2021.05.18 Raadsinformatiebrief 'Uitvoeringsplan Klimaatbestendige Openbare Ruimte Oudewater (KbOR)' - Merged.pdf

RAADSINFORMATIEBRIEF

Van college van burgemeester en wethouders Vergadering van Kenmerk Z/21/013850 / D/21/017776 Portefeuillehouder Bas Lont Portefeuille Duurzaamheid en milieu, inclusief klimaatadaptatie Opsteller Versteeg, Lotte Onderwerp Uitvoeringsplan Klimaatbestendige Openbare Ruimte Oudewater (KbOR)

Kennisnemen van Het Uitvoeringsplan Klimaatbestendige Openbare Ruimte (KbOR).

Inleiding 11 maart 2021 heeft de raad het beleid Klimaatbestendig Oudewater 2050 vastgesteld. Met dit beleid heeft Oudewater de stip op de horizon en antwoord op de vraag: ‘Wanneer zijn we klimaatbestendig?’. Door de inrichtingseisen en -principes uit het beleid toe te passen samen met de uitvoering van KbOR halen we de beleidsdoelen.

Kernboodschap Op basis van kaartmateriaal voor wateroverlast, hitte(stress) en droogte weten we waar de knelpunten in Oudewater zich bevinden. Deze kaarten laten de huidige situatie zien, met het weer van de toekomst erop geprojecteerd. Dat kan bijvoorbeeld een extreme bui zijn of hoeveel warme nachten we in de toekomst in Oudewater zullen hebben. Om uiterlijk in 2050 van de huidige situatie naar het beleidsdoel te komen (in bestaande wijken) zijn verschillende maatregelen nodig. Bij het vaststellen en analyseren van de knelpunten is nauw samenwerkt met het waterschap. Ook zij zullen maatregelen moeten treffen. De maatregelen kun je in drie categorieën splitsen: quick wins, maatregelen die we meenemen bij een reconstructie en maatregelen die apart uitgevoerd moeten worden. KbOR beschrijft alle maatregelen in deze drie categorieën die nodig zijn om het bebouwd gebied van Oudewater klimaatbestendig te maken. In het uitvoeringsplan zit een raming en planning van deze maatregelen. Voor het plannen van de maatregelen kijken we éérst naar de combinatie met reconstructies, zodat we werk met werk kunnen maken. Naast de kaart in bijlage I van het PDF document, is KbOR een kaartlaag in het programma GIS. In deze kaartlaag staat alle benodigde informatie voor de projectleider. Zoals wat is het knelpunt, wat is het doel, wat zijn de geraamde kosten etc.

In deze kaartlaag worden ook definitieve kosten bijgehouden en houden we ook de voortgang bij.

Financiën Doordat de maatregelen zijn gerelateerd aan de uitvoering van de gemeentelijke watertaken, kan de gemeente deze uit de rioolheffing dekken. De toevoeging van KbOR past binnen de huidige beschikbare middelen omdat we nu gericht maatregelen treffen. Soms worden maatregelen naar voren gehaald, bijvoorbeeld waar we kunnen meekoppelen met een reconstructie, en sommige maatregelen plannen we wat verder in de tijd. De afgesproken stijging van de rioolheffing is om te sparen voor de toekomst. Dat geeft dus de ruimte om een aantal kosten naar voren te halen of juist naar achteren te schuiven. Daar maken we in KbOR gebruik van. Exploitatie kosten t.b.v. klimaatadaptatie 2022 2023 2024 2025

€ 47.500,€ 47.500,€ 41.663,€ 46.229,-

Voor de onderdelen die niet uit de rioolheffing gedekt kunnen worden, zoeken we alternatieve middelen. Bijvoorbeeld via subsidies, de provincie, netwerk Water en Klimaat of andere samenwerkingsverbanden. De rioolheffing stijgt dus niet naar aanleiding van dit uitvoeringsplan.

Vervolg De voortgang wordt gedeeld middels een raadsinformatiebrief.

Bijlagen 1. Uitvoeringsplan Klimaatbestendige Openbare Ruimte (KbOR) (JOIN nummer D/21/017775)

Uitvoeringsplan Klimaatbestendige Openbare Ruimte (KbOR) Dit uitvoeringsplan is een bijlage van het Beleid Klimaatbestendig Oudewater 2050. Het plan beschrijft alle maatregelen die nodig zijn om onze gemeente klimaatbestendig te maken. Onderstaand is per onderdeel beschreven welke maatregelen er genomen worden. Het daadwerkelijke uitvoeringsplan is een kaartlaag in GIS met alle benodigde informatie per maatregel (knelpunt, doel, maatregel, kosten, etc.). 1. Duikers vervangen Voor het verbeteren van de waterkwaliteit en het voorkomen van wateroverlast worden duikers vervangen en op lucht gelegd. Dat betekent dat minimaal de helft van de duiker (buis) bovenwater ligt. Hierdoor verbetert de doorstroming van het water (maar ook kroos) en de afvoercapaciteit van de watergang. In sommige gevallen worden duikers ook direct vergroot. Alle locaties zijn opgenomen in bijlage I. Voor een deel van de duikers geldt dat deze in reguliere vervangingen meegenomen worden, voor anderen geldt dat deze in een apart project meegenomen moeten worden. Deze keuze is gemaakt voor locaties met een hoge prioritering en waar er op de korte termijn geen reconstructie gepland staat. In totaal wordt er voor €400.000 aan duikers versneld vervangen in de periode 2021 - 2024.

Deze worden voor 50% gefinancierd door het hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden en voor 50% door de gemeente, omdat deze maatregel bijdraagt aan de doelstellingen van beide overheden. We spreiden deze investering van €200.000 over een periode van vier jaar en dekken de kapitaallasten uit de rioolheffing. Op pagina 7 staat een overzicht van de extra kapitaallasten per jaar t.o.v. de programmabegroting 2021-2024.

Figuur 1 Een duiker die op lucht ligt. Voor een deel boven de waterlijn voor een betere doorstroming.

2. Natuurvriendelijke oevers Naast het creëren van doorstroming leggen we op verschillende locaties natuurvriendelijke oevers aan. Als gemeente streven we vanuit het regionaal samenwerkingsverband ‘Netwerk Water & Klimaat’ naar een minimaal streefbeeld ‘zichtbaar’, waarin water letterlijk zichtbaar moet zijn. Door de natuurlijke overgang van het land naar het water verbeteren de ontwikkelmogelijkheden van flora en fauna. Dit komt de waterkwaliteit ten goede. In bijlage I zijn alle locaties waar een natuurvriendelijke oever aangelegd wordt, opgenomen. Er wordt voor een bedrag van €130.000 aan maatregelen genomen. Deze worden voor 50% gefinancierd door het hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden en voor 50% door de gemeente, 1

omdat deze maatregel bijdraagt aan de doelstellingen van beide overheden. Deze investering van €65.000 spreiden we over 2022 en 2023 en de kapitaallasten dekken we uit de rioolheffing. 3. Onderzoeksgebieden effectiviteit drains Door klimaatverandering is het vaker een langere periode droog. Daardoor dalen de grondwaterstanden. Houten paalfunderingen die lange tijd boven de grondwaterstand staan, lopen sneller schade op door droogte. Stichting Kennis Centrum aanpak Funderingen (KCAF) heeft een inschatting gemaakt naar kwetsbare gebieden. Bij reconstructies van de openbare ruimte wordt bij ieder project de effectiviteit van een zogenaamde ‘infiltratiedrain’ onderzocht. Door middel van deze drains worden mogelijk grote schommelingen in de grondwaterstand, en daarmee schade aan houten funderingen, voorkomen. Uit het onderzoek moet blijken of deze drains toegevoegde waarde hebben op de desbetreffende locatie. In bijlage II zijn de gebieden waar onderzoek bij reconstructie uitgevoerd moet worden, weergegeven. In totaal is er mogelijk (mits uit onderzoek blijkt dat het effectief is op de locatie) voor €825.000 aan infiltratiedrains nodig. In 2021 t/m 2024 vinden er reconstructies plaats in de binnenstad van Oudewater en de Brede Dijk. Er wordt bij deze twee projecten onderzoek gedaan naar de effectiviteit van drainage- en infiltratiedrains.

Daarbij dienen deze twee gebieden als pilot. Als uit de onderzoeken blijkt dat de werking van de drains effectief is, wordt er in deze projecten voor €265.000 aan drains aangelegd. Conform het Gemeentelijk Waterbeleidsplan (GWP) is voor 2021 - 2024 al €140.000 voor drains begroot. Er zou nog €125.000 extra investering nodig kunnen zijn voor drains. De extra kapitaallasten hiervan dekken we uit de rioolheffing (zie overzicht pagina 7). Na 2024 is mogelijk nog € 560.000 nodig. Dat doen we door op een later tijdstip mee te koppelen met het MeerjarenOnderhoudsProgramma (MOP) of voor 2050 als apart project aan te vragen. 4. Stroombanen Riolering is berekend op het verwerken van ca. 20 mm neerslag in één uur. Op het moment dat het harder regent, raakt het stelsel overbelast en is er kans op hinder of overlast (bijvoorbeeld overstorten omdat het riool te vol zit). Daar waar sprake is van verkeershinder (>10cm water op straat) of schade aan panden (water dat naar binnen stroomt) worden maatregelen genomen door stroombanen te creëren. Een stroombaan maakt het mogelijk dat het water via het maaiveld naar een locatie stroomt waar het niet tot problemen leidt. Bijvoorbeeld naar een dichtbij zijnde sloot of groenstrook. Deze maatregel is dus altijd bovengronds. In bijlage I zijn alle locaties waar een stroombaan aangelegd wordt opgenomen.

Voor het realiseren van stroombanen wordt voor €30.000 aan maatregelen genomen. We voeren de werkzaamheden in 2022 uit en dekken deze vanuit de rioolheffing.

2

Figuur 2 Verlaging trottoir ter voorkoming van wateroverlast

5. Aanpassen tunnelgemalen De spoortunnel bij Papekop is doorgerekend, er zijn geen aanpassingen in het kader van klimaatadaptatie nodig. 6. Aanleg hemelwaterriool van de toekomst Niet op alle locaties is het mogelijk om wateroverlast te voorkomen door middel van het aanleggen van stroombanen. In die gevallen is het nodig om bij reconstructie van de openbare ruimte een hemelwaterriool aan te leggen met voldoende capaciteit. Deze locaties worden opgepakt op het moment dat er een reconstructie gepland is in het MOP. In totaal wordt er in de periode tot en met 2050 voor €3.362.500 aan hemelwaterriolen aangelegd ter voorkoming van wateroverlast. Dit is conform het GWP en betekent een gemiddelde investering van ca. €115.000 per jaar. Alle locaties worden meegekoppeld met het MOP, waaronder de Lange Burchwal in 2021. Dit zorgt niet voor extra kapitaallasten. 7. Groen voor grijs Op veel locaties is onnodige verstening aanwezig. In een werksessie is geïnventariseerd waar het mogelijk is om voetpaden te versmallen of zelfs helemaal te verwijderen, omdat ze niet of nauwelijks gebruikt worden. Deze voetpaden vormen we om naar groen. Het doel is om aan te sluiten bij andere groene structuren. Zo wordt snippergroen voorkomen. Deze vergroening zorgt voor een koelere omgeving en draagt daardoor bij aan het tegengaan van hittestress.

Daarnaast komt deze maatregel ten goede aan de biodiversiteit en het voorkomen van wateroverlast. Om toekomstig overbodige verharding te voorkomen is in het Actieplan Klimaatbestendig 2050 het inrichtingsprincipe ‘Groen, tenzij…’ opgenomen. Er wordt de komende drie jaar €2.500 per jaar gereserveerd voor het faciliteren van bewonersinitiatieven. Deze middelen worden ingezet voor het vergroenen van versteende openbare ruimte op verzoek van bewoners of ondernemers. Op deze manier wordt ook de samenleving actief betrokken. Er wordt voor een bedrag van €37.500 aan maatregelen genomen. Deze maatregelen spreiden we over de periode 2022 - 2024 (€12.500 per jaar) en dekken we vanuit de rioolheffing.

3

8. Groene daken en afkoppelen gemeentelijk vastgoed Het vergroenen van gebouwen draagt bij het klimaatbestendig maken van de leefomgeving. Een groen dak wordt minder warm dan een zwart dak. Daarnaast kan het ook regenwater bergen, waardoor wateroverlast voorkomen wordt. Op basis van gesprekken met de beheerders van het gemeentelijk vastgoed, blijkt dat geen van de daken geschikt is voor de aanleg van een groen dak. Dit heeft onder andere te maken met de stevigheid van de constructie en/of dat de gemeente geen beheerder van het pand is. Daar leggen we als gemeente niet zelf een groen dak aan, maar brengen we de subsidie regeling onder de aandacht. Afkoppelen is in de meeste gevallen wel mogelijk en daarom zetten we daar op in. Er wordt voor €25.000 aan gemeentelijk vastgoed afgekoppeld. Deze werkzaamheden worden zoveel mogelijk gekoppeld met het onderhoud. De werkzaamheden spreiden we over 5 jaar. 9. Kroonbedekking In woonstraten is het vaak erg heet in de zomer. Op basis van de gevoelstemperatuurkaart is een onderzoek verricht naar de hoeveelheid schaduw (door kroonomvang van een klasse 2 boom) dat nodig is om één of meer label(s) te verbeteren. Aan de hand van deze getallen is een realistische ambitie, in het beleid, bepaald. In bijlage III is per wijk aangegeven hoeveel oppervlakte kroonomvang per wijk toegevoegd moet worden om te voldoen aan de ambities vanuit het beleid.

De inschatting is dat voor de realisatie van extra kroonbedekking geen extra financiële middelen nodig zijn. Dit wordt bereikt door de huidige aantal bomen een kwalitatief goede leefomgeving te geven (of te herplanten), waardoor deze uitgroeien tot grote bomen met een grote kroonprojectie. In totaal is het nodig om voor ca. €370.000 aan bomen te herplanten. Daarnaast is geïnventariseerd in hoeverre de inwoners van Oudewater een groene locatie met veel schaduw binnen 5 minuten loopafstand hebben. Deze gebieden zijn belangrijk om tijdens hitte af te kunnen koelen en te kunnen recreëren. Geconstateerd is dat er diverse gebieden verbeterd kunnen worden door bomen aan te planten op grasvelden, hierbij is het uitgangspunt dat ca. 40% van de locatie beschaduwd wordt. Deze locaties zijn opgenomen in Bijlage I. Bovenstaande maatregelen hebben betrekking op de openbare ruimte. Daarnaast wordt ook de samenleving gestimuleerd om aan de klimaatbestendigheid bij te dragen. Dit gebeurt door de volgende acties: A. Subsidie Om de samenleving te stimuleren, subsidiëren we het aanleggen van groene daken of het afkoppelen van de regenpijp voor particulieren. Deze maatregelen dragen bij aan het voorkomen van wateroverlast, het vasthouden van regenwater (tegengaan van verdroging) en het voorkomen van hittestress. Jaarlijks reserveren we hier €20.000 voor. B.

Bomen uitdelen Voor een klimaatbestendige gemeente is het belangrijk dat, naast de openbare ruimte, ook de private ruimte vergroent. Dit willen we bereiken door het aanjagen van maatschappelijke initiatieven, zoals dit ook in Amsterdam door middel van een burgerinitiatief vormgegeven is. We rekenen op €180.000 vanuit de samenleving voor het aanplanten van bomen op privaat terrein om wijken te vergroenen. Hiervoor heeft de gemeente Oudewater dus geen dekking. In 2021 doen we verder onderzoek naar hoe dit vorm kan krijgen en met welke fondsen dit gevuld kan worden.

4

Communicatie Er zijn twee aspecten van belang met betrekking tot de communicatie rondom bovenstaande maatregelen. I. Het op tijd informeren van inwoners Inwoners zijn graag op de hoogte van de projecten die uitgevoerd worden door de gemeente. Het is daarom van belang om tijdig te juiste informatie met inwoners te delen. Dit doen we door middel van bewonersbrieven, berichten op social media en bij bewonersavonden. Vanuit KBOR sluiten we aan bij bewonersavonden en nemen we inwoners mee met de klimaatbestendige maatregelen. Op die manier informeren we hen ook over de maatregelen die zij zelf kunnen treffen, zoals het aanleggen van een groen dak, afkoppelen van de regenpijp of het indienen van een initiatief. Op social media informeren we bewoners over wanneer werkzaamheden plaatsvinden (gekoppeld aan het project) en enthousiasmeren we hen over het nemen van eigen maatregelen. Er is conform GWP jaarlijks €15.000 beschikbaar voor communicatie inclusief bemensing. II. Laten zien wat wij doen als gemeente We laten bewoners zien welke maatregelen wij zelf treffen om klimaatbestendig te worden. Dit doen we door het delen van good practices van onze eigen genomen maatregelen via social media, de website en de IJsselbode. Het gaat om maatregelen die gekoppeld zijn aan reconstructies, maar ook op zichzelf staande maatregelen, zoals het afkoppelen van gemeentelijk vastgoed.

Begeleiding Uitvoeringsplan Voor de uitvoering van dit plan en het behalen van de doelen zoals beschreven in het actieplan is capaciteit nodig. In de begroting is rekening gehouden met een Programmamanager Klimaatadaptatie en projectleiding voor dit Uitvoeringsplan. De komende vijf jaren wordt rekening gehouden met €23.000 per jaar. Na 2025 is er minder inzet nodig en houden we rekening met €18.000 jaar. Voor de periode 2023 – 2025 is jaarlijks €20.000 nog niet begroot.

Financiën Om uiterlijk 2050 van de huidige situatie naar het doel te komen in de bestaande wijken en dorpen zijn verschillende soorten maatregelen nodig door de gemeente en het waterschap. Er zijn quick wins, losse maatregelen en maatregelen die we bij reconstructies mee nemen. Dit Uitvoeringsplan Klimaatbestendige Openbare ruimte (KbOR) bevat een raming en planning van deze maatregelen. Waar mogelijk combineren we maatregelen met reconstructies zodat we werk met werk kunnen maken. Hiervoor heeft gemeente Oudewater tot 2050 €7 miljoen nodig. Deze €7 miljoen tot aan 2050 betaalt de gemeente niet alleen. We rekenen met co-financiering van HDSR om het (stedelijk) watersysteem klimaatbestendig te maken, we zoeken externe financiëring voor een toename aan kroonbedekking (op particulier terrein) en we zetten ons in om Rijkssubsidies binnen te halen. Het Rijk gaat namelijk de komende jaren honderden miljoenen subsidie beschikbaar stellen aan de samenwerkingsregio´s om Nederland klimaatbestendig en waterrobuust in te richten. Gemeente Oudewater gaat via onze samenwerkingsregio Water&Klimaat proberen een deel hiervan te krijgen, zodat de gemeente minder zelf hoeft te financieren. 5

Wat nog niet meegenomen is in de raming is de extra zetting (bodemdaling) van wegen (en riolering) als gevolg van toenemend droogte zorgen voor €5 - 10 miljoen aan extra kosten tot 2050. Om de openbare ruimte bodemdalingsbestendig in te richten zijn aan de voorkant hogere investeringsbedragen nodig. Dit kan op de korte termijn leiden tot hogere kapitaallasten op de begroting. Echter, de toepassing van bodemdalingsbestendige technieken zorgt voor een langere levensduur van de gemeentelijke infrastructuur, minder kosten aan klein onderhoud en een verlaging van de kapitaallasten op de lange termijn. Door een goede afweging te maken voor de toe te passen techniek in gebieden met slappe bodem zorgt de gemeente dat de financiën beheersbaar blijven, dat de gemeente in control blijft van het beheer van de openbare ruimte en inwoners minder overlast ervaren en een openbare ruimte hebben die langer van goede kwaliteit is. De aankomende jaren is het nodig om een eerste uitvoeringsstap te maken om de gestelde doelen in 2050 te realiseren. In de programmabegroting 2021 – 2024 is al een budget van totaal ca. €770.000 gereserveerd voor o.a. communicatie, subsidie en investeringen voor de periode tot en met 2024. Dit dekt de gemeente grotendeels uit de rioolheffing. In de programmabegroting 2022 – 2025 is nog ca. €545.500 aan extra budget nodig.

Hiervan zijn €155.500 kosten die direct op de exploitatie drukken en €390.000 aan investeringen. De investeringen schrijven we af over 40 jaar. De kapitaallasten hiervan en de exploitatiekosten van €155.500 zorgen voor extra uitgaven van tussen de €43.000 en €49.500 per jaar in de periode 2022 – 2025 op de rioolbegroting. Op twee pagina’s hierna zijn twee tabellen. De eerste met een overzicht van de extra uitgaven per jaar en de tweede is een overzicht van het totale budget dat nodig is om Oudewater klimaatbestendig te maken.

6

Exploitatiekosten t.b.v klimaatadaptatie 2021-2025

7

Budgetraming KbOR

8

Legenda KbOR

Maatregel

Apart project HWA Duiker vervangen HWA van de Toekomst Natuurvriendelijke oever Stroombaan

Inrichting koele locaties Voldoet

Voldoet niet

Esri Nederland, Community Map Contributors

Legenda Onderzoeksgebieden effectiviteit drains

Esri Nederland, Community Map Contributors

Aantal m2 boomkronen per wijk of kern

Tappersheul

Volgende pagina

C

C

2.200m2 boomkroon

2.800m2 boomkroon

De Noort Syde

Brede dijk

C

3.500m2 boomkroon

Klein Hekendorp en Hoenkoop

C

8.000m2 boomkroon

Kern Oudewater

Markeveld

Volgende pagina Esri Nederland, Community Map Contributors

Aantal m2 boomkronen per wijk of kern Het doel op Tappersheul is gezet op D. Uit praktijkervaring blijkt dat het toevoegen van (veel) bomen op bedrijventerreinen niet altijd haalbaar is. Het maatschappelijk doel ligt daarom hoger. 0 m2 toevoeging van boomkroon betekend niet automatisch dat meer bomen ongewenst zijn.

D Huidig (2020) aantal m2 boomkroon blijft behouden

Tappersheul

C

1.000 m2 boomkroon

Papekop

Esri Nederland, Community Map Contributors

Esri Nederland, Community Map Contributors

C Huidig (2020) aantal m2 boomkroon blijft behouden

Markeveld

C

1.250 m2 boomkroon

Hekendorp

Esri Nederland, Community Map Contributors

Esri Nederland, Community Map Contributors

Esri Nederland, Community Map Contributors