20221101-1577195-memo-onderzoeksrapport-berenschot

MEMO

Aan Van Datum Onderwerp Bijlagen Registratienummer

: De gemeenteraad van Purmerend : Wethouders Harry Rotgans en Mario Hegger : 1 november 2022 : Onderzoeksrapport Berenschot : Rapport “Duurzame bekostiging participatiebedrijf Werkom” : 1577195

Inleiding In februari 2022 hebben de raden van Purmerend en Zaanstad het Koersdocument Werkom vastgesteld. Hierbij is besloten dat Werkom wordt doorontwikkeld naar een sociaal ontwikkelbedrijf. Omdat inhoud en financiën hand in hand gaan, was/is ook sprake van een financieel vraagstuk. Een duurzame oplossing ten aanzien van een passend bekostigingsmodel was op het moment van besluitvorming nog niet gevonden. Daarom hebben Purmerend en Zaanstad bureau Berenschot ingeschakeld. De vraag was welke realistische en toekomstbestendige manieren van bekostiging mogelijk zijn, gegeven de gekozen koers voor Werkom. Op het moment van besluitvorming is aan de gemeenteraad toegezegd om “aan de hand van de uitkomsten van het Berenschot onderzoek samen met de raad kritisch te kijken of er aanpassingen in de koers nodig zijn. En daarbij ook landelijke ontwikkelingen inzake de Participatiewet te betrekken”. Ook is toegezegd “dat in de tussenijking wordt meegenomen hoe de andere gemeenten met dit vraagstuk omgaan. Dit wordt nagegaan op basis van benchmarking”. Het onderzoek is inmiddels uitgevoerd en afgerond in samenwerking met de gemeente Zaanstad en Werkom. Het voorliggende rapport is daar het resultaat van. In het rapport wordt een analyse gegeven van de te verwachten kosten en opbrengsten van Werkom (totaal en per werksoort).

Deze cijfers worden vergeleken met andere werkbedrijven (benchmark). Op basis daarvan worden er aanbevelingen gedaan voor de korte en lange termijn. Conclusies •

Het rapport geeft geen aanleiding om de koers aan te passen

Het onderzoek heeft vooral een financiële insteek. Financiën en inhoud zijn echter met elkaar verweven en daarom zou het onderzoek invloed kunnen hebben op de inhoudelijke richting die is ingeslagen. Het was dan ook een belangrijke vraag of de uitkomsten van dit onderzoek gevolgen hebben voor de inhoudelijke koers. We kunnen concluderen dat het onderzoek geen aanleiding geeft om de koers te herzien. Het rapport bevestigt juist dat het koersbesluit aansluit bij de gemeentelijke verantwoordelijkheden ten aanzien van de WSW en de Participatiewet. •

Operationeel resultaat Werkom ten opzichte van de benchmark

In de basis zien we dat de inkomsten door Werkom zelf gegenereerd lager zijn dan de gemaakte kosten. We zien dan ook dat het tekort jaarlijks oploopt als er geen maatregelen worden genomen. In het rapport is het operationeel resultaat verder bekeken, zowel totaal als per werksoort (groen, post en print,

schoonmaak, elektro etc.). Dit is gedaan aan de hand van een benchmark. De benchmark geeft inzicht in hoe de financiële resultaten van de verschillende werksoorten zich verhouden tot de resultaten bij andere werkbedrijven in het land. De conclusie hiervan is dat het operationeel resultaat van Werkom lager is dan de benchmark. Als er geen maatregelen worden genomen zal het negatieve saldo elk jaar groter worden. Aan de hand van de uitkomsten van de benchmark kan gericht gezocht worden naar maatregelen om het financieel resultaat omhoog te brengen. Belangrijk om daarbij op te merken is dat de financiering vanuit het Rijk landelijk structureel te weinig is gebleken. Berenschot stelt (p. 28) dat de algemeen geaccepteerde rekenprijzen hoger zijn dan de prijzen waarmee het ministerie rekent. Uit diverse onderzoeken blijkt dat de financiering voor de Participatiewet te laag is om een hybride sociaal ontwikkelbedrijf volledig te financieren uit de Rijksbudgetten. Wel kunnen er op korte en lange termijn maatregelen genomen worden om het operationeel resultaat te verbeteren. •

Begroting en bekostiging

Jaarlijks stellen Purmerend en Zaanstad de begroting van Werkom vast. De inrichting van deze begroting sluit op dit moment niet aan bij de producten/diensten die door Werkom worden geleverd op het terrein van Werk en Inkomen. De gemeenten kunnen wel aflezen wat de totale loonkosten en apparaatskosten van Werkom zijn, maar zij kunnen niet aflezen wat de integrale kosten van de Wsw, re-integratie, beschutte arbeid en begeleiding intern en extern zijn. Gemeenten hebben dus geen (direct) inzicht in de kosten van de afzonderlijke producten waarvoor Werkom is opgericht. Bovendien is het daarom lastig om de financiële prestaties van Werkom te vergelijken met andere sociaal ontwikkelbedrijven en een oordeel te geven over de hoogte van de kosten. Het advies van Berenschot is om de begrotingsinrichting aan te passen en om de bekostigingssystematiek daarmee in lijn te brengen. Berenschot adviseert om een productbegroting te hanteren en te kiezen voor de producten die in de rijksbegroting worden gehanteerd: klassieke re-integratie, Wsw, begeleiding beschut, begeleiding intern en begeleiding extern. Een dergelijke begrotingsinrichting past beter bij de taken die wij als gemeente nu hebben, geeft meer inzicht in de kosten/opbrengsten op productniveau en stimuleert een doelmatige inzet van middelen.

Aanbevelingen uit het rapport De aanbevelingen die Berenschot in het rapport doet, zijn gericht op het realiseren van een hoger financieel resultaat en passen binnen de in de herijking gekozen koers. 1. Financieel resultaat omhoog brengen (kortere termijn): Maatregelen binnen bestaande werksoorten gericht op een doelmatiger uitvoering (lagere kosten) en/of meer omzet door bijvoorbeeld het verhogen van de tarieven of het uitbreiden van het aantal klanten. Hiervoor zijn zoekrichtingen in beeld gebracht, maar is verdiepende analyse nodig. 2. Meer structurele maatregelen: Deze maatregelen grijpen in op de structuur/taken van Werkom. In het rapport staat een aantal maatregelen - op basis van best practices in het land - die verdiepingsonderzoek vragen om te weten of die kansrijk zijn of niet. 3. Andere maatregelen verkennen zoals samenwerking met andere sociaal ontwikkelbedrijven of verbinding zoeken met zorgactiviteiten. Ook dit vraagt nadere verkenning.

4. Om Werkom klaar te stomen voor de toekomst wordt aanbevolen om een strategisch plan op te stellen - voorafgegaan door een verdiepende analyse - met een duidelijk stip op de horizon waarin de kortere termijn en structurele maatregelen zijn verwerkt en waarin rekening wordt gehouden met de landelijke ontwikkelingen. Dat laat onverlet dat sommige acties direct kunnen worden opgepakt en niet hoeven te wachten totdat het strategisch plan is afgerond. 5. Ten aanzien van de begroting is het advies om een productgerichte begroting te maken die aansluit bij de productindeling vanuit het Rijk. 6. Vervolgens wordt er geadviseerd om de bekostiging van de gemeenten te koppelen aan de productgerichte begroting. Gemeenten dragen dan bij op basis van de begrote (product)aantallen maal de afgesproken normprijzen. Er worden meerjarenafspraken gemaakt en een meerjarenbegroting opgesteld. Vervolgproces Het bestuur van Werkom is tevreden met deze rapportage. Het geeft meer inzicht en een aantal concrete aanbevelingen om mee aan de slag te gaan. Het rapport geeft bovendien geen aanleiding om de koers te wijzigen. Werkom kan met de volgende aanbevelingen direct aan de slag en krijgt daartoe ook de opdracht vanuit het bestuur: 1. maatregelen die leiden tot verbetering van het financiële resultaat van de werksoorten en 2. een productgerichte begroting 2024 en verder opstellen.

De financiële vertaling van de maatregelen zal pas op langere termijn zichtbaar worden in de begroting. Ten aanzien van de overige, meer structurele aanbevelingen is meer onderzoek nodig om te verkennen of deze wenselijk en/of haalbaar zijn. Deze zullen we samen met gemeente Zaanstad en Werkom verder gaan verkennen. Dit rapport wordt u ter informatie aangeboden. Op woensdag 9 november zal het bureau Berenschot het rapport toelichten in een informatiebijeenkomst en is er gelegenheid tot het stellen van (technische) vragen hierover. Mocht u daarna behandeling in de commissie alsnog wenselijk te vinden, dan kunt u dit onderwerp uiteraard agenderen. Geheime bijlage Bij het rapport zit een bijlage die bedrijfsgegevens bevat die niet openbaar mogen worden. Hier gaat het in het bijzonder over productie- en fabricagegegevens en bescherming van economische en financiële belangen van Werkom. Op deze bijlage wordt geheimhouding gelegd. De grond van geheimhouding is gebaseerd op de volgende grond(en) genoemd in artikel 5.1 Wet open overheid (Woo): • lid 1, sub c, bedrijfs- en fabricagegegevens betreft, die door natuurlijke personen of rechtspersonen vertrouwelijk aan de overheid zijn meegedeeld; • Lid 2, sub b.

de economische of financiële belangen van de Staat, andere publiekrechtelijke lichamen of bestuursorganen, in geval van milieu-informatie slechts voor zover de informatie betrekking heeft op handelingen met een vertrouwelijk karakter. De redenering daarbij is als volgt: Werkom heeft zowel bedrijven als gemeenten als klant en vanuit dat perspectief kan zowel informatie op niveau van werksoorten als van Werkom als geheel, schadelijk zijn

voor de organisatie. Anders zouden derden inzage kunnen krijgen in concurrentiegevoelige bedrijfsgegevens van Werkom. Van deze geheime bijlage is een samenvatting gemaakt (hoofdstuk 4), zodat het rapport -zonder deze specifieke bedrijfsgegevens- nog steeds voldoende inzicht geeft. De bekrachtiging van de geheimhouding moet plaatsvinden tijdens de raadsvergadering van 2 november 2022. Opheffing van de geheimhouding kan in beginsel plaatsvinden na 5 jaar. Na 5 jaar zijn prijzen en afzetmarktgegevens veelal verouderd. Of dat voor deze gegevens ook geldt, wordt na vijf jaar beoordeeld.