1. Projectplan Verbeteren toegankelijkheid en vergroten beleving Kolonie Ommerschans

Verbeteren toegankelijkheid en vergroten beleving Kolonie Ommerschans De Kolonie Ommerschans, gelegen tussen Balkburg en Ommen, is onderdeel van de Koloniën van Weldadigheid, een uniek sociaal experiment uit de negentiende eeuw bedoeld om armoede te bestrijden. Wie het bijzondere erfgoedverhaal van de Kolonie Ommerschans tegenwoordig wil leren kennen, zal moeite hebben om dit zélf te ontdekken, omdat er op de schans en in de omgeving van de schans weinig overblijfselen te zien zijn uit het verleden. Een uniek samenwerkingsverband van meerdere lokale partijen, verenigd in de stichting Gebiedspartners Kolonie Ommerschans, wil hierin verandering brengen. Zij wil het verhaal van de Kolonie toegankelijk en ‘beleefbaar’ maken voor een breed publiek, zonder daarbij het verstilde en authentieke karakter van het gebied aan te tasten.

Korte geschiedenis De Koloniën van Weldadigheid werden in het begin van de 19e eeuw opgezet door Generaal Johannes van den Bosch als een experiment om het probleem van toenemende armoede en de overlast van landlopers en bedelaars op te lossen. Rijke burgers en Koning Willem I steunden dit plan. In 1818 begon de eerste kolonie: proefkolonie Frederiksoord in Drenthe. Het basisprincipe van de koloniën is om armoede te bestrijden door landontginning en werkverschaffing. Arme stedelingen (“paupers”) en wezen werd een kans op een beter bestaan geboden, op het platteland, waar ze onder strikte regels landbouw en nijverheid konden beoefenen. De centrale filosofie van de Koloniën van Weldadigheid was dat ieder mens zijn eigen lot in handen had door deugdzaam te leven en hard te werken. Er waren twee soorten koloniën: - Vrije koloniën: Frederiksoord (1818), Willemsoord (1820), Wilhelminaoord (1820) en Wortel (1822). Hier gingen mensen vrijwillig naartoe. - Onvrije koloniën: Ommerschans (1819), Veenhuizen (1823) en Merksplas (1825). Hier werden zwervers en bedelaars gedwongen geplaatst. De koloniën waren in Nederland en België, omdat deze landen samen één koninkrijk vormden (18151830). De Koloniën van Weldadigheid was een vooruitstrevend maar uiteindelijk weinig succesvol experiment.

Het systeem bleek financieel niet houdbaar omdat de doelgroepen zich moeilijk lieten omvormen tot productieve landarbeiders. Johannes van den Bosch had de maakbaarheid van de mens overschat. Uiteindelijk namen de Nederlandse en Belgische staat de koloniën over. De onvrije koloniën kregen de functie van tuchtschool of gevangenis. In 2021 zijn de koloniën Frederiksoord, Wilhelminaoord, Veenhuizen en Wortel UNESCO Werelderfgoed geworden. Dit betekent dat ze internationaal erkend worden als erfgoed met een unieke waarde voor de hele mensheid. Ze zijn belangrijk omdat ze laten zien hoe men vroeger probeerde armoede op te lossen door mensen in landbouwkolonies te laten werken. De landschappen en gebouwen die nog over zijn, vertellen een belangrijk verhaal over hoe de samenleving met arme mensen omging en hoe men dacht over de maakbaarheid van de mens. De andere koloniën hebben het Europees Erfgoedlabel.

Versie: 26 juni 2025

1/5

Bedelaarskolonie Ommerschans De Ommerschans was oorspronkelijk een militaire verdedigingsschans uit de 17e eeuw. In 1819 werd deze plek gekozen voor een ‘onvrije’ kolonie. Johannes van den Bosch kocht de oude schans en het omliggende land om er een bedelaarskolonie te vestigen. Het idee was om bedelaars een nieuw leven te laten opbouwen als landarbeider, door ze in te zetten voor de ontginning van ‘woeste gronden’ en deze om te zetten naar vruchtbare landbouwgronden. De landbouwgronden werden gecombineerd met 21 grote hoeves. Kolonie Ommerschans was ook een strafkolonie voor ‘probleemgevallen’ uit de vrije kolonies. Voor de huisvesting van de bedelaars werd midden op de schans een kazerne van 100 bij 100 meter gebouwd; in die tijd het grootste gebouw van Nederland. Hier leefden 1.000 tot 2.000 bedelaars, zwervers en landlopers samen. Mannen en vrouwen waren strikt gescheiden van elkaar. Deze mensen werden door de politie opgepakt in de steden in het westen van Nederland en naar de Ommerschans gebracht of rechtstreeks vanuit bedelaarshuizen gestuurd. Het leven in de Kolonie Ommerschans was zwaar. De kolonisten moesten hard werken, kregen weinig eten en sliepen in grote zalen zonder privacy. Velen probeerden te ontsnappen, maar werden gepakt en gestraft. De kolonie werd omringd door wachtposten om te voorkomen dat mensen zouden vluchten.

Tussen 1819 en 1890 zijn meer dan 5.000 kolonisten overleden in de Kolonie Ommerschans. Ze werden naamloos begraven in een massagraf. De plek van dit massagraf is nog steeds zichtbaar. In 1859 nam de Nederlandse staat de Kolonie Ommerschans over van de Maatschappij van Weldadigheid. In 1890 werd de bedelaarskolonie opgeheven. Daarna werd het terrein gebruikt voor een Rijks Opvoedingsgesticht voor jongeren en later TBS-kliniek Veldzicht (thans Centrum voor Transculturele Psychiatrie Veldzicht).

Wat is er al gedaan? De voormalige Kolonie Ommerschans heeft een totaaloppervlakte van 700 hectare en is voornamelijk in eigendom van agrariërs en particulieren, waarbij het agrarisch gebruik de boventoon voert. Het gebied van de militaire schans bestaat uit zo’n 75 hectare en is in eigendom van en wordt beheerd door Staatsbosbeheer. In 2009 is op verzoek van een aantal samenwerkende partijen een visiedocument opgesteld voor het terugbrengen van de zichtbaarheid van drie tijdlagen op en rond de Ommerschans: - De tijd van de militaire schans; - De tijd van de Kolonie; - De huidige tijd, met nadruk op de natuurwaarde van het ouder wordend bos, stinsenflora en rijk vogelleven. In de periode 2014-2017 is de zichtbaarheid van de militaire schans vergroot door het opnieuw aanbrengen van delen van de oude verdedigingswerken en het uitdiepen van grachten. Tussen 2012 en 2015 zijn onderdelen uit de Kolonietijd hersteld. Zo is op de begraafplaats het ‘baarhuisje’ gerenoveerd, de entree verbeterd met beplanting en is een toegangshek geplaatst. Verder is de natuurlijke ‘verruiging’ van het massagraf aangepakt en wordt er door Staatsbosbeheer gestuurd op een passende vegetatie van mossen, varens en berken.

Versie: 26 juni 2025

2/5

In 2024 is de stichting Gebiedspartners Kolonie Ommerschans opgericht. Dit unieke samenwerkingsverband bestaat uit de volgende partners: Bewoners Ommerschans Plaatselijk Belang / Ondernemersbelang Balkbrug Plaatselijk Belang Vinkenbuurt Vereniging De Ommerschans Staatsbosbeheer Centrum voor Transculturele Psychiatrie Veldzicht Vincent Robijn (directeur Collectie Overijssel) is de onafhankelijke voorzitter. Stichting Gebiedspartners is het overlegorgaan tussen alle betrokken stakeholders, ontwikkelt gezamenlijk activiteiten en projecten en voert deze uit. De uit te voeren activiteiten en projecten zijn opgenomen in een Werkagenda. De gemeenten Hardenberg en Ommen faciliteren de werkzaamheden van de stichting, met raad, daad en (financiële) middelen, onder andere ten behoeve van de organisatorische ondersteuning van de betrokken vrijwilligersgroep en de samenwerking met de andere Koloniën van Weldadigheid. In vergelijking tot die andere koloniën onderscheidt Ommerschans zich door het feit dat projecten en activiteiten door een stichting worden gecoördineerd die ‘van onderop’ georganiseerd is en op participatie met bewoners is gericht.

Overzicht van recente resultaten van de Stichting en zaken die in gang zijn gezet: Koloniekamer In 2023 is onder de noemer ‘Koloniekamer’ een centrale ontvangstlocatie en informatiepunt voor de Kolonie gerealiseerd in het Multifunctioneel Centrum ’t Trefpunt, aan de Meppelerweg 34 te Balkbrug. De informatie en teksten voor de panelen in de Koloniekamer zijn aangeleverd door vrijwilligers van Vereniging De Ommerschans.

Thematische wandelroutes Er zijn een tweetal thematische wandelroutes gerealiseerd: het Schanspad (een korte wandelroute, voorzien van QR-codes) en het Landbouwpad (een langere wandelroute voorzien van QR-codes en een drietal informatiepanelen). De informatie en teksten voor de routes zijn aangeleverd door vrijwilligers van Vereniging De Ommerschans en bewoners. Thematische fietsroutes Er wordt gewerkt aan een tweetal thematische fietsroutes. De ene is als algemene route opgezet aan de hand van het fietsknooppuntennetwerk. De andere zal meer een specifieke en fijnmazige invulling krijgen als gemarkeerde (of bepijlde) variant. De informatie en teksten voor de routes worden aangeleverd door vrijwilligers van Vereniging De Ommerschans en enkele bewoners. Versie: 26 juni 2025

3/5

Informatievoorziening, fysiek en digitaal Er worden meerdere informatiedragers ontwikkeld om het verhaal van de Kolonie Ommerschans op een aantrekkelijke wijze naar voren te kunnen brengen. Het gaat daarbij om websites, informatie- en overzichtsborden, buitenpanelen, kwalitatief beeldmateriaal, video, podcasts en digitale touchscreens. Mobiele expositie Er is een mobiele expositie over de Kolonie Ommerschans opgezet met een roll-up banner en vitrines. Deze wordt beheerd en ingezet door Vereniging De Ommerschans. Voor de financiering van de voornoemde activiteiten zijn allerlei gerelateerde fondsen en regelingen benaderd en ingezet.

Wat is ons plan? De stappen die sinds 2014 zijn gezet met concrete resultaten dragen positief bij aan de zichtbaarheid van Kolonie Ommerschans. Het ontbreekt echter nog aan adequate toegankelijkheid en een verdere doorvoering van het communicatieconcept, waarmee de geschiedenis van de Kolonie Ommerschans ter plekke op een laagdrempelige wijze ontdekt en beleefd kan worden. Insteek is dat de Kolonie Ommerschans beter kan aanhaken op het gezamenlijke verhaal van de Koloniën van Weldadigheid en kan meeliften met de bekendheid en populariteit van het UNESCO Werelderfgoed. Ons plan is specifiek gericht op het verbeteren van de toegankelijkheid van het schansgebied en het daarin op subtiele wijze aanbrengen van belevingselementen, die de verhaallijn van de Kolonietijd ondersteunen. Hiervoor ligt al een uitgebreid schetsontwerp klaar, inclusief begroting. Concrete gewenste acties zijn: - Het zodanig verbeteren met (half)verharding van de looppaden van het assenstelsel (of zichtlijnen) van het middengedeelte, dat deze slijtvast en stabiel is en voor iedereen toegankelijk. Op deze plek heeft ooit het hoofdgebouw van de Kolonie gestaan, met een afmeting van 100 meter bij 100 meter. -

Ondersteunende fysieke visualisatie van de contouren van het hoofdgebouw, in de vorm van een tweetal cortenstaal poort-objecten, met aan de oostzijde een open poort als symbolische verwijzing naar het licht en de vrijheid en aan de westzijde een getraliede poort als verwijzing naar het donker en de onvrijheid, als toevoeging over de looppaden.

-

Ondersteunende fysieke visualisatie rondom de kruising van het assenstelsel, voorzien van informatiedragers (met QR-code techniek).

-

Realisatie van een gedenk- of herinneringsteken voor de circa 5.000 kolonisten die naamloos zijn begraven in het aanliggende kerkhof. Dit terwijl de namen van deze overleden kolonisten wel bekend zijn dankzij de beschikbare archieven, die gedigitaliseerd zijn. Met grote regelmaat komen nazaten van de kolonisten een bezoek brengen aan Ommerschans.

-

Het met digitale technieken (Virtual Reality of Augmented Reality) visualiseren van het hoofdgebouw, gezien vanaf de buitenzijde van het schansterrein. Zo mogelijk hier een aantal bijgebouwen, waaronder het hospitaal, aan toevoegen. De betreffende visualisatie kan ook via de website van de Ommerschans worden getoond, evenals op het projectiescherm in de Koloniekamer, ondergebracht in Multifunctioneel Centrum ’t Trefpunt te Balkbrug.

Versie: 26 juni 2025

4/5

Welke stappen zijn of worden gezet? De afgelopen periode is: -

De klankbordgroep vanuit bewoners en gebiedspartijen geraadpleegd; Het definitief inhoudelijk (voor)ontwerp door stichting Gebiedspartners Kolonie Ommerschans bepaald; De begroting vastgesteld en de verkenning naar financieringsmogelijkheden opgestart;

De volgende vervolgstappen worden in de aankomende maanden gezet: -

Bestek gereed maken van het definitief ontwerp op basis van de te verstrekken opdracht; Voorbereidingen aanbesteding uitvoeringstraject. Inzetten op realisatie in de periode 2026/2027; Opstellen en uitvoeren communicatieplan; Beoogd opleveringsmoment: 2e helft 2027/ 1e helft 2028.

Wat hebben wij nodig? De begroting, op hoofdlijnen, omvat de volgende onderdelen: 1) Voorbereidende werkzaamheden (o.a. definitief ontwerp, vergunningen, aanbesteding); 2) Ontwerp, realisatie en plaatsing poorten (als fysieke visualisatie omvang hoofdgebouw); 3) Verbeteren padenstructuur ten behoeve van het verbeteren van de toegankelijkheid, voorzien van half-verharding (in de vorm van een assenkruis); 4) Informatievoorziening (met een combinatie van fysieke en digitale elementen); 5) Proces- en projectmanagement, communicatieactiviteiten en ondersteunende diensten. Uitgaande van een project- en uitvoeringsperiode van 2 jaar (2026 tot en met 2027) worden het totaal van de kosten begroot op € 475.000,-, exclusief BTW (of € 575.000,- inclusief BTW).

Stichting Gebiedspartners Kolonie Ommerschans Vincent Robijn voorzitter

Versie: 26 juni 2025

5/5