07 1 Eindrapport BRE Groningen

regio Totaal aantal

door de gemeenten Oldambt en Pekela en Veendam (beiden

samenwerkingsverbanden

delen 19 samenwerkingsverbanden). Het minst intensief

Percentage van het totaal

Deelname aan samenwerking door provincie, waterschappen en overheden buiten BRE Aan 49 van de 94 samenwerkingsverbanden neemt ook de provincie Groningen deel. Dit is meer dan de helft. Ter vergelijking: in het BRE Fryslân neemt de provincie aan een derde van de samenwerkingsverbanden deel en

35

Visualisaties door Geodienst (CIT, Rijksuniversiteit Groningen). Data door KWINK groep, PROOF adviseurs, eigen bewerking (2021)

Groningen

Fryslân

NoordoostBrabant

34

17

15

94

67

73

36%

25%

21%

met gemeenten buiten de

subregio Noord-Groningen en Oost-Groningen, en specifiek

enerzijds en Pekela en Veendam anderzijds (11 keer).

26

Samenwerkingsverbanden

helft. Het meest intensief wordt er samengewerkt in de

wordt er samengewerkt tussen gemeente Westerkwartier

•

BRE

Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen | BRE-onderzoek

Juridische vormen

Congruentie Territoriale congruentie betreft de mate waarin de gemeenten binnen het BRE alleen met elkaar samenwerken. Met andere

BRE Groningen

woorden, zoeken de gemeenten in de regio elkaar steeds op, of

Nederland 0

20%

40%

60%

100% kiezen ze (ook) voor partners buiten de regio? We hanteren

80%

als congruentiemaat het percentage van het totaal aantal

Afstemming

Figuur 14

Zelfstandige organisatie Wgr

samenwerkingsverbanden waaraan alleen gemeenten uit het

Zelfstandige organisatie privaat

BRE deelnemen. De congruentiescore voor Groningen is 53%,

Netwerkconstructie

een gemiddelde score vergeleken met de andere regio’s. Het

Juridische samenwerkingsvormen Groningen afgezet tegen het Nederlands gemiddelde

betekent dat aan bijna de helft van de samenwerkingsverbanden van Groningse overheden ook overheden van buiten de regio

Figuur 14 laat zien dat er in BRE Groningen relatief vaak

deelnemen.

voor een lichte vorm of een zware vorm van samenwerking wordt gekozen. Ofwel er wordt samengewerkt in een

75%

Friesland

construct gericht op afstemming, ofwel in een zelfstandige organisatie. Het aantal netwerkconstructen is op een hand

Groningen

53%

Drenthe

55% 59%

Noord-Holland Noord

te tellen. Wanneer daar wel sprake van is dan is gaat het om

39%

Noordoost Brabant

(verplichte) samenwerkingsverbanden waarbij Groningen als

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80%

centrumgemeente optreedt. Figuur 16

Congruentie in vergelijking met andere BRE’s

Domeinen Bestuurscultuur en interne bestuurlijke verhoudingen

De meeste samenwerkingsverbanden richten zich op het beleidsdomein ruimte. Dit domein beslaat onder andere het fysiek domein, recreatie, mobiliteit en landbouw. 38 samenwerkingsverbanden richten zich op meerdere

Algemeen

beleidsdomeinen. Vaak gaat het hierbij om ruimte in relatie

•

In een aantal interviews horen we enerzijds dat de

tot economie, energie, klimaat en duurzaamheid of water. De

Groningse bestuurscultuur daadkrachtig is. Het

domeinen waarop Groningse samenwerkingsverbanden zich

uitgangspunt ‘afspraak is afspraak’ is kenmerkend voor

richten wijkt niet sterk af van de rest van Nederland. Wat wel

het handelen van bestuurders. Ze laten zich niet snel

opvalt is dat er relatief weinig samenwerkingsverbanden zijn die

beïnvloeden door de waan van de dag en komen niet snel

zich richten op het sociale domein. Landelijk ligt dit op 27% en

terug op een gemaakte beslissing. Als voorbeeld wordt de

in BRE Groningen op 17%.

corona-aanpak genoemd waarbij de positiebepaling en aanpak zijn vastgesteld en er verder geen discussie meer is ontstaan. Anderzijds krijgen we ook het beeld geschetst door

50

gesprekspartners dat men in zaken kan ‘blijven hangen’ die

45

45

zijn gezegd of gedaan.

40 35

•

30 25

22

20 15

11

10

18 9

Gemeenten waren intern gericht, maar de blik kan steeds meer naar buiten. Voor de regionale verhoudingen blijkt dat net heringedeelde gemeenten hun positie aan het zoeken

O

nd

er

w

W at er

ge n ijs ,C En u er & l D gie Sp tuu uu , o r K rz li rt aa m a m a h t Ec eid & on om ie R u So im ci te aa lD om ei n Ve ili gh ei d

tin

rin g

as el

B

ed rij fs vo e B

Figuur 15

Deze ontwikkeling leidde eerst tot spanning, maar creëert nu steeds meer ontspanning blijkt uit de gesprekken.

9

1

0

36

interne bestuurlijke verhoudingen binnen Groningen.

21

5

5

Gemeentelijke herindelingen hebben effect gehad op de

Samenwerkingsverbanden verdeeld naar beleidsdomein

zijn in de regio. Zij hadden voorheen de positie van kleine gemeente, maar vinden gaandeweg hun weg als middelgrote gemeente met een stevigere positie.

Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen | BRE-onderzoek

•

In de gesprekken komt de verhouding stad-ommeland

Stabiliteit van instituties

nadrukkelijk naar voren. Ten eerste geven gesprekspartners

•

BRE Groningen kent relatief stabiele lokale instituties. In de

aan dat de gemeenten in het ommeland op zichzelf

periode 2015-2019 zijn er in het BRE 25 wethouders opge-

gericht zijn. Ze denken vanuit hun eigen ‘cocon’ en

stapt, dat is per gemeente gemiddeld 1,3 wethouders. Dit is

bestuurders daar stellen snel de vraag ‘What’s in it for

fors lager dan het landelijk gemiddelde (3,9 wethouders per

us?’ Ten tweede horen we dat de gemeente Groningen en

gemeente). In zeven gevallen stapte een wethouder op om

het ommeland elkaar niet kunnen vinden op prioriteiten

persoonlijke redenen (bijvoorbeeld ziekte), in achttien geval-

en ambitieniveau als het gaat om complexe opgaven. De

len om een politieke reden. In 2019 was het politiek onrus-

gemeente Groningen kenmerkt zich door meer te focussen

tig in Oldambt – twee wethouder stapten toen om politieke

op de toekomst, bijvoorbeeld duurzaamheid en circulaire

redenen op – en in 2020 was dit het geval in de gemeente

economie. In het ommeland is de huidige problematiek

Stadskanaal (1 wethouder) en het Hogeland (1 wethouder).

urgenter en ligt de focus meer op het verbeteren van de leefomgeving en -omstandigheden. Ten derde kwam in

•

Tussen 2013 en 2019 waren er in Nederland 274

gesprekken vaak naar voren dat de gemeente Groningen

integriteitsschendingen door bestuurders in het lokale

als dominant wordt ervaren in de bestuurlijke verhouding

bestuur.27 Slechts twee hiervan vonden plaats in gemeente

tussen gemeente Groningen en ommeland. De initiatieven

Groningen, één in gemeente Oldambt en één in de

en positiebepaling van de gemeente Groningen voelen als

voormalige gemeente Delfzijl. Het gemiddeld aantal

leidend voor gemeenten in het ommeland. Het voelt soms

integriteitsaffaires ligt met 0,09 per gemeente ver onder het

voor die gemeenten alsof zij minder inspraak hebben bij

landelijke gemiddelde (0,77 per gemeente).

bestuurlijke keuzes. Door anderen wordt dit weer ervaren als calimerogedrag. •

Over de bestuurlijke verhouding tussen de provincie en regio Groningen wordt in gesprekken aangegeven dat de provincie

5.3 Deelvraag 3: Hoe ziet het maatschappelijk ecosysteem eruit?

als dominant wordt ervaren maar ook dat de relatie met de provincie verbeterd is. De provincie springt (financieel)

Met het maatschappelijke ecosysteem bedoelen we ten eerste het

bij, is meer geïnteresseerd in het ommeland en stelt zich in

gebied dat vanuit het perspectief van inwoners doorgaat als ‘de

bepaalde dossiers echt anders op dan in het verleden (meer

regio’. Oftewel, waar speelt het leven van mensen zich af? Dit meten

open), zo wordt dit ervaren. Dit lukt nog niet altijd, aldus

wij door op basis van OViN data vervoersverplaatsingen van inwo-

gesprekspartners, soms is de provincie (inhoudelijk) nog te

ners van Groningen in kaart te brengen (Daily Urban System). Een

sturend en dominant.

tweede onderdeel van het maatschappelijk ecosysteem is het geheel aan maatschappelijke actoren (zowel inwoners als maatschappelijke

•

De contacten met de waterschappen verlopen wisselend.

organisaties) dat zich inzet voor het realiseren van maatschappelijke

Er is geen vaste structuur waarbinnen deze gesprekken

opgaven. Hierbij kijken wij naar de elementen voor een sterk maat-

plaatsvinden. Dit gebeurt veelal op projectbasis. Of

schappelijk ecosysteem zoals de aanwezigheid van onderwijs-, zorg

en hoe wordt samengewerkt is project- maar ook

en culturele instellingen (en hun onderlinge verbondenheid), sociale

persoonsafhankelijk zo wordt aangegeven. Waterschappen,

cohesie (mate van vrijwilligerswerk en opkomst bij verkiezingen).

gemeenten en provincie spreken nog niet altijd dezelfde taal. Prioriteiten, taken en urgentie verschillen sterk

In deze paragraaf beschrijven we het maatschappelijke ecosys-

afhankelijk van de bestuurslaag. Volgens respondenten is

teem (MRE). In de onderstaande tabel geven we weer hoe dit

het moeizaam deze goed op elkaar te krijgen. Dit heeft er

MRE op de verschillende schaalniveaus er uitziet. We schetsen in

volgens gesprekspartners mee te maken dat het vraagstuk

de tabel per schaalniveau alleen de voornaamste MRE’s, inclu-

rondom water nog te geïsoleerd wordt aangevlogen. Het zou

sief een toelichting. Daar waar sprake is van samenwerking met

integraal deel uit moeten maken van discussies over onder

actoren uit het bestuurlijke (BRE) en/of economische ecosysteem

andere ruimte, energie, wonen en natuur en in bredere zin ‘gebiedsontwikkeling’. 27

37

Een integriteitsaffaire betreft het overtreden van geldende morele waarden, normen en regels. Dit kunnen ook (per partij verschillende) interne regels zijn. Zie voor een volledige definitie de begrippenlijst van de foto (zie bijlage).

Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen | BRE-onderzoek

(ERE) geven we dit aan. Bij samenwerkingen die we cursief weergeven is er sprake van een MRE dat aansluit op een BRE en/of ERE. Het gebied dat vanuit het perspectief van inwoners doorgaat als ‘de regio’ is niet in deze tabel opgenomen, deze beschrijving volgt hierna (zie paragraaf leefgebied inwoners). De tabel richt zich uitsluitend op de verbinding tussen maatschappelijke actoren.

Bovenregionaal (interprovinciaal of anderszins)

Maatschappelijk ecosysteem

Toelichting

Onderwijs en arbeidsmarkt

Onderwijs en arbeidsmarkt Op onderwijs en arbeidsmarkt werken maatschappelijke actoren intensief samen. Deze samenwerking heeft zich voornamelijk op de schaal van Noord-Nederland gevormd.

Noord-Nederland • Noorderlink (ook ERE en BRE) • Scholingsalliantie Noord (ook BRE) • Succesvolle doorstroom NoordNederland (samenwerking noordelijke hbo- en mbo-instellingen) • Universiteit van het Noorden Groningen-Noord-Drenthe • Werk in Zicht (Arbeidsmarktregio Groningen) (ook BRE en ERE) Sport, kunst en cultuur Noord-Nederland • Topsport Noord (ook BRE) • We The North (ook BRE) Groningen-Drenthe • Stichting Kunst & Cultuur Natuur, landschap en milieu Noord-Nederland • Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord-Nederland (ook BRE en ERE) Economie Noord-Nederland • Economic Board NoordNederland (ook BRE en ERE) Groningen-Drenthe • Chemport Europe (ook ERE en BRE) • Industrietafel Noord Nederland (ook ERE en BRE) • Investeringsagenda waterstof NoordNederland (ook BRE en MRE) • New Energy Coalition (ook ERE en BRE)

Samenwerkingen die zich voornamelijk richten op onderwijs zijn Succesvolle doorstroom Noord-Nederland en Universiteit van het Noorden. Succesvolle doorstroom Noord-Nederland is een samenwerkin g tussen hbo- en mboinstellingen en de Universiteit van het Noorden is een samenwerking tussen Rijksuniversiteit Groningen, Hanzehogeschool Groningen, Hogeschool Van Hall Larenstein, NHL Stenden Hogeschool en het Universitair Medisch Centrum Groningen. Noorderlink is een HR-samenwerking en richt zich voornamelijk op het thema arbeidsmarkt. Ruim veertig grote organisaties in Noord-Nederland werken samen in het HR-netwerk Noorderlink. Voor Noorderlink geldt dat het BRE aansluit op het MRE/ERE. O.a. de drie noordelijke provincies, gemeente Groningen en waterschap Noorderzijlvest zijn aangehaakt. Scholingsalliantie Noord en Werk in Zicht werken voornamelijk samen op de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt. Scholingsalliantie Noord is een publiek-privaat samenwerkingsverband tussen opleidingsfondsen, brancheorganisaties, sociale partners en overheden binnen de drie noordelijke provincies. Werk in Zicht is een samenwerkingsverband van gemeenten, UWV en SW-bedrijven in Groningen en Noord-Drenthe. Hierop sluiten onderwijsinstellingen zoals Noorderpoort, Alfa-college en Drenthe College, FNV, VNO-NCW Noord, MKBNoord en provincies Groningen en Drenthe aan.

Voor Werk in Zicht geldt dat het MRE/ERE aansluit op het BRE. Voor de Scholingalliantie Noord geldt dat het BRE aansluit op het MRE/ERE. Sport, kunst en cultuur Ook op sport, kunst en cultuur werken maatschappelijke actoren samen. Deze samenwerking vormt zich niet alleen op de schaal van de regio Groningen, maar ook op de schaal Noord-Nederland en Groningen-Drenthe. Topsport Noord is een vooruitgeschoven post van NOC*NSF om de voorwaarden voor talenten en talentprogramma’s te realiseren. Hier is sprake van een BRE (o.a. de drie noordelijke provincies en gemeente Groningen) dat aansluit op het MRE. Voor kunst en cultuur geldt dat Stichting Kunst & Cultuur zich op de schaal van Groningen-Drenthe inzet voor goed cultuuronderwijs op de scholen in Drenthe en Groningen. Het cultuurprogramma We The North is een bestuurlijk samenwerkingsverband van de drie noordelijke provincies en de gemeenten Assen, Leeuwarden, Groningen en Emmen waarbinnen MRE’s ontstaan en ondersteund worden. Neem bijvoorbeeld Up North. Dit is een samenwerking tussen Popfabryk (Friesland), Urban House Groningen (Groningen) Kunst & Cultuur en Garage TDI (Drenthe) en wordt mede mogelijk gemaakt door We The North. Hier is dus in feite sprake van een MRE (Up North) dat mede mogelijk is gemaakt door een BRE (We The North).

Natuur, landschap en milieu Op het thema natuur, landschap en milieu wordt er door maatschappelijke actoren bovenregionaal niet intensief samengewerkt. Wel is er sprake van MRE’s die aansluiten op BRE’s. Voorbeeld is de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw. In de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord-Nederland sluit een MRE/ERE van agrariërs, inwoners, landbouw- en natuurorganisaties, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties aan op een BRE bestaande uit de drie noordelijke provincies en het Rijk. Economie Hier is voornamelijk sprake van kennisinstellingen die aansluiten op genoemde samenwerkingsverbanden.

38

Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen | BRE-onderzoek

BRE Groningen

Integraal • Regionaal Innovatie Framework (RIF) (ook ERE en MRE) Sport, kunst en cultuur • (Koepel)organisaties, zoals Huis voor de Sport Groningen, Kunstraad Groningen en Biblionet Groningen. Natuur, landschap en milieu • Natuur en Milieufederatie Groningen • Provinciaal Netwerk Landelijk Gebied (PNLG) (ook BRE) Gaswinning • Het Groninger Gasberaad (ook ERE) Gezondheid • Preventie Overleg Groningen (POG) (ook BRE) Energietransitie • Regionale Energie Strategie (ook BRE en ERE)

Integraal Zie paragraaf 5.2 voor een toelichting op het RIF. Sport, kunst en cultuur Op regionaal niveau zijn er (koepel)organisaties actief, zoals Huis voor de Sport Groningen, Kunstraad Groningen en Biblionet Groningen. Deze werken samen met gemeenten en provincie, maar van een intensieve regionale verbinding tussen maatschappelijke actoren op het gebied van sport en/of kunst en cultuur is geen sprake. De (koepel)organisaties faciliteren voornamelijk de lokale infrastructuur. Natuur, landschap en milieu Stichting Natuur en Milieufederatie Groningen is een provinciaal samenwerkingsverband van natuur- en milieuorganisaties in de provincie Groningen. De Natuur en Milieufederatie Groningen heeft circa 50 aangesloten organisaties die actief zijn op het terrein van natuur, landschap, milieu en energie. Het Groninger Landschap, Landschapsbeheer Groningen, Natuurmonumenten (Regio Noord) en Staatsbosbeheer (Regio Groningen-Drenthe) zijn partners in natuurbeheer en landschapsbescherming. Dit MRE is ook aangesloten op het PNLG. Hier is, sprake van een samenwerking tussen MRE (natuurbeheerders) en BRE (provincie Groningen en waterschappen). Gaswinning Het Groninger Gasberaad is een collectief van maatschappelijke organisaties. Ook het lokale bedrijfsleven (ERE) is vertegenwoordigd.

Het Groninger Gasberaad zorgt ervoor dat bij het opstellen en uitvoeren van alle plannen en activiteiten rondom schade, versterking en perspectief voor Groningen de betrokkenheid van de bewoners en organisaties maximaal is. In Het Groninger Gasberaad zijn vertegenwoordigd: Natuur & Milieufederatie, Libau – adviesorganisatie cultureel erfgoed, Samenwerking Mijnbouwschade Groningen, Samenwerkende Bedrijven Eemsdelta (SBE), LTO Noord, sociale partners FNV/CNV, lokale ondernemers, huurdersplatform Aardbevingen Groningen (HPAG), platform Kerk & Aardbeving, VNO-NCW/MKB Noord, Groninger Dorpen en woningcorporaties. Gezondheid Op gezondheid werken MRE (bewonersinitiatieven, zorg- en kennisinstellingen, maatschappelijke partners en zorgverzekeraar) en BRE (lokale overheden en provincie) samen om meer gezonde jaren te realiseren met en voor inwoners van de regio Groningen. Het POG is op initiatief van de Aletta Jacobs School of Public Health ontstaan. Energietransitie MRE/ERE (namelijk Enexis, Gasterra, Gasunie, Groninger Energie Koepel, LTO-noord, Nationaal Programma Groningen, Natuur en Milieufederatie Groningen, New Energy Coalition, Tennet, VNO-NCW en Waterbedrijf Groningen) zijn aangesloten op de RES. Maar van een intensieve samenwerking binnen het MRE/ERE of tussen MRE/ERE en BRE is op het gebied van de energietransitie geen sprake.

39

Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen | BRE-onderzoek

Subregionaal (schaal subregio’s)

Onderwijs Gemeente Groningen • Akkoord van Groningen (ook BRE) • EPI-kenniscentrum • Openbaar Onderwijs Groningen • VCOG* • VCPO Noord-Groningen* (ook Noord-Groningen) Noord-Groningen • VCO Midden- en Oost-Groningen* (ook Oost-Groningen en gemeente Midden-Groningen) • VCPO Noord-Groningen* (ook gemeente Groningen) Oost-Groningen • Stichting Openbaar Onderwijs Oost-Groningen • VCO Midden- en Oost-Groningen* (ook Noord-Groningen en gemeente Midden-Groningen) Scholen in Westerkwartier zijn o.a. aangesloten bij Quadraten, waar 35 openbare en christelijke basisscholen in Westerkwartier en Noordenveld (BRE Drenthe) onder vallen. *Maatschappelijke organisaties hebben betrekking op onderwijs

Onderwijs Het MRE ten aanzien van het academische onderwijs concentreert zich primair rondom de gemeente Groningen. Belangrijk verband waarbinnen kennisinstellingen (RUG, Hanzehogeschool Groningen, UMCG, Noorderpoort, Alfa-college) samenwerken met het BRE (provincie en gemeente Groningen) is het Akkoord van Groningen. De samenwerking focust zich op de inhoudelijke thema’s energie, healthy ageing en digitalisering. Doel is voornamelijk kennisontwikkeling en versterking van kennisstad Groningen. Ook werken kennisinstellingen (Alfacollege, Hanzehogeschool Groningen en Rijksuniversiteit Groningen) los van het BRE met elkaar samen op het gasdossier. Samenwerken doen ze binnen het EPI-kenniscentrum. Dit is een kennis- en praktijkcentrum op het gebied van aardbevingsbestendig bouwen. Op het gebied van basis- en voortgezet (speciaal) onderwijs wordt er op subregionaal niveau ook intensief tussen maatschappelijke actoren samengewerkt. De lijst hiernaast is niet uitputtend, maar een greep uit de onderwijskoepels op subregionaal niveau. Natuur, landschap en milieu Binnen de regio zijn er drie natuurverenigingen die zich op de subregionale schaal hebben gevormd, namelijk Gebiedscollectief Groningen West, Vereniging Agrarisch Natuur en Landschap Midden-Groningen en de Agrarische Natuurvereniging Oost-Groningen.

Overig Binnen het Nationaal Programma Groningen zijn er projecten die zich richten op vier thema’s, namelijk Economie, Werken & leren, Leefbaarheid en Natuur & klimaat. Hier is sprake van MRE’s/ERE’s die aansluiten op het BRE. NPG is immers een bestuurlijk samenwerkingsverband. De schaal waarop deze projecten uitgevoerd worden wisselt en is overigens ook niet duidelijk afgebakend. Wel geldt voor alle projecten dat er ook bovenregionale actoren zijn aangehaakt.

Natuur, landschap en milieu Gemeente Groningen • Gebiedscollectief Groningen West (ook Noord-Groningen en gemeente Westerkwartier) Noord-Groningen • Gebiedscollectief Groningen West (ook gemeente Groningen en gemeente Westerkwartier) Oost-Groningen • Agrarische Natuurvereniging Oost-Groningen • Vereniging Agrarisch Natuur en Landschap Midden-Groningen is voornamelijk actief in de gemeente Midden-Groningen. Overig Noord-Groningen • Nationaal Programma Groningen (NPG) (ook BRE en ERE) (ook gemeenten Groningen en Midden-Groningen) Lokaal

40

• Dorpsverenigingen

Respondenten geven in algemene zin aan dat de meeste MRE’s, bijvoorbeeld sport, kunst en cultuur, voornamelijk zichtbaar zijn op lokaal niveau. Op lokaal niveau is er bovendien ook een verscheidenheid aan dorpsverenigingen. Bovenlokaal is er wel een Vereniging Groninger Dorpen. Deze vereniging draagt met advies, kennis, maatwerk en ondersteuning bij aan het versterken van de leefbaarheid in de dorpen, en aan vitale dorpshuizen en dorps(belangen)verenigingen. Hiermee acteert de vereniging ook voornamelijk lokaal.

Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen | BRE-onderzoek

Leefgebied inwoners •

Groningers verlaten het BRE, vergeleken met Drenten en Noordoost-Brabanders, relatief weinig en bezoeken relatief vaak een andere regiogemeente. De leefwereld van Groningers komt dus, in verhouding tot andere provincies, overwegend sterker overeen met de (sub)regionale schaal. Daarbij komt ook nog het effect van de herindeling aangezien we uitgaan van data uit 2015 tot 2017. Waardoor het aantal bewegingen binnen de woongemeente vermoedelijk zal stijgen, en de verplaatsingen naar een andere regiogemeente vermoedelijk zal dalen.

•

We zien bovendien dat de gemeente Groningen een duidelijke hub-functie heeft. De gemeente Groningen kent ook de grootste vervoersstromen met gemeenten buiten de regio, in aflopende volgorde zijn die met Tynaarlo, Leeuwarden, Assen en Noordenveld. Tussen Stadskanaal (BRE Groningen) en Borger-Odoorn (BRE Drenthe) zijn er ook relatief veel vervoersbewegingen.

Figuur 18

Fryslân

Interne en externe mobiliteitsstromen tussen twee gemeenten als percentage van alle mobiliteit van, naar of binnen BRE Groningen28

Groningen

Maatschappelijke actoren

Noord-Holland Noord Drenthe

Voor een sterk maatschappelijk ecosysteem zijn een aantal

Noordoost Brabant

elementen nodig, waaronder de aanwezigheid van onderwijs-, 0

20%

40%

60%

80%

Verplaatsing binnen woongemeente Verplaatsing naar andere regiogemeente Verplaatsing buiten de regio Figuur 17

Vervoersbewegingen binnen en buiten de regio

100%

zorg- en culturele instellingen. In deelvraag 1 zijn deze elementen feitelijk weergegeven. Er zijn verschillende onderwijsinstellingen, op mbo, hbo en universitair niveau. Daarnaast zijn er voorzieningen op het vlak van zorg en welzijn en scoort de regio hoog op culturele voorzieningen. Dit komt grotendeels door de aanwezigheid van de vele rijksmonumenten en beschermde stads- en dorpsgezichten.

Maatschappelijke betrokkenheid •

Naast de aanwezigheid van maatschappelijke organisaties, is ook de maatschappelijke betrokkenheid en sociale cohesie onder inwoners een belangrijk element voor een sterk maatschappelijk ecosysteem. Het percentage inwoners dat aan vrijwilligerswerk doet ligt in het BRE Groningen net iets hoger dan het landelijke gemiddelde (26,1% versus 25,4%). In de gemeente Groningen doet 23% vrijwilligerswerk, in Oost-Groningen is dit ongeveer 25%. Het meeste vrijwilligerswerk wordt gedaan in Het Hogeland (36%) en Westerkwartier (35%).

28

41

Op 42 en 43 van de foto zijn kaarten te zien waarop de interne en externe mobiliteitsstromen uit elkaar zijn gehaald. Bron: Geodienst (CIT, Rijksuniversiteit Groningen), eigen bewerking (2021), OViN (2015-2017)

Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen | BRE-onderzoek

•

De verkiezingsopkomst in Groningen wijkt nauwelijks af van het landelijk gemiddelde. Binnen het BRE zien we wel verschillen. In Het Hogeland en Westerkwartier is de opkomst doorgaans hoog, in Pekela en de voormalige gemeente Delfzijl is de opkomst daarentegen doorgaans laag.

100% 80% 60% 40% 20% 0% Tweede Kamer (2021) Nederland Figuur 19

Provinciale staten (2019)

Waterschap (2019)

Gemeenteraad (2018)

Groningen

Opkomstpercentages verkiezingen29

5.4 Deelvraag 4: Hoe ziet het economisch ecosysteem eruit? De economische kenmerken brengen wij met behulp van open data (CBS) in beeld op basis van de entrepreneurial ecosystemsbenadering30. Wij zoomen in op de regionaliteit van het ecosysteem (locatie van bedrijven en sectorstructuur). Daarnaast beschrijven we systeemelementen (talent, nieuwe kennis, zakelijke dienstverlening) en randvoorwaarden (formele instituties, ondernemerschapscultuur, fysieke infrastructuur en vraag gemeten door de groei in het bruto regionaal product). In deze paragraaf beschrijven we het economisch ecosysteem (ERE). In de onderstaande tabel geven we weer hoe dit ERE op de verschillende schaalniveaus eruitziet. We schetsen in de tabel per schaalniveau alleen de voornaamste ERE’s, inclusief een toelichting. Daar waar sprake is van samenwerking met actoren uit het bestuurlijke (BRE) en/of maatschappelijke ecosysteem (MRE) geven we dit aan. Bij samenwerkingen die we cursief weergeven is er sprake van een ERE dat aansluit op een BRE en/ of MRE. Na de tabel zoomen we verder in op de regionaliteit van het ecosysteem en beschrijven we systeemelementen en randvoorwaarden.

29 30

42

Voor de gemeenteraadsverkiezingen in 2018 is zowel gekeken naar de reguliere verkiezingen in maart dat jaar, als de herindelingsverkiezing in november dat jaar. Bron: Cloosterman, Stam & Van der Starre (2018). De Kwaliteit van Ecosystemen voor Ondernemerschap in Nederlandse regio’s

Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen | BRE-onderzoek

Bovenregionaal (interprovinciaal of anderszins)

Economisch ecosysteem

Toelichting

Economie • Economic Board NoordNederland (ook BRE en MRE) • NOM • VNO-NCW MKB Noord • Industrietafel Noord Nederland (ook MRE en BRE) • Investeringsagenda waterstof Noord-Nederland (ook MRE en BRE) • Chemport Europe (ook MRE en BRE) • New Energy Coalition (ook MRE en BRE) • Noordelijke ontwikkelmaatschappij (ook BRE)

Economie Op de schaal van Noord-Nederland werken bedrijfsleven, overheden, kennisinstellingen, VNO-NCW MKB Noord, NOM en SNN samen in het Economic Board Noord-Nederland. Het ERE binnen dit verband wordt gevormd door bedrijfsleven, VNO-NCW MKB Noord en de NOM. VNO-NCW en MKB Noord zijn vanwege het versterken van de regionale lobby met elkaar verbonden. NOM is een investerings- en ontwikkelingsmaatschappij voor Noord-Nederland. Doelstelling is het versterken van de economie in Noord-Nederland. Aandeelhouders van de NOM zijn de drie noordelijke provincies en EZK.

Wonen • Bouwend Nederland Regio Noord Onderwijs en arbeidsmarkt • Noorderlink (ook MRE en BRE) • Werk in Zicht (arbeidsmarktregio Groningen en Noord-Drenthe) (ook BRE en MRE) Natuur, landschap en milieu • Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord-Nederland (ook BRE en MRE) • LTO Noord regio Noord

Verder zijn er op het gebied van energie, data en chemie intensieve samenwerkingen zichtbaar. Dit concentreert zich rondom industrieclusters in de Eemshaven, Delfzijl en Emmen, maar verspreid in de regio Groningen-Drenthe zijn er ook andere clusters. Op energie, data en chemie weten de ERE’s elkaar in wisselende samenstellingen te vinden. BRE’s en MRE’s zijn hierop aangesloten. Voorbeelden van ERE’s zijn (en dit lijstje is zeker niet uitputtend): • Industrietafel Noord Nederland. De Industrietafel Noord-Nederland vertegenwoordigt energie-intensieve bedrijven (ERE), overheden (BRE) en NGO’s (MRE) in de provincies Groningen en Drenthe. • Investeringsagenda waterstof Noord-Nederland. Om de waterstofmogelijkheden in Noord-Nederland te kunnen realiseren heeft een ‘triple helix’ van industrie (ERE), overheid (BRE) en kennisinstituten (MRE) een investeringsagenda waterstof opgesteld. De negentien partijen (voornamelijk ERE) die hieraan bijgedragen hebben zijn: Avebe, BioMCN, EMMTEC services, Eneco, Engie, Equinor, ESDSIC, Groningen Seaports, Lagerwey, NAM, Gasunie, Nedmag, Nouryon, Nuon/ Vattenfall, Provincie Groningen, Shell, Suikerunie, Teijin Aramid en Waterbedrijf Groningen. Projecten worden met name binnen de regio Groningen-Drenthe uitgevoerd (zie afbeelding31 hieronder).

Kenmerkend voor deze projecten is dat deze op verschillende schalen in wisselende samenstellingen uitgevoerd worden. • Chemport Europe. Chemport Europe is de naam van een ecosysteem voor chemicaliën en materialen in Noord-Nederland. Bedrijven (ERE), overheid (BRE) en kennisinstellingen (MRE) werken binnen Chemport samen aan een gedeelde ambitie. Het is namelijk de bedoeling dat de chemiesector in de provincies Groningen en Drenthe in 2030 nagenoeg is overgestapt op het gebruik van duurzame grondstoffen. De chemische clusters bevindingen zich in Delfzijl en Emmen en het kenniscluster in Groningen. We geven hieronder visueel weer hoe dit ecosysteem eruitziet32. • New Energy Coalition. New Energy Coalition is een netwerk van bedrijven (ERE), kennisinstellingen, ngo’s (MRE) en overheden (BRE) die samen werken aan de versnelling van de energietransitie. Hieraan nemen naast de provincie Groningen, ook de provincie Drenthe en Friesland deel. New Energy Coalition is samen met het Samenwerkingsverband Noord-Nederland (SNN) de aanjager geweest in de Noord-Nederlandse subsidieaanvraag voor een Hydrogen Valley. Deze subsidie is bestemd voor de ontwikkeling van de groene waterstofketen in Noord-Nederland. Dit project, genaamd HEAVENN, wordt overigens weer voornamelijk op de schaal Groningen-Drenthe uitgevoerd.

Wonen Noordelijke bouw- en infrabedrijven hebben zich verenigd binnen Bouwend Nederland Regio Noord. Bouwend Nederland Regio Noord houdt zich bezig met de belangenbehartiging in Noord-Nederland. Bouwend Nederland heeft met provincies en gemeenten (BRE) contact over gebiedsontwikkeling, ruimtelijke ordening en mobiliteit. Ook zijn er contacten met onderwijsinstellingen (MRE).

Bovenregionaal (interprovinciaal of anderszins)

Onderwijs en arbeidsmarkt Zie paragraaf 5.3 voor een toelichting op Noorderlink. Voor Werk in Zicht (cursief weergegeven) geldt dat het ERE/MRE aansluit op het BRE. Voor een toelichting op wat Werk in Zicht precies inhoudt zie wederom paragraaf 5.3. Natuur, landschap en milieu Noordelijke agrariërs hebben zich op bovenregionale schaal verenigd in LTO Noord regio Noord. LTO Noord regio Noord komt in Noord-Nederland op voor de belangen van boeren en tuinders. De belangenbehartiging richt zich op provinciaal, regionaal en lokaal niveau. Er is op natuur, landschap en milieu sprake van ERE’s die aansluiten op BRE’s. Voorbeeld is de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw. In de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord-Nederland sluiten o.a. agrariërs aan op een BRE bestaande uit de drie noordelijke provincies en het Rijk.

31

43

32

Bron: https://www.provinciegroningen.nl/fileadmin/user_upload/Documenten/Beleid_en_documenten/Documentenzoeker/ Klimaat_en_energie/Energie_transitie/Investeringsagenda_waterstof_Noord-Nederland.pdf. Bron: https://www.chemport.eu/discover-chemport/about/who-we-are/.

Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen | BRE-onderzoek

BRE Groningen

Economie • Economic Board Groningen Wonen • GroningenHuurt Energietransitie • Regionale Energie Strategie (ook BRE en MRE) Gaswinning • Het Groninger Gasberaad (ook MRE)

Economie Op de schaal van het BRE is het Economic Board Groningen actief. Door middel van het GROEIfonds en advies ondersteunt EBG ondernemers in (sinds 2021) de gehele regio. Wonen Op de schaal van het BRE hebben zes Groningse woningcorporaties de handen ineengeslagen om het vinden van een huurhuis makkelijker te maken. Op GroningenHuurt staan alle beschikbare huizen van de zes deelnemende Groningse woningcorporaties. Energietransitie Zie paragraaf 5.3. Hier is kortgezegd sprake van een MRE/ERE dat is aangesloten op de RES (BRE). Gaswinning Het Groninger Gasberaad is een collectief van maatschappelijke organisaties (MRE). Ook het lokale bedrijfsleven (ERE) is hierop aangesloten.

Subregionaal (schaal subregio’s)

Integraal • Regionaal Innovatie Framework (RIF) (ook ERE en MRE) Economie Gemeente Groningen • Diverse ondernemersverenigingen • Ondernemersfonds Groningen Noord-Groningen • Groningen Seaports (ook BRE) • Samenwerkende Bedrijven Eemsdelta Oost-Groningen • Bedrijvenpark ZuidGroningen (ook BRE) • Innovatiehub Oost-Groningen • Ondernemerskring OostGroningen (OOG) • WEDEKA Bedrijven (ook BRE) • Werkvoorzieningsschap Afeer (ook BRE) Voor Midden-Groningen en Westerkwartier geldt dat binnen beide gemeenten o.a. ondernemersverenigingen actief zijn. Deze gemeenten hebben echter geen intensieve economische verbindingen met de andere subregio’s. Overig Noord-Groningen • Nationaal Programma Groningen (NPG) (ook BRE en MRE) (ook gemeenten Groningen en Midden-Groningen)

Integraal Zie paragraaf 5.2 voor een toelichting op het RIF. Economie Op economie zijn er verschillende subregionale ERE’s zichtbaar, namelijk: • In de gemeente Groningen concentreert het ERE zich voornamelijk rondom de onderwijsinstellingen (RUG en Hanzehogeschool) en het UMCG. Deze hebben we nu feitelijk geschaard onder het MRE, maar deze actoren zorgen uiteraard ook voor veel werkgelegenheid in en rondom de gemeente Groningen en zijn daarmee belangrijke economische actoren. In het Akkoord van Groningen werken RUG, Hanzehogeschool en UMCG samen met de gemeente Groningen (BRE). Naast deze samenwerking tussen ERE/MRE en BRE zijn er vanuit lokale ondernemers ook verbindingen met het BRE. Deze lokale ondernemers zijn verenigd in diverse ondernemersverenigingen en er is ook een Ondernemersfonds Groningen. Het Ondernemersfonds Groningen is een initiatief van het georganiseerde Groninger bedrijfsleven en maakt collectieve activiteiten en maatregelen mogelijk door (gedeeltelijke) financiering te leveren. • In Noord-Groningen concentreert het ERE zich voornamelijk rondom de industrieclusters Eemshaven (gemeente Hogeland) en Delfzijl (gemeente Eemsdelta). Beide gemeenten hebben samen met de provincie Groningen zeggenschap in de GR Havenschap Groningen Seaports. Deze GR is 100% aandeelhouders van overheids-nv Groningen Seaports.

Groningen Seaports is de commerciële exploitant en beheerder van beide havens. Naast Groningen Seaports is er in de subregio ook een regionale werkgeversorganisatie genaamd Samenwerkende Bedrijven Eemsdelta (SBE). SBE organiseert samenwerking tussen de leden (meer dan 100) en werkt samen met stakeholders zoals overheden (BRE), kennisinstellingen en de natuur- en milieuorganisaties (MRE). Eén van de leden is Google. Zij heeft een groot datacenter in de Eemshaven. • Voor Oost-Groningen geldt dat het ERE zich niet rondom één of twee voorname plekken gevormd heeft. Economisch gezien is de subregio wel in ontwikkeling. In 2020 en 2021 vestigden zich namelijk een aantal grote buitenlandse bedrijven in de regio. PerkinElmer, Hyzon trucks en Google in Oldambt en SHINE Technologies in Veendam. Westerwolde en Stadskanaal werken met elkaar samen in Bedrijvenpark Zuid-Groningen (cursief weergegeven). Ook dit gebied is in ontwikkeling. ‘Overall’ werken ondernemers in de subregio samen binnen de Ondernemerskring OostGroningen. Dit is een netwerkclub met als doel het ondernemersklimaat in de regio te versterken. In Oost-Groningen is er daarnaast ook een Innovatiehub. Deze is op initiatief van drie Oost-Groningse wetenschappers tot stand gekomen en drie bedrijven (Avebe, HempFlax en Nedmag) zijn aangehaakt.

Doel van de samenwerking is om hoogwaardige werknemers vast te houden en nieuwe talenten aan te trekken. Tot slot, ook op het snijvlak economisch en sociaal werken Oost-Groningse gemeenten met elkaar samen. Dit zijn ERE’s die zich op initiatief van het BRE hebben gevormd. WEDEKA Bedrijven (cursief weergegeven) is het Sociale Werkvoorzieningsbedrijf van de gemeenten Stadskanaal, Veendam, Westerwolde (Oost-Groningen), Midden Groningen en Borger-Odoorn (Noord-Drenthe). Afeer (cursief weergegeven) is het sociaal ontwikkelbedrijf van de gemeenten Oldambt, Pekela en Westerwolde. Overig Zie paragraaf 5.3 voor een toelichting op de rol van ERE’s/MRE’s binnen NPG (cursief weergegeven)

Lokaal

44

• Lokale bedrijfs- en ondernemersverenigingen

Respondenten geven in algemene zin aan dat intensieve economische samenwerkingen zich voornamelijk in en rondom de gemeente Groningen vormen. Binnen andere gemeenten zijn er ook wel lokale ERE’s zichtbaar. Hier is voornamelijk sprake van een verbinding tussen (MKB-)bedrijven die zich bijvoorbeeld in lokale bedrijfs-/ ondernemersverenigingen verenigd hebben.

Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen | BRE-onderzoek

Uitgelicht: afbeeldingen bovenregionale ERE’s (zie tabel hierboven)

Figuur 22 Oprichtingen per duizend vestigingen (2020)

Figuur 20 ERE Chemport Europe

71,0

77,8

122,3

89,7 99,3

82,1 95,2 84,5

>= 91 84 < 91 77 < 84 70 < 77 < 70

Figuur 23 Spreiding bedrijfsvestigingen (2020)

•

Vergeleken met het landelijke gemiddelde zijn handel & horeca; landbouw, bosbouw & visserij en cultuur & recreatie grote sectoren in de het BRE Groningen. De zakelijke dienstverlening; nijverheid en energie en financiële diensten & onroerend goed zijn daarentegen relatief kleine sectoren. Hier zien we ook weer subregionale verschillen.

•

In de gemeente Groningen bevindt zich meer dan de helft van de banen in Groningen, ongeveer 155.000.33 In

Figuur 21

ERE Investeringsagenda waterstof Noord-Nederland

Oost-Groningen bevinden zich 46.300 banen. In NoordGroningen bevinden zich 28.300 banen, in Midden-

Regionaliteit •

Groningen zijn dit er 19.600 en in Westerkwartier 18.100.

In Groningen worden jaarlijks minder bedrijven opgericht dan gemiddeld in Nederland, namelijk 100,8 per 1000 vestigingen. In Nederland is dit jaarlijks 103,3 per 1000 vestigingen. Subregionaal zijn er overigens wel grote verschillen (figuur 22). De gemeente Groningen kent de meeste nieuwe bedrijven (122,3) en hier zijn bovendien ook de meeste bedrijven gevestigd (figuur 23). Alle andere gemeenten ‘scoren’ qua nieuwe bedrijven beneden het landelijke gemiddelde. Overigens zijn er tussen gemeenten in het ommeland ook wel weer grote verschillen. Zo liggen de gemeenten MiddenGroningen (99,3), Veendam (95,2) en Eemsdelta (89,7) aanzienlijk dichter bij het landelijke gemiddelde dan de

45

gemeenten Westerkwartier (77,8) en Het Hogeland (71,0).

33

Op basis van data uit 2019.

Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen | BRE-onderzoek

Fysieke inf rastructuur

Groningen Gemeente Groningen

•

Westerkwartier

Binnen de regio bestaan grote verschillen in hoe gemeenten ontsloten zijn. Via een hoofdverkeersweg zijn alle gemeenten

Oost-Groningen

in Groningen relatief goed ontsloten. Zo is de gemiddelde

Midden-Groningen

afstand tot een hoofdverkeersweg in het BRE Groningen (1

Noord-Groningen 0

20%

40%

60%

80%

km) lager dan het Nederlandse gemiddelde (2 km). Dit geldt

100%

niet voor de ontsluiting per spoor. De gemeente Groningen

Landbouw Nijverheid en energie

is via het spoor relatief goed ontsloten, net als de gemeenten

Commerciële dienstverlening

Eemsdelta, Het Hogeland (Noord-Groningen), Veendam,

Non-commerciële dienstverlening

Oldambt (deel Oost-Groningen) en Midden-Groningen. De kaart hiernaast laat zien dat de gemeenten Westerkwartier,

Figuur 24 Relatieve verdeling banen van werknemers, CBS (2021)

Westerwolde, Stadskanaal en Pekela (deel Oost-Groningen) per spoor aanzienlijk minder goed ontsloten zijn. De kaart

Systeemelementen •

laat daarnaast ook duidelijk zien dat (Oost-)Groningen en

Onderdeel van een florerend economisch ecosysteem

Noord-Drenthe (richting Emmen) per spoor ook niet ont-

zijn systeemelementen. Dit zijn eigenschappen van een

sloten zijn. Dit terwijl inwoners zich langs deze as wel ver-

economie die relatief makkelijk beïnvloedbaar zijn, zoals

plaatsen, met name tussen Stadskanaal en Borger-Odoorn.

investeringen in research & development, de aanwezigheid van zakelijke dienstverlening en het aantrekken van

•

theoretisch geschoolden.34

Ook de gemiddelde woon-werk afstand is in de provincie Groningen relatief groot: 29 kilometer tegenover een landelijk gemiddelde van 23 kilometer. Alleen de gemeente

•

Op het vlak van research & development is er alleen data

Groningen scoort met een gemiddelde woon-werk afstand

beschikbaar op het niveau van de COROP-regio’s. In

van 22 kilometer onder het landelijke gemiddelde.

35

Eemshaven is de investering in research & development als percentage van het bruto regionaal product het grootst (2,3%), gevolgd door Oost-Groningen (1,6%) en OverigGroningen (1,2%). Het Nederlands gemiddelde ligt op 1,6%. •

Het aandeel bedrijven in de zakelijke dienstverlening is in de regio vrij laag (9,7%) vergeleken met het landelijke gemiddelde (12,3%). De gemeente Groningen heeft als enige Groningse gemeente wel een bovengemiddeld aandeel bedrijven in de zakelijke dienstverlening (15,7%).

•

Op het gebied van opleidingsniveau zien we grote verschillen tussen subregio’s. In Oost-Groningen is 24% van de bevolking theoretisch opgeleid. In Eemsdelta is dit 21%. In de gemeente Groningen ligt dit cijfer fors hoger (46%). Het landelijke gemiddelde is 34%.

Figuur 25 Spoorkaart 2021, Nederlandse Spoorwegen

Randvoorwaarden

Vraag naar producten en diensten

De randvoorwaarden voor een economisch ecosysteem zijn

•

De groei van het Bruto Regionaal Product ligt in BRE

moeilijker te beïnvloeden dan systeemelementen. We hebben

Groningen gedurende de periode 2013-2020 lager dan

het dan over ondernemerschapscultuur, fysieke infrastructuur

het landelijk gemiddelde. In 2018 en 2019 was er sprake

en de vraag naar producten en diensten.

van krimp (-2,7% en -1,0%) terwijl de landelijk economie groeide (2,4% en 2,0%). In 2020 kromp de Groningse

46

34 35

HBO of WO geschoold. Het betreft hier data uit 2018.

economie fors (-6,8%) terwijl de landelijk economie eveneens kromp (-3,8%).

Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen | BRE-onderzoek

•

De Groningse krimp is ten dele te verklaren door het

De COROP-regio Oost-Groningen is bovengemiddeld gegroeid,

gedeeltelijk stil komen te liggen van de economie door

maar scoort nog steeds gemiddeld laag op de brede welvaart

de coronacrisis, maar werd vooral veroorzaakt door

index. COROP-regio Overig Groningen is sterker gegroeid

het verminderen van de gaswinning.36 Wanneer de

en heeft bijna een bovengemiddelde brede welvaart score in

delfstoffenwinning buiten beschouwing wordt gelaten, was

2019. Een belangrijke kanttekening is dat de berekeningen

er in 2018 en 2019 juist sprake van economische groei in

met de cijfers uit 2019 zijn gemaakt. Anno 2021 zou het BRE

Groningen van ongeveer 0,8-1% .

Groningen mogelijk een andere plek krijgen, dit kunnen we in

37

deze rapportage alleen niet met cijfers bekrachtigen.

5.5 Deelvraag 5: Welke publieke waarde wordt er in de regio gerealiseerd? Publieke waarde gaat over de korte en lange termijneffecten van het handelen door (samenwerkende) overheidsorganisaties. Of die effecten van waarde zijn, bepaalt het publiek: individuele burgers die handelen vanuit hun eigen overtuiging over wat goed en rechtvaardig is en die in maatschappelijke processen collectief besluiten (middels volksvertegenwoordiging, maar ook door zich te verenigen in maatschappelijke organisaties of burgerinitiatieven) welke publieke waarde de overheid moet nastreven – en of ze dat goed doet. Wij beschrijven directe publieke waarde aan de hand van brede welvaartsindicatoren38 en de ambities die de regio

Figuur 26 Geografie van brede welvaart.

zichzelf stelt.

Publieke waarderealisatie Het realiseren van publieke waarden beschrijven we aan de

Om een gedetailleerd beeld te geven van de brede welvaart

hand van 7 brede welvaartsindicatoren: Welzijn & gezondheid,

in regio Groningen, richten we ons tot de 7 brede

veiligheid, wonen, materiële welvaart, arbeid, milieu en

welvaartsindicatoren. In de volgende tabellen staan in de eerste

samenleving. Daarvoor gebruiken we de cijfers vanaf 2015 tot

rij de toelichting van de indicatoren van de brede welvaart.

de meest recente cijfers. Hiermee kunnen we de ontwikkelingen

Bij de toelichting houden we de COROP-regio aan, omdat

in kaart brengen. Voordat we de ontwikkelingen op COROP-

data alleen op dit schaalniveau beschikbaar is. Data op de

niveau uitlichten, is het interessant om de scores van de regio te

brede welvaartsindicatoren is op het schaalniveau van de 12

vergelijken met andere regio’s.

provincies en de 40 COROP-regio’s beschikbaar. Een uitgebreide weergave van de cijfers staat in de ‘foto’. Deze staat in bijlage 6.

Het Coöperatief Convenant van RaboResearch heeft onderzoek gedaan naar geografie van brede welvaart. Ze hebben de scores van alle regio’s op de regionale brede welvaart index in een vergelijk over tijd (2013 en 2019) onderzocht. In het kwadrant linksonder staan de COROP-regio’s van Groningen. In het kwadrant linksonder staan de regio’s met een gemeten beneden gemiddelde brede welvaart in de jaren 2013 en 201939. Wat betreft de groei in de regio tussen 2013 en 2019 zien we dat de COROP-regio Delfzijl e.o. minder dan gemiddeld is gegroeid. Deze bevindt zich namelijk onder de diagonaal. 36 37 38

47

39

https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2021/08/ economie-krimpt-in-2020-het-sterkst-in-noord-holland-en-groningen CBS, De Regionale Economie 2019, pagina 50. Vergelijkingsscores zijn gebaseerd op de Regionale Monitor Brede Welvaart van het CBS, waar Groningen wordt vergeleken met de andere provincies (12 in totaal) en de 3 COROP-regio’s die binnen Groningen vallen, worden vergeleken met elkaar en de andere COROP-regio’s (40 in totaal). Het coöperatief convenant voor Nederland

Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen | BRE-onderzoek

Welzijn & Gezondheid Monitor brede welvaart

Welzijn Op het schaalniveau van het BRE staat Groningen ‘in het rechterrijtje’ op de variabele welzijn: het ervaren welzijn is tussen 2015 en 2019 afgenomen. In 2019 scoorde de provincie op tevredenheid met het leven een elfde (uit twaalf) plaats, ten opzichte van een zevende plaats in 2015. Waar Groningers in 2015 nog het meest tevreden waren met hun vrije tijd, is het BRE in 2019 gezakt naar een negende plaats. Als we op COROP-niveau kijken, dan zien we grote verschillen als het gaat om welzijn. In de gemeente Eemsdelta is de tevredenheid met het leven relatief groot (7 uit 40); tussen 2015-2019 is de score van deze regio bovendien relatief flink gestegen (19 uit 40 in 2015). Inwoners van Oost-Groningen (38 uit 40) en Overig Groningen (33 uit 40) zijn minder tevreden met het leven. Met name OostGroningen is relatief flink gezakt (6 uit 40 in 2015), terwijl Overige Groningen sinds 2015 één plaats gestegen is. Kijken we naar tevredenheid met vrije tijd, dan zien we een vergelijkbaar beeld. Eemsdelta scoort het hoogst op deze indicator (16 uit 40), gevolgd door Overig Groningen (27 uit 40) en Oost-Groningen (34 uit 40). Desalniettemin is de tevredenheid met vrije tijd in alle Groningse COROP-regio’s afgenomen. Opvallend is dat dat Oost-Groningen in 2015 de best scorende COROP-regio was, en ook Eemsdelta destijds op een 3e plek stond.

Gezondheid Inwoners van het BRE Groningen scoren hun ervaren gezondheid gemiddeld t.o.v. inwoners van andere provincies én regio’s: op het schaalniveau van het BRE heeft Groningen een gemiddelde ranking (7 uit 12), als we op COROP-niveau kijken heeft Overig Groningen (11 uit 40) de hoogste ranking en horen Oost-Groningen (36 uit 40) en Eemsdelta (39 uit 40) bij de laagst scorende regio’s. Wanneer we kijken naar indicatoren voor fysieke gezondheid (overgewicht en personen met een of meer langdurende ziekten of aandoeningen), scoren de Groningse COROP-regio’s het minst van alle regio’s (plek 39 en 40). Overig Groningen is hierop een uitzonder (17 uit 40) en haalt hiermee de BRE-scores omhoog.

Beelden

Het thema gezondheid komt in de gesprekken voornamelijk aan bod als een Oost-Groningse opgave. Welzijn wordt door respondenten als opgave gedefinieerd in het licht van de aardbevingsproblematiek (Noord-Groningen en Midden-Groningen) en de achterblijvende sociaaleconomische situatie (Oost-Groningen).

Ambities

Het Preventie Overleg Groningen (POG) heeft zes programmalijnen, namelijk: 1. Veilig en gezond opgroeien en gezonde levensloop 2. Veilige en gezonde leefomgeving 3. Organisatie van preventie in de zorg 4. Armoede en gezondheidspotentieel 5. Gezonde werknemers, gezonde werkgever, duurzame arbeidsmarkt 6. Gezonde burgerkracht. De regiodeal Oost-Groningen heeft daarnaast als één van de vier pijlers ‘Gezondheid’ en zet in op het ondersteunen van een gezonde leefstijl en het organiseren van bereikbare zorg. Uit het jaarbericht van 2020 komt bovendien naar voren dat de GGD naast de algemene gezondheidszorg specifiek aandacht besteed aan ouderengezondheid, gezinsproblematiek en aardbevingen en gezondheid.

Veiligheid

48

Monitor brede welvaart

Op het schaalniveau van het BRE scoort Groningen gemiddeld of hoog op alle indicatoren van veiligheid: er zijn een gemiddeld aantal geregistreerde misdrijven (6 uit 12) en ondervonden delicten (7 uit 12). Inwoners van Groningen voelen zich bovendien het minst vaak onveilig in de buurt (1 uit 12). Op de laatste indicator heeft de provincie een sprong omhoog gemaakt (9 uit 12 in 2015).

Beelden

Er zijn in de gesprekken geen specifieke opgaven op het gebied van veiligheid benoemd. Ook de situatie in het asielzoekerscentrum in Ter Apel (gemeente Westerwolde) is in de gesprekken niet aangehaald.

Ambities

De ambities voor het regionaal beleidsplan zetten in op het verder ontwikkelen en professionaliseren van de uitvoering van de kerntaken, het verkennen en anticiperen op nieuwe risico’s en het verbreden van samenwerking in een breder netwerk. Een informatiegestuurde werkwijze heeft hierbij de focus. Een uitwerking hiervan is de VINN (Veiligheids Informatieknooppunt NoordNederland), waarmee de veiligheidsregio’s van Drenthe en Fryslân informatie verzamelen en delen.

Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen | BRE-onderzoek

Wonen Monitor brede welvaart

Groningen scoort op het schaalniveau van het BRE gemiddeld op de afstand tot een basisschool of café (6 uit 12). Als we op COROPniveau kijken wonen inwoners van Oost-Groningen en Eemsdelta relatief ver van een basisschool (36 uit 40) en café (32 en 28 uit 40); inwoners van Overig Groningen daarentegen wonen relatief dichter bij een basisschool (24 uit 40) en café (19 uit 40). Wat betreft de afstand tot een sportterrein scoort Groningen op het schaalniveau van het BRE onder het gemiddelde (10 uit 12); op COROP-niveau horen Oost-Groningen en Eemdelta bij de 50% met de beste score (17 en 6 uit 40). Overig Groningen scoort met 32 uit 40 wel weer relatief laag. Op het schaalniveau van het BRE scoort Groningen relatief laag op tevredenheid met de woning (10 uit 12), maar gemiddeld op tevredenheid met de woonomgeving (7 uit 12). Op COROP-niveau zien we echter verschillen. Inwoners van Oost-Groningen zijn iets boven gemiddeld tevreden met hun woning (19 uit 40) en woonomgeving (13 uit 40). Inwoners van Eemsdelta zijn relatief ontevreden met hun woning (37 uit 40), maar gemiddeld tevreden met de woonomgeving (19 uit 40). Inwoners van de regio Overig Groningen waarderen hun woning en woonomgeving onder het landelijk gemiddelde (beide 30 uit 40). Voor alle COROP-regio’s geldt dat de tevredenheid met de woonomgeving de laatste jaren (fors) is gestegen.

Beelden

Wonen is in het BRE Groningen onlosmakelijk verbonden met de aardbevingsproblematiek. Uit de gesprekken komt nadrukkelijk naar voren dat de kwaliteit van woningen, als gevolg van de aardbevingsproblematiek, is verslechterd. Deze opgave speelt met name in Noord-Groningen en de gemeente Midden-Groningen. Verder wordt door respondenten ook de woningbouwopgave in algemene zin aan de orde gesteld. Deze opgave concentreert zich met name in en rondom de gemeente Groningen. In de gesprekken komt aan bod dat de woningmarkt in de gemeente Groningen oververhit is en er de komende jaren flink bijgebouwd moet worden. In de gesprekken is het niet specifiek gegaan over de afstand tot basisscholen, cafés en/of sportterreinen. Tevredenheid met de woonomgeving is soms zijdelings aan bod gekomen, en dan voornamelijk in positieve zin.

Ambities

BRE Groningen heeft kwantitatieve én kwalitatieve ambities rondom wonen. In kwalitatieve zin richt de Nationaal Coördinator Groningen (uitvoeringsorganisatie van Rijk, provincie Groningen en Groninger gemeenten) zich op het aardbevingsbestendig maken van huizen, gebouwen en infrastructuur. In de Toekomstagenda Groningen is door Rijk, provincie Groningen en Groninger de kwantitatieve ambitie uitgesproken om in de gemeente Groningen 20.000 woningen bij te bouwen. Daarnaast is door de regio Groningen-Assen de ambitie uitgesproken om ruim 21.000 tot 2030 te bouwen en tot 2040 nog eens 14.000 woningen. In het Deltaplan staat bovendien beschreven hoe Noord-Nederland een kwart van de nationale woningbouwopgave op zich wil nemen. Hieraan koppelen zij ambities die zij hebben voor het verbeteren van de bereikbaarheid van het gebied, zoals de ontwikkeling van de Lelylijn. Ook de Regio Groningen-Assen zet in op woningbouw i.c.m. mobiliteit. Subregionale samenwerkingsverbanden zoals de NPG (vnl. Noord-Groningen en Midden-Groningen), de Regio Deal Oost Groningen en RWLP Oost-Groningen (vnl. Oost-Groningen) hebben ambities op het gebied van leefbaarheid. Daarnaast loopt ook het programma LEADER Oost-Groningen, een Europees subsidieprogramma dat zich samen met de regio, gemeenten en provincie in zet om de kansen in het gebied Oost-Groningen te benutten.

Materiële welvaart Monitor brede welvaart

Groningen kent op het schaalniveau van het BRE een bovengemiddeld bruto binnenlands product (5 uit 12). Als we dit op COROPniveau bekijken, dan zien we dat deze score onevenredig over de regio’s is verdeeld: Overig Groningen bevindt zich in de landelijke top (4 uit 40), Eemsdelta in het middenveld (24 uit 40) en Oost-Groningen is de laagst scorende subregio (40 uit 40). Zowel op het schaalniveau van het BRE als op COROP-niveau is de score op mediaan besteedbaar inkomen en mediaan vermogen van huishoudens beneden gemiddeld (beide 12 uit 12). Op de indicator mediaan besteedbaar inkomen zijn de drie Groningse subregio’s lijstduwer (38, 39 en 40 uit 40) en ook op de indicator mediaan vermogen van huishoudens scoren de subregio’s relatief laag (32 tot 40 uit 40).

Beelden

In de gesprekken is het niet specifiek gegaan over materiële welvaart. In algemene zin is het in de gesprekken wel gegaan over de achterblijvende sociaaleconomische situatie in Oost-Groningen. Dat Oost-Groningen laag op materiële welvaart ‘scoort’ is in dat licht ook te duiden.

Ambities

In de regionale agenda Oost-Groningen (25 oktober 2021) is expliciet de ambitie uitgesproken om de inkomenssituatie van lage inkomensgroepen te verbeteren. Oost-Groningen besteedt via de Regio Deal Oost-Groningen ook aandacht aan het stimuleren van de regionale economie. In de gemeente Groningen wordt daarentegen meer nadruk gelegd op economische groei. Zo wordt in het Akkoord van Groningen de ambitie uitgesproken kennisstad Groningen te versterken en te profileren. Noord-Groningen richt haar blik vooral op de economische versterking van de industrieclusters Eemshaven/Delfzijl. Ook bovenregionaal wordt er o.a. via de regio Groningen-Assen en Samenwerkingsverband Noord-Nederland ingezet op economische groei en brede welvaart.

49

Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen | BRE-onderzoek

Arbeid en vrije tijd Monitor brede welvaart

Op het schaalniveau van het BRE scoort Groningen wisselend op de variabele ‘arbeid en vrije tijd’. Het aantal hoogopgeleiden in de regio ligt rond het gemiddelde (6 uit 12) en inwoners zijn relatief tevreden over de reistijd van en naar het werk (4 uit 12). Desalniettemin zien we op deze indicatoren een dalende trend ontstaan. Zowel op de indicatoren bruto en netto arbeidsparticipatie (11 en 12 uit 12) als op de indicator werkloosheid (12 uit 12) scoort BRE Groningen relatief laag. Kijken we op COROP-niveau, dan zien we behoorlijke verschillen tussen de regio Overig Groningen en de andere twee Groningse regio’s. Oost-Groningen en Eemsdelta scoren op iedere indicator van de variabele ‘arbeid en vrije tijd’ beneden gemiddeld. Op de tevredenheid met de reistijd van en naar het werk na behoren Oost-Groningen en Eemsdelta tot de minst scorende regio’s in Nederland (26 en 24 uit 40 voor tevredenheid met reistijd; rest van indicatoren varieert de ranking van beide regio’s van 33 tot 40 uit 40). Overig Groningen scoort hoog op de indicatoren ‘hoogopgeleide bevolking’ en ‘tevredenheid met reistijd van en naar het werk’ (8 en 4 uit 40). De aanwezigheid van studenten- en centrumstad Groningen zorgt voor een positieve afwijking met de rest van de provincie.

Desalniettemin scoort Overig Groningen laag op bruto en netto arbeidsparticipatie (beide 35 uit 40) en kent de subregio de hoogste werkloosheid van Nederland (40 uit 40).

Beelden

Gesprekspartners maken veelal onderscheid tussen de arbeidssituatie en -ontwikkelingen in de gemeente Groningen en ommeland. In het ommeland, met name Oost-Groningen, wordt werkloosheid als een majeure opgave gezien. Gemeente Groningen daarentegen wordt door gesprekspartners gezien als een succesvolle kennisstad met voldoende werkgelegenheid en een hoogopgeleide bevolking. In de gesprekken wordt over Noord-Groningen gezegd dat hier economische kansen liggen, gezien de industrieclusters Eemshaven/Delfzijl.

Ambities

De ambities in BRE Groningen lopen uiteen van versterken van de economische situatie in de gemeente Groningen tot het stimuleren van de regionale economie in Oost-Groningen en Noord-Groningen. Zie materiële welvaart voor een beschrijving van deze ambities. In Oost-Groningen is er daarnaast veel aandacht voor de sociaaleconomische situatie het gebied. Zo zetten Werkvoorzieningsschappen Novatec, Afeer en Wedeka Bedrijven zetten zich in het algemeen in om een duurzame koppeling te maken tussen werknemer en werkgever. Bovenregionaal geldt dat er ook samenwerkingsverbanden zijn die ambities geformuleerd hebben op de aansluiting tussen arbeidsmarkt en onderwijs. Voorbeelden zijn Noorderlink en Werk in Zicht (arbeidsmarktregio Groningen en Noord-Drenthe). Ook Regio Groningen-Assen heeft ambities om op bovenregionale schaal het economische netwerk te verbeteren.

50

Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen | BRE-onderzoek

Milieu Monitor brede welvaart

Voor een gebied dat bekend staat om de weidse ruimte, scoort BRE Groningen relatief laag op de indicatoren voor milieu. Uitzonderingen zijn afstand tot openbaar groen (3 uit 12) en emissies van fijnstof naar lucht (4 uit 12); daarop scoort de provincie goed. Op de andere indicatoren horen de Groningse regio’s veelal bij de laagst scorende 50%. De broeikasemissies per inwoner zijn relatief hoog (11 uit 12), er zijn relatief weinig natuur- en bosgebieden (12 uit 12) en ook het aandeel natuurgebieden per inwoner relatief laag (9 uit 12). Van de COROP-regio’s scoort Oost-Groningen over het algemeen het hoogste. Een reden voor de relatief lage score zou de definitie van het CBS voor openbaar groen kunnen zijn: wateren en landbouwgrond worden hier niet in meegenomen. Aanvullend op de brede welvaartsindicatoren zien we binnen de regio ook verschillen in prestaties op het gebied van hernieuwbare energie. Noord-Groningen is hierin koploper: in gemeente Het Hogeland gaat het om 31,15% van het totale energieverbruik en in gemeente Eemsdelta om 16,16%. Gemeente Stadskanaal (7,42%) kent een aandeel hernieuwbare energie dat net boven het landelijke gemiddelde ligt (5,80%). Gemeente Westerkwartier (5,50%) en Midden-Groningen (4,39%) behoren tot de provinciale middenmoot.

De gemeente Groningen scoort met 2,98% ruim onder het landelijke gemiddelde, evenals de Oost-Groningse gemeenten (met uitzondering van gemeente Stadskanaal), wiens aandeel varieert tussen de 1,02% (gemeente Westerwolde) en 3,56% (gemeente Pekela).

Zeer slecht Slecht Ontoereikend Voldoende Redelijk goed Goed Zeer goed Figuur 27 Hernieuwbare energieindex, gdindex.nl/dashboard (2019) Wanneer we kijken naar verschillende indicatoren van Milieu & Energie zien we dat de drie COROP-regio’s elk verschillende opgaven hebben. Zo loopt Overig-Groningen achter op afvalscheiding, al produceren inwoners van Overig Groningen per hoofd wel aanzienlijk minder afval. In Oost-Groningen zien we het tegenovergestelde beeld. 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 Huishoudelijk afval