf 1 april 2020 25,000

20,000

15,000

10,000

5,000

0,000

Figuur 3: Neerslag in de meetperiode in mm/dag (station Putten, bron: KNMI)

Verdamping in m/dag vanaf 1 april 2020 6,000

5,000

4,000

3,000

2,000

1,000

0,000

Figuur 4: Verdamping in de meetperiode in mm/dag (station Lelystad, bron: KNMI)

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 25

3.2 Berekende neerslagtekort/overschot Figuur 5 toont het berekende oplopende neerslagtekort/overschot vanaf 1 april 2020. In deze figuur is te zien dat het neerslagtekort in de maanden april t/m oktober extreem hoog oploopt: ca. 300 mm. Vanaf 1 oktober loopt het neerslagtekort terug door een combinatie van minder verdamping en meer neerslag. Met name in de periode van 22 t/m 29 december 2020 is er sprake van een forse neerslag van 60 mm. Pas vanaf 1 februari 2021 is er sprake van een neerslagoverschot. Hierna is er met name door de natte meimaand tot in juni nog net sprake van een klein neerslagoverschot. Neerslagtekort in mm vanaf 1 april 2020 100,000

50,000

0,000

-50,000

-100,000

-150,000

-200,000

-250,000

-300,000

-350,000

Figuur 5: Oplopend neerslagtekort/overschot in mm vanaf 1 april 2020

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 26

4 Waterverbruik Bosbad 4.1 Volume van de baden en kanovijver De inhoud van de verschillende wateren op het Bosbad is weergegeven in Tabel 1. Tabel 2: Inhoud wateren en geschatte zomerse verdamping in het Bosbad (bron: topografische kaart van Nederland TOP10NL en opgave Bosbad)2

Water Kanovijver Buitenbad Binnenbad 1 Binnenbad 2 Binnenbad 3 Wildwaterbaan

oppervlakte m2 6635 1042

diepte m. 1,00 1,54

volume m3 6635 1600 200 400 800 ?

zomerse verdamping mm/dag m3/dag m3/maand 0,004 27 796 0,004 4 125 0 0 ?

?

?

De kanovijver heeft met een volume van ca. 6635 de grootste waterbehoefte. De vijver is lek, waardoor er een onbekende hoeveelheid water uit de vijver weglekt. De bodem en oever van de kanovijver bestaan uit een mengsel van menggranulaat en asfalt. Dit mengsel is ter hoogte van de bodem van de kanovijver met een wals gecompacteerd, waardoor de bodem redelijk ondoorlatend is. Het mengsel op de taluds kon niet met een wals worden aangedrukt en is daardoor vrij doorlatend voor water. Om lekkage te voorkomen zijn de bodem en taluds van de kanovijver bekleed met asfaltpapier. Op het talud van de kanovijver is het asfaltpapier op meerdere plaatsen beschadigd. Het onderliggende asfalt/grind-mengsel is matig gecompacteerd, waardoor er water via het talud uit de kanovijver naar de ondergrond weglekt (zie Foto 10.

2

Het volume en oppervlakte van de wildwaterbaan zijn bij de auteur niet bekend.

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 27

Foto 10: Kanovijver ter hoogte van het pomphuis aan de noordzijde van het Bosbad. Op de oever van de kanovijver is het asfaltpapier op meerdere plaatsen beschadigd.

4.2 Verdamping Zoals te zien in Figuur 4 op bladzijde 25 varieert de zomerse verdamping in de omgeving van Putten van ca. 3 tot 5 mm/dag (gemiddeld 4 mm/dag). De maandelijkse zomerse verdamping van de buitenwateren wordt daarom als volgt geschat op (zie Tabel 2): • •

Kanovijver: Buitenbad:

ca. 800 m3/zomermaand ca. 125 m3/zomermaand

4.3 Waterverbruik Het Bosbad pompt grondwater uit de bodem ten behoeve van: •

• • • •

Het vullen van de verschillende baden: o Buitenbad o Binnenbad o Wildwaterbaan Het vullen en op peil houden van de kanovijver. Het regelmatig schoonspoelen van de filters van het water uit de drie baden. Drinkwater Water voor sanitair

Het waterverbruik van het Bosbad wordt door het Bosbad bijgehouden (zie Bijlage 5). In de meetperiode is het Bosbad vanwege Corona meerdere perioden niet volledig in gebruik geweest: • •

Vanaf 15 maart 2020 gesloten vanwege Covid, alleen zwemles in binnenbad (gedeeltelijke lock-down) 29 april – 5 mei; kanovijver gedeeltelijk gevuld met grondwater uit boorputten t.b.v. warmtepomp

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 28

• • • • • • •

10 juni, gedeeltelijk opening, maximaal 250 man, buitenbad wordt gevuld, 20 juni verder vullen van de kanovijver, 10 juli binnenbad, buitenbad, wildwaterbaan geopend 1e lock down van 6 november tot 19 november 2020 (Bosbad gesloten) 2e lock down van 16 december 2020 t/m 1 maart 2021 (Bosbad gesloten) Gedeeltelijke lock down van 1 maart t/m 16 maart 2021 (buitenbad geopend voor baantjeszwemmer; alleen filters buitenbad schoonspoelen; drinkwater, toiletten) Gedeeltelijke lock down van 16 maart tot 5 juni 2021 (buitenbad geopend voor baantjeszwemmers en binnenbad voor zwemles; filters buitenbad en binnenbad schoonspoelen; toiletten, drinkwater).

Met name de periode van de laatste week van april/eerste week mei, waarin de vrijwilligers van de Stichting Natuur- en Milieubescherming Putten en de Bekenstichting de laatste jaren hadden waargenomen dat de beek droogviel zodra het Bosbad begon met het vullen van de Kanovijver en baden, is het zwembad niet normaal in gebruik geweest. De metingen die hebben plaatsgevonden waren hierdoor niet representatief voor een “normale” onttrekking van grondwater door het Bosbad.

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 29

5 Langjarig peilverloop peilbuis B013 Het langjarig peilverloop van de grondwaterstand bij het Bosbad in de periode 1994 tot heden is weergegeven in Bijlage 6. Op de figuur is te zien dat de grondwaterstand tussen 1994 en 2005 fluctueerde tussen: • 13,70 en 13,30 m. +NAP Vanaf 2005 zijn de peilen opvallend lager. De peilen fluctueren nu tussen • 13,35 en 13,15 m. +NAP Deze daling van de grondwaterstand valt samen met het opschonen van de Volenbeek door het Waterschap in 2005. In vergelijking tot de periode voor 2005 zijn de hoge peilen ca. 35 cm gezakt en de lage peilen ca. 15 cm. Tussen 2017 en 2020 is er helaas niet gemeten. Deze jaren waren extreem droog, waardoor de grondwaterstand is gedaald. In juli 2020 is het peilen hervat door de vrijwilligers. De peilen zijn opnieuw sterk en fluctueren nu tussen 13,05 en 12,80 m. +NAP. De peilen zijn t.o.v. de periode 1994-2005 maar liefst 0,500,65 m. gedaald! Ten opzichte van de periode 2005-2017 bedroeg de daling ca. 0,3 m.

Tabel 3: Verandering grondwaterstand bij Bosbad Putten (peilbuis B013) in de periode 1994-2021

periode

1994-2005

2005-2017

2020-2021

winterpeil zomerpeil

13,70 13,30

13,35 13,15

13,05 12,80

fluctuatie

0,40

0,20

0,25

-0,35 -0,15

-0,65 -0,50

totale daling t.o.v. periode 1994-2005: "hoog peil" "laag peil" totale daling t.o.v. periode 2005-2017 "hoog peil" "laag peil"

-0,30 -0,35

De geconstateerde dalingen van de grondwaterstand kan meerdere oorzaken hebben: • Algehele daling van de grondwaterstand van het Veluwe-systeem door grondwateronttrekking en afname van de effectieve neerslag (hoeveelheid neerslag die daadwerkelijk in de bodem naar het dieper gelegen grondwater wegzijgt, • Grondwaterwinning door het Bosbad, • Natuurlijke fluctuatie van het Veluwe-grondwatersysteem (rond 1975 is de grondwaterstand door een periode met langdurige droogte ook erg laag geweest), • Overige onbekende oorzaken.

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 30

In juli 2020 zijn de vrijwilligers van de Bekenstichting en Stichting voor Natuur- en Milieubescherming Putten en automatische peilmeters begonnen met het peilen van de geïnstalleerde meetpunten bij het Bosbad, Volenbeek en Oude Groevenbeek. Bijlage 7 toont de langjarige meetreeks van peilbuis B13 in relatie tot de relatieve korte meetreeksen van het meetnet Volenbeek. Op deze grafiek is te zien dat de meeste peilingen van het meetnet dicht bij elkaar liggen. Bij een klein aantal meetpunten worden hogere peilen gemeten: • Peilbuis B10 in het talud van de sprengkop van de Volenbeek • Peillat L011 in de sprengkop van de Volenbeek • Peilbuis B7 in het talud van de Oude Groevenbeek

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 31

6 Analyse Om het effect van de grondwateronttrekking bij het Bosbad op het peilverloop van de grondwaterstand te bepalen, wordt peilverloop van de grond- en oppervlaktewater in de verschillende meetpunten getoond in Bijlage 8. Het geschatte debiet van de Volenbeek in liter/minuut ter hoogte van de brug van de Groevenbeeklaan is weergegeven in Bijlage 9. De Oude Groevenbeek heeft in de meetperiode geheel drooggestaan en is daarom in deze grafiek niet weergegeven. Het debiet van de sprengkop van de Volenbeek was in de praktijk moeilijk te meten en is daarom ook niet weergegeven. In de onderstaande paragrafen worden de verschillende peilfluctuaties en veranderingen van de afvoer geanalyseerd in relatie tot de grootte van de onttrekking en het opgetreden neerslagtekort/neerslagoverschot.

6.1 Juli en augustus 2020 Het peilverloop en neerslagtekort/overschot in deze periode is weergegeven in Bijlage 10. Grondwaterverbruik Bosbad: In juli en augustus 2020 was het Bosbad in bedrijf. In deze maanden heeft het Bosbad grondwater opgepompt t.b.v.: • Vullen van de kanovijver (ca. 8000 m3 m.b.v. de pomp bij de parkeerplaats); deze was al voor een belangrijk deel gevuld met lozingswater dat was vrijgekomen bij de aanleg van de warmtepompen. • drinkwater, toiletten, spoelen van filters, etc. (6130 m3). • In deze periode was dus zowel, de kanovijver, het buitenbad, de binnenbaden en de wildwaterbaan in gebruik maar wel met een limiet van 1000 bezoekers per dag. Normaal is dat ongeveer 2500 bezoekers per dag. Neerslagoverschot: In deze periode neemt het oplopend neerslagtekort snel af (zie Figuur 5 op bladzijde 26). Verloop peilen en debiet: • In deze periode daalt de grondwaterstand bij de pomp bij de parkeerplaats (B1), pomp bij de beek (B2), in het talud van de Volenbeek (B3). • Het laagste peil wordt gemeten bij de zuidelijke pomp (B1), die in deze periode veel aanstaat om de lekke kanovijver bij te vullen en op peil te houden. • De grondwaterstand is dichtbij de Volenbeek bij B3 ca. 5 cm lager dan het waterpeil van de Volenbeek (L004). Dit betekent dat er sprake is van lichte wegzijging van beekwater uit de Volenbeek naar het grondwater.

• De Volenbeek had half juli nog een afvoer van 120 l/minuut (2 l/sec). De afvoer nam in deze periode snel af totdat de beek op 6 augustus droogviel. • Tot de droogval op 6 augustus was het beekwater afkomstig van de kop van de Volenbeek. De grondwaterstand is bij de sprengkop (B10) ca. 20 cm hoger dan het beekpeil (L011), waardoor er hier nog steeds grondwater in de beek stroomt.

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 32

•

• •

•

De grondwaterstand daalt aan de kop van de Volenbeek geleidelijk, waardoor de grondwaterstand eind augustus nog maar 10 cm hoger is dan het beekpeil. Vanaf 6 augustus is de hoeveelheid beekwater al in de beekbodem geïnfiltreerd, voordat het de brug bereikt. Het waterpeil bij het Theehuis (B6) is enige centimeters hoger dan bij B2/B3. Dit kan een natuurlijke oorzaak hebben of het is hoger omdat het zich op grotere afstand van de pompen bevindt. Ondanks het feit dat peilbuis B7 bij de Oude Groevenbeek niet ver van peilbuis B6 (theehuis), is het waterpeil opvallend hoger: ca. 20 cm. Dit wijst op de aanwezigheid van een kleischot tussen beide peilbuizen. Het waterpeil bij B10 in de sprengkop van de Volenbeek is nog hoger: mogelijk bevinden beide peilbuizen zich bovenstrooms van het kleischot in hetzelfde grondwatercompartiment. Verder valt in de grafiek op dat de grondwaterstand van peilbuizen B1 t/m B3 en B13 bij het zwembad korte perioden van stijging en daling vertonen, vaak binnen één dag. Deze kleine fluctuaties kunnen worden verklaard door het automatisch aan- en uitslaan van pompen. Bij B6, die op enige afstand van de pompen ligt, zijn deze fluctuaties niet zichtbaar.

Oorzaken peildaling en droogval: De geconstateerde daling van de grondwaterstand en droogval van de beek bij de brug is in de eerste plaats veroorzaakt door het neerslagtekort. De daling en droogval is versneld door het oppompen van grondwater door het Bosbad. Het meeste opgepompte grondwater werd door het Bosbad gebruikt om de kanovijver te vullen en op peil te houden.

6.2 September en oktober 2020 Grondwaterverbruik Bosbad: In september en oktober 2020 was het Bosbad beperkt in bedrijf. In deze maanden heeft het Bosbad grondwater opgepompt t.b.v.: • Drinkwater, toiletten, spoelen van filters, etc. (in totaal 3300 m3). • Volgens opgave van het Bosbad werd er geen water meer in de kanovijver gepompt. Deze liep hierdoor langzaam leeg. Neerslagoverschot: In september blijft het neerslagtekort constant en neemt in oktober af tot -200 mm. Peilverloop: • In deze periode is de grondwaterstand bij de pomp bij de parkeerplaats (B1), pomp bij de beek (B2), in het talud van de Volenbeek (B3) min of meer constant op een enige centimeters hoger niveau dan juli/augustus. • Het laagste peil wordt nog steeds gemeten bij de zuidelijke pomp (B1), hoewel die in deze periode niet wordt gebruikt. • De Volenbeek stroomt niet meer, het waterpeil van de Volenbeek bij L004 staat door het wegvallen van de aanvoer vanuit de spreng gelijk aan het niveau van het grondwater (B3). • Het peilverschil tussen het grondwater bij de kop van de Volenbeek (B10) en het waterpeil van de beek in de sprengkop (L011) neemt steeds verder af tot maar enige centimeters. De aanvoer vanuit de sprengkop is hierdoor miniem. Het weinige water dat de beek instroomt infiltreert enige meters verderop in de beekbodem.

• Het waterpeil bij het Theehuis (B6) nog steeds is enige centimeters hoger dan bij B2/B3. Dit kan een natuurlijke oorzaak hebben of het is hoger omdat het op grotere afstand van de pompen bevindt. • Ondanks het feit dat peilbuis B7 bij de Oude Groevenbeek niet ver van peilbuis B6 (theehuis), is het waterpeil nog steeds opvallend hoger: ca. 20 cm. Dit wijst op het voorkomen van een matig

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 33

doorlatende zone in de bodem tussen de Volenbeek en Oude Groevenbeek: een kleischot. Het kleischot is niet ondoorlatend, in dat geval zou het peilverschil veel groter zijn. Oorzaken constante lage peil en droogval van de beek: Het grondwaterpeil is enige centimeters hoger dan in de voorgaande periode. Dit kan zijn veroorzaakt door de afname van het neerslagtekort. Dit is echter niet waarschijnlijk, omdat het grootste deel van het geringe neerslagoverschot waarschijnlijk door de naar water smachtende bomen wordt verbruikt. Het iets hogere grondwaterpeil kan ook zijn veroorzaakt doordat het Bosbad minder grondwater oppompt, omdat de kanovijver niet langer op peil wordt gehouden. Bij deze lage grondwaterstand is er nauwelijks nog instroming van grondwater in de sprengkop en zijgt het beekwater enige meters benedenstrooms van de sprengkop weg naar het grondwater.

6.3 November 2020 (1e lock down) Grondwaterverbruik Bosbad: In november was het Bosbad het grootste deel van de tijd gesloten vanwege de 1e lock-down. Het waterverbruik was gering: 466 m3. Neerslagoverschot: In november is er sprake van een klein neerslagoverschot van 25 mm. Peilverloop: • Het peilverloop is min of meer gelijk aan de voorgaande maanden september en oktober. • De beek staat nog steeds droog. Oorzaken constante lage peil en droogval van de beek: De zeer kleine toename van het neerslagoverschot en het stoppen van de pompen bij het Bosbad heeft niet geleid tot een opvallende stijging van de grondwaterstand. Blijkbaar heeft het de relatief kleine onttrekking van grondwater door het Bosbad voor spoelen van filters, drinkwater, verbruik voor toiletten geen nadelige invloed op het grondwaterpeil. Hierbij moet wel worden aangetekend dat de bezoekersaantallen in september/oktober lager waren dan in een normaal jaar zonder Corona.

6.4 December 2020 en januari 2021 (2e lock down en veel neerslag) Het peilverloop in deze meetperiode is weergegeven in de ingezoomde peilgrafiek in Bijlage 11. Grondwaterverbruik Bosbad: In december was het grondwaterverbruik van het Bosbad gering: 360 m3. Op 16 december trad de 2e lock down in en werd het bad geheel gesloten. De pompen werden alleen gebruikt om de filters periodiek te spoelen. Neerslagoverschot: Een week na het begin van de 2e lock-down is er tussen 22 t/m 29 december 2020 sprake van een fors neerslagoverschot van 60 mm. Daarna is er nog steeds een neerslagtekort. Peilverloop:

Resultaten na 1 jaar meten | Eelerwoude | 34

• • • •

Het peilverloop van alle peilbuizen stijgt vanaf 22 december snel en vervolgens geleidelijk 25 cm. Het grondwater reageert direct op de zeer natte week van 22-29 december. De grondwaterstand stijgt enige centimeters boven het beekpeil bij L004. de Volenbeek begint bij de brug weer te stromen. Op 7 januari wordt een debiet van ca. 100 l/minuut ofwel 1,6 l/s gemeten, eind januari 240 l/minuut. Het peilverschil tussen het grondwater en het beekpeil neemt ook toe in de sprengkop (B10 en L011).

Oorzaken snelle peilstijging en herstel stroming van de beek: De snelle stijging van de grondwaterstand en herstel van de stroming van de Volenbeek moet vooral worden toegeschreven aan de extreme neerslag in de week van 22-29 december. Het Bosbad ging al een week eerder dicht op 22 december. Op dat moment veranderde er niks aan de grondwaterpeilen.

6.5 Februari 2021 (twee pompproeven) Het peilverloop van het grond- en oppervlaktewater in februari 2021 is weergegeven in Bijlage 12. Grondwaterverbruik Bosbad: • Van 4 februari 14.00h tot 5 februari 14.00h wordt de pomp bij de beek 24 uur aangezet om 25 cm water in de kanovijver te pompen (ca. 1650 m3). De pomp staan 24 uur aan, het debiet bedroeg ca. 70 m3/uur, waaruit blijkt dat de pomp vrijwel op volle capaciteit heeft gedraaid (80 m3/uur). • Om 24 februari 08.00h wordt de pomp bij de beek aangezet om op 25 februari 18.00h wordt de pomp gestopt om het buitenbad te vullen (ca. 1600 m3). De bron bij de beek heeft een capaciteit van 80 m3/uur. De pomp heeft waarschijnlijk niet op volle capaciteit gepompt: 1600 m3 buitenbad / 34 uur = 47 m3/uur Neerslagoverschot: De dag voorafgaand aan het met 25 cm vullen van het buitenbad is er sprake van 14 mm neerslagoverschot. De dagen voorafgaand aan het vullen van het buitenbad was er sprake van een gering neerslagtekort van 1 tot 2 mm/dag. Peilverloop: • Over het algemeen stijgt de grondwaterstand in de maand februari ten gevolge van het neerslagoverschot. De afvoer van de beek is constant (ca. 240 l/minuut). • De grondwaterstand daalt direct na het oppompen van grondwater t.b.v. het 25 cm vullen van de kanovijver. Na 24 uur pompen daalt de grondwaterstand ca. 12 cm in de nabijheid van de pomp (B1, B2, B3).