247 3 Bijlage 3 Voortgangsrapportage Erfgoedprogramma

Erfgoedprogramma Voortgangsrapportage en geactualiseerde beleidsagenda 2019-2022

Van: Gemeente Midden Groningen Gemeente Het Hogeland Gemeente Groningen Gemeente Loppersum Gemeente Appingedam Gemeente Delfzijl Gemeente Oldambt Provincie Groningen Ministerie van OCW Nationaal Coördinator Groningen

Groningen, april 2019

Erfgoedprogramma Voortgangsrapportage en geactualiseerde beleidsagenda 2019-2022 Voor u ligt de voortgangsrapportage van het Erfgoedprogramma 2019-2022 van de zes gemeenten in het aardbevingsgebied, de provincie Groningen, het ministerie van OCW en Nationaal Coördinator Groningen. In deze voortgangsrapportage van het Erfgoedprogramma leest u wat we met alle partners van dit programma sinds de oplevering in augustus 2017 gezamenlijk bereikt hebben. Daarnaast maken we de koppeling met het Nationaal Programma Groningen en presenteren we een geactualiseerde beleidsagenda 2019-2022. Ongeacht de vele ontwikkelingen blijven we ons inzetten voor onze doelstelling: “Groningen moet Groningen blijven”, met haar eigen, unieke gebiedsidentiteit. Óók in het aardbevingsgebied tijdens en na de uitvoering van schadeherstel en de versterking. Die gebiedsidentiteit wordt voor een groot deel bepaald door het culturele erfgoed en de ruimtelijke samenhang. Daarom werken we aan een sterk, toekomstbestendig Gronings erfgoed met en voor de mensen die er wonen, werken en verblijven.

Erfgoedprogramma 2019-2022 | 3

4 | Erfgoedprogramma 2019-2022

INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING EN LEESWIJZER 7 Leeswijzer9 1. INLEIDING

11

2. VOORTGANG ACTIEPUNTEN 2.1 Borgen van cultureel erfgoed (wettelijk en planologisch)  2.2 Provinciale Erfgoedmonitor 2.3 Subsidieregelingen onderhoud Rijksmonumenten  2.4 Budgetraming van onderhoud rijksmonumenten 2.5 Subsidie voor onderhoudsconditie rijksmonumenten 2.6 Erfgoedloket en Erfgoedadviesteam 2.7 Monumenten en de veiligheidsnorm NPR 2.8 Afwegingskader Erfgoed in het aardbevingsgebied

13 13 13 14 15 15 15 16 16

3. ONTWIKKELINGEN RONDOM ERFGOED 3.1 Versterkingsopgave en schadeherstel 3.2 Nationaal Programma Groningen

17 17 21

4. ORGANISATIE VAN HET ERFGOEDPROGRAMMA 4.1 Stuurgroep Erfgoedprogramma 4.2 Kernteam en klankbordgroep 4.3 Aanpassing van het programma management

22 22 22 22

5. BELEIDSAGENDA

23

BIJLAGE 1: KWALITEITSBORGING BIJ SCHADEHERSTEL EN VERSTERKING

27

BIJLAGE 2: STAND VAN ZAKEN BORGING ERFGOED 

31

BIJLAGE 3: PROVINCIALE OMGEVINGSVERORDENING (POV) 

35

BIJLAGE 4: BIJLAGE K (INFORMATIEF) – MONUMENTEN IN DE NPR

37 Erfgoedprogramma 2019-2022 | 5

6 | Erfgoedprogramma 2019-2022

SAMENVATTING EN LEESWIJZER Op 20 juli 2017 is het Erfgoedprogramma 2017-2021 gepubliceerd en op 25 augustus 2017 aan de Tweede Kamer aangeboden door de toenmalige minister van Economische Zaken, mede namens de minister van OCW. Het erfgoedprogramma is opgesteld door de zes, (toen twaalf) gemeenten1 in het aardbevingsgebied, de provincie Groningen, het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW)2 en Nationaal Coördinator Groningen (NCG), onder regie van de NCG en de provincie3. Aanleiding was de motie Dik-Faber, die vraagt om een samenhangend erfgoedbeleid voor het aardbevingsgebied. Het Erfgoedprogamma is een leidend beleidsdocument in de opgave van behoud en herstel van het cultureel erfgoed in de regionale aardbevingsproblematiek. Het beschrijft de gezamenlijke aanpak waarin lokale, provinciale en rijksoverheden samenwerken op regionaal niveau en waar alle partijen zich aan hebben gecommitteerd. In deze voortgangsrapportage staat wat we sinds de oplevering hebben gedaan, maar ook hoe we verder willen en wat we daarbij nodig hebben. Deze actualisatie is noodzakelijk, omdat nieuwe ontwikkelingen gevolgen hebben voor ons erfgoed. Enerzijds het feit dat de gaswinning uit het Groningenveld op termijn volledig wordt beëindigd en er minder gebouwen worden versterkt.

Anderzijds de instelling van het Nationaal Programma Groningen4, waarin ook bepaalde onderdelen uit het Erfgoedprogamma kunnen landen.

Resultaten Erfgoedprogramma Sinds de oplevering van het Erfgoedprogamma is er veel gebeurd! Alle spelers in het complexe veld van erfgoed zijn met 100% inzet aan de slag gegaan om het doel van het programma te bereiken: eigenaren, bewoners, gebruikers, gemeenten, provincie, Rijk, NCG en het Steunpunt voor Cultureel Erfgoed Groningen. Ervaringen zijn gedeeld, de onderlinge samenwerking is verbeterd en geïntensi-

veerd en er zijn mooie resultaten behaald. Dit was mogelijk vanwege de unieke samenwerking tussen al deze partijen en het feit dat zij elkaar toegang gaven tot het eigen netwerk. De belangrijkste resultaten zijn: • Borgen van cultureel erfgoed. Alle gemeenten in het aardbevingsgebied zijn voortvarend aan de slag gegaan met het aanwijzen van gemeentelijke monumenten en karakteristieke panden. • Provinciale Erfgoedmonitor. Alle rijks- en gemeentelijke monumenten zijn opgenomen in de provinciale Erfgoedmonitor. In 2019 worden ook alle karakteristieke en beeldbepalende panden en objecten toegevoegd. • Instrumenten om monumenteigenaren te ondersteunen. De provincie, NCG en het ministerie van OCW hebben samen instrumenten ontwikkeld om de eigenaren van monumenten te ondersteunen: -- Het Erfgoedloket, het Erfgoedadviesteam en een handreiking voor eigenaren. -- Het Afwegingskader deel 1, waarmee een eerste handreiking gegeven wordt aan eigenaren, overheden en professionals hoe om te gaan met versterking van gebouwd erfgoed; de nadere uitwerking daarvan volgt medio 2019. -- Twee subsidieregelingen voor regulier (RORG) en groot onderhoud (GRRG) van rijksmonumenten. In totaal was voor 2018 ruim 6,7 miljoen beschikbaar vanuit het ministerie van OCW (4 miljoen) en de provincie en de NCG (elk 1,35 miljoen).

-- Een aanvulling van de provincie van 2 miljoen op het ‘Cultuurfonds voor monumenten Groningen’ voor leningen met lage rente aan eigenaren van gemeentelijke monumenten en karakteristieke panden. Ruim 250 eigenaren hebben een subsidie of lening aangevraagd. De regelingen zijn geëvalueerd en per 1 april 2019 voortgezet.

De gemeenten Bedum, De Marne, Eemsmond en Winsum (per 1 januari 2019 samen de gemeente het Hogeland), de gemeenten Groningen en Ten Boer (sinds 1 januari 2019 samen met Haren de gemeente Groningen), de gemeenten Hoogezand-Sappemeer, Menterwolde en Slochteren (sinds 1 januari 2018 samen de gemeente Midden-Groningen) en de gemeenten Appingedam, Delfzijl en Loppersum. 2 Vanuit OCW is de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) direct betrokken als participant in het Erfgoedprogramma. 3 Vanaf 2019 maakt de gemeente Oldambt deel uit van het Erfgoedprogamma. 4 Zie hoofdstuk 3. 1

Erfgoedprogramma 2019-2022 | 7

Ontwikkelingen versterking en schadeherstel Versterking De Mijnraad heeft in juli 2018 een advies gegeven over de versterkingsopgave in relatie tot de terugdringing van de gaswinning. In opdracht van Rijk en regio heeft NCG op basis van dit advies het nieuwe ‘Plan van Aanpak’5 opgesteld. Het uitgangspunt dat maatwerk noodzakelijk is voor gebouwd erfgoed is overeind gebleven. Ook is in het plan vastgelegd dat de afspraken in het Erfgoedprogramma onverkort van kracht blijven. Het is de verwachting dat in totaal ca. 100 monumenten als risicovol worden aangemerkt en ca. 1000 karakteristieke panden. Voor de vertaling van het Plan van Aanpak hebben de gemeenten lokale uitvoeringsplannen opgesteld. De regio komt door deze aanpak nu zelf aan het roer van de uitvoering van de versterkingsaanpak. Elk jaar zal er een actualisatie van deze plannen plaatsvinden.

Schadeherstel Op het gebied van schadeherstel zijn twee ontwikkelingen van belang voor het erfgoed: de oprichting van de Tijdelijke Commissie Mijnbouwschade (TCMG) en het nieuwe wetsvoorstel Instituut Mijnbouwschade, dat moet leiden tot de overgang van de TMCG naar het Instituut Mijnbouwschade. Een verwijzing naar de uitgangspunten van het Erfgoedprogramma voor zorgvuldig schadeherstel van gebouwd erfgoed is opgenomen in het wetsvoorstel.

Nationaal Programma Groningen Het Nationaal Programma Groningen (NPG) is een tienjarig programma waarin bewoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties, aardbevingsgemeenten, provincie en rijk zich inzetten voor de toekomst van Groningen. Het programma is vooral gericht op leefbaarheid, sociale samenhang, stads- en dorpsvernieuwing, energietransitie en regionale economische ontwikkeling. Onderdelen uit het Erfgoedprogramma krijgen een plek in het Nationaal Programma Groningen (NPG). De gemeenten, provincie en Rijk willen vanwege de inhoudelijke raakvlakken het Erfgoedprogramma op een goede manier verbinden met het Nationaal Programma Groningen, zodat kansen worden benut, zonder huidige verworvenheden op te geven. Op 11 maart 201 is een bestuursovereenkomst getekend met afspraken over het NPG.6

https://www.nationaalcoordinatorgroningen.nl/actueel/nieuws/2018/11/2/rijk-provincie-en-gemeenten-stemmen-in-met-plan-van-aanpakversterking 6 https://nationaalprogrammagroningen.nl/downloads/bestuursovereenkomst-11-maart-2019/ 5

8 | Erfgoedprogramma 2019-2022

Beleidsagenda

• Stimuleren initiatieven herbestemming en doorbestemming • Aansluiten bij nationale erfgoeddeal

Een en ander landt in de beleidsagenda voor de komende periode: Voortgang actiepunten Erfgoedprogramma • Provinciale Erfgoedmonitor • Subsidieregelingen onderhoud en instandhouding monumenten • Fondsvorming • Voortzetten Erfgoedloket • NPR d.d. 1 november 2018 en monumenten • Afronden deel 2 Afwegingskader erfgoed in het aardbevingsgebied • Borging erfgoed • Kennisontwikkeling en monitoring • Kwaliteitsborging • Versterking en schade; erfgoed blijft maatwerk Ontwikkelingen rondom erfgoed • Versterking -- Uitwerken PvA versterking per gemeente -- Per gemeente en Versterkingspunt afspraken over meenemen RCE en Monumentencommissie in voortraject • Schade: Koppeling schadeherstel, onderhoud, versterken • Nationaal Programma Groningen -- Besluit over voorstel Erfgoedprogramma in NPG en inrichting budgetten >> Ontwikkelen apart programma Ruimtelijke Kwaliteit Groningen binnen NPG >> Afstemming zoeken met andere programma’s binnen het NPG • Asbest en erfgoed • Erfgoed, duurzaamheid, energiebesparing • Anticiperen op de nieuwe Omgevingsvisie in relatie tot erfgoed • Stimuleren vakmanschap • Stimuleren bredere initiatieven met erfgoedcomponent • Pilot Overschild karakteristieke panden • Onderzoek naar mogelijkheden en knelpunten Agrarisch erfgoed in het buitengebied • Mogelijkheid tot nulmeting onderhoudsconditie monumenten

Nieuwe organisatiestructuur Erfgoedprogramma • Alle gemeenten zitting laten nemen in het kernteam aangevuld met het provinciale Steunpunt Cultureel Erfgoed • Klankbordgroep uitbreiden met maatschappelijke organisaties, 2-3 keer per jaar bijeen • Continuering stuurgroep, 2-3 keer per jaar bijeen • Organisatie jaarlijkse brede erfgoed-dag voor overheid en stakeholders

Leeswijzer Na de inleiding van hoofdstuk 1 geven we in hoofdstuk 2 per actiepunt van de uitvoeringsagenda van het Erfgoedprogramma de stand van zaken weer. In hoofdstuk 3 komen de huidige ontwikkelingen en de positie van het Erfgoedprogramma aan de orde in relatie tot enerzijds de versterkingsopgave en het schadeherstel en anderzijds het NPG. In hoofdstuk 4 staat omschreven hoe de uitvoering van het Erfgoedprogramma nu is georganiseerd en welke aanpassingen nodig zijn. In hoofdstuk 5 sluiten we af met een geactualiseerde beleidsagenda, met een indicatie van de acties, kosten en wijze van uitvoering.

Erfgoedprogramma 2019-2022 | 9

10 | Erfgoedprogramma 2019-2022

1. INLEIDING Het Gronings erfgoed behouden voor onze inwoners en de toekomstige generaties in het aardbevingsgebied. Zodat Groningen ook Groningen blijft. Dat is de doelstelling van het gezamenlijke Erfgoedprogramma 2017-2021 van de twaalf (nu zes) gemeenten7 in het aardbevingsgebied, de provincie Groningen, het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en Nationaal Coördinator Groningen (NCG). In deze voortgangsrapportage leest u wat we hebben gedaan, waar we op dit moment in Groningen staan met ons erfgoed, hoe we verder willen gaan en wat we daarbij nodig hebben.

Erfgoedprogramma Het Erfgoedprogramma kwam in de zomer van 2017 tot stand onder regie van NCG en de provincie. Aanleiding was de motie Dik-Faber, die vraagt om een samenhangend erfgoedbeleid voor het aardbevingsgebied. In het programma staan de visie, verantwoordelijkheden, uitgangspunten, beleidsinstrumenten en financieringsinstrumenten benoemd. Ook is de verbinding gelegd met het met Meerjarenprogramma (MJP) Aardbevingsbestendig en Kansrijk Groningen, het programma van NCG waarin de aanpak versterking, schade, ruimtelijke kwaliteit, leefbaarheid en kansrijk Groningen is beschreven. Op 25 augustus 2017 zond het kabinet het Erfgoedprogramma aan de Tweede Kamer. Daarmee werd het een leidend beleidsdocument in de opgave van behoud en herstel van het cultureel erfgoed in de regionale aardbevingsproblematiek.

Samen veel stappen gezet Er is veel gebeurd de afgelopen periode! Alle spelers in het complexe veld van erfgoed zijn met 100% inzet aan de slag gegaan om het doel van het programma te bereiken: eigenaren, bewoners, gebruikers, gemeenten, provincie, Rijk, NCG en het Steunpunt voor Cultureel Erfgoed Groningen. Dankzij de unieke samenwerking tussen al deze partijen en het feit dat zij elkaar toegang gaven tot het eigen netwerk konden er veel stappen worden gezet. Ervaringen zijn gedeeld, de onderlinge samenwerking is verbeterd en geïntensiveerd en er zijn mooie resultaten behaald. Een essentiële stap was het in beeld brengen van het gebouwde erfgoed en dit wettelijk en planologisch te borgen, zodat de gebouwen de status van gemeentelijk monument, karakteristiek of beeldbepalend pand ook daadwerkelijk toegekend krijgen. De gemeenten hebben hierin de afgelopen periode veel werk verzet. Daarnaast hebben de provincie, NCG en het ministerie van OCW samen instrumenten ontwikkeld om de eigenaren van monumenten te ondersteunen: het Erfgoedloket, het Erfgoedadviesteam, het Afwegingskader deel 1 en twee subsidieregelingen voor regulier en groot onderhoud van rijksmonumenten. De eigenaren reageren hier positief op en maken boven verwachting veel gebruik van deze nieuwe mogelijkheden.

7

De gemeenten Bedum, De Marne, Eemsmond en Winsum (per 1 januari 2019 samen de gemeente Hogeland), de gemeenten Groningen en Ten Boer (sinds 1 januari 2019 samen met Haren de gemeente Groningen), de gemeenten Hoogezand-Sappemeer, Menterwolde en Slochteren (sinds 1 januari 2018 samen de gemeente Midden-Groningen) en de gemeenten Appingedam, Delfzijl en Loppersum. Per 2019 behoort Oldambt ook tot de aardbevingsgemeenten en daardoor partner van het Erfgoedprogamma.

Wending van de politiek Ondertussen stond de wereld niet stil en maakte de politiek in 2018 een belangrijke wending. Het Kabinet bepaalde dat de gaswinning uit het Groningenveld op termijn volledig wordt beëindigd. Op advies van de Mijnraad wordt een hernieuwde aanpak voor de versterkingsopgave ingericht. Erfgoedprogramma 2019-2022 | 11

Deze hernieuwde aan pak is beschreven in het Plan van Aanpak Mijnraad­advies8 (PvA). Inzet is nu om de meest risicovolle gebouwen in het gebied eerst te versterken, en niet meer van ‘van binnen naar buiten’ werken. Het PvA gaat alleen over de veiligheid. Om naast de veiligheid ook financieel ruimte te hebben om samen met inwoners, (maatschappelijke) organisaties en bedrijven aan de toekomst van Groningen te bouwen hebben Regio en Rijk het initiatief genomen een Nationaal Programma Groningen9 (NPG) in te richten. Bepaalde onderdelen uit het Erfgoedprogramma kunnen landen in het NPG. De Stuurgroep Erfgoedprogramma zal uiteindelijk uitspreken over hoe het NPG zich verhoudt tot het Erfgoedprogamma.

Beleidsagenda 2019-2022 De gezamenlijke visie van het Erfgoedprogramma wordt binnen deze dynamische omstandigheden voortgezet en doorontwikkeld. Samen willen we de cultuurhistorische identiteit en leefbaarheid van het gebied blijven koesteren en versterken. De versterkingsopgave is veranderd. Binnen de nieuwe kaders van het dichtdraaien van de gaskraan komen uit de borging en bescherming van het erfgoed nieuwe dilemma’s, kansen en koppelingen naar voren voor het gebouwde erfgoed, de eigenaren en de gebruikers. In deze voortgangsrapportage landt dit in een voorstel voor een geactua­liseerde beleidsagenda voor de komende periode.

8 9

https://www.nationaalcoordinatorgroningen.nl/downloads/beleidsnotas/2018/11/22/plan-van-aanpak-mijnraadadvies http://www.nationaalprogrammagroningen.nl/

12 | Erfgoedprogramma 2019-2022

2. VOORTGANG ACTIEPUNTEN In dit hoofdstuk staat de voortgang beschreven per actiepunt van de uitvoeringagenda van het Erfgoedprogramma. Daarbij is de indeling van

DOELSTELLING A –INSTANDHOUDING Het behouden en door ontwikkelen van Gronings erfgoed

hoofdstuk 4.2 (kosten en uitvoering) van het programma grotendeels

2.1 Borgen van cultureel erfgoed (wettelijk en planologisch)

aangehouden.

Voor het planologisch vastleggen van erfgoed moet het erfgoed worden geïnventariseerd, gewaardeerd, geduid en juridisch geborgd. In het Erfgoedprogramma is geconstateerd dat op dit gebied een grote opgave ligt voor de gemeenten. De afgelopen periode zijn alle gemeenten in het aardbevingsgebied voortvarend aan de slag gegaan met het aanwijzen van gemeentelijke monumenten en karakteristieke panden. In bijlage 2 staat per gemeente een totaaloverzicht van de huidige stand van zaken weergegeven.

2.2 Provinciale Erfgoedmonitor De provincie Groningen heeft de Erfgoedmonitor ontwikkeld. Deze monitor geeft een beeld van ons erfgoed en in welke bouwkundige staat van onderhoud dit is.

Rijks- en gemeentelijke monumenten Sinds november 2017 zijn alle rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten van Groningen in de monitor opgenomen. Dit betekent dat alle relevante data zijn verzameld door een visuele inspectie vanaf de straat. Steekproefsgewijs is er een check uitgevoerd door de Monumentenwacht. De gegevens van de rijksmonumenten (niet-woonhuizen) zijn ook in de landelijke Erfgoedmonitor opgenomen.

Karakteristieke en beeldbepalende panden en objecten Sinds de zomer 2018 voegt de provincie karakteristieke en beeldbepalende panden en objecten die gemeenten hebben opgenomen in hun bestemmingsplan toe aan de Provinciale Erfgoedmonitor. Inmiddels zijn de panden en objecten in de gemeenten Midden Groningen en Loppersum opgenomen. De komende maanden volgen in ieder geval de gemeenten Oldambt, het gebied van Ten Boer en een

Erfgoedprogramma 2019-2022 | 13

gedeelte van de gemeente Westerwolde. Daarbij is het een voorwaarde dat de gemeenten zelf met de eigenaar/bewoner gecommuniceerd hebben dat zij in een karakteristiek/beeldbepalend pand wonen. De verwachting is dat in totaal ongeveer 11.000 objecten in de monitor komen te staan. In totaal is ruim de helft nu opgenomen in de monitor10. Het streven is om 95% van de objecten eind 2019 in beeld te hebben. Dit is afhankelijk van het tempo van het gemeentelijke proces van aanwijzen en vastleggen. Uitkomsten over de staat van onderhoud volgen in 2019. De provincie wil de gegevens gebruiken voor beleidsdoeleinden. De gegevens kunnen ook beschikbaar gesteld worden aan andere overheden en belangstellenden via www.destaatvangroningen.nl. Dit echter op een geaggregeerd niveau, om binnen de kaders te blijven van de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG).

2.3 Subsidieregelingen onderhoud Rijksmonumenten In het Erfgoedprogramma is geconstateerd dat er weinig directe financiële ondersteuning is voor particuliere eigenaren van rijks monumentale woningen. Uitgesteld onderhoud komt juist bij deze groep meer voor. De provincie Groningen, NCG en het ministerie van OCW hebben gezamenlijk een financiële regeling ingericht. Achterliggende gedachte hierbij is de eigenaren te stimuleren hun pand in goede staat te brengen, zodat zo min mogelijk versterking nodig is en de panden beter bestand zijn tegen schade. Dit heeft geresulteerd in twee subsidieregelingen voor rijksmonumenten: • De regeling Groot Onderhoud en Restauratie Rijksmonumenten Groningen (GRRG). • De regeling Regulier Onderhoud Rijksmonumenten Groningen (RORG). Bij het opstellen van de regelingen stonden de eigenaar, het gebouw en eenvoud centraal. Beide regelingen zijn op 1 april 2018 van kracht geworden. In totaal was ruim 6,7 miljoen beschikbaar: 4 miljoen euro van het ministerie van OCW, 1,35 miljoen euro van de provincie Groningen en 1,35 miljoen euro van NCG. De bijdragen van OCW in dit dossier zijn uniek en worden specifiek alleen voor Groningen ingezet. De pilot voorziet duidelijk in een behoefte.Daarnaast heeft de provincie Groningen het ‘Cultuurfonds voor monumenten Groningen’ aangevuld met een bijdrage van

10

14 | Erfgoedprogramma 2019-2022

Ondertussen worden ook alle archeologische monumenten en archeologisch waardevolle terreinen opgenomen.

2 miljoen euro. Bij dit fonds kunnen eigenaren van gemeentelijke monumenten en karakteristieke panden terecht voor een lening met lage rente. De eigenaren reageren positief op de financieringsmogelijkheden. Ruim 250 eigenaren hebben een subsidie of lening aangevraagd. Dit is veel meer dan van tevoren was ingeschat. De looptijd van beide regelingen is daarom verlengd tot en met 31 maart 2019. De regelingen zijn inmiddels geëvalueerd en met de daaruit volgende aanpassingen met ingang van 1 april2 2019 voortgezet, eventueel met aanpassingen vanuit de evaluatie. Hiervoor is inmiddels een budget gereserveerd. Met name gemeenten vragen om de subsidieregelingen ook open te stellen voor gemeentelijke monumenten en karakteristieke panden. Deze mogelijkheid ten aanzien van gemeentelijke monumenten wordt verder verkend.

2.4 Budgetraming van onderhoud rijksmonumenten Goed onderhoud is de eerste bouwsteen van schadepreventie en versterking. Een goed onderhouden monument is immers in principe een sterker monument. In het Erfgoedprogramma is om een onderzoek gevraagd naar het benodigde onderhoudsbudget voor monumenten in het aardbevings­ gebied. NCG heeft de ‘Inventarisatie Benodigd Budget Monumenten Aardbevingsgebied’ door Libau laten opstellen. Deze inventarisatie is een modelmatig onderzoek onder 340 rijksmonumenten en geeft een indicatie voor de mogelijke onderhoudsbehoefte -zowel groot als klein- voor de komende 15 jaar. Volgens deze inventarisatie zou hiervoor in totaal ca. 73 miljoen nodig zijn. Doorgerekend voor het gehele aardbevingsgebied komt het benodigde onderhoudsbudget volgens deze modelmatige benadering uit op ca. 300 miljoen11. Advies bij deze budgetraming is om een bredere en gedetailleerde nulmeting van monumenten uit te voeren. Deze nulmetingen zouden op geaggregeerd niveau voor beleidsmatige doeleinden gebruikt kunnen worden om de onderhoudsbehoefte van het Groningse erfgoed nog beter inzichtelijk te maken. De hoeveelheid budget die uiteindelijk nodig is voor het onderhoud van het totale gebouwde erfgoed, is daarnaast ook afhankelijk van het aanwijzen van de gemeentelijke monumenten en karakteristieke panden.

11

2.5 Subsidie voor onderhoudsconditie rijksmonumenten NCG gaat een subsidieregeling opstellen voor eigenaren/beheerders van monumentaal erfgoed voor het opstellen van een kosteloze (aanvangs-onderhoudsinspectie (2019-2020). Deze nulmeting van het pand kan de monumenteigenaar ondersteunen bij het inzichtelijk krijgen van de onderhoudsconditie van het pand. Aan de hand van de uitkomsten kan eigenaar een doelgericht onderhoudsplan opstellen en subsidie aanvragen voor al dan niet groot- of regulier onderhoud. Voor informatie over deze subsidie kan men vanaf eind mei terecht op de website van NCG, het Erfgoedloket en de Monumentenwacht Groningen.

DOELSTELLING B – OPTIMALE BALANS

Optimale balans tussen veiligheid, schadeherstel en behoud Gronings erfgoed en ruimtelijke kwaliteit

2.6 Erfgoedloket en Erfgoedadviesteam Het Erfgoedloket en het daaraan gekoppelde Erfgoedadviesteam is conform het Erfgoedprogamma op 1 oktober 2017 gestart, met als opdracht eigenaren en bewoners van erfgoed in de aardbevingsregio te ontzorgen, te ondersteunen en waar nodig specialistische hulp te bieden. Het Erfgoedloket is ook vastgelegd in het Regeerakkoord 2017-2021. Er is een handreiking voor erfgoedeigenaren opgesteld, die bij het loket is af te halen. Sinds 1 oktober 2017 kan iedereen ook terecht op de website www.erfgoedloketgroningen.nl. In juli en september 2018 zijn twee drukbezochte inloopavonden georganiseerd. Deze inloopavonden zullen ook in 2019 georganiseerd worden.

Trendanalyse Erfgoedloket Het Erfgoedloket voorziet duidelijk in een behoefte. Het loket rapporteert ieder kwartaal over de werkzaamheden en analyseert de vragen die binnenkomen. Deze rapportages en trendanalyses leveren belangrijke informatie op om waar nodig processen en procedures te verbeteren. Het overgrote deel van de vragen komt van eigenaren van een rijksmonument. De meeste vragen gaan over de subsidieregelingen RORG en GRRG. Ondersteuning op dit vlak is gewenst. Op de tweede plaats staan de vragen over schades en daarna volgen vragen over versterkingen.

Prijspeil budgetraming is 2016.

Erfgoedprogramma 2019-2022 | 15

2.7 Monumenten en de veiligheidsnorm NPR NCG, de betrokken gemeenten en de provincie gebruiken de Nederlandse Praktijk Richtlijn (NPR) aardbevingen als veiligheidsnorm voor het toetsen van de sterkte van bestaande gebouwen. Deze geldt ook voor de persoonlijke veiligheid van de bewoners en gebruikers van monumenten. Veiligheidsmaatregelen moeten echter wel zoveel mogelijk samengaan met het behoud van het monumentale karakter van het pand. Dit vraagt om een specifieke beleidslijn voor de versterking van rijks- en gemeentelijke monumenten. Bij de actualisatie van de NPR in 2017 hebben NCG en OCW/RCE daarom extra budget beschikbaar gesteld voor de uitwerking van de Normstelling op monumenten. In de NPR 2018 is er een speciale monumentenparagraaf opgenomen inclusief een speciale erfgoedbijlage (Bijlage K). De NPR 2018 is gratis te downloaden op: https://www.nen.nl/NEN-Shop/Norm/NPR-99982018-nl.htm De ‘position paper’ die daar nog bij hoort volgt in het eerste kwartaal van 2019. Strekking van de aanpassingen in de NPR is dat voor een monument de mogelijkheid is gecreëerd om tijdelijk niet aan de norm te hoeven voldoen. In de position paper volgt nadere onderbouwing van de randvoorwaarden en kaders op basis waarvan een gemeente deze beleidsmatige beslissing in overleg met de eigenaar/ gebruiker kan nemen.

2.8 Afwegingskader Erfgoed in het aardbevingsgebied

NCG en RCE werken op dit moment aan deel 2 van het Afwegingskader Erfgoed en Aardbevingen. Naar verwachting is dit in het tweede kwartaal van 2019 klaar. Dit is een verdiepingsslag en een verdere uitwerking van techniek en proces. Dit deel bevat een soort ‘Typologieën catalogus’, waarin de maatregelen aan de hand van technische voorbeelden uit de praktijk helpen bij het versterkingsproces. Deze Typologieën Catalogus kan de eigenaar helpen meer inzicht te krijgen in de kwetsbare punten van zijn specifieke pand. Dit kan ook voor onderhoud en schadepreventie van nut zijn. Daarnaast kan het de restauratiearchitect, de constructeur, de eigenaar en de gemeente helpen om tot een versterkingsadvies te komen, waarin de balans tussen veiligheid, monumentwaarde en gebruik via maatwerk geborgd is.

Ruimtelijke kwaliteit In het Erfgoedprogramma is het vaststellen van ons erfgoed gekoppeld aan de ruimtelijke kwaliteit. Samen zorgen ze voor een specifieke gebiedsidentiteit. Vanuit het provinciale ERL-programma (Erfgoed, Ruimtelijke kwaliteit en Landschap) is samen met NCG-budget beschikbaar gesteld voor initiatieven vanuit de regio die bijdragen aan de ruimtelijke kwaliteit. Op 9 november 2018 hebben de initiatiefnemers kunnen pitchen. De drie winnaars van deze ronde krijgen elk een opdracht voor verdere uitwerking van hun initiatief tot een maximaal budget van 25.000 euro. Gezien de vele aanmeldingen is op 10 april 2019 een vervolg ronde georganiseerd13. De RCE stelt hiervoor ook een budget beschikbaar. De aandacht voor ruimtelijke kwaliteit en landschap vraagt verdere uitwerking naar de toekomst. Mogelijk gaan we dit ook binnen het NPG oppakken via een apart programma Ruimtelijke Kwaliteit Groningen.

De bouwkundige ingrepen die nodig zijn voor het versterken kunnen grote impact hebben op de monumentale waarden van het gebouw. Actiepunt uit het Erfgoedprogramma is het opstellen van een kader om bij de versterkingsopgave van het cultureel erfgoed op een zorgvuldige manier afwegingen te kunnen maken. Dit Afwegingskader Erfgoed en Aardbevingen deel 112 is opgesteld door de RCE en NCG en op 1 maart 2018 gepubliceerd. Het kader is een middel om te komen tot een optimaal versterkingsplan voor gebouwd erfgoed in het aardbevingsgebied en beschrijft de kaders waarbinnen een gemeente als bevoegd gezag besluiten moeten nemen vanuit haar wettelijke bevoegdheid. Het kader kent drie invalshoeken: veiligheid, cultuurhistorie en gebruik. Het gaat erom een goede balans te vinden tussen deze drie. Het afwegingskader is in eerste instantie bedoeld voor gemeenten, maar ondersteunt in het hele versterkingsproces ook de experts en de eigenaren van erfgoedpanden. 13 12

https://www.nationaalcoordinatorgroningen.nl/onderwerpen/erfgoed/afwegingskader

16 | Erfgoedprogramma 2019-2022

https://www.provinciegroningen.nl/actueel/nieuwsartikel/vier-initiatieven-met-steun-van-provincie-aan-de-slag-met-groningererfgoed/

3. ONTWIKKELINGEN RONDOM ERFGOED Het Erfgoedprogramma staat niet op zichzelf. Er zijn ontwikkelingen die ook

3.1 Versterkingsopgave en schadeherstel

het Groningse erfgoed raken en die invloed hebben op het bepalen van de

In 2018 besloot het Kabinet de gaswinning gefaseerd af te bouwen. De Mijnraad heeft geconcludeerd dat door versneld stoppen van de gaswinning de veiligheid in Groningen toeneemt. Dat betekent dat de versterkingsaanpak verandert. Op 2 juli 2018 hebben Rijk, provincie en gemeenten besloten de adviezen van de Mijnraad als basis te nemen voor de herijking van de versterkingsoperatie. Samen met onder andere gemeenten, woningcorporaties en Centrum Veilig Wonen heeft NCG een plan van aanpak voor de versterkingsoperatie gemaakt14. Het plan van aanpak vervangt grotendeels het Meerjarenprogramma waarmee NCG eerder werkte. De aanpak focust zich op twee belangrijke ingrediënten: het zo snel mogelijk in uitvoering nemen van de meest risicovolle gebouwen en een

beleidsagenda voor de komende periode. In dit hoofdstuk staan we stil bij de ontwikkelingen rond de versterkingsopgave, het schadeherstel en het Nationaal Programma Groningen.

14

https://www.nationaalcoordinatorgroningen.nl/actueel/nieuws/2018/11/2/rijk-provincie-en-gemeenten-stemmen-in-metplan-van-aanpak-versterking

Erfgoedprogramma 2019-2022 | 17

versnelling van de versterkingsaanpak. De zes gemeenten in het aardbevingsgebied hebben het plan van aanpak vertaald in lokale uitvoeringsplannen.

Versterking Voor de versterking van gebouwd erfgoed is maatwerk noodzakelijk. Dit uitgangspunt is overeind gebleven in het nieuwe ‘Plan van Aanpak’ (PvA) dat NCG heeft opgesteld in opdracht van Rijk en Regio, op basis van het advies van de Mijnraad in juli 2018. In het plan is vastgelegd dat de afspraken, gemaakt in het Erfgoedprogramma, onverkort van kracht blijven. Het PvA gaat uit van inspectie van de meest risicovolle panden in het gebied, de P50 (gebouwen met een verhoogd risicoprofiel) en de P90 (gebouwen met een licht verhoogd risicoprofiel). Welke gebouwen dit zijn, wordt ingeschat op basis van het zgn. “Hazard and Risk Assessment model” (HRA). Van bijna alle gemeenten is het PvA door de SodM vastgesteld. Momenteel is het de verwachting dat in totaal ca. 100 monumenten als risicovol worden aangemerkt en ca. 1000 karakteristieke panden. Hoe de exacte versterkingsopgave wordt, is afhankelijk van de verdere uitwerking van het PvA per gemeente. Een deel van de monumenten zit al in eerder gestarte programma’s vanuit het Meerjarenprogramma (MJP), zoals de drie batches en eigen initiatief/ Heft in Eigen Hand. Deze programma’s gaan gewoon door conform gemaakte afspraken.

Per gemeente en uitvoerende organisatie zal specifiek de afspraak gemaakt moeten worden dat, wanneer het de versterking van een erfgoedpand betreft, er in overleg met de eigenaar altijd eerst een vooroverleg met gemeente, de RCE en/of de Monumentencommissie wordt gepleegd. Dit voordat het versterkingsplan definitief wordt uitgewerkt. Het ontlast de eigenaar-bewoner, zorgt voor een zorgvuldige benadering van de opgave en voorkomt onnodige vertraging op het vergunningstraject. Dit is van groot belang; de veranderde opgave heeft namelijk al veel vertraging en daardoor onzekerheid bij eigenaren doen ontstaan. Er is dringende behoefte aan duidelijkheid en snelheid.

Schadeherstel Voor het erfgoed zijn twee ontwikkelingen op het gebied van schadeherstel van belang: de oprichting van de Tijdelijke Commissie Mijnbouwschade en het nieuwe wetsvoorstel mijnbouwschade Groningen. De schadeafhandeling verloopt zeer traag. Er is nog geen

18 | Erfgoedprogramma 2019-2022

koppeling gemaakt met de versterking. Ook is er nog geen proces ingericht om zwaar beschadigde panden die niet bij een batch horen in de versterkingsopgave te krijgen. Daarnaast is de koppeling tussen onderhoud/verduurzaming en schade niet afgestemd. Erfgoedpartners maken zich ernstig zorgen over de inzet van expertise die ingezet wordt bij schade aan erfgoed. • Tijdelijke Commissie Mijnbouwschade Vanaf 19 maart 2018 kunnen bewoners en ondernemers in het midden- en kleinbedrijf voor het melden van schade alleen nog terecht bij het schadeloket van de Tijdelijke Commissie Mijnbouwschade Groningen. Voor die tijd lag de schadeafhandeling bij het CVW en voor complexe gevallen bij de NCG. Bij de TCMG vallen monumenten onder de zogenaamde specials. De TCMG zal deze special-dossiers volgens het first in-first out principe oppakken. De TCMG adviseert over de toe te passen herstelmethodiek, maar de aanvrager is zelf verantwoordelijk voor de uitvoering. De verantwoordelijkheid van een monumentwaardig herstel ligt nu bij de monumenteigenaar. Voor adviezen hierover kan men terecht bij het Erfgoedloket. • Nieuw wetsvoorstel Instituut Mijnbouwschade Groningen In de Memorie van Toelichting van het nieuwe Wetsvoorstel Mijnbouwschade Groningen wordt aandacht besteed aan de omgang met erfgoed.

Een verwijzing naar de uitgangspunten van het Erfgoedprogramma voor zorgvuldig schadeherstel van gebouwd erfgoed is opgenomen. In dit wetsvoorstel wordt de instelling van het Instituut Mijnbouwschade geregeld. In het najaar van 2018 is het voorgelegd aan de Raad van State. De Tweede Kamer zal het wetsvoorstel naar verwachting begin 2019 behandelen. Zowel in het huidige als in het nieuwe wetsvoorstel is gewezen op de afspraken die conform het Erfgoedprogamma van kracht zijn en op het feit dat schadeafhandeling in lijn in dient te zijn met de Erfgoedwet en Wabo.

Kwaliteitsborging Het herstellen van schade of het versterken van een pand met een monumentaal karakter vraagt om specialistische kennis. Het gaat om kennis over de waarden en de bouwkundige kenmerken, maar ook over de te kiezen materialen en bouwwijze. Randvoorwaarde is de borging van de kwaliteit in zowel opname als uitvoering. NCG heeft daarom samen met de RCE en de provincie Groningen kaders opgesteld voor deskundige uitvoering door experts en adviseurs, die betrokken zijn bij de schadeafhan-

deling en versterking van het gebouwde erfgoed (zie bijlage 3). Deze kaders voor kwaliteitsborging zijn gedeeld met het CVW en de TCMG. Het is aan het bevoegd gezag om bij ingrepen aan een monument over de kwaliteitsborging te waken.

Asbest en erfgoed De verschillende overheden houden zich bezig met de asbest problematiek met betrekking tot het erfgoed. Dit zal gezamenlijk worden opgepakt; binnen bestaande regelingen wordt ruimte gezocht om eigenaren te ondersteunen.

Erfgoed en duurzaamheid In het kader van ontwikkeling van innovatie en duurzaamheid hebben provincie, NCG en RCE op 17 oktober 2018 een gezamenlijke kennissessie georganiseerd over het toekomstperspectief voor verduurzaming en erfgoed. Eigenaren konden op deze dag informatie ophalen over de mogelijkheden van de verduurzaming van hun pand. Hierover wordt in 2019 verder gesproken ook in het licht van koppeling van regelingen en subsidies van verschillende (rijks)overheden op dit gebied.

Erfgoedprogramma 2019-2022 | 19

- MODEL ERFGOEDPROGRAMMA IN RELATIE TOT HET NPG NPG ERFGOEDPROGRAMMA

INSTANDHOUDING

KANSRIJK

FINANCIERING VANUIT NATIONAAL PROGRAMMA : € 20 MILJOEN

FINANCIERING PARTNERS ERFGOEDPROGRAMMA

50% COFINANFIERING PARTNERS ERFGOEDPROGRAMMA

GOVERNANCE CONFORM HUIDIGE BESTUURLIJKE LIJNEN ERFGOEDPROGRAMMA

GOVERNANCE CONFORM HUIDIGE BESTUURLIJKE LIJNEN ERFGOEDPROGRAMMA

BORGING ERFGOED

KANSRIJK

MONITORING ERFGOED

HERBESTEMMING ERFGOED

REGELINGEN INSTANDHOUDING

VERDUURZAMING ERFGOED

ERFGOEDLOKET EN ERFGOEDADVIESTEAM

AANPAK KARAKTERISTIEKE PANDEN

KWALITEITSEISEN EN KADERS

INVESTERING IN VAKMANSCHAP EN OPLEIDINGEN

GEZAMELIJKE

REGELINGEN! KOPPELING NAAR OPGAVE VERSTERKING EN

20 | Erfgoedprogramma 2019-2022

ERL

TOOLS

ERFGOED TELT

POSITIE EIGENAAR

KOPPELING ONDERHOUD SCHADE VERSTERKING

ERFGOED DEAL

AFSTEMMING RUIMTELIJKE KWALITEIT

AFSTEMMING LOKALE PLANNEN

3.2 Nationaal Programma Groningen Op 5 oktober 2018 hebben de gemeenten in het aardbevingsgebied, de provincie Groningen en het kabinet het startschot gegeven voor het Nationaal Programma Groningen (NPG). Met het programma bouwen regio en Rijk met inwoners, (maatschappelijke) organisaties en bedrijven aan de toekomst van Groningen. Het Nationaal Programma Groningen is op 11 maart 2019 door alle partijen ondertekend. Het Nationaal Programma Groningen (NPG) is een tien jarig programma waarin bewoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties, aardbevingsgemeenten, provincie en rijk zich inzetten voor de toekomst van Groningen. Het programma is vooral gericht op leefbaarheid, sociale samenhang, stads- en dorpsvernieuwing, energietransitie en regionale economische ontwikkeling. Onderdelen uit het Erfgoedprogramma krijgen een plek in het NPG. Gemeenten gaan lokale programmaplannen maken gericht op behoud van hun erfgoed. Het is belangrijk om de samenwerking die in het erfgoedprogramma is ontstaan, voort te zetten. Om die reden worden de partijen achter het huidige erfgoedprogramma uitgenodigd om een actief vervolg te geven aan dat erfgoedprogramma. Vanuit het Nationaal Programma Groningen wordt maximaal 20 miljoen euro beschikbaar gesteld voor uitvoering van een erfgoedprogramma gedurende de looptijd van het Nationaal Programma Groningen.

Hiervoor geldt van de aanvragende partijen een cofinancieringseis van 50%. In het geval van de gemeenten mag de eigen bijdrage (ook) afkomstig zijn uit het lokale programmabudget (Nationaal Programma Groningen programma Lokaal). Voortzetting van de huidige samenwerkingsstructuur binnen het Erfgoedprogamma blijft van belang: • Erfgoedbeleid vraagt om maatwerk en een integrale aanpak. • De Tweede Kamer en Provinciale Staten hebben gevraagd om samenhangend en gezamenlijk beleid en uitvoering met betrekking tot erfgoed (Motie Dik-Faber). • Alle partners van het Erfgoedprogramma geven aan dat zij het regionaal aangestuurde programma willen voortzetten en uitbouwen. Deze governance staat al jaren en functioneert goed. De taakverdeling tussen rijk, provincie, gemeenten en NCG is al afgesproken en met de Tweede kamer gecommuniceerd. Door het Erfgoedprogramma op een goede manier te verbinden met het NPG, worden kansen benut, zonder de huidige verworvenheden op te geven.

Erfgoedprogramma 2019-2022 | 21

4. ORGANISATIE VAN HET ERFGOEDPROGRAMMA 4.1 Stuurgroep Erfgoedprogramma De coördinatie van het Erfgoedprogramma ligt in handen van NCG. Om de voortgang te monitoren is de stuurgroep Erfgoed ingesteld. In de stuurgroep nemen vertegenwoordigers van het Rijk – het Ministerie van OCW – de provincie Groningen, NCG en alle betrokken gemeenten in het aardbevingsgebied plaats. De stuurgroep is in 2018 tweemaal bij elkaar geweest; op 14 februari en op 10 oktober. Dit onder wisselend voorzitterschap van resp. de provincie en NCG. De provincie en NCG bereidden gezamenlijk de agenda van de vergadering voor.

4.2 Kernteam en klankbordgroep De stuurgroep krijgt input van het kernteam Erfgoedprogramma en van de klankbordgroep Erfgoedprogramma. In het kernteam zit een afvaardiging van de deelnemers van het programma. Het kernteam kwam ongeveer elke zes weken bij elkaar om de voortgang te bespreken. In de klankbordgroep zijn alle deelnemers vertegenwoordigd. De klankbordgroep is in de afgelopen periode vijf keer bij elkaar geweest. Dit werd vaak gecombineerd met een excursie of inhoudelijke discussie. Zo is een bezoek gebracht aan de versterkte Molukse kerk in Appingedam en is een gesprek gevoerd met de Vereniging Groninger Monument Eigenaren. Verschillende werkgroepen hebben onderdelen verder uitgewerkt en er is goed contact opgebouwd in de regio.

4.3 Aanpassing van het programma management Het Erfgoedprogramma loopt door tot en met 2021. Een aantal ontwikkelingen vraagt om een herinrichting van de overlegstructuur.

Herindeling Het afgelopen jaar is het gemeentelijke landschap in de provincie Groningen door herindeling veranderd. Komende jaren zullen er nog meer gemeenten worden samengevoegd.

22 | Erfgoedprogramma 2019-2022

• Per 1 januari 2018 vormden de gemeenten Hoogezand-Sappemeer, Menterwolde en Slochteren samen de nieuwe gemeente Midden-Groningen. • Per 1 januari 2019 zijn de volgende gemeenten ontstaan: -- Gemeente Het Hogeland: De Marne, Eemsmond, Bedum en Winsum. -- Gemeente Groningen: Groningen, Ten Boer en Haren. Haren is formeel geen aardbevingsgebied. • In 2021 zullen ook de gemeenten Loppersum, Delfzijl en Appingedam samenvoegen. • In 2019 is de gemeente Oldambt toegevoegd aan het aardbevingsgebied en is deze gemeente ook partner van het Erfgoedprogramma. Door de herindeling zijn de gemeenten groter geworden en kunnen zij gemeentelijk bestuur en taken ook in de toekomst goed uitvoeren. Vanwege de herindeling zou de overlegstructuur als volgt kunnen worden ingericht: • Kernteam: Alle aardbevingsgemeenten, provincie, OCW, NCG en het Steunpunt Cultureel Erfgoed Groningen zijn vertegenwoordigd in het kernteam. Het kernteam komt eens per zes weken bij elkaar. • Kernteam +: Het kernteam, aangevuld met maatschappelijke partners. Deze komt twee tot drie keer per jaar bij elkaar. -- Maatschappelijke partners: VGME, Steunpunt Cultureel Erfgoed, Erfgoedloket, Monumentenwacht. • De stuurgroep blijft volgens de huidige opzet ingericht, aangevuld met de gemeente Oldambt. De vertegenwoordiging uit de gemeenten is door de herindeling verminderd.

De stuurgroep komt twee tot drie keer per jaar bij elkaar. • Jaarlijks zou er een brede Erfgoed-dag voor overheid en stakeholders georganiseerd kunnen worden. Op de agenda staan zaken uit het Erfgoedprogramma en de beleids­agenda die om verdieping en verrijking vragen. • Er is en blijft afstemming met diverse netwerken, zoals het Monumentenberaad, het Erfgoedloket de Vereniging Monument Eigenaren Groningen et cetera.

Governance voor het aardbevingsdossier NCG gaat over van een coördinerende organisatie naar een uitvoerende organisatie. De governance hiervoor moet nog verder worden ingericht. Het is van groot belang dat de koppeling tussen versterking en schadeherstel meegenomen wordt. Mogelijk heeft een veranderde governance gevolgen voor het erfgoeddossier. Alle partijen hebben de voorkeur voor continuering van de huidige structuur van het Erfgoedprogramma.

Nationaal Programma Groningen Zoals omschreven in hoofdstuk 3 heeft het Erfgoedprogramma een relatie met het NPG. Hoe deze relatie organisatorisch vorm krijgt zal verder worden uitgewerkt.

Schadeafhandeling Afstemming met de Tijdelijke Commissie Mijnbouwschade Groningen (en in 2019 het Instituut Mijnbouwschade) is belangrijk. Vanuit het Erfgoedprogramma wordt verkend hoe deze afstemming het beste kan plaatsvinden. Dit is zowel van groot belang voor de koppeling schade-versterken als de koppeling schade- restauratie-onderhoud.

5. BELEIDSAGENDA Het Erfgoedprogramma is een dynamisch programma en wordt op basis van nieuwe kennis en ervaring met allerlei partijen steeds verder ontwikkeld. Het is nog te vroeg om een analyse te maken wat het Erfgoedprogramma heeft opgeleverd. Wat we in dit hoofdstuk wel kunnen doen is op basis van de stand van zaken en de nieuwe ontwikkelingen een voorstel doen voor de beleidsagenda voor de komende periode. De beleidsagenda bestaat uit de volgende onderdelen: 1. Continuering van het Erfgoedprogramma. 2. Doorontwikkeling van de beleidsagenda voor het Erfgoedprogramma, gekoppeld aan het NPG. 3. Herinrichting van het programmamanagement. Op volgende pagina’s is de beleidsagenda per actiepunt uitgewerkt.

Erfgoedprogramma 2019-2022 | 23

Actiepunt

Planning

Budget

Trekker

Eind 2019

€ 150.000 (2019) € 50.000 (vanaf 2020, per jaar voor onderhoud)

Provincie

€ 4.000.000 € 1.350.000 € 1.350.000 (2018) € 4.000.000 € 1.350.000 € 1.350.000 (2019)

OCW, Provincie, NCG

CONTINUERING ACTIEPUNTEN ERFGOEDPROGRAMMA 1. Provinciale Erfgoedmonitor a. Verder vullen met karakteristieke en beeldbepalende panden en objecten b. Verder vullen met archeologische monumenten en archeologisch waardevolle terreinen die nog niet zijn opgenomen. c. Uitkomsten staat van onderhoud. 2. Subsidieregelingen, Fonsvorming a. Evaluatie regelingen GRRG en RORG en voortzetten met ingang van 1 april 2019, met eventuele aanpassingen vanuit de evaluatie.

RCE

2019 01-04-19

b. Onderzoeken mogelijkheid om de subsidieregelingen ook open te stellen voor gemeentelijke monumenten en karakteristieke panden. c. Fondsvorming: komen tot één fonds voor Groninger Monumenten (rijks, provinciaal en karakteristiek) voor schadeherstel, versterking, onderhoud en verduurzaming.

OCW Provincie NCG Allen Allen

3. Voortzetten Erfgoedloket

2017-2020

€ 220.000 per jaar

NCG-budget Provincie uitvoering

4. Monumenten en de veiligheidsnorm NPR: NPR 2018, erfgoedbijlage K en Position paper

01-05-19

€ 100.000 € 65.000 (Eenmalig, verspreid over 2018- 2019)

RCE NCG

5. Afronden Afwegingskader erfgoed in het aardbevingsgebied deel 2

01-05-19

€100.000 € 60.000 (Verspreid over 2018- 2019)

RCE NCG

6. Borging erfgoed

Gemeenten

7. Kennisontwikkeling

Allen

8. Kwaliteitsborging

Allen

9. Versterking a. Uitwerken Plan van Aanpak versterking per gemeente b. Per gemeente en Versterkingspunt afspraak maken dat de RCE en de Monumentencommissie al in het voortraject worden meegenomen, zodra bekend is dat een rijks- of gemeentelijk monumentaal pand versterkt moet worden.

24 | Erfgoedprogramma 2019-2022

Gemeenten Gemeenten, RCE, NCG.

Actiepunt

Planning

Budget

Trekker Allen

10. Schade a. Koppeling schadeherstel- onderhoud- versterken b. Monitoring kwaliteitsborging ONTWIKKELINGEN RONDOM ERFGOED 11. Asbest en erfgoed

Allen

12. Erfgoed, duurzaamheid, energiebesparing

Allen

13. Anticiperen op de nieuwe Omgevingsvisie i.r.t. erfgoed

Allen Vanuit het NPG wordt voor erfgoed €20.000.000 beschikbaar gesteld tegen een cofinanciering van 50%

14. Nationaal Programma Groningen a. Besluit over voorstel Erfgoedprogramma in NPG en de inrichting van de budgetten.

Allen

b. Ontwikkelen van een apart programma Ruimtelijke Kwaliteit Groningen binnen NPG. 15. Stimuleren vakmanschap

Allen

16.Bredere Initiatieven met erfgoedcomponent stimuleren

Allen €2.000.000,- incl. handelingskosten

17. Pilot Overschild Karakteristieke panden

Allen

18. Onderzoek naar mogelijkheden en knelpunten Agrarisch erfgoed in het buitengebied 19. Brede nulmeting monumenten n.a.v. budgetraming Monumenteigenaren kunnen binnen het aardbevingsgebied een onderhoudsconditie van hun pand laten opstellen door de Monumentenwacht. Dit ter ondersteuning van het opstellen van een onderhoudsplan. Daarnaast kan de kwaliteit en onderhoudsbehoefte van het Groningse erfgoed nog beter inzichtelijk worden. 20. Stimuleren initiatieven herbestemming en doorbestemming

Provincie, RCE, Gem. Midden Groningen,

2019-2020

€ 250.000 (2019-2020)

NCG

Allen

ORGANISATIE ERFGOEDPROGRAMMA 21. Nieuwe organisatiestructuur a. Alle gemeenten zitting laten nemen in het kernteam. b. Klankbordgroep uitbreiden met maatschappelijke organisaties, vergaderen 2-3 x per jaar. c. Continuering Stuurgroep, vergaderen 2/3 x per jaar d. Jaarlijks een brede erfgoed-dag voor overheid en stakeholders organiseren.

Allen

Erfgoedprogramma 2019-2022 | 25

26 | Erfgoedprogramma 2019-2022

BIJLAGE 1: KWALITEITSBORGING BIJ SCHADEHERSTEL EN VERSTERKING Dit stuk is vanuit het Erfgoedprogramma opgesteld door RCE, Monumentenwacht, Provincie en NCG. Werkzaamheden welke voor schadeherstel en de versterkingsopgave aan erfgoed worden uitgevoerd, zijn complex. Daarnaast zijn er vaak aanvullende gegevens van het pand nodig. Daarom wordt voor Erfgoed een bijzondere aanpak voorgeschreven zodat de kwaliteit in het hele proces wordt gewaarborgd.

1. Kaders voor de opname, beoordeling en versterking van een erfgoedpand op hoofdlijnen • Bij de opname van een monument: -- opstellen van een cultuurhistorische waardestelling, -- opstellen van een onderhoudsconditie van het pand conform NEN2767-Rgd BOEI. • Bij opstellen van een versterkingsadvies: -- betrekken van een restauratiearchitect voor rijks- en gemeentelijke monumenten, -- betrekken van de erfgoedspecialist bij karakteristieke panden. >> rekening houden met de bijzondere status van het pand, >> opstellen van het advies op basis van de afweging tussen veiligheid, gebruik en erfgoed­ waarde, waarbij veiligheid de norm blijft, >> “Afwegingskader Erfgoed” wordt als kader meegenomen in de afwegingen versterkingsplan, >> bij rijks- en gemeentelijke monumenten de Monumentencommissie/ RCE in het voortraject betrekken als adviseur van de gemeente, >> bij karakteristieke panden zoveel mogelijk de versterkingsmaatregelen aan de binnenzijde van het gebouw ontwerpen, om de karakteristieke waarden niet aan te tasten. • Bij het uitvoeren van een versterking: -- opdrachtgevers en eigenaren moeten verzekerd zijn van een verantwoorde uitvoering. Voor alle stappen geldt: • Inzetten van experts die aangesloten zijn bij een beroepsorganisatie/ register. • Inspraak van de bewoner in de keuze van de experts.

2. Kwaliteitseisen Experts Voor schadeherstel en een versterkingsopgave wordt alleen het erfgoed met een geborgde status in acht genomen. Alle experts die voor erfgoed worden ingezet dienen de koppeling tussen veiligheid, gebruik en waarde te kunnen maken. Deze experts behoren naast de technische, economische en maatschappelijke componenten - afhankelijk van de opgave – ook een deskundigheid hebben op bouwhistorisch en/ of cultuurhistorisch vlak. Naast aantoonbare kennis op het gebied van restauratie, bouwhistorie en/of cultuurhistorie, heeft het de voorkeur bij om bij de versterkingsopgaven ook experts te betrekken die competenties hebben om belangen te verbinden, koppelkansen te ontdekken en eventuele de eventueel extra opgave herbestemming mee kunnen nemen in de opdracht. De uitvoerende partij dient hiervoor een ruime pool van de experts met erfgoeddeskundigheid samen te stellen. Bij versterken is de opgave dusdanig complex dat deze experts al aan de voorkant van het proces meegenomen dienen te worden. A. Architecten 1. In monumenten gespecialiseerde architect is als ARCHITECT ingeschreven in het Architectenregister, beheert door het Bureau Architectenregister (SBA)15. Dit is een VEREISTE.

15

De doelstellingen van de Wet op de architectentitel zijn: - Kwaliteitsborging: Waarborgen dat de vormgevers van onze leefomgeving (architect, stedenbouwkundige, tuin- en landschapsarchitect en interieurarchitect) aan een erkende instelling zijn opgeleid en over voldoende beroepservaring beschikken. - Bescherming van opdrachtgevers: Indien de opdrachtgever een in het architectenregister ingeschreven ontwerper inschakelt, dan mag hij of zij ervan uit gaan dat deze beschikt over voldoende deskundigheid om de opdracht naar behoren uit te voeren. - Implementeren van Europese regelgeving ter bevordering van het grensoverschrijdend werken: Doordat de opleidings- en beroeps-ervaringseisen in de Wet op de architectentitel gerelateerd zijn aan EU-normen, wordt het grensoverschrijdend werken van architect, stedenbouwkundige, tuin- en landschapsarchitect en interieurarchitect vergemakkelijkt.

Erfgoedprogramma 2019-2022 | 27

2. WENS: Gecertificeerd GEAR16/ of aangesloten bij VARW17. 3. Indien sub b niet het geval is moet er een acquisitie gedaan worden richting uitvoerende partij, met in de portefeuille minimaal vijf restauratieprojecten waarmee de expertise kan worden aangetoond. Er moet de mogelijkheid bestaan dat, als de eigenaar al een eigen architect heeft en deze in wil zetten voor de opgave, deze architect voor de acquisitie in aanmerking komt en na goedkeuring aan het expertteam wordt toegevoegd. B. Schadetaxateurs: Er bestaat nog geen gespecialiseerde opleiding voor schadetaxateurs in relatie tot erfgoed en aardbevingen. Van bedrijven die aangesloten zijn bij de branchevereniging ERM of SCR wordt aangenomen dat hun schadetaxateurs over de gewenste expertise beschikken. Aan te bevelen is om schadetaxateurs die in aanmerking komen voor een inventarisatie op het vlak van erfgoed en welke niet behoren tot deze brancheverenigingen, extra scholing aan te bieden. Dit bijvoorbeeld in overleg met Epi Kenniscentrum, de Erfgoedacademie SCR of ERM. Gezocht zou moeten worden naar een speciale erkenningsregeling voor deze specialiteit. Als er geen gespecialiseerde schadetaxateur erfgoed beschikbaar is, moet de schade inventarisatie in samenwerking met een erfgoedexpert worden opgenomen.

Bij Schade-uitkering dient er rekening gehouden te moeten worden met de extra kosten die nodig zijn om erfgoed conform zijn erfgoed waarde te kunnen herstellen. Daarnaast kan ook een mogelijke vergunningaanvraag kosten met zich mee nemen

bouwtijd is geïnvesteerd in bijzonder vakwerk (zoals knipvoegwerk, gemetselde trapeziums en plafondornamenten), is het inschatten van de herbouwwaarde werk voor specialisten. Om discussies achteraf te voorkomen is het raadzaam om, een zogeheten bindende herbouwwaarde vast te stellen, in het kader van art. 7:960 BW. Er zal een volledige taxatie moeten plaats vinden alsof het pand zou worden verzekerd. Het betreft in deze opgave een taxatie van de herbouwwaarde (dus anders dan de marktwaarde!). De taxateur dient aantoonbaar voldoende ervaring met het taxeren van monumenten en of ander erfgoed (karakteristieke en beeldbepalende panden) te hebben. Naast de lokale marktkennis, dient de taxateur ook op de hoogte te zijn van de verschillen tussen rijks- en gemeentelijke monumenten, karakteristieke en beeldbepalende panden. Mocht er een bouwhistorisch c.q. cultuurhistorisch rapport opgesteld van het pand, dient de taxateur hierover te kunnen beschikken. Dit omdat dit rapport inzicht geeft in de erfgoedwaarden van het pand kan dit de taxateur helpen bij het vaststellen van het juiste bedrag. Met name ook in verband met de mogelijk rijke ornamentiek, bijzonder vakwerk en kostbare bouwmaterialen. In de taxatie dient ook de herbouw van de fundering moeten meegenomen worden.

De bevindingen tijdens de taxatie van het erfgoed en de berekening van de herbouwwaarde ervan, worden vastgelegd in een taxatierapport. D. Aannemers Opdrachtgevers en eigenaren moeten verzekerd zijn van een verantwoorde uitvoering. Zowel bij schadeherstel als bouwkundige versterking. Een aannemersbedrijf dient daarom aan één van de volgende voorwaarden te voldoen: a. Een in restauratie gespecialiseerde aannemer dient ERM18 gecertificeerd te zijn (en in het bezit van het ERB-certificaat)19.

C. Taxateurs voor herbouwwaarde erfgoedpanden; Aangezien bij monumentale woningen en ander erfgoed veelal sprake is van gebruik van kostbare bouwmaterialen (zoals natuursteen, koperwerk en zwaar grenen- en eiken houtwerk) en veel

Een GEAR-certificaat: (Gezamenlijke Erkenningsregeling van Architecten werkzaam in de Restauratie). Deze certificering wordt tweejaarlijks middels een beoordelingsprocedure getoetst, waardoor de kwaliteit van het werk van restaurerende architectenbureaus op vakinhoudelijk gebied wordt gewaarborgd. Zo staat de erkenning als GEARarchitect garant voor een te leveren kwaliteit in de monumenteninstandhouding 17 die De Vereniging van Architecten Werkzaam in de Restauratie (VAWR) is een actieve branchevereniging die zich inzet voor de waarborging van hoogwaardig behoud en restauratie van monumenten in ons land te bevorderen en te bewerkstelligen. De vereniging is opgericht in 2006. 16

28 | Erfgoedprogramma 2019-2022

ERM beheert diverse soorten richtlijnen: uitvoeringsrichtlijnen en beoordelingsrichtlijnen (samen erkenningsregeling genoemd). Een uitvoeringsrichtlijn bevat de afspraken die gemaakt zijn over het op juiste manier uitvoeren van onderhoud en restauratie aan monumenten (de technische norm). Een beoordelingsrichtlijn bevat de afspraken over het aantoonbaar en het systematisch borgen van die kwaliteit (borging). Een organisatie die aan zowel de uitvoeringsrichtlijn als de beoordelingsrichtlijn voldoet kan een certificaat halen 19 Op de uitvoering van werken als hoofdaannemer in de restauratie is van toepassing de Beoordelingsrichtlijn Erkend Restauratie Bouwbedrijf (BRL 3000). De certificering op de Beoordelingsrichtlijn wordt uitgevoerd door Kiwa. 18

b. Hij of zij is aangesloten bij de Vereniging Restauratie Noord20/ SCR (stichting certificering Restauratie)21. c. Indien bovenstaande niet het geval is zal er een acquisitie gedaan moeten worden richting uitvoerende partij met een portefeuille waarmee de expertise kan worden aangetoond. d. Na goedkeuring wordt de desbetreffende aannemer toegevoegd aan de expertpool van restauratie aannemers. e. De versterkingsingreep kan zo technisch gecompliceerd zijn dat de restauratieaannemer als onderaannemer wordt ingepland. Indien dit aan de orde is dan gelden voor deze onderaannemer de kwaliteitseisen. De hoofdaannemer moet bij onder aanneming de kwaliteitseisen van deze onderaannemers overleggen voordat de werkzaamheden door deze onderaannemer worden goedgekeurd en ingepland. Deze kwaliteitsborging wordt in de aanbesteding meegenomen. Er dient de mogelijkheid te bestaan dat, als de eigenaar een aannemer buiten de pool als uitvoerder wil, deze aannemer voor de acquisitie in aanmerking komt en na goedkeuring aan de pool wordt

Vereniging Restauratie Noord: Een aantal gespecialiseerde aannemersbedrijven in Noord-Nederland heeft in november 2009 de koppen bij elkaar gestoken om de kwaliteit van het restauratiebedrijf een extra impuls te geven. Samen richtten ze de Vereniging Restauratie Noord op 21 Stichting Certificering Restauratie heeft een openbaar register voor eigenaren en beheerders van monumenten. Daarin kan iedereen de bedrijven vinden die bewezen hebben kwaliteit te leveren. Op dit moment is het werkgebied van SCR de provincies Groningen, Friesland, Drenthe en Overijssel. De Stichting Certificering Restauratie is eind 2014 opgericht op initiatief van bedrijven, monumentenorganisaties en opleiders, waaronder de Vereniging Restauratie Noord, Restauratie Opleidingsprojecten, Stichting Scholing, Restauratie en Innovatie in de Bouw in Overijssel (RIBO) en de Monumentenwachten. Doel van de stichting is om de restauratiekwaliteit te bevorderen en te borgen door: Het voorkomen van onnodige schade aan monumenten bij het uitvoeren van werkzaamheden Het bevorderen en borgen van restauratiekwaliteit van uitvoerende partijen in de keten; Eigenaren en beheerders van monumenten bewust maken dat voor restauratie en onderhoud vakmanschap noodzakelijk is en dat zij daarvoor een beroep kunnen doen op erkende restauratiebedrijven.

Concrete resultaten van de Stichting zijn: Borging van de kwaliteit van uitgevoerde werken Meetbaar resultaat van minimaal 60 gekwalificeerde bedrijven in 2016 Register met regionaal verspreid voldoende gekwalificeerde bedrijven Inzet van het register bij subsidietoekenningen en vergunningsverleningen en behoud of groei van het aantal vaklieden in de regio en het op peil houden van restauratiekennis en vaardigheden via onder andere RGP en RIBO, Effectief netwerk voor een structureel proces van evaluatie en actualisering van de kwaliteitsregeling. 20