Bijlage 1. Ontwikkelingsplan bezoekerscentrum Ommerschans

Ontwikkelingsplan bezoekerscentrum Ommerschans

Ontwikkelingsplan bezoekerscentrum Ommerschans Ommen/ Hardenberg, 14 december 2021 1/7

Aanleiding De aanleiding voor het ontwikkelingsplan voor het bezoekerscentrum Ommerschans ligt besloten in de uitermate rijke en indringende geschiedenis van de plek als zodanig. Hierbij is vooral de geschiedenis van de Ommerschans als bedelaarskolonie, onderdeel van de Koloniën van Weldadigheid, noemenswaardig. Een samenwerkingsverband van meerdere partners, publiek en privaat, hebben de krachten gebundeld om de hier bedoelde geschiedenis en het immateriële erfgoed beter beleefbaar te maken en daarmee een adequaat inzicht te bieden aan geïnteresseerde bezoekers en passanten. Samenwerking ‘founding’ partners Het bezoekerscentrum is een goed uitgeruste faciliteit om bezoekers te kunnen ontvangen, alwaar zij kennis kunnen nemen van de bijzondere geschiedenis, het erfgoed en de daarmee samenhangende omgeving van de kolonie Ommerschans. Insteek van de bij de realisatie gevolgde aanpak is om de ‘founding’ partners, partijen als ook bezoekers op een participatieve wijze bij het geheel te betrekken, zodat het verhaal van Ommerschans zich breed gaat verspreiden, onder jong en oud.

Nut en noodzaak voor het Inspiratiepunt. Een deel van de Koloniën van Weldadigheid is in 2021 opgenomen in de lijst van UNESCO Werelderfgoed. De kolonie Ommerschans valt hier buiten, aangezien gesteld is, dat er onvoldoende sprake is van ‘gaafheid’ van het materiële erfgoed. Wél heeft de kolonie Ommerschans in 2020 een erkenning ontvangen in het kader van het Europees Erfgoed Label (EEL), gekoppeld aan het immaterieel erfgoed. Om de bezoekers op een eigentijdse wijze te kunnen ontvangen in de Ommerschans, is het van belang om een goed geoutilleerde ontvangstlocatie op te zetten en daarmee de informatievoorziening te verbeteren.

Aantrekkelijke en passende inhoud. Het bezoekerscentrum Ommerschans krijgt een bredere functie. Ten eerste vormt het een inspiratiepunt en een ‘toegangspoort’ voor de Ommerschans. Het centrum vormt het startpunt van de bezoekerservaring. Binnen in het inspiratiepunt worden verschillende presentaties gerealiseerd, afgestemd op de verschillende verhaallijnen, die zijn verbonden met de plek. Het gaat onder andere om de schanstijd, de Kolonietijd, de Veldzicht-periode en de huidige tijd. Voorts wordt een kolonieexpositie vormgegeven, welke verhaal van Ommerschans benadrukt ten opzichte van de andere Koloniën van Weldadigheid, ondersteund door een Kolonie Informatie Punt.

Onze visie op de opgave. Niet aanschouwend, maar beschouwend. Aanbieden van confronterende gelijkenissen tussen toen en nu,benutten van de actuele betekenis en waarde van de Ommerschans en de Maatschappij van Weldadigheid en reflecteren over armoede en het bieden van kansen aan mensen om toch mee te doen aan de maatschappij.

Ontwikkelingsplan bezoekerscentrum Ommerschans Ommen/ Hardenberg, 14 december 2021 2/7

Eén plek, meerdere verhalen

Het kernverhaal voor de Ommerschans is één op één verbonden met het initiatief van Johannes van den Bosch (1780 – 1844). Hij begon in 1818 met de uitvoering van zijn plan: behoeftige stedelingen naar de nog onbebouwde streken van Overijssel en Drenthe brengen om te werken in nieuw opgezette een landbouwkolonie. Het gevolg was de oprichting van de Maatschappij der Weldadigheid. Na de eerste ervaringen te hebben opgedaan met de proefkolonie in Frederiksoord, lanceert Johannes in 1819 het idee voor een ‘onvrije’ bedelaarskolonie in Ommerschans.

Van heinde en verre kwamen ze, de armen, zwervers en paupers. Oók naar de bedelaarskolonie Ommerschans. Na 200 jaar is het moment daar om dit tot de verbeelding sprekende verhaal een passend ‘onderkomen’ te geven. Het ‘onderkomen’ staat niet op zichzelf. Naast de ‘indoor’-variant van de beoogde informatievoorziening is het de bedoeling om op termijn ook nog een ‘outdoor’-variant te realiseren.

Ontwikkelingsplan bezoekerscentrum Ommerschans Ommen/ Hardenberg, 14 december 2021 3/7

Betrokken ‘founding’ partners en partijen: Het ontwikkelingsplan is een gezamenlijk initiatief van meerdere ‘founding’ partners, die ieder hun eigen inbreng hebben. Voor wat de directe betrokkenheid betreft, gaat het om de navolgende personen: -

Gemeente Ommen, Ko Scheele (wethouder) en Ron Bethlehem (ambtelijk). Gemeente Hardenberg, Mary Looman – Struijs (wethouder) en Mariska Linthorst (ambtelijk). Rietdekkersbedrijf Slager, Arend-Jan Slager (eigenaar locatie bezoekerscentrum). Vereniging De Ommerschans, Jan Smits, Ans Esselink, Willian Janssen en Rosanne Farmer. Bewonersdelegatie Ommerschans, Herbert Oostenbrink, Henk Hiemstra en Gert Kerkdijk. Staatsbosbeheer, Susan Bonekamp (directeur) en Hanneke Lantink (teamleider). Veldzicht, Femmy van der Bend (manager primair proces) en René Tingen (procesmanager). Provincie Overijssel, Roy de Witte (gedeputeerde) en Wesley Holland (ambtelijk).

Ten behoeve van de planontwikkeling zijn de navolgende partijen ingeschakeld: -

Adri Ooms (RegioImpuls – programmacoördinator Kolonie Ommerschans). Hanneke Heerema (Sjèm-en- Ko – ontwerp binnenruimte – visualisatie verhaallijnen). Matthijs Hoijtink (Citadel Company – schetsontwerp pand bezoekerscentrum). Patrick Polie (DestinatieX – opzet digitale informatievoorziening). Elizabeth Stoit (borging merkgids en marketing Koloniën van Weldadigheid). Ben de Vries (coördinator Nederland inzake EEL – Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed)

Het ontwikkelingsplan Het voorliggende ontwikkelingsplan kent meerdere pijlers, te weten:

1. Europees Erfgoed Label: wat betekent het? Wat wordt er verwacht van een site? Het Europees Erfgoed Label (EEL) is direct gekoppeld aan het bezoekerscentrum én daarmee randvoorwaardelijk voor het voortbestaan voor het label. a. Het bezoekerscentrum moet voldoen aan: een educatie toolkit voor verschillende doelgroepen (ondernemers en jongeren); meertalige rondleidingen; meertalig communicatie programma over de rol van KvW als pioniers van de Europese publieke werkgelegenheid en sociale beleidsprogramma’s; informatievoorziening a.d.h.v. website bezoekerscentrum. Het voorgaande met als doel om de Europese ‘dimensie’ te verbreden en dit te vertellen aan het publiek. b. Ben de Vries, coördinator Nederland voor het Europees Erfgoed Label (EEL), werkzaam bij Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, is ons gezamenlijke aanspreekpunt als bezoekerscentra en de ‘verbindende’ schakel tussen de EEL-commissie en de bezoekerscentra van de Koloniën voor Weldadigheid.

Ontwikkelingsplan bezoekerscentrum Ommerschans Ommen/ Hardenberg, 14 december 2021 4/7

2. Het ‘verhaal’: het gaat hierbij om het inhoudelijke ‘verhaal’ van Ommerschans zelf én de verbinding van het verhaal van Ommerschans met de andere 6 Koloniën. a. De in de afgelopen periode ontwikkelde merkgids voor de Koloniën van Weldadigheid is ‘leidend’ voor de uitingen van de afzonderlijke koloniën. De merkgids is toegevoegd als BIJLAGE. b. De kolonie Ommerschans is in voornoemde merkgids gepositioneerd als ‘de verstilde’. c. De gezamenlijke website voor de 7 koloniën biedt voor Ommerschans een context, waarbinnen het ‘eigen’ verhaal van Ommerschans wordt geduid en waar een link wordt gelegd naar de afzonderlijke website van de kolonie Ommerschans.

Inhoudelijk en visueel concept waar ben ik - plaats en tijd fysieke context en de uitvoering van een visie geschiedenis van het landschap en haar bewoners - de sociale en politieke situatie in

waar ben ik?

Nederland en Europa - vernieuwers, inspiratiebrengers en chaos armoede en industrialisatie toen, robotisering nu.

wie ben ik - identificatie mentaal erfgoed, in betekenis en waardering, In een doorlopende lijn van toen naar nu de verzorgingsstaat - in opgaande en neergaande lijn (her)ontdekking van de eigen plaats en positie - reflectie op nationale aard en identiteit Wat we meenemen en achterlaten - toen, nu en toekomst.

waar sta ik - reflectie maatschappelijk erfgoed, relevantie

waar sta ik?

toen en nu verbonden door immaterieel erfgoed - gewoontes, kennis en praktijken van vandaag - die mensen van vroeger hebben gekregen en willen doorgeven aan toekomstige generaties - en naarmate tijden veranderen, verandert immaterieel erfgoed mee.

Ontwikkelingsplan bezoekerscentrum Ommerschans Ommen/ Hardenberg, 14 december 2021 5/7

3. Eigendomssituatie: de schuur, als beoogde locatie voor het bezoekerscentrum, is in eigendom van Arend-Jan Slager, eigenaar van Rietdekkersbedrijf Slager. De schuur wordt als geheel gerenoveerd en daarmee ook inpandig verbouwd en blijft, qua uitstraling, ingepast in de directe omgeving. a. Uitgangspunt voor de uitstraling van het bezoekerscentrum is een ‘schuurmodel’ met weinig raamoppervlakte. Insteek is om de ingang aan de zuidzijde te positioneren. Het schetsontwerp, aangeleverd door Matthijs Hoijtink (Citadel Company) voor het bezoekerscentrum is als BIJLAGE toegevoegd. b. De bewonersdelegatie heeft in een overleg (van 6 december j.l.) aangegeven, dat het een optie zou kunnen zijn, dat de bewoners participeren in het eigendom. Eén en ander is nader uitgedacht en besproken met de eigenaar. 4. De inrichting: het inrichtingsontwerp is aangeleverd door Hanneke Heerema (Sjèm-en- Ko), waarbij het inhoudelijk concept (zie punt 2) het uitgangspunt vormt. a. Hanneke heeft een inspiratiedocument aangedragen, met een inhoudelijke toelichting op het inhoudelijk concept, zie BIJLAGE. Het definitieve ontwerp voor de inrichting volgt in de volgende fase van het ontwikkelingstraject. Ten behoeve van het inspiratiedocument is onder andere input verkregen vanuit Vereniging De Ommerschans. b. Er wordt in het bezoekerscentrum ook ruimte ingericht voor een documentatiecentrum (w.o.

plek wordt ingeruimd voor een bibliotheek en het archief). Tevens wordt hierbij rekening gehouden voor een paar werkplekken. c. Patrick Polie (DestinatieX) heeft een voorstel aangedragen voor de digitale informatievoorziening, zie BIJLAGE. Hiermee ontstaat eveneens de mogelijkheid om het centrum digitaal te bezoeken. d. Het ligt in de bedoeling om op een later moment ook de ‘outdoor’ informatievoorziening te versterken. Hiertoe zullen aanvullende fondsen moeten worden aangesproken.

5. De omgeving: aandacht voor het parkeren in de Ommerschans en aanpak van de doorgaande provinciale weg. Laat onderzoeken of ter hoogte van het bezoekerscentrum verkeersremmende maatregelen (wegversmalling/ zebrapad o.i.d.) kunnen worden aangebracht. a. Veldzicht stelt haar hoofdparkeerplaats beschikbaar voor de weekenden. b. In afstemming met René Tingen (Veldzicht) loopt een vervolgonderzoek naar een aanvullende parkeervoorziening in de directe nabijheid van het bezoekerscentrum. Er wordt gedacht aan het veld tegenover de ingang van de Veldzichthoeve, waarmee de parkeerplaats direct aan de Balkerweg, kan worden ontlast. Dit laatste is een wens van de bewonersdelegatie. c. De vraag om verkeersremmende maatregelen is aangekaart bij de Provincie. Gedacht wordt aan een visuele wegversmalling (houten vangrails) of waarschuwingsborden vanwege oversteekplekken.

Ontwikkelingsplan bezoekerscentrum Ommerschans Ommen/ Hardenberg, 14 december 2021 6/7

6. De organisatie: Vereniging De Ommerschans gaat het pand gebruiken. Tevens wordt een organisatorische verbinding gemaakt met het Cultuurhistorisch Centrum Ommen (CCO) en de Historische Vereniging Avereest (HVA). Er zal een beheersstichting worden opgericht ten behoeve van de exploitatie m.b.t. het pand. a. De organisatiekracht van Vereniging De Ommerschans wordt versterkt, mede op basis van een intensivering van de samenwerking met CCO en HVA. b. Ciska Joldersma en Netty van der Bend hebben zich beschikbaar gesteld om het bestuur van de Vereniging te willen komen versterken. c. Er is vanuit de Vereniging een eerste contact gelegd met het HVA om vrijwilligers te werven voor de bemensing van het bezoekerscentrum Ommerschans. d. De verbinding met CCO loopt via bestuurslid Gerko Warner.

7. De investering: de totale investering en de dekkingsvoorstel is in beeld gebracht, met bijdragen van o.a. Ommen, Hardenberg en de Provincie Overijssel. a. Op basis van de huidige inzichten wordt uitgegaan van een totale begroting van € 400.000,- , exclusief btw en inclusief inventaris. Uitgegaan wordt van een constructie waarbij de btw aftrekbaar is. De financiering bestaat uit € 150.000,- van de gemeenten Ommen en Hardenberg en € 250.000,- van de Provincie Overijssel. b. Provincie heeft een ondersteuningsbrief gestuurd, zie BIJLAGE, gekoppeld aan de realisatie van het beoogde bezoekerscentrum Ommerschans.

8. De exploitatie: voor rekening van de op te zetten beheerstichting. De Vereniging heeft het pand vrijelijk ter beschikking. Er vinden GEEN andere activiteiten plaats dan georganiseerd door de vereniging. Er vindt dus ook GEEN verhuur van ruimte aan derden plaats. a. Er is voor de huur van het pand een dekking nodig van € 12.000,- (exclusief btw) per jaar. Zie BIJLAGE voor de exploitatiebegroting. Gemeente Ommen en gemeente Hardenberg betalen elk jaarlijks € 6.000,- voor de huur van het pand aan de op te richten beheersstichting. b. Er is een basis voor de Vereniging om jaarlijks enige inkomsten te verwerven met het gebruik van het pand, gekoppeld aan de ontvangst van bezoekers.

9. Participatie: er is diverse keren gesproken met de bewoners(delegatie). Er zijn meerdere overleggen gehouden om hun zorgen te bespreken over de inpassing van het pand, de drukte en het verkeer en hoe we dat hebben opgelost. a. Tijdens het overleg van 6 december j.l. met een delegatie van de buurtbewoners is tegemoet gekomen aan de eerder geuite zorgen. De opzet en inrichting van het bezoekerscentrum is aangepast, er is een oplossing voor het parkeren en de problemen ten aanzien van de verkeerssituatie zijn aangekaart bij de Provincie. Tevens is gesproken over een pro-actieve participatievorm met de buurt in relatie tot het bezoekerscentrum.

Ontwikkelingsplan bezoekerscentrum Ommerschans Ommen/ Hardenberg, 14 december 2021 7/7