Achtergrondinformatie: Economische foto Ommen 2024
Tekst van het document
Maart ‘24
Economische foto Gemeente Ommen Brede welvaart, demografie, arbeidsmarkt en economie
Colofon Auteurs: Marnix Bosma Bas Doets
In opdracht van: Gemeente Ommen
2/43
Inhoudsopgave
Inhoud Colofon
2
Inhoudsopgave
3
1.
Inleiding
4
2.
Brede welvaart
5
2.1 Inleiding
5
2.2 Totaalbeeld
5
3.
Demografie
9
3.1 Bevolkingsontwikkeling
4.
Arbeidsmarkt
9
12
4.1 Opleidingsniveau
12
4.2 Arbeidsparticipatie
13
4.3 Pendelcijfers
17
4.4 Arbeidsmarktspanning
19
5. Economische ontwikkeling
21
5.1 BBP
21
5.2 Werkgelegenheid
23
5.3 Vestigingen
24
5.4 Sectorstructuur
25
6. Landbouw en agri&food
31
6.1 Bodemgebruik
31
6.2 Aantal dieren
33
6.3 Werkgelegenheid landbouwsector
36
7. Recreatie en toerisme
39
7.1 Werkgelegenheid
39
7.2 Voorzieningen
40
Bijlage 1: Scores BWI en per dimensie voor de veertig regio’s
43
3/43
1. Inleiding Voorliggende analyse schetst een algemeen beeld van de economie van de gemeente Ommen. Er is gekeken naar demografische ontwikkelingen, de arbeidsmarkt, economische structuur en de brede welvaart. Waar mogelijk zijn ontwikkelingen weergegeven en vergeleken met de provincie Overijssel en het Nederlandse gemiddelde. De cijfers zijn gebaseerd op openbare rapporten en gegevensbronnen, in voetnoten is aangegeven welke bronnen zijn geraadpleegd. De analyse biedt input voor beleidsontwikkeling en kan worden gebruikt als macromonitor van de gemeentelijke economie.
4/43
2. Brede welvaart Inleiding
2.1
Welvaart van inwoners wordt vaak gelijkgeschakeld met materiele welvaart en gekoppeld aan economische groei met als belangrijke indicator het bruto binnenlands product (bbp) per hoofd van de bevolking. Economische groei is echter niet het enige dat de welvaart van Nederlanders in brede zin bepaalt. Ook aspecten als gezondheid, inkomen, onderwijs, veiligheid, milieu en geluk zijn hierbij van belang. Eigenlijk alles wat het leven de moeite waard maakt. Het begrip Brede welvaart omvat zowel economische als niet-economische indicatoren om het welvaartsniveau in een regio tot uitdrukking te brengen. Voor het inzichtelijk maken van de brede welvaart in Ommen, zijn onderstaande bronnen geraadpleegd: - Universiteit Utrecht en de Rabobank hebben in 2016 de Brede Welvaartsindex (BWI) ontwikkeld, die alle aspecten die van belang zijn voor het menselijk welbevinden meet langs elf dimensies. Deze data wordt verzameld op COROP-niveau. In 2023 is een actualisatie uitgevoerd. -
Het CBS meet de regionale brede welvaart door middel van verschillende indicatoren. Deze data is overwegend beschikbaar op gemeenteniveau. De score van Ommen op verschillende indicatoren is vergeleken met die van Overijssel en Nederland. We hebben geïnventariseerd of Ommen hoger of lager scoort dan het provinciale en landelijk gemiddelde en of dit voor de gemeente juist brede welvaart verhogend of verlagend werkt.
2.2
Totaalbeeld
De brede welvaart in Ommen is relatief hoog De brede welvaart in de gemeente Ommen is relatief hoog (figuur 1). Dit blijkt uit onderzoek van de Rabobank en de Universiteit Utrecht. In 2021 was de gewogen Brede Welvaarts-index van coropregio Noord-Overijssel, waar Ommen samen met de gemeenten Dalfsen, Hardenberg, Kampen, Staphorst, Steenwijkerland, Zwartewaterland en Zwolle onderdeel van uitmaakt, goed voor een (gedeelde) vierde plaats op de Nederlandse ranglijst. In bijlage 1 is het overzicht opgenomen van de scores van alle veertig corop-regio’s en de elf onderliggende indicatoren (subjectief welzijn, veiligheid, persoonlijke ontwikkeling, huisvesting, milieu, gezondheid, inkomen, baanzekerheid, werk-privébalans, sociale contacten en maatschappelijke betrokkenheid). Hieruit blijkt dat NoordOverijssel op alle elf indicatoren relatief goed scoort. Op de indicatoren baanzekerheid en maatschappelijke betrokkenheid scoort de regio het hoogst van alle corop-regio’s.
5/43
Figuur 1: Brede-Welvaartsindex per corop-regio, 2021
Bron: Raboresearch, Universiteit Utrecht, 2023 Het CBS brengt met de regionale bredewelvaartsmonitor de ontwikkeling van de brede welvaart op gemeente niveau in kaart aan de hand van 42 verschillende indicatoren. Van de 25 indicatoren die beschikbaar zijn voor de gemeente Ommen 1 (tabel 1), scoort Ommen op de meeste indicatoren, indien vergelijking mogelijk, hoger dan het landelijke gemiddelde. De gemeente scoort met name hoog op de thema’s gezondheid en milieu. De ervaren gezondheid is betrekkelijk hoog (78%) en het aantal personen met één of meer langduringe ziekten of aandoeningen in de gemeente is naar verhouding laag (27,1%). Wat deze indicatoren betreft staat Ommen respectievelijk op plek 7 en 8 van alle gemeenten in Nederland. Op het gebied van milieu scoort Ommen goed op indicatoren gerelateerd aan de hoeveelheid natuur. Ommen staat op plek 5 wat betreft het aandeel bebouwd terrein en op plek 11 van alle gemeenten met de grootste hoeveelheid natuurgebied per inwoner. Ook op de indicatoren afstand tot openbaar groen, natuur- en bosgebieden en emissies van fijnstof naar lucht hoort Ommen bij de top 20% van Nederland. De uitstoot van CO2 per inwoner is wel erg hoog, Ommen staat bij deze indicator op plaats 311 (van de 342). Op de overige thema’s met data (o.a.
arbeid en vrije tijd en veiligheid) scoort de gemeente over het algemeen gemiddeld tot boven gemiddeld (tussen plek 137 en 213). Op het gebied van wonen scoort Ommen daarentegen relatief laag. Dit komt doordat de afstand tot bepaalde voorzieningen bij dit thema worden meegenomen. In Ommen ligt de afstand tot sportterreinen, basisscholen en café’s ver boven gemiddeld met respectievelijk plek 340, 313 en 287. Dit hangt samen met het
1 Niet alle indicatoren van het CBS zijn beschikbaar voor gemeenten met een relatief laag
inwonertal. Dit hangt onder andere samen de manier van dataverzameling voor bepaalde indicatoren (vragenlijsten). Bij kleinere gemeenten is het moeilijker een representatieve steekproef te vinden, waardoor niet voor elke indicator een betrouwbare uitspraak te doen is. 6/43
plattelandskarakter van de gemeente. Voor de indicatoren tevredenheid met de woonomgeving en woning is helaas geen data beschikbaar voor de gemeente. De corop-regio Noordoverijssel (het laagste geografische schaalniveau waarop data voor handen is) scoort op deze indicatoren zeer goed. Als we kijken naar de ontwikkeling van de verschillende indicatoren (tabel 1) hebben van de 22 indicatoren waarvoor een ontwikkeling te kwantificeren is, slechts 5 indicatoren een negatieve ontwikkeling doorgemaakt. Dit zijn indicatoren waar de gemeente alsnog hoger op scoort dan het landelijk gemiddelde, namelijk ervaren gezondheid, geregistreerde misdrijven, groen-blauwe ruimte en natuurgebied per inwoner. Alleen op de indicator gemiddelde schuld per huishouden scoort de gemeente slechter dan Nederland en is er een negatieve ontwikkeling. Deze indicator moet echter wel goed geinterpreteerd worden, aangezien hier ook de hypothecaire schulden in mee worden genomen. Daardoor leidt een hoog eigen woning bezit en de stijgende huizenprijzen volgens de regionale brede welvaartsmonitor van CBS tot een verlaging van de brede welvaart, terwijl het bezit van een eigen woning juist welvaartsverhogend werkt. Over het algemeen kan gesteld worden dat de brede welvaart in de gemeente Ommen boven gemiddeld is en zich positief ontwikkelt.
Tabel 1: Beschikbare brede welvaartsindicatoren gemeente Ommen* (CBS) Indicator
Ommen
Overijssel
Nederland
Ontwikkeling waarde t.o.v. vorige peiljaar
Effect van ontwikkeling op brede welvaart
Meest recente data
Mediaan besteedbaar inkomen
30.800
29.200
29.800
Toegenomen
Positief
2021
Gemiddelde schuld per huishouden Mediaan vermogen van huishoudens Gezondheid
122.900
110.200
115.900
Toegenomen
Negatief
2022
170.400
89.600
87.300
Toegenomen
Positief
2021
Ervaren gezondheid
78
71,7
70
Afgenomen
Negatief
2022
Overgewicht
49,7
51,6
50,3
Afgenomen
Positief
2022
Personen met één of meer langdurige ziekten of aandoeningen Levensverwachting bevolking
27,1
31,2
33
Afgenomen
Positief
2022
83,4
N.B.
N.B.
N.B.
N.V.T.
2021
Brutoarbeidsparticipatie
75,5
75,9
74,8
Toegenomen
Positief
2022
Nettoarbeidsparticipatie
73,4
73,5
72,2
Toegenomen
Positief
2022
Hoogopgeleide bevolking
25,6
28,1
N.B.
Toegenomen
Positief
2022
Werkloosheid
2,8
3,2
3,5
Afgenomen
Positief
2022
Afstand tot basisschool
1,1
0,8
0,7
Gelijk
Neutraal
2021
Afstand tot café e.d.
2,2
1,9
1,4
Toegenomen
Negatief
2022
Afstand tot OV
0,9
0,5
0,4
Gelijk
Neutraal
2022
Afstand tot sportterrein
1,9
1
1
Afgenomen
Positief
2017
29
39
46
Toegenomen
Negatief
2022
Afstand tot openbaar groen
0,4
0,5
0,5
Gelijk
Neutraal
2017
Bebouwd terrein
2,4
8,1
11
Gelijk
Neutraal
2017
Materiële welvaart
Arbeid
Wonen
Veiligheid Geregistreerde misdrijven Milieu
7/43
Broeikasgasemissies per inwoner Emissies van fijnstof naar lucht
14,5
7,7
N.B.
Afgenomen
Positief
2021
200
300
500
Gelijk
Neutraal
2021
Groen-blauwe ruimte, exclusief reguliere landbouw Kwaliteit van zwemwater binnenwateren
3823,8
771,3
N.B.
Afgenomen
Negatief
2021
4
4
N.B.
Gelijk
Neutraal
2022
Natuur- en bosgebieden
28,6
14
14,9
Gelijk
Neutraal
2017
Natuurgebied per inwoner
294
40
29
Afgenomen
Negatief
2017
Particuliere zonne-energie
1460
1170
950
Toegenomen
Positief
2022
*de kleur geeft aan hoe de gemeente scoort ten opzichte van Nederland in termen van brede welvaart: groen = positiever, rood = negatiever en blauw = gelijk.
8/43
3. Demografie 3.1
Bevolkingsontwikkeling
De bevolkingsomvang in Ommen groeit de laatste jaren aanzienlijk Op 1 januari 2023 telde de gemeente Ommen circa 19.000 inwoners, dit is 1,6% van de bevolking in Overijssel. Qua inwonertal is Ommen daarmee de 23e gemeente van Overijssel (van de 25). In figuur 1 kijken we naar de bevolkingsontwikkeling vanaf het jaar 2000. Tussen 2000 en 2023 is de bevolking in Ommen gestegen met circa 2.300 inwoners (13,6%). Dit is een hogere stijging dan in de provincie (+9,9%) en Nederland (+12,3%). Wat opvalt in figuur 2 is dat tussen 2005 en 2017 de bevolkingsomvang per saldo nauwelijks toenam, maar dat vanaf 2017 de bevolking elk jaar (relatief sterk) groeide. In de cijfers is te zien dat dit grotendeel verklaard kan worden door het binnenlands migratiesaldo dat sinds 2017 elk jaar sterk positief is. In de 9 jaar daarvoor was dit steeds negatief (figuur 2). De binnenlandse migratie is met name afkomstig uit omliggende gemeenten. Het buitenlandsmigratiesaldo is al sinds 1995 overwegend positief. Figuur 2: Bevolkingsontwikkeling 2000-2023. Bevolking op 1 januari (index 2000 = 100) 116 114 112 110 108 106 104 102 100
Ommen
Overijssel
Nederland
Bron: CBS, 2023 Figuur 3: Binnenlands migratiesaldo gemeente Ommen 1995-2022 300 200 100 0 -100 -200
2022
2021
2020
2019
2018
2017
2016
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
-300
Bron: CBS, 2023
9/43
Er is sprake van een vertrekoverschot onder jongeren Tussen 2018 en 2022 vestigden er ca. 730 mensen meer in de gemeente Ommen dan er vertrokken. Figuur 4 toont het verhuissaldo voor verschillende leeftijdsgroepen voor de gemeente Ommen tussen 2018 en 2022. Uit de figuur blijkt dat bijna alle leeftijdsgroepen met uitzondering van de 1525 jarigen de laatste vijf jaar een positief saldo laten zien. Zo trekt Ommen onder meer gezinnen met kinderen aan. Het verhuissaldo van de categorie 15-25 jarigen is over de laatste vijf jaar sterk negatief. In 2022 was dit saldo -27, over de afgelopen vijf jaar -191. Dit negatieve saldo wordt verklaard door de afwezigheid van hogescholen en universiteiten. Het beeld van wegtrekkende studenten lijkt bevestigd te worden door de bestemmingen waar personen uit Ommen naartoe verhuizen. CBS houdt bij waar personen die tussen gemeenten in Nederland verhuizen naar toe gaan en wegkomen (niet per leeftijdscategorie). Hieruit blijkt dat een relatief groot aandeel van de inwoners uit Ommen verhuizen naar gemeenten met hogescholen en universiteiten zoals Zwolle en Groningen. Figuur 4: verhuissaldo naar leeftijdscategorieën (2018 t/m 2022) 150 100
78
99
83
67
71
115 105
87
66 41
50
62 35
17
13
0
0 -2 -50 -100 -150
-10 -6
-2
-74 -117
Bron: CBS, 2023 Prognose: de omvang van de bevolking zal toenemen In figuur 5 is bevolkingsprognose voor de gemeente tot 2050 weergegeven. De verwachting is dat de bevolkingsomvang in Ommen de komende decennia gestaag zal stijgen met in totaal ongeveer 7% (+1.310 inwoners). Voor de provincie Overijssel wordt een lagere bevolkingsgroei voorspeld (2,5% in 2050) en wordt er vanaf 2040 zelfs een bevolkingsdaling verwacht. Voor Nederland als geheel wordt een grotere groei van de bevolkingsomvang verwacht dan in Ommen (+11%). Het verschil tussen Ommen en Nederland is het gevolg van immigratie.
10/43
Figuur 5: Geïndexeerde bevolkingsprognose 2023-2050 (index 2023 =100) 112 110 108 106
104 102 100 2023
2025
2030
2035
Ommen
Overijssel
2040
2045
2050
Nederland
Bron: Primos, 2023 Prognose: de bevolking gaat vergrijzen In figuur 6 wordt de (verwachte) bevolkingssamenstelling van corop-gebied Noord-Overijssel (data niet op gemeente niveau beschikbaar) weergegeven voor de jaren 2023 en 2050 en vergeleken met Overijssel en Nederland. In Noord-Overijssel was in 2023 ongeveer driekwart van de bevolking tussen de 15 en 75 jaar oud (ca. 286.000). Deze leeftijdscategorie, ook wel de potentiële beroepsbevolking genoemd, zal naar verwachting in absolute omvang licht toenemen (ca. 5.100, 2%), maar in aandeel binnen de bevolking sterk afnemen tot ongeveer tweederde van de bevolking. Een vergelijkbare ontwikkeling wordt verwacht voor Overijssel en Nederland. Het aandeel jongeren (jonger dan 15 jaar) blijft naar verwachting gelijk in Noord-Overijssel, maar zal in absolute aantallen toenemen met 5.100 personen (+8%). De grootste verschuiving is te zien bij het aandeel ouderen (75 jaar en ouder). Deze categorie zal flink in aandeel toenemen van 9% in 2023 tot 15% in 2050. Qua absolute aantallen zal de groep ouderen bijna verdubbelen van circa 32.900 tot circa 63.400 (+93%) in Noord-Overijssel. De toenemende vergrijzing van de bevolking heeft naast impact op de arbeidsmarkt ook impact op andere terreinen. De groei van het aantal ouderen leidt bijvoorbeeld tot een hogere zorgvraag en een groeiende vraag naar levensloopbestendige woningen.
Figuur 6: Prognose bevolkingssamenstelling 2023 en 2050 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%
9%
15%
9%
16%
9%
15%
74%
68%
75%
68%
75%
70%
17%
17%
16%
15%
15%
16%
2023
2050
2023
2050
2023
2050
COROP-gebied Noord-Overijssel 14 jaar en jonger
Provincie Overijssel 15-74 jaar
Nederland
75 jaar en ouder
Bron: Primos, 2023
11/43
4. Arbeidsmarkt 4.1 Opleidingsniveau Voor een goed functionerende economie zijn arbeidskrachten nodig met verschillende opleidingsniveaus en complementaire skills. Desalniettemin wordt het verhogen van het opleidingsniveau van de beroepsbevolking steeds belangrijker voor de concurrentiekracht van de economie. Belangrijke maatschappelijke transities, zoals die van analoog naar digitaal, of van een lineaire naar een circulaire economie, zorgen ervoor dat de complexiteit van het werk toeneemt en complexere handelingen vereisen van werknemers. Ook de toenemende snelheid van nieuwe ontwikkelingen vraagt van arbeidskrachten dat ze flexibel zijn en nieuwe skills en vaardigheden snel kunnen aanleren. Het opleidingsniveau van de beroepsbevolking in Ommen is relatief laag maar stijgt sterk Ommen kent naar verhouding minder hoogopgeleiden en meer laag- en middelbaar opgeleiden dan gemiddeld in Nederland (figuur 7). Het opleidingsniveau van de beroepsbevolking in Ommen is meer vergelijkbaar met dat van de provincie Overijssel, maar ook in deze vergelijking ligt het aandeel hoogopgeleiden in Ommen lager. Wanneer we kijken naar de ontwikkeling van het opleidingsniveau van de beroepsbevolking ten opzichte van 2013 is voor Ommen een zelfde ontwikkeling te zien als in de rest van Overijssel en Nederland.
In alle gebieden is het aandeel hoogopgeleiden gestegen en is het aandeel laag- en middelbaar opgeleiden gedaald. In Ommen heeft nog altijd 22% van de beroepsbevolking formeel geen startkwalificatie (laag opgeleid). Het aantal middelbaar opgeleiden daalt snel, maar ligt nog altijd hoger dan in Overijssel en Nederland. Valmanschap blijft ook in de komende jaren van groot belang in de economie. Het opleidingsniveau is van groot belang voor de brede welvaart. Figuur 7: Opleidingsniveau beroepsbevolking (15 t/m 74 jaar) 100% 90%
25%
29%
33%
80%
37%
33%
42%
43%
42%
70% 60% 50%
50%
45%
44%
40%
38%
30% 20% 10%
25%
22%
26%
22%
24%
20%
2013
2022
2013
2022
2013
2022
0% Ommen
Overijssel Laag
Middelbaar
Nederland Hoog
Bron: CBS, 2023
12/43
Het opleidingsniveau van de beroepsbevolking is weerspiegeld in de beroepsniveaus Het opleidingsniveau van de beroepsbevolking is ook weerspiegeld in de beroepsniveaus van de werkzame beroepsbevolking (figuur 8). In vergelijking met de provincie Overijssel en Nederland kent gemeente Ommen naar verhouding meer personen met een beroep in beroepsniveaus 1 en 2 (routinematig en weinig complex werk), en minder met een beroep in beroepsniveau 4 (zeer complex werk). Het aantal mensen dat complexe taken uitvoert stijgt in Ommen, maar ligt nog steeds aanzienlijk lager dan provinciaal en landelijk. Complex werk wordt overwegend beter betaald, resulteert overwegend in een hogere arbeidsproductiviteit (toegevoegde waarde per arbeidsjaar) en is minder eenvoudig vervangbaar. En heeft daarmee een positief effect op de brede welvaart. Figuur 8: Beroepsniveaus werkzame beroepsbevolking
Ommen
2013
13%
2023
9%
Overijssel
10%
2013
12%
2023
9%
Nederland
0%
2013
10%
2023
8%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
50%
18%
45%
Beroepsniveau 2
27%
16%
42%
17% 18%
Beroepsniveau 3
100%
25%
18%
46%
Beroepsniveau 1
90%
13%
45%
38%
80%
26% 31% 29% 36%
Beroepsniveau 4
Bron: CBS, 2024
4.2 Arbeidsparticipatie De arbeidsparticipatie ligt historisch hoog De netto arbeidsparticipatie geeft aan wat het aandeel is van de werkzame bevolking van 15 tot 75 jaar t.o.v. de totale bevolking in deze leeftijdsgroep. Uit figuur 9 blijkt dat de netto arbeidsparticipatie in Ommen boven het provinciale en Nederlandse gemiddelde ligt. De netto arbeidsparticipatie ligt historisch hoog in 2023 (74,3%), waardoor het de vraag is hoeveel rek er nog in de arbeidsmarkt zit. Een hoge participatiegraad heeft een positief effect op de brede welvaart.
13/43
Figuur 9: Netto arbeidsparticipatie 2013-2023 76% 74% 72% 70% 68%
66% 64% 62% 2013
2014
2015
2016 Ommen
2017
2018
2019
Overijssel (PV)
2020
2021
2022
2023
Nederland
Bron: CBS, 2024 Het werkloosheidspercentage in Ommen ligt structureel onder het provinciaal en landelijk gemiddelde Het werkloosheidspercentage in Ommen (2,9%) lag in 2023 ruim onder het provinciale (3,3%) en landelijke (3,6%) gemiddelde (figuur 10). Het werkloosheidspercentage laat sinds 2013 een forse daling zien en ligt structureel onder het Overijsselse en Nederlandse gemiddelde. In 2020 was het werkloosheidspercentage voor alle regio’s weer iets gestegen, als gevolg van de coronacrisis. Tussen 2022 en 2023 is de werkloosheid in zowel Ommen, Overijssel als Nederland weer licht toegenomen (+0,1%). Werk en werkzekerheid hebben een positief effect op de brede welvaart. Figuur 10: Werkloosheidspercentage 2013-2023 9,0% 8,0% 7,0% 6,0% 5,0% 4,0% 3,0% 2,0% 1,0% 0,0% 2013
2014
2015
2016 Ommen
2017
2018 Overijssel
2019
2020
2021
2022
2023
Nederland
Bron: CBS, 2023 Het percentage van de beroepsbevolking met een uitkering is in Ommen relatief laag In juni 2023 (meest recente data) telde gemeente Ommen ongeveer 110 personen met een werkloosheidsuitkering, 250 personen met een bijstand- of bijstandsgerelateerde uitkering en 720 personen met een arbeidsongeschiktheidsuitkering. Het aandeel van de potentiële beroepsbevolking (15 t/m 74 jaar) met een uitkering is weergegeven in figuur 11. In verhouding tot de provincie Overijssel en Nederland is het aandeel personen met een uitkering in gemeente Ommen laag: in totaal ontving ongeveer 8% van de potentiële beroepsbevolking een uitkering in 2023, vergeleken met de 14/43
10% in Overijssel en Nederland. Met name het aandeel personen met een bijstandsuitkering is laag in Ommen, maar ook de andere typen uitkeringen komen in Ommen minder voor dan provinciaal en landelijk. Figuur 11: Percentage potentiële beroepsbevolking (15-74 jaar) met een uitkering in juni 2023 12% 10% 8% 6,3%
5,9%
3,1%
3,3%
0,8%
0,9%
1,0%
Ommen
Overijssel
Nederland
6% 5,2% 4%
2% 0%
1,8%
Werkloosheid
Bijstand
Arbeidsongeschiktheid
Bron: CBS, 2023 Het aandeel van de potentiële beroepsbevolking met een uitkering daalt In figuur 12 is de ontwikkeling van het aandeel personen van de potentiële beroepsbevolking met een uitkering weergegeven voor de gemeente Ommen. Hieruit blijkt dat het percentage van de potentiële beroepsbevolking met een uitkering in de periode 2014 t/m 2020 ieder jaar is gedaald, maar in 2021 weer flink is gestegen. De daling kwam voornamelijk door een afname van het aantal werkloosheidsuitkeringen.
Het
percentage
van
de
beroepsbevolking
met
een
arbeidsongeschiktheidsuitkering daalt heel geleidelijk. Het aantal bijstandsuitkeringen fluctueerde de afgelopen jaren zeer licht en nam in 2021 ineens sterk toe. Dit is waarschijnlijk een gevolg van de coronacrisis en het aflopen van WW-uitkeringen waardoor er een grotere beroep op de bijstand werd gedaan. Na 2021 is het aantal bijstands- en werkloosheidsuitkeringen weer gedaald. In 2023 is het aandeel personen met een werkloosheidsuitkering lager dan ooit.
15/43
Figuur 12: a) Ontwikkeling percentage potentiële beroepsbevolking met een uitkering in Ommen (januari betreffend jaar) 12% 10% 8%
5% 5%
5%
5%
5% 5%
6%
2% 4% 2%
2%
3%
4%
2%
2%
4%
3%
2%
2%
3%
2%
6% 6%
6%
5%
3%
2%
2%
2%
2%
2%
1%
1%
2019
2020
2021
2022
2023
2%
0% 2013
2014
2015
2016
Werkloosheid
2017
2018
Bijstand
6%
2%
Arbeidsongeschiktheid
b) Ontwikkeling aantal uitkeringen in Ommen 800 700 600 500 400 300 200 100 0 2013
2014
2015
2016
Werkloosheid
2017
2018 Bijstand
2019
2020
2021
2022
2023
Arbeidsongeschiktheid
Bron: CBS, 2023
16/43
4.3
Pendelcijfers
Ommen heeft een negatief pendelsaldo In figuur 13a worden de pendelgegevens voor Ommen samengevat. De pendel geeft een benadering van het aantal inwoners van de gemeente dat buiten de gemeentegrenzen werkt (uitgaande pendel) en het aantal personen dat buiten de gemeentegrenzen woont, maar binnen de gemeentegrenzen werkt (inkomende pendel). In Ommen zijn er ongeveer 2.600 inwoners die zowel in Ommen werken als wonen. Dit is ongeveer 30% van het totaal aantal werkzame personen in de gemeente. Daarmee zijn de inwoners van Ommen en ook de werkgevers in Ommen sterk afhankelijk van de regionale arbeidsmarkt en economie. Het pendelsaldo van Ommen is -1.800. Ommen vervult dus netto meer een regionale woonfunctie dan een werkfunctie. In vergelijking met 5 jaar eerder (2016, figuur 13b) zijn alle categorieën toegenomen in omvang, maar zijn de onderliggende verhoudingen nagenoeg gelijk gebleven. Er is en blijft dus een grote verwevenheid met de omliggende regio. Figuur 13: Pendelcijfers gemeente Ommen a) december 2021
b) december 2016
Bron: CBS, 2023
Inkomende pendel Er werken ongeveer 4.300 personen in de gemeente Ommen die daar niet woonachtig zijn. Hiermee wordt 62% van de banen binnen de gemeente ingevuld door personen van buiten de gemeente. De inkomende pendel is met name afkomstig uit andere Overijsselse gemeenten en Drentse gemeenten binnen de Regio Zwolle (tabel 2). Het zwaartepunt van de inkomende pendel ligt binnen het Vechtdal.
17/43
Tabel 2: inkomende pendel gemeente Ommen, december 2021*
Gemeente Hardenberg
Omvang inkomende pendel (aantal personen) 1.700
Dalfsen
500
Twenterand
500
Hellendoorn
200
Zwolle
200
Hoogeveen
100
Meppel
100
Raalte
100
De Wolden
100
Niet in te delen
100
*vanwege afronding van het cbs op honderdtallen, tellen de losse gemeenten niet op tot het totaal zoals weergegeven in figuur 13. Bron: CBS, 2023 Uitgaande pendel Er wonen ongeveer 6.100 mensen in Ommen die buiten de gemeentegrenzen werken. Dit is 70% van de werkende beroepsbevolking in Ommen. Veruit het grootste deel, bijna 90%, werkt elders in Overijssel of in de Drentse gemeenten binnen de Regio Zwolle (tabel 3). Ook hier zijn de andere vechtdalgemeenten van belang, maar minder dominant dan bij de inkomende pendel. Tabel 3: Uitgaande pendel, december 2021*
Gemeente Zwolle Hardenberg Dalfsen Raalte Almelo Hellendoorn Twenterand Amsterdam Deventer Elburg Emmen Enschede Groningen Hengelo (O.) Hoogeveen Meppel Rijssen-Holten Staphorst Utrecht
Omvang uitgaande pendel (aantal personen) 1.600 1.000 600 300 200 200 200 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 18/43
*vanwege afronding van het cbs op honderdtallen, tellen de losse gemeenten niet op tot het totaal zoals weergegeven in figuur 13. Bron: CBS, 2023
4.4
Arbeidsmarktspanning
In de arbeidsmarktregio Zwolle, waar gemeente Ommen onderdeel van uitmaakt, is momenteel sprake van een zeer krappe arbeidsmarkt (figuur 14). UWV berekent de spanningsindicator door het geschatte aantal openstaande vacatures te delen door het aantal personen dat op hetzelfde moment korter dan 6 maanden WW ontvangt. Bij een krappe arbeidsmarkt is er een vraagoverschot en zijn er weinig werkzoekenden voor de grote hoeveelheid beschikbaar werk. De spanningswaarde was in het 3e kwartaal van 2023 voor de arbeidsmarktregio Zwolle 4,75. Dit is iets hoger dan gemiddeld in Nederland (4,41). Figuur 14: Spanningsindicator (3e kwartaal 2023)
Bron: UWV, 2024 Voor bijna alle beroepsklassen in arbeidsregio Zwolle geldt een typering van zeer krap (tabel 4). Voor negen van de twaalf beroepsklassen is de spanningswaarde hoger in arbeidsmarktregio Zwolle dan in Nederland. De krapte is het meest voelbaar bij ICT-, dienstverlenende- en technische beroepen. De krapte is het minst voelbaar bij pedagogische, en creatieve en taalkundige beroepen.
19/43
Tabel 4: arbeidsmarktspanning per beroepsklasse (3e kwartaal 2023) Arbeidsmarktregio
Nederland
Zwolle Beroepsklasse
Typering
Spanning
Typering
Spanning
Agrarische beroepen
zeer krap
5,42
zeer krap
5,05
Bedrijfseconomische en administratieve
zeer krap
5,00
zeer krap
4,72
Commerciële beroepen
zeer krap
5,93
zeer krap
5,19
Creatieve en taalkundige beroepen
krap
2,51
krap
2,10
Dienstverlenende beroepen
zeer krap
9,08
zeer krap
7,10
ICT beroepen
zeer krap
9,12
zeer krap
10,28
Managers
zeer krap
4,14
krap
3,30
Openbaar bestuur, veiligheid en juridische
zeer krap
7,19
zeer krap
5,68
Pedagogische beroepen
krap
2,92
zeer krap
4,12
Technische beroepen
zeer krap
8,25
zeer krap
6,10
Transport en logistiek beroepen
zeer krap
5,92
zeer krap
4,95
Zorg en welzijn beroepen
zeer krap
4,71
zeer krap
6,01
beroepen
beroepen
20/43
5. Economische ontwikkeling 5.1 BBP Ontwikkeling BBP blijft achter in Ommen Nog altijd is de ontwikkeling van het BBP de meest gebruikte graadmeter voor economische groei. Het BBP van de gemeente Ommen bedroeg in 2022 naar schatting 737 miljoen euro, daarmee is de regio goed voor 1,4% van de Overijsselse economie en 0,1% van de Nederlandse economie. In een historisch perspectief geplaatst (figuur 15), valt op dat gemeente Ommen het tempo van de economische groei in de provincie en Nederland al vanaf 2001 moeilijk bij kon houden. Dit verschil loopt sinds 2008 (de kredietcrisis gevolgd door een economische crisis) alleen maar op. Tussen 2021 en 2022 groeide het BBP in Ommen met 5%, dit is een stuk minder dan in Overijssel (7%) en Nederland (10%). Over de gehele periode gezien is de economie van Overijssel en Nederland in omvang verdubbeld, in de gemeente Ommen is de economie met 55% gegroeid. Figuur 15: Geïndexeerde ontwikkeling BBP 2001-2022 250
200
150
100
50
0
Ommen
Overijssel
Nederland
Bron: CBS (2023), bewerking E&E advies De gemeente Ommen wordt minder toegevoegde waarde per arbeidsjaar gecreëerd De arbeidsproductiviteit is hier uitgedrukt in de bruto toegevoegde waarde die in de economie wordt gerealiseerd en deze af te zetten tegen het aantal arbeidsjaren dat is gewerkt. Daaruit blijkt dat de waarde die in een arbeidsjaar wordt toegevoegd in de gemeente Ommen structureel lager ligt dan gemiddeld in Nederland en ongeveer gelijk is aan de provincie Overijssel. Dat was in 2001 al zo en dat geldt in 2022 nog steeds. Echter is het verschil met Nederland wel opgelopen. In 2001 was het verschil in waardecreatie per arbeidsjaar circa € 7.200,-, inmiddels is dit opgelopen tot meer dan € 16.700,-.dat betekent dat het verdienvermogen in de regio ook een stuk lager ligt. Voor een deel heeft de lagere toegevoegde waarde per arbeidsjaar te maken met de sectorstructuur van Ommen (onderdeel 5.4). De belangrijkste verklaring zit hem echter in regio specifieke factoren. In bijna alle sectoren wordt in Ommen naar verwachting minder waarde toegevoegd dan hun landelijke
21/43
counterparts (tabel 5). Alleen bij de bouw en overheid weet corop-regio Noord-Overijssel (waar Ommen deel vanuit maakt) meer waarde te creëren dan landelijk gemiddeld voor deze sectoren. Figuur 16: Arbeidsproductiviteit in bruto toegevoegde waarde per arbeidsjaar (x1.000 euro) 120 100 80 60
40 20 0
Ommen
Overijssel
Nederland
Bron: CBS (2023), bewerking E&E advies Tabel 5: Bruto toegevoegde waarde per arbeidsjaar per sector, Nederland en NoordOverijssel, 2021
Landbouw Industrie Nutsbedrijven Bouw Handel Vervoer en opslag Horeca Informatie en Communicatie Financiële instellingen Zakelijke diensten Onderwijs Overheid Zorg Overige diensten Alle sectoren
Nederland € 74.442 € 131.057 € 299.885 € 77.719 € 102.981 € 95.813 € 37.120
Noord-Overijssel € 42.333 € 106.400 € 169.310 € 87.286 € 90.239 € 80.404 € 33.684
€ 128.346 € 225.714 € 107.253 € 111.887 € 80.874 € 64.778 € 43.494 €98.552
€ 88.421 € 182.917 € 93.302 € 100.640 € 82.520 € 63.676 € 38.814 €85.336
Bron: CBS (2023), bewerking E&E advies
22/43
5.2
Werkgelegenheid
De werkgelegenheid in Ommen groeit In 2023 telde de gemeente Ommen 9.380 banen, dit is het totaal van het aantal fulltime en parttime banen, evenals banen van uitzendkrachten. Figuur 17 laat zien hoe de absolute werkgelegenheid in de gemeente zich de laatste tien jaar heeft ontwikkeld. Hierin valt op dat tussen 2022 en 2023 er sprake is van een recordgroei met ongeveer 400 banen (4,5%). Dit is een stuk hoger dan de groei van vorig jaar (ca. 70 banen). Ten opzichte van 2014 is het aantal banen in de gemeente gestegen met ongeveer 8%. Figuur 17: Totaal aantal banen gemeente Ommen 9.600 9.400 9.200 9.000 8.800 8.600
8.400 8.200 8.000 7.800 2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Bron: BIRO, 2024 In figuur 18 is de geïndexeerde werkgelegenheidsontwikkeling vanaf 2014 gegeven voor Ommen, Overijssel en Nederland, hierbij valt op dat de werkgelegenheid in Ommen zich minder snel ontwikkelt dan in de provincie en Nederland. In 2015 was de werkgelegenheid in Ommen met 3,6% gedaald, terwijl Overijssel en Nederland een lichte groei doormaakten. Deze achterstand nam in 2016 weer iets af, maar is daarna elk jaar toegenomen. Tussen 2014 en 2022 is de werkgelegenheid in Ommen gestegen met 3%, in Overijssel en Nederland groeide de werkgelegenheid in diezelfde periode 14%. In 2023 kende de gemeente Ommen echter een flinke groei, het is nog niet duidelijk of hiermee het verschil weer wat is ingelopen.
23/43
Figuur 18: Geïndexeerde werkgelegenheidsontwikkeling (index 2014=100) 120 115 110 105 100 95 90 85 2014
2015
2016
2017 Ommen
2018
2019
Overijssel
2020
2021
2022
2023
Nederland
Bron: BIRO (2024) en LISA (2023)
5.3
Vestigingen
Het aantal vestigingen groeit, met name door een toename van zzp’ers In 2023 telde de gemeente Ommen 2.210 vestigingen van bedrijven en instellingen. Ten opzichte van 2022 is het aantal vestigingen in 2023 toegenomen met ongeveer 110 vestigingen (5%), net als het aantal banen maakte ook het aantal vestigingen een recordgroei door tussen 2022 en 2023. In figuur 19 is te zien dat het aantal vestigingen in de gemeente sinds 2014 elk jaar is toegenomen en dat de absolute groei de laatste jaren alleen maar sterker wordt. Deze ontwikkeling is ook landelijk te zien. Figuur 19: Totaal aantal vestigingen gemeente Ommen 2.500
2.000
1.500
1.000
500
0 2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Bron: BIRO, 2024 De groei van het aantal vestigingen over de laatste jaren komt met name voort uit een toename van het aantal zzp’ers. Een steeds groter deel van de beroepsbevolking werkt als zelfgstandige. In tabel 6 wordt de verdeling van vestigingen in Ommen naar grootteklasse weergeven. Er is te zien dat in 2023 24/43
in 63% van het aantal vestigingen 1 persoon werkzaam was. In 2014 was dit nog 52%. De groei van ongeveer 550 vestigingen over de laatste 10 jaar komt dan ook voor 95% voort uit de groei van het aantal zzp’ers. Het MKB groeide ook sinds 2014, maar deze groei was met ongeveer 25 vestigingen bescheiden en betrof voornamelijk kleinbedrijf. Tussen 2023 en 2024 kwamen er ongeveer 10 vestigingen van het kleinbedrijf bij. Tabel 6: Vestigingen naar bedrijfsgrootte gemeente Ommen Bedrijfsgrootte Aantal vestigingen % van 2014 totaal
Aantal vestigingen 2023
% van totaal
ZZP (1 arbeidsplaats)
865
52%
1.385
63%
Micro (2-10 arbeidsplaatsen)
670
40%
670
30%
Klein (11-50 arbeidsplaatsen)
105
6%
125
6%
Middel (51-250 arbeidsplaatsen)
20
1%
25
1%
Groot (>250 arbeidsplaatsen)
5
<<1%
0
<<1%
Totaal*
1.660
2.205
* Vanwege afrondingen kan het totaal afwijken van de som der delen. Bron: BIRO, 2024
5.4
Sectorstructuur
Gemeente Ommen kent een oververtegenwoordiging van de landbouw, industrie, horeca, zorg en onderwijs In figuur 20 is de sectorstructuur o.b.v. de werkgelegenheid voor de gemeente Ommen (2023) vergeleken met de sectorstructuur van Overijssel en Nederland (2022, meest recente beschikbare data). Uit de figuur valt op te maken dat de sectorstructuur in Ommen flink verschilt met de sectorstructuur van Nederland en in mindere mate ook met de sectorstructuur van Overijssel. Ommen kent naar verhouding aanzienlijk meer werkgelegenheid in de sectoren landbouw, industrie en horeca en in mindere mate in de sectoren bouw, onderwijs en zorg. Hier tegenover staat dat Ommen naar verhouding in andere sectoren een minder werkgelegenheid heeft. Dit geldt met name voor de commerciele diensten zoals handel, informatie en communicatie, financiële instellingen, zakelijke dienstverlening en de overheid. In Overijssel en Nederland is de grootste werkgever de handel, gevolgd door de zorg. In Ommen is de zorg de grootste werkgever (18%) gevolgd door de industrie (15%) en handel (14%). De grootste absolute verschillen in positieve zin zijn te zien in de landbouw (+7% t.o.v. Nederland), de industrie (+6%) en de horeca (+4%). De grootste absolute verschillen in negatieve zin, zien we bij de zakelijke dienstverlening (-5%).
25/43
Figuur 20: sectorstructuur o.b.v. werkgelegenheid. 20% 18% 16% 14% 12% 10% 8% 6%
4% 2% 0%
Ommen 2023
Overijssel 2022
Nederland 2022
Bron: BIRO (2024) en LISA (2023) Langjarige ontwikkeling sectoren In figuur 21 is de werkgelegenheidsontwikkeling per sector in Ommen weergegeven over de periode 2014-2023. De zakelijke dienstverlening, het onderwijs en de bouw noteerden in deze periode de grootste absolute groei. Deze groei betrof hoofdzakelijk kleinschalige activiteiten. Binnen de zakelijke dienstverlening is de groei met name te danken aan een toename in het aantal zzp’ers en de vestiging van Woningstichting Vechtdal Wonen. Binnen het onderwijs zat de groei met name bij het primair en speciaal onderwijs en binnen de bouw vond de groei met name plaats bij zzp’ers en het kleinbedrijf verspreid over verschillende typen bouwwerkzaamheden. Wat verder opvalt in de figuur is de afname bij vervoer en opslag. De sector maakte over het algemeen een groei door, maar dit werd teniet gedaan door het sluiten van het Aldi distributiecentrum in 2021. Ook de financiële instellingen zagen een absoluut kleine, maar relatief grote daling veroorzaakt door het vertrek van meerdere microbedrijven evenals één kleinbedrijf (Univé).
26/43
Figuur 21: Ontwikkeling aantal banen per sector (absoluut en relatief) 2014-2023 gemeente Ommen -60,0%
-40,0%
-20,0%
Landbouw
0,0%
20,0%
40,0%
60,0%
-40
Industrie
-15
Nutsbedrijven
30
Bouw
130
Handel
20
Vervoer en opslag
-75
Horeca
5
Informatie en Communicatie Financiële Instellingen
30 -20
Zakelijke dienstverlening
265
Overheid
30
Onderwijs
245
Zorg
55
Overige diensten
15
totaal
80,0%
670
Bron: BIRO, 2024 Het aantal banen in Ommen is tussen 2022 en 2023 toegenomen Zoals aangegeven in paragraaf 5.2 is de absolute werkgelegenheid in Ommen tussen 2022 en 2023 toegenomen met ongeveer 400 banen (4,5%). In tabel 7 is te zien dat in deze periode alle sectoren, met uitzondering van de industrie en horeca, een groei hebben doorgemaakt. De grootse absolute groei werd gerealiseerd bij het onderwijs, zakelijke diensten en de zorg.
27/43
Tabel 7: Ontwikkeling aantal banen per sector 2022-2023 gemeente Ommen
Sector 2022 830 1.435 75 570 1.345 225 880 70 15 820 95 655 1.595 355 8.975
Landbouw Industrie Nutsbedrijven Bouw Handel Vervoer en opslag Horeca Informatie en Communicatie Financiële instellingen Zakelijke diensten Overheid Onderwijs Zorg Overige diensten Totaal
Ontwikkeling aantal banen* 0 -40 10 35 15 50 -35 5 5 95 35 120 95 10 405
2023 830 1.395 85 605 1.360 280 845 80 20 915 130 780 1.690 365 9.380
* Vanwege afrondingen kan de ontwikkeling afwijken van het verschil tussen 2022 en 2022.
Werkgelegenheid in de zorg toegenomen De zorgsector is met ongeveer 1.690 banen in 2023 qua werkgelegenheid de grootste sector in de gemeente. De zorg heeft in Ommen een aandeel van 18% in de totale werkgelegenheid. In figuur 22 is de verdeling van het aantal banen binnen de zorg te zien voor de drie onderliggende afdelingen. In Ommen is de verpleging, verzorging en begeleiding met overnachting de grootste afdeling en goed voor bijna tweederde van de werkgelegenheid in de zorg. Dit wordt gevolgd door de gezondheidszorg (20%) en maatschappelijke dienstverlening zonder overnachting (17%). Figuur 22: Verdeling aantal banen over afdelingen binnen de zorg, gemeente Ommen 2023
Verpleging, verzorging en begeleiding met overnachting
1075
Maatschappelijke dienstverlening zonder overnachting
285
Gezondheidszorg
330
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
Veruit de grootste werkgever is Stichting Baalderborg Groep, deze werkgever heeft een aandeel van meer dan een vierde in het totaal aantal banen binnen de zorg in Ommen. De zorgsector in Ommen is in de afgelopen tien jaar met 3,5% (55 banen) gegroeid. Deze groei vond plaats bij de kleinere 28/43
afdelingen in de gemeente (gezondheidszorg en maatschappelijke dienstverlening zonder overnachting) de grootste afdeling (verpleging, verzorging en begeleiding met overnachting) zag juist een afname van 275 banen. De groei in de zorg vond grotendeels plaats bij het micro- en kleinbedrijf maar ook het aantal zzp’ers is de afgelopen tien jaar meer dan verdubbeld van 65 naar 150. Tussen 2022 en 2023 zag de zorg een groei in werkgelegenheid van 95 banen (+6%) dit komt grotendeels door een toename in de werkgelegenheid bij huizen en dagverblijven voor verstandelijk gehandicapten (+105 banen). De industrie in Ommen is grotendeels sociale werkvoorziening De industriesector is op de zorg na de grootste werkgever in Ommen. In 2023 telde deze sector 1.395 banen, dit is 15% van de totale werkgelegenheid in de gemeente. Binnen de industrie bevindt het grootste aandeel van de werkgelegenheid zich in de vervaardiging van overige goederen, dit deel van de industrie is goed voor 44% van de totale industriële werkgelegenheid (tabel 8). Het bevat voor de sociale werkvoorziening van Larcom. Sinds 2014 is de industrie sector gekrompen met 15 banen. Deze krimp is met name het gevolg van het afnemen van het aantal banen bij de sociale werkvoorzieningen (-360 banen). De overige afdelingen zagen over het algemeen juist een groei in de werkgelegenheid.
Tabel 8: Verdeling van de werkgelegenheid in de industrie gemeente Ommen
Werkgelegenheid 2023 Verv. van overige goederen Verv. van auto’s, aanhangwagens en opleggers Drukkerijen, reproductie van opgenomen media Verv. van voedingsmiddelen Primaire houtbewerking en verv. van artikelen van hout, kurk, riet en vlechtwerk Verv. van producten van metaal Reparatie en installatie van machines en apparaten Verv. van meubels Overige industriële activiteiten Totaal
Aandeel in industrie
610 200
Ontwikkeling Werkgelegenheid 22-23 -65 15
180
10
13%
155 70
-10 5
11% 5%
50 30
5 0
4% 2%
30 25 1.395
0 0 -40
2% 2% 100%
44% 14%
Bron: BIRO, 2024 Handel De handelssector in Ommen telt in 2023 ongeveer 1.360 banen en is hiermee goed voor 14% van de totale werkgelegenheid in Ommen. Tabel 9 toont de verdeling en ontwikkeling van de werkgelegenheid per afdeling in Ommen. Uit de tabel blijkt dat de detailhandel de grootste afdeling binnen de handel is (aandeel van 62%) en dat deze de afgelopen tien jaar is toegenomen. De andere afdelingen noteerden in deze periode juist een afname. De groei binnen de detailhandel zat voornamelijk (+65 banen) in de afdeling warenhuizen en dergelijke winkels met een algemeen assortiment non-food (Action en warenhuis Ten Hertog). Ook groeide in de periode 2014-2023 de 29/43
werkgelegenheid bij webwinkels met ongeveer 15 banen. De groothandel liet een daling in werkgelegenheid zien, grotendeels te verklaren door een administratieve wijziging van een bedrijf met 40 banen en het vertrek van twee wijnhandels. De werkgelegenheid binnen de handel in en reparatie van auto’s, motorfietsen en aanhanger is sinds 2014 ongeveer gelijk gebleven. De handel en reparatie van personenauto’s en lichte bedrijfsauto zag een daling van 20 banen sinds 2014, daarentegen zag de handel en reparatie van zwaardere bedrijfsauto’s, aanhangers en caravans een stijging van 10 banen in dezelfde periode. Tabel 9: Verdeling en ontwikkeling werkgelegenheid handel in Ommen
Detailhandel (niet in auto's e.d.) Groothandel en handelsbemiddeling (niet in auto's e.d.) Handel in en reparatie van auto’s, motorfietsen, aanhangers
Werkgelegenheid in 2023
Ontwikkeling 2014 t/m 2023
Procentuele verandering
845
+95
+12%
320
-70
-18%
195
-5
-2%
Bron: BIRO, 2024 Zakelijke dienstverlening De zakelijke dienstverlening in Ommen telt in 2023 915 banen, dit is ongeveer 10% van de totale werkgelegenheid in de gemeente. Sinds 2014 zag de sector een groei van meer dan 40% (+265 banen). Vooral het verhuur in onroerend goed, en meer specifiek Woningstichting Vechtdal Wonen maakte in deze periode een flinke groei door van ongeveer 70 banen. Ook de werkgelegenheid bij adviesbureaus steeg in deze periode met ongeveer 70 banen. Dit kwam met name door een toename in het aantal zzp’ers in deze sectie (+50). Binnen de overige afdelingen van de zakelijke dienstverlening was over het algemeen een lichte stijging te zien in de werkgelegenheid. De grootste uitzondering hierop zit in de afdeling reclame en marktonderzoek (-15 banen). Onderwijs Het onderwijs in Ommen telt in 2023 780 banen en vormt hiermee 8% van de totale werkgelegenheid in de gemeente. De sector is sinds 2014 met ongeveer 250 banen toegenomen, een groei van 46%. De werkgelegenheid is in alle voorkomende onderwijsafdelingen gestegen. Veruit het grootste deel van de groei in werkgelegenheid heeft plaatsgevonden bij het primair en speciaal onderwijs (+140 banen).
30/43
6. Landbouw en agri&food 6.1
Bodemgebruik
In 2023 was 1.052.957 are in gebruik voor de landbouw in Ommen, dit is 58% van de totale oppervlakte van de gemeente (figuur 23). Dit is relatief minder dan in de provincie Overijssel (63%), maar meer dan in Nederland (51%). Ommen heeft waarschijnlijk naar verhouding minder landbouwgrond dan Overijssel, omdat de gemeente naar verhouding twee keer zoveel natuur- en bosgebied kent (Figuur 24, 2017). Figuur 23: Aandeel grondgebruik landbouw van totale oppervlakte, 2023 70%
63%
58%
60%
51%
50% 40% 30% 20%
10% 0% Ommen
Overijssel (PV)
Nederland
Bron: CBS, 2024
Figuur 24: Bodemgebruik 2017 80%
70%
62%
54%
60% 40%
28% 14%
20%
12%
0% Ommen
Overijssel (PV) Deel agrarisch (%)
Nederland
Deel natuur- en bosgebied (%)
Bron: CBS, 2017 Van de cultuurgrond is veruit het grootste deel (82%) in gebruik als grasland of voor het verbouwen van groenvoedergewassen. 16% is in gebruik voor de akkerbouw. Daarnaast is er nog een klein deel (<1%) in gebruik voor de tuinbouw. In vergelijking met de provincie Overijssel heeft Ommen meer Akkerbouw en minder van alle overige categorieën. In vergelijking met Nederland kent Ommen met name weinig tuinbouw onder glas (slechts 3,5 are, 0,0004% van de cultuurgrond t.o.v. 37% in Nederland). Figuur 25: verdeling grondgebruik cultuurgrond, 2023 31/43
100% 90%
80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10%
0% Ommen Akkerbouw
Overijssel (PV)
Tuinbouw open grond
Tuinbouw onder glas
Nederland Grasland en groenvoedergewassen
Bron: CBS, 2024 Van de cultuurgrond dat in gebruik is voor grasland en groenvoedergewassen is het grootste deel in gebruik als blijvend grasland (grasland dat al meer dan 5 jaar niet wordt meegenomen in de vruchtwisseling) of tijdelijk grasland (grasland dat minder dan 5 jaar niet is meegenomen in de vruchtwisseling). 19% is in gebruik voor groenvoedergewassen. In vergelijking met Overijssel en Nederland heeft Ommen veel tijdelijk en natuurlijk grasland (figuur 26). Figuur 26: verdeling grondgebruik grasland en groenvoedergewassen, 2023 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Ommen Blijvend grasland
Overijssel (PV) Natuurlijk grasland
Tijdelijk grasland
Nederland Groenvoedergewassen
Bron: CBS, 2024 De samenstelling van de akkerbouw in Ommen komt over het algemeen overeen met die van Overijssel (figuur 27). Het grootste deel van de akkerbouwgrond in Ommen wordt gebruikt voor het verbouwen van aardappelen (36%), gevolgd door granen (35%) en suikerbieten (15%). In vergelijking met Nederland verbouwt Ommen met name meer aardappelen en minder akkerbouwgroenten en handelsgewassen.
32/43
Figuur 27: verdeling grondgebruik akkerbouw, 2023 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%
Ommen
Overijssel (PV)
Nederland
Aardappelen
Akkerbouwgroenten
Granen
Graszaden
Handelsgewassen
Peulvruchten
Suikerbieten
Overige akkerbouwgewassen
Braak
Bron: CBS, 2024
6.2
Aantal dieren
In figuur 28 zijn de aantallen landbouwdieren voor de gemeente Ommen opgenomen. Kippen, varkens en rundvee komen het meest voor. Naar verhouding heeft Ommen vooral veel varkens. Maar liefst 12% van het totaal aantal varkens in Overijssel wordt gehouden in de gemeente Ommen, dit is 1,6% van het landelijke aantal varkens. Figuur 28: aantal landbouwdieren in Ommen en het aandeel in de provincie, 2023 0,0%
2,0%
Kippen
4,0%
6,0%
10,0%
12,0%
14,0%
384.614
Varkens
173.967
Rundvee
21.737
Schapen
1.016
Geiten
768
Paarden en Ponys
8,0%
437
Bron: CBS, 2024 33/43
Varkens Wanneer we kijken naar de ontwikkeling van het aantal varkens in de gemeente (figuur 29) dan valt op dat het aantal varkens dat wordt gehouden sinds 2000 sterk is toegenomen. In 2023 had Ommen 65% meer varkens dan in 2000. Dit in tegenstelling tot Overijssel en Nederland, waar het aantal varkens sinds 2000 juist met respectievelijk 15% en 17% is afgenomen. Vanaf 2014 was er een daling te zien in het aantal varkens in Ommen, echter groeit het aantal varkens sinds 2020 weer sterk en zit het aantal varkens in 2023 op recordhoogte voor Ommen. Figuur 29: Geïndexeerd ontwikkeling aantal varkens, 2000-2023 180 160 140 120 100
80 60 40 20 0
Ommen
Overijssel
Nederland
Bron: CBS, 2024 Kippen Wanneer we kijken naar de meest voorkomende landbouwdieren in Ommen (kippen), dan valt op dat in Ommen het grootste deel wordt gebruikt voor vlees (64%, figuur 30). Dit is bijna 20% meer dan in Overijssel en Nederland. Met name het aandeel leghennen ligt in de gemeente lager dan in Overijssel en Nederland. Kijken we naar ontwikkeling van het aantal kippen in de gemeente sinds 2000 (figuur 31), dan valt op dat in tegenstelling tot Overijssel en Nederland het aantal kippen sterk fluctueert tussen de jaren. Figuur 30: Aandeel kippen per gebruiksdoel, 2023 100% 80% 60% 40% 20% 0% Ommen Leghennen
Ouderdieren van leghennen
Overijssel Vleeskuikens
Nederland Ouderdieren van vleeskuikens
Bron: CBS, 2024 34/43
Figuur 31: Geïndexeerde ontwikkeling aantal kippen, 2000-2023 250 200 150 100 50
0
Ommen
Overijssel
Nederland
Bron: CBS, 2024 Rundvee Waar de kippen vooral bestemd zijn voor de vleesproductie in Ommen, wordt de rundvee met name ingezet voor de productie van melk (figuur 32). Het jongvee voor de melkveehouderij en de melk- en kalfkoeien zijn samen goed voor 88% van de totale rundveepopulatie. Dit is fors meer dan in Overijssel en Nederland (respectievelijk, 68% en 67%). Hier tegenover staat dat het aandeel vleeskalveren flink lager ligt (7% tegenover 26% en 27%). Wanneer we kijken naar de ontwikkeling van rundveeaantallen zien we in Ommen een soortgelijke trend als in de provincie en landelijk. Ten opzichte van 2000 is het aantal stuks rundvee afgenomen met 9%, dit is een grotere daling dan provinciaal (-5%) en Nederland (-0,5%). Figuur 32: Aandeel rundvee per gebruiksdoel, 2023 100% 80% 60% 40% 20% 0% Ommen
Overijssel
Nederland
Jongvee voor de melkveehouderij
Vleeskalveren
Jongvee voor de vleesproductie
Melk- en kalfkoeien (>= 2 jaar)
Overige koeien, totaal
Stieren (>= 2 jaar), totaal
35/43
Figuur 33: Geïndexeerde ontwikkeling aantal rundvee, 2000-2023 115
110 105 100 95 90 85 80
Ommen
6.3
Overijssel
Nederland
Werkgelegenheid landbouwsector
In 2023 telt de landbouwsector 830 banen. Dit is 9% van de totale werkgelegenheid in de gemeente Ommen. Zoals te zien in paragraaf 5.4 legt de landbouwsector in Ommen relatief veel gewicht in de schaal in vergelijking met Nederland (2% van de werkgelegenheid in 2022). In figuur 34 is de werkgelegenheid voor verschillende afdelingen binnen de landbouwsector weergegeven. Hierin valt op dat veruit de het grootste deel van de werkgelegenheid (ca. 550 banen) voor rekening komt van het fokken en houden van dieren. Figuur 34: verdeling van het aantal banen in de landbouw (absoluut en relatief), gemeente Ommen. 0%
10%
Akker- en/of tuinbouw in combinatie met het fokken en houden van dieren
35
Bosbouw
45
Dienstverlening voor de bosbouw
40%
50%
60%
70%
105
Fokken en houden van dieren
550
Teelt van eenjarige gewassen
Teelt van sierplanten
30%
<5
Dienstverlening voor de landbouw; behandeling van gewassen en zaden na de oogst
Teelt van meerjarige gewassen
20%
75
5 15
In figuur 35 is de langjarige ontwikkeling van de landbouw weergegeven voor Ommen en Nederland. Hierbij valt op dat na 2014 de werkgelegenheid bijna met 10% daalde in 2015 in Ommen ten opzichte van 1% in Nederland. Dit kwam door een krimp in de werkgelegenheid bij het houden van rundvee (inclusief melkvee) en bij dienstverlening voor de akker- en of tuinbouw in Ommen. De groei in 2019 36/43
was grotendeels veroorzaakt door het houden van rundvee (inclusief melkvee) en een eenjarige piek in groei bij de sierteelt. De afgelopen jaren is de werkgelegenheid in de landbouwsector vrij constant met een lichte groei in de laatste twee jaar, waar Nederland een lichte daling kende. Figuur 35: Geïndexeerde werkgelegenheidsontwikkeling landbouwsector 105
100
95
90
85
80 2014
2015
2016
2017
2018 Ommen
2019
2020
2021
2022
2023
Nederland
BIRO, 2024 Agri&food De agri- en foodsector (zie sbi-afbakening in bijlage 2) telde in 2023 1.775 banen in de gemeente Ommen. Dit is 19% van de totale werkgelegenheid in de gemeente. De grootste werkgelegenheid binnen deze sector zit in het fokken en houden van dieren (550 banen, 31%), restaurants, cafetaria’s e.d. (300 banen, 17%) en supermarkten, warenhuizen en dergelijke winkels met een algemeen assortiment (270 banen, 15%). De ontwikkeling van de werkgelegenheid is weergegeven in figuur 36. Na de afname in 2015, veroorzaakt door een afname bij de rundveehouderij, is de agri- en foodsector weer in werkgelegenheid toegenomen. In 2023 zit de sector boven het niveau van 2014. Verder valt op dat de ontwikkeling afwijkt van de werkgelegenheidsontwikkeling van de landbouwsector alleen. De sterke afname in 2020 in de landbouw zien we niet terug in de agri- en foodsector, waar tussen 2018 en 2022 een constante groei te zien was. Sinds 2014 is de grootste absolute groei te zien bij restaurants, cafetaria e.d. (+85 banen), vervaardiging van zuivelproducten (+55 banen), vervaardiging van brood, banketbakkerswerk en deegwaren (+25) en fokken en houden van melkvee (+25 banen).
37/43
Figuur 36: werkgelegenheid in de agri&food-sector 2014-2023, gemeente Ommen 1800 1750 1700 1650 1600 1550
1500 1450 2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
38/43
7. Recreatie en toerisme 7.1 Werkgelegenheid De sector recreatie en toerisme2 in Ommen telt in 2023 ruim 1.000 banen, dit is 11% van de totale werkgelegenheid in de gemeente. De grootste werkgevers binnen de R&T-sector in Ommen (tabel 10) zijn kampeerterreinen (190 banen), restaurants (170 banen), hotel-restaurants (150 banen), fastfoodrestaurants, cafetaria, ijssalons, eetkramen e.d. (130 banen), vervoer per taxi (100 banen) en cafés (95 banen). Ten opzichte van 2014 is de werkgelegenheid in de R&T-sector in Ommen gegroeid met 3% (37 banen). Ten opzichte van 2022 is de werkgelegenheid nagenoeg gelijk gebleven. In figuur hieronder is de werkgelegenheidsontwikkeling van de R&T-sector in Ommen afgebeeld. Uit de grafiek valt op dat tussen 2014 en 2019 de sector over het algemeen een sterke groei kende (12%, +120 banen), maar in 2020 en 2021 een sterke daling (-14% in 2021 t.o.v. 2019, -155 banen). Dit was vooral het gevolg van de coronapandemie. In absolute aantallen daalde de werkgelegenheid tussen 2019 en 2021 het meest bij kampeerterreinen (-125 banen), gevolgd door fastfoodrestaurants, cafetaria, ijssalons, eetkramen e.d. (-35 banen) en hotel-restaurants (-30 banen). Na het dieptepunt in 2021, noteerde de sector weer een groei in 2022 van 7% (60 banen).
Dit was het met name het gevolg van groei in de werkgelegenheid bij kampeerterreinen (+45 banen), hotel-restaurants (+15 banen) en fastfoodrestaurants, cafetaria's, ijssalons, eetkramen e.d. (+15 banen). Tussen 2022 en 2023 bleef de werkgelegenheid nagenoeg gelijk. De meeste vormen van recreatie en toerisme zagen wel een lichte stijging (<5 banen), maar de werkgelegenheid op kampeerterreinen daalde opnieuw (-45 banen) en bevindt zich hiermee met 190 banen in 2023 op het laagste niveau van de laatste tien jaar. De grootste absolute stijging van het laatste jaar is te zien bij vervoer per taxi (+35 banen). De R&T-sector in Ommen ligt in 2023 nog 90 banen onder het niveau van voor de coronaperiode 2019. Tabel 10: ontwikkeling R&T-sectoronderdelen gemeente Ommen
Sector
Kampeerterreinen Restaurants Hotel-restaurants Fastfoodrestaurants, cafetaria's, ijssalons, eetkramen e.d. Vervoer per taxi Cafés Verhuur van vakantiehuisjes en appartementen Handel in en reparatie van caravans Hotels (geen hotelrestaurants), pensions en conferentieoorden Jeugdherbergen , vakantiekampen, groepsaccommodaties
Aantal banen 2023
Aandeel in R&T-sector
Ontwikkeling aantal banen 2019-2023
Ontwikkeling aantal banen 2022-2023
190 170 150
19% 17% 15%
-125 5 -10
-45 -10 5
130 100 95
13% 10% 9%
-20 25 0
0 35 5
40
4%
15
0
30
3%
5
0
25
2%
10
0
20
2%
5
0
2 Voor een sbi-afbakening van de sector, klik hier
39/43
Overig sport- en recreatieonderwijs Sporthallen, sportzalen en gymzalen Beoefening van podiumkunst Overige R&T
Totaal
15
1%
10
5
10
1%
0
0
10 25
1% 2%
5 -20
0 5
1.010
100%
-90
0
Bron: BIRO, 2024 Figuur 37: werkgelegenheidsontwikkeling R&T-sector, gemeente Ommen 1200 1000 800 600 400 200 0 2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Bron: BIRO, 2024
7.2 Voorzieningen Voor recreanten en toeristen evenals de economie is het belangrijk een goed voorzieningenaanbod te hebben in de nabije omgeving. In gemeente Ommen komen bijvoorbeeld naar schatting €5,2 miljoen bestedingen bij de detailhandel en horeca terecht afkomstig van verblijfsrecreatie.3 In figuren 38A en 38B wordt de ontwikkeling van het aantal verkooppunten tussen 2015 en 2023 weergegeven voor de detailhandelbranches en horeca in Ommen Centrum en de complete gemeente. In 2023 telde Ommen Centrum 127 verkooppunten en de totale gemeente 252 verkooppunten. Het centrum huist dus ongeveer de helft van het totale aantal verkooppunten in de gemeente. Dit aandeel is sinds 2015 ongeveer constant. In zowel de gemeente als geheel als in Ommen Centrum is het aantal verkooppunten tussen 2019 en 2023 gedaald, met respectievelijk 10% en 9%. Alleen de horeca zag tussen 2019 en 2023 een toename in het aantal verkooppunten in zowel het centrum als de gemeente. Hoewel het totaal aantal verkooppunten is afgenomen, is de leegstand van verkooppunten wel afgenomen in 2023 ten opzichte van 2019. Het beeld van het aantal verkooppunten zien we ook bij het oppervlakte van de detailhandel (niet getoond). Deze nam in het centrum af met 17% (-2.500 m2) en in de gemeente met 9% (3.100 m2).
3 I&O research, Goudappel, BRO: Factsheet Koopstromen Oost-Nederland 2023
40/43
Figuur 38: ontwikkeling aantal verkooppunten detailhandelbranches en horeca 2015-2023 in: A) Ommen centrum 50 45 40 35 30 25 20 15 10
5 0 Dagelijks
Recreatief
Doelgericht
Horeca
2015
Cultuur & Ontspanning
2019
Diensten
Overig
Leegstand
Diensten
Overig
Leegstand
2023
B) Gemeente Ommen 60 50 40 30 20 10 0 Dagelijks
Recreatief
Doelgericht
Horeca
2015
Cultuur & Ontspanning
2019
2023
Bron: Factsheet Koopstromen Oost-Nederland 2023 Wanneer we de samenstelling van de branches naar verkooppunten binnen de detailhandel en de horeca vergelijken met de benchmarks4 valt op dat Ommen Centrum een oververtegenwoordiging heeft van recreatieve detailhandel, horeca en leegstand. Alle overige categorieën zijn ondervertegenwoordigd in het centrum van Ommen ten opzichte van de benchmark. In de gemeente als geheel is er geen oververtegenwoordiging van de recreatieve detailhandel, maar wel van de horeca, leegstand en, additioneel aan het centrum, de categorie overig. Het belang van de horeca blijkt uit de bestedingen van toeristen en recreanten. Van de eerder genoemde schatting van 5,2
4 Ommen centrum: centrumlocaties 10.000-20.000m2, gemeente Ommen: weinig stedelijk, 19.000
inwoners
41/43
miljoen euro aan bestedingen vanuit verblijfsrecreatie ging tweederde (3,5 miljoen euro) naar de horeca. Figuur 39: branchering van het voorzieningenaanbod op basis van het aantal verkooppunten in 2023: A) Ommen centrum 30% 25%
20% 15% 10% 5% 0% Dagelijks
Recreatief Doelgericht
Horeca
Ommen Centrum
Cultuur & Diensten Ontspanning
Overig
Leegstand
Overig
Leegstand
Benchmark
B) Gemeente Ommen 25% 20% 15% 10% 5% 0% Dagelijks
Recreatief Doelgericht
Horeca
Ommen gemeente
Cultuur & Diensten Ontspanning Benchmark
42/43
Bijlage 1: Scores BWI en per dimensie voor de veertig regio’s
43/43