23-089 Bijlage 2. Projectplan Klimaatadaptatie Zeeland
Tekst van het document
Klimaatadaptatie Zeeland PROJECTPLAN ZPREP-000152 - Versie 1.1 - 4 November 2022
Watercyclus
Pagina 1 van 43
Ecologie
Co-creatie
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
Projectplan
Ecologie
Watercyclus
Co-creatie
Pagina 2 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
4 November 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
INHOUDSOPGAVE 01 PROJECTDEFINITIE ........................................................................................................................... 7 1.1 Achtergrond ................................................................................................................................ 7 1.1.1 De klimaat-innovatie platformen ....................................................................................... 8 1.1.2 Living lab als methode voor co-creatie en burgerparticipatie ...................................... 9 1.2 Doelstelling van het project ..................................................................................................... 10 1.3 Beoogde resultaten van het project ...................................................................................... 11
02 PROJECTORGANISATIE ................................................................................................................. 13 2.1 Project Partners.......................................................................................................................... 13 2.1.1 Gemeente Middelburg ..................................................................................................... 13 2.1.2 Gemeente Vlissingen ......................................................................................................... 13 2.1.3 HZ University of Applied Sciences ..................................................................................... 14 2.1.4 PureBlue ............................................................................................................................... 14 2.1.5 DSV Zaden ........................................................................................................................... 14 2.1.6 Woongoed .......................................................................................................................... 15 2.1.7 L’escaut ............................................................................................................................... 15 2.1.8 Zeeuwse Milieu Federatie (ZMF) .......................................................................................
15 2.1.9 Stichting Gemeenschapstuin CitySeeds ......................................................................... 15 2.1.10 Scalda Stichting voor middelbaar beroepsonderwijs en volwasseneneducatie .... 16 2.2 Organisatiestructuur.................................................................................................................. 16
03 INNOVATIE.................................................................................................................................... 18 3.1 Innovatiethema’s ...................................................................................................................... 18 3.1.1 Ecologie ............................................................................................................................... 18 3.1.2 Watercyclus......................................................................................................................... 18 3.1.3 Co-creatie ........................................................................................................................... 18 3.2 Mate van innovatie .................................................................................................................. 19 3.2.1 Waterzuivering ..................................................................................................................... 19 3.2.2 Groenblauwe netwerken .................................................................................................. 20 3.3 Proof of concept ....................................................................................................................... 22
04 PROJECTACTIVITEITEN .................................................................................................................. 24 4.1 Werkpakketten .......................................................................................................................... 24 4.1.1 WP1 Project Management ................................................................................................ 24 4.1.2 WP2 Communicatie en Disseminatie .............................................................................. 25
Pagina 3 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
4.1.3 WP3 Innovatieplatform Westerzicht ................................................................................. 26 4.1.4 WP4 Innovatieplatform Dauwendaele ............................................................................ 27 4.1.5 WP5 Lokale Waterzuivering ............................................................................................... 29 4.2 Locatie ........................................................................................................................................ 30 4.3 Planning ...................................................................................................................................... 30 4.4 Risicofactoren, afhankelijkheden, randvoorwaarden ......................................................... 33
05 FINANCIEEL EN ECONOMISCH TOEKOMSTPERSPECTIEF ............................................................ 34 5.1 Sustainable Development Goals ............................................................................................. 34 5.2 Kosten-baten.............................................................................................................................. 34 5.3 Economisch perspectief ........................................................................................................... 35
06 AANSLUITING BIJ DE OPZuid PROGRAMMADOELSTELLINGEN .................................................. 37 6.1 OPZuid 2021-2027 ...................................................................................................................... 37 6.2 Transities uit de RIS-3 .................................................................................................................. 37 6.3 Impact ........................................................................................................................................ 38
07 BEGROTING EN FINANCIERING ................................................................................................... 41 7.1 Begroting .................................................................................................................................... 41 7.2 Financiering ................................................................................................................................ 42
08 STAATSSTEUN ................................................................................................................................. 43
Pagina 4 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
SAMENVATTING In stedelijke gebieden is een sterk toenemende impact van de klimaatverandering waar te nemen. Dit raakt niet alleen onze veiligheid, maar ook de manier waarop en betaalbaarheid van hoe we nu in de toekomst wonen en leven. De toename van gemiddelde en hoge temperatuur zorgen voor hittestress (mede als gevolg van het Urban Heat Island Effect) en verdroging, afgewisseld door perioden van intensieve regenval met wateroverlast en -schade als gevolg. Tevens hebben de klimaatveranderingen een directe impact op de balans en het behoud van biodiversiteit in onze natuur. Dit zowel in het water, als in de bodem en boven de grond. Het triple-helix project Klimaatadaptie Zeeland realiseert klimaat innovatieplatformen in de wijken Westerzicht, Vlissingen en Dauwendaele, Middelburg waarin bewoners, kennisinstellingen, overheden, NGO’s en bedrijfsleven gezamenlijk innoveren en experimenteren met klimaatadaptatie ter behoud en verbetering van: • leefbaarheid woonwijken • klimaatbestendige ecologie en biodiversiteit • gesloten watercycli De huidige infrastructuur van de woonwijken is niet in staat om de gevolgen op lokaal niveau tegen te gaan of bij te dragen aan oplossingen voor het ernstig zoetwatertekort op regionaal niveau.
Naast de negatieve impact op de fysieke en financiële leefbaarheid, heeft het ontbreken van voldoende groen in de wijken Dauwendaele (Middelburg) en Westerzicht (Vlissingen) ook negatieve gevolgen op de sociale leefbaarheid. Er ontbreken groenstroken, parkjes en ruimtes voor sociaal contact. Daarbij ervaart de veelal homogene en oudere bevolking vaak een gevoel van sociale- en verkeersonveiligheid. De bewoners zijn een belangrijke partner in de klimaatadaptatie van woonwijken. Als woningeigenaar en huurder ervaren zij direct de gevolgen van weerextremen en de bijbehorende schade. Een goed georganiseerde burgerparticipatie leidt tot betere en creatieve besluitvorming, het vergroten van het draagvlak en eigenaarschap bij de bewoners. Alsmede een inrichting van hun leefomgeving die is afgestemd op de culturele en demografische achtergrond.
Pagina 5 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
Centraal in het project Klimaatadaptatie Zeeland staat een breed scala aan sociale en fysieke/infrastructurele innovaties. Resulterend in een integraal proof-of-concept als onderdeel van de toolbox voor de klimaatadaptatie van woonwijken: • sluitende en duurzame watercyclus; • klimaatbestendig ecologisch netwerk (water, bodem en boven de grond) • voorkoming van het Urban Heat Island Effect; • verhoging van de buurtparticipatie door co-creatie; • verbetering van sociale en recreatieve faciliteiten; • verbetering van de sociale- en verkeersveiligheid; • verhogen stikstof- en fijnstofcaptatie; • toegankelijkheid betaalbaar en gezond eten; Met als resultaat een brede vertaling naar lokaal (gemeentelijk) en regionaal (provinciaal) beleid. Het consortium bestaat uit 10 partners, met de gemeente Middelburg als penvoeder. De projectactiviteiten hebben een totale begroting van €3.344.897,- met een gevraagde subsidie van €1.428.415,-.
Pagina 6 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
1. PROJECTDEFINITIE 1.1 Achtergrond Het klimaat verandert, waardoor de kans op overlast door extreme neerslag, hitte, droogte en overstromingen in met name de stedelijke gebieden toeneemt. Daarnaast neemt ook de verzilting van het grondwater in Zeeland toe, onder meer door stijging van de zeespiegel. In het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie hebben gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk afgesproken dat Nederland uiterlijk in 2050 klimaatbestendig en water robuust ingericht moet zijn. Hieruit is de klimaatadaptatiestrategie Zeeland 2021-2026 gedefinieerd, opgesteld door de Zeeuwse overheden en gericht op concrete acties: ‘bij de vertaling naar het (lokale) eigen beleid hebben gemeenten, waterschap en provincie vrijheid om de regionale strategie uit te werken en te implementeren’. Het triple-helix consortium van het project Klimaatadaptie Zeeland innoveert resultaatgericht om op korte termijn concrete resultaten te behalen voor de betrokken gemeenten en haar inwoners. En om een basis te vormen voor een integrale aanpak in de Zeeuwse stedelijke omgeving. De wijk Dauwendaele (Middelburg) en de wijk Westerzicht (Vlissingen) zullen in dit project dienen als klimaat-innovatie platformen. Deze stadgedeeltes worden getransformeerd naar voorbeeldgebieden met betrekking tot klimaatadaptie.
Door de klimaatverandering wordt het stedelijk klimaat steeds meer gekenmerkt door: • Een hoog neerslagregime. Middelburg en Vlissingen bevinden zich in de categorie neerslagregime hoog (H) van het KNMI. Dit betekent dat er de meeste kans is op zware neerslag. Hevige buien zullen steeds vaker voorkomen. Uit de stresstest wordt duidelijk zichtbaar dat bij een hevige bui van 70 mm/ 2 uur er in veel delen van Dauwendaele een waterdiepte van 10-20 cm komt te staan. Op bepaalde plekken zoals in de Meanderlaan is dit zelfs groter dan 20 cm. Bij meer extremere buien ( 140 mm/ 2uur) treden waterdieptes op van meer dan 30 cm. • De wijk Westerzicht is van zichzelf al een natte wijk (ligging direct aan het kanaal + opkomend kwelwater). Bij extreme waterval is er (zeker op de ontsluitingsweg) wateroverlast. • Hittestress. Door de vele verharding en weinig groen is bij beide stadsgebieden een toename van hittestress waar te nemen. Het Urban Heat Island Effect heeft hier een grote invloed op. Dit wordt grotendeels veroorzaakt doordat stedelijke gebieden overdag meer warmte opnemen dan dat ze gedurende de nacht kunnen afstaan. Vooral donkere en verharde oppervlakten dragen daar aan bij. Daarnaast spelen mobiliteit, bedrijvigheid en de daarbij horende luchtvervuiling ook een rol bij het vasthouden van deze warmte.
Onderzoek (Wageningen University & Research, 2017) toont aan dat in extreme periodes de temperatuurverschillen tussen het verstedelijkte gebied en de landelijke omgeving tot 10°C kunnen oplopen. Het Urban Heat Island Effect treedt het sterkst op als de temperaturen hoog zijn, dus in de zomerperiode, maar ook in de winterperiode is dit effect duidelijk waarneembaar. Daarbij heeft Zeeland vaak de hoogste nachttemperatuur van Nederland door het vele oppervlakte water. Gezien de demografische samenstelling van de wijk : > 20 % boven 65, kan dit (ernstige) gezondheidsklachten opleveren. • Verzilting. De mate van verzilting wordt bepaald door de hoogteligging van een gebied en grondeigenschappen. Bijna geheel Zeeland ligt beneden het zeeniveau. Het regenwater dat hier valt, zorgt voor een zoete bovenlaag, maar dit water dringt niet dieper door. Deze dunne bovenlaag kan mede door verdroging de verzilting niet tegengaan, maar is wel van groot belang voor de landbouw in de kustprovincies. De boeren in Zeeland zijn voor hun watervoorziening vooral aangewezen op deze
Pagina 7 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
•
natuurlijke opslag van regenwater. Er zullen dus innovatieve adaptieve maatregelen getroffen worden om verzilting tegen te gaan. Een verhoogd risico op opwarming van het oppervlaktewater. De kans op blauwalg in stilstaand water neemt toe. Ook ziekteverwekkers groeien vaak makkelijker in warm water, wat gezondheidsklachten kan veroorzaken in woonwijken. Eveneens resulteert stilstaand oppervlakte water tot hoge populaties muggen en andere insecten die overlast kunnen veroorzaken.
1.1.1 De klimaat-innovatie platformen Beide woongebieden in de scope van dit project worden gekenmerkt als kwetsbaar als gevolg van de klimaatverandering. Zij zijn een afspiegeling van de gebieden in de stedelijke omgeving die het meest onderhevig zijn aan de klimaatsveranderingen. De naoorlogse wijk Dauwendaele in Middelburg heeft de volgende eigenschappen: • 3027 woningen met 6205 inwoners • leeftijdsgroep 65 jaar 20% van totaal • 68% eengezins woningen • 48% van de woningen zijn eigendom van wooncorporaties • 41% zijn koopwoningen • 11% zijn huur-overig. • gemiddelde woningwaarde 144.000 euro Daarnaast scoort de wijk Dauwendaele op de volgende onderwerpen slechter dan het landelijk gemiddelde: • personen met bijstandsuitkering • vestigingen bedrijven: overheid, onderwijs en zorg • personen met laagste inkomens • huishoudens onder of rond sociaal minimum • huishoudens met een laag inkomen
Figuur 1: Impressie woningen in Dauwendaele
Westerzicht is een woonwijk in Vlissingen, met de volgende eigenschappen: • 1605 inwoners • 800 eengezinswoningen (92%)op 37 hectare • 36% sociale huur, 12% huur-overig en 52% koopwoningen • gemiddelde woningwaarde 153.000 euro • gemiddeld inkomen per inwoner 21.200 euro De stedenbouwkundige planning is traditioneel voor de bouwperiode (1975). De huizen zijn bijna allemaal gelegen aan een woonerf met eigen parkeergelegenheid. Enkele huizen liggen aan de rondweg die een snelheidsbeperking kent van maximaal dertig kilometer per uur en die de wijk ontsluit. De wijk is architectonisch monotoon met veel gelijksoortige woningen (92% eengezinswoningen).
Pagina 8 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
De ondergrond van de wijk bestaat uit een kleilaag met daaronder een veenlaag. In de periode na 1975 is het waterpeil verlaagd, waardoor t.o.v. de huizen gebouwd op heipalen de omgeving is gezakt. De ringweg is daardoor het laagste deel van de wijk geworden. De riolering in Westerzicht is verouderd en moet in de komende jaren worden opgeknapt of (deels) vervangen. Ook de bestrating en het openbaar groen is niet overal meer in goede staat.
Figuur 2: Impressie woningen in Westerzicht
1.1.2 Living lab als methode voor co-creatie en burgerparticipatie De bewoners van beide woongebieden zijn een belangrijke partner in de benodigde klimaatadaptatie en de hieraan gekoppelde transitie van de wijken. Als woningeigenaar en huurder ervaren zij direct de gevolgen van weerextremen en mogelijke toekomstige schade hierdoor. Zij hebben veel invloed op de inrichting en gebruik van hun directe leefomgeving. De klimaatverandering en in het bijzonder de wateroverlast is een complex en daardoor, ongestructureerd probleem waarbij participatie van bewoners en professionals op het gebied van stedelijke planning, watermanagement en klimaatadaptatie van belang zijn. Een goed georganiseerde participatie vanuit bewoners leidt tot betere en creatieve besluitvorming, het vergroten van het draagvlak en eigenaarschap (co-creatie). Het betrekken en motiveren van de bewoners om inzicht te krijgen in de beleving en borgen van betrokkenheid is voor lange termijn oplossingen van groot belang. Samen met de bewoners en de kinderen van de plaatselijke basisschool, is op basis van hun wensen en ideeën een eerste schetsontwerp uitgewerkt voor de wijk Dauwendaele. Resulterend in een nieuw inrichtingsplan met aandacht voor klimaatadaptatie, verkeersveiligheid , kwaliteitsverbetering en bevorderen van ontmoeting.
Ideeën & wensen bewoners: • Miniparkjes, groenstroken, meer bloemen, bijen-en vlinderplanten • Uitnodigde speelplekken en voetbalveldje • Meer ruimte voor sociaal contact door creëren van verblijfsplekken, banken, picknickplaatsen, meer ruimte om elkaar te ontmoeten, • Invoeren eenrichtingsweg, verkeersremmende maatregelen • Maatregelen voor wateroverlast en hittestress Het is de bedoeling om de bevindingen en inzichten die verworven zijn tijdens dit participatie co-creatieproces te vertalen naar andere wijken en steden in Zeeland.
Pagina 9 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
1.2 Doelstelling van het project Het triple helix project Klimaatadaptie Zeeland realiseert klimaat innovatie platformen in wijken in Vlissingen en Middelburg waarin bewoners, kennisinstellingen, overheden, NGO’s en bedrijfsleven gezamenlijk innoveren en experimenteren met klimaatadaptatie voor het terugbrengen en behoud van leefbare woonwijken, herstel van de bodem(diversiteit) en het geleende zoet water in de natuur. Deze doelstelling wordt behaald door realiseren van de onderliggende subdoelen: 1. Het creëren van een sluitende watercyclus. Lokale zuiveringsinstallaties bieden een alternatief voor een conventionele centrale zuivering. Hierbij wordt het water op wijkniveau biologisch gezuiverd en kan het binnen diezelfde omgeving opnieuw worden ingezet of geconnecteerd worden met de landbouw. Dit brengt voordelen met zich mee op het gebied van duurzaamheid en CO2 uitstoot, maar draagt ook bij aan vergroening en binding van de inwoners met hun waterkringloop. 2. Het versterken van het ecologisch netwerk stedelijk gebied. Er wordt getest met klimaatbestendige, gezaaide begroeiing, het opzetten van een ontwikkelpad voor de flora en fauna ter verbetering en in stand houding van de biodiversiteit binnen een veranderd klimaat en het duurzaam behoud van de voedingsstoffen in de bodem door een gebalanceerde microbiologie. 3.
Naast het realiseren van meer groen in gebieden, het nastreven van een hoge gebruiksen natuurkwaliteit. Door het realiseren van ontmoetingsplekken en pluktuinen, ingericht op basis van demografische en multiculturele samenstelling van de wijk. 4. Het voorkomen van het Urban Heat Island Effect, door vergroening en verkoelen van de gebieden. Dit door onder andere het aanleggen van wadi’s, collectieve pluktuinen, grastegels en gerichte groeninrichting qua gras, kruiden of bloemvegetaties. 5. Het verhogen van de burgerparticipatie door co-creatie. Het betrekken en motiveren van de bewoners om inzicht te krijgen in de beleving en borgen van betrokkenheid op lange termijn is van groot belang. Ideeën, zorgen en wensen van de bewoners worden hierin geborgd. 6. In co-creatie met burgers opzetten van set van maatregelen als onderdeel van duurzaam behoud en onderhoud van woonwijken. Belangrijk onderdeel hiervan zijn de preventieve en curatieve werkzaamheden als onderdeel van een klimaatbestendige biodiversiteit in de wijken. 7. De verbetering van de verkeersveiligheid en het verhogen van de stikstof- en fijnstofcaptatie. Er zal gekeken worden naar de mogelijkheden voor de invoering van eenrichtingswegen en verkeer remmende maatregelen en daarnaast zal er georiënteerd worden op de toepasbaarheid van specifieke beplanting om de stikstofcaptatie te verhogen. .
Pagina 10 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
1.3 Beoogde resultaten van het project In deze paragraaf zijn de beoogde resultaten van het project per thema uiteengezet.
Ecologie • Vergroening van verharding, rijbanen, parkstroken en leegstaande terreinen. •
Beheerplan klimaatbestendige groenstroken als onderdeel van het creëren van schaduw voor het tegengaan van Urban Heat Island Effect. Hiervoor moet minimaal 50 % van de openbare ruimte bij de hoogste zonnestand in de schaduw liggen en dat 40 % van het gebied warmte werend of verkoelend is ingericht: o Zaadmengsels o Bloemmengsels o Bodemontwikkeling o Groendaken en -gevels o Dierenpopulaties (o.a. insecten)
•
Versterken biodiversiteit als onderdeel van de groenblauwe structuur van de wijken, door het beschikbaar maken van zoetwater en aanvullen van grondwaterstanden.
Watercyclus • Maximaliseren natuurlijke waterinfrastructuur als waterhouder, met als doel het vasthouden van water in droge periodes en afvoering in natte periodes: o Infiltratieriool o Wadi o Kreekruggen •
Infrastructurele aanpassingen ten behoeve van aanpak problematiek kwelwater
•
Ontwikkeling van neutrale waterinfrastructuur, dit door: o inpassingen waterdoorlatende passeringen in de verhardingen (o.a. deelrijstroken) o verhogen waterfiltratie, toepassen groenstroken op parkeervakken (680 m2), hierdoor blijft regenwater niet langer op de parkeervakken staan maar wordt direct in de boden opgevangen en wordt toekomstige wateroverlast voorkomen o vergroten afvoercapaciteit door aansluiting op hemelwaterafvoer(HWA)-riool aangesloten dit zodat de nog aanwezig verharding niet leidt tot wateroverlast o optimaliseren straatprofielen o realisatie van gesloten watercyclus door hergebruik hemelwater nadat het is gefiltreerd en opgevangen/afgevoerd.
•
Ontwikkeling lokale biologische waterzuivering o Uniforme analysemethodiek o Uniforme methodiek voor hergebruiksmogelijkheden o Set van maatregelen o.b.v. risicogedrag profielen o Inventarisatie alternatieve business modellen
Pagina 11 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
Co-creatie • Samen met inwoners ontwikkeling van set van maatregelen voor preventief en curatief onderhoud voor de wijken Westerzicht en Dauwendaele als onderdeel van het sociaal duurzaam onderhoud van de wijk. •
Verhogen burgerparticipatie in het definiëren van oplossingen (infrastructuur, gedrag, etc.) omtrent problematiek klimaatverandering en -adaptatie.
•
Realisatie duurzame collectieve pluktuinen als onderdeel van de vergroening en inrichting van de wijk, inclusief intergenerationele ontmoetingsplekken voor jong en oud. Tevens is het van belang voor de leefbaarheid en burgerparticipatie dat deze ontmoetingsplekken worden ingericht op basis van de demografische en multiculturele samenstelling van de woonwijk. Deze kenmerken hebben een direct effect op hoe inwoners de publieke ruimte wensen te gebruiken.
Pagina 12 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
2. PROJECTORGANISATIE In dit hoofdstuk is de projectorganisatie van dit project beschreven. Eerst worden de projectpartners voorgesteld en hun rol in het project, waarna de organisatiestructuur van het project is toegelicht. Het project wordt aangevraagd en beheerd door de penvoerder Gemeente Middelburg. De samenwerking bestaat verder onder andere uit: 2 kennisinstellingen, 2 overheidsinstellingen, 3 stichtingen, 2 MKB-ondernemingen en 1 vereniging. Deze partners voeren hun gezamenlijke projectactiviteiten uit binnen 5 werkpakketten. 2.1 Project Partners Het consortium bestaat uit een Triple Helix samenwerkingsverband van regionale overheden, kennisinstellingen en het bedrijfsleven. In deze paragraaf zijn projectpartners en hun rol in het project uiteengezet. 2.1.1 Gemeente Middelburg Middelburg is de hoofdstad van Zeeland en telt dik 49.000 inwoners. Samen met de gemeenten Vlissingen en Veere vormt Middelburg het gebied Walcheren. Middelburg heeft de ambitie :”de leefomgeving ( waaronder het watersysteem), duurzaam, gezond en veerkrachtig te maken”. Rondom klimaatadaptatie ligt de focus mede op bevorderen leefbaarheid van de fysieke ruimtes in de stad. Rol in project: • penvoerder en projectleider WP1, 2 en 4
• •
sleutelrol in communicatie en samenwerking met burgers (co-creatie)
• • •
inbreng expertise omtrent infrastructurele aanpassingen
verantwoordelijk voor brede toepassing kennis en ervaring binnen gemeentelijk en regionaal beleid organisatie events als onderdeel van de communicatie en disseminatie initiatiefnemer
2.1.2 Gemeente Vlissingen Vlissingen is een stad en gemeente in Zeeland, gelegen aan de noordzijde van de monding van de Westerschelde op Walcheren. De stad Vlissingen telt ongeveer 33.000 inwoners. De gemeente heeft de ambitie om haar wijken klimaatbestendig te maken in samenwerking met inwoners. Rol in project: • projectleider WP3
• •
sleutelrol in communicatie en samenwerking met burgers (co-creatie)
• • •
inbreng expertise omtrent infrastructurele aanpassingen
verantwoordelijk voor brede toepassing kennis en ervaring binnen gemeentelijk en regionaal beleid organisatie events als onderdeel van de communicatie en disseminatie initiatiefnemer
Pagina 13 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
2.1.3 HZ University of Applied Sciences Als de voornaamste aanbieder van hoger beroepsonderwijs in de regio speelt de HZ een belangrijke rol in de kennisontwikkeling en onderzoeksactiviteiten in de regio. De HZ heeft ruime ervaring met de uitvoering van triple helix projecten binnen subsidietrajecten waaronder EFRO. Vanuit de HZ zal de inbreng in dit project worden verzorgd vanuit het lectoraat Water Technology. Rol in project: • onderzoeksactiviteiten binnen werkpakketten (i.r.t. zaadmengsels, bodemontwikkeling, Urban Heat Island Effect, gesloten watersysteem en cocreatie/burgerparticipatie)
• • •
verwerken ervaring en kennis in curriculum scoping en begeleiding studentenopdrachten in samenwerking met projectpartners ontwikkeling gesloten waterkringloop, uniforme toepassingsgebieden woonwijken
2.1.4 PureBlue PureBlue is een startup gericht op de transitie naar een duurzame waterkringloop te versnellen. Dit door het creëren van slimme innovatieve oplossingen voor het zuiveren en toepassen van gebruikt water. PureBlue formuleert haar missie als: ‘het terugbrengen van water naar de natuur, in de staat zoals we het gekregen hebben’. Daarbij is veel aandacht voor hergebruik en het herstellen van bodem en klimaat. Rol in project: • projectleider WP5
• • •
ontwikkeling uniforme analysemethodiek voor brede toepasbaarheid
• •
set van maatregelen o.b.v. risicogedrag profielen
ontwikkeling uniforme methodiek voor hergebruiksmogelijkheden technische ontwikkeling innovatie gesloten watersysteem voor stedelijk gebied en landbouw voor toepassing binnen WP3 en WP4 (klimaat innovatieplatforms). inventarisatie alternatieve businessmodellen en rapport haalbaarheidsstudie
2.1.5 DSV Zaden DSV is een plantenveredelings- en zaadbedrijf dat al meer dan 70 jaar groeit. De focus van hun activiteiten is de ontwikkeling van hoogwaardig zaaizaad van innovatieve, gezonde rassen en mengsels voor uiteenlopende toepassingen in landbouw en recreatie. Zij groeien ook in kennis, ervaring en duurzame productinnovatie. Rol in project: • onderzoek praktijkvragen vanuit gemeenten en kennisinstellingen, in relatie tot: o zaadmengsels o bodemontwikkeling o biodiversiteit en ecosystemen o waterinfiltratie o zaaiperiodes stedelijk gebied
Pagina 14 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
2.1.6 Woongoed Woongoed is een maatschappelijk georiënteerde organisatie die bijdraagt aan de kwaliteit van wonen en leven in Middelburg. Woongoed zorgt voor duurzame en betaalbare woningen voor mensen met een laag inkomen. We steunen mensen om zelfstandig te wonen en op een prettige manier (samen) te leven. We doen dat samen met onze huurders en andere organisaties. We huisvesten meer dan 10.000 mensen in Middelburg, Vlissingen en Veere. Rol in project: • participatie voor co-creatie met inwoners/huurders in wijk Dauwendaele.
•
ontwikkeling set van maatregelen klimaatadaptie op en rond woningen
2.1.7 L’escaut L’escaut woonservice heeft aandacht voor haar huurders. Zij zoeken voor hun klanten een betaalbare woning in een passende leefomgeving. Met oog voor duurzaamheid en betaalbaarheid. En met bijzondere aandacht voor de mensen die dat nodig hebben. Zij richten hun vooral op huishoudens met lagere inkomens, die recht hebben op huurtoeslag. Rol in project: • Neemt deels namen een Letter of Support met als doel actief inzage te krijgen in de projectresultaten en deze door te vertalen naar haar eigen beleid. 2.1.8 Zeeuwse Milieu Federatie (ZMF) De ZMF werkt aan een mooi en duurzaam Zeeland en heeft daarin een groeiende impact op de omgeving.
ZMF ziet haar rol in de regio als drieledig: • de vertegenwoordiging van de aangesloten leden als koepelorganisatie die hun belangen behartigt • beschermen van de natuur en het milieu in Zeeland daarbuiten over de landgrens met België heen • verbinden en aanjagen van initiatieven die bijdragen aan een duurzame samenleving Rol in project: • co-creatie met inwoners voor initiatieven en set van maatregelen voor een meer duurzame/ groene inrichting van wijken en woningen, door het: • organiseren van een Biodiversiteitsplan/ acties ( inheems) met burgers • organiseren van een Pilot opstelling voor groendaken en -gevels • aanzet geven tot een groenbestendig monitoringssysteem en beheerplan/onderhoudsteam 2.1.9 Stichting Gemeenschapstuin CitySeeds CitySeeds spant zich in om samen met inwoners van de gemeente Middelburg, Vlissingen en Veere gemeenschappelijke pluktuinen aan te leggen. Met als doel inwoners met een kleinere portemonnee te voorzien in groente en fruit. Rol in project: • co-creatie met inwoners voor het klimaatbestendig realiseren en onderhouden hjvan groenstroken en gedeelde pluktuinen.
•
organiseren events als onderdeel van de communicatie en disseminatie
Pagina 15 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
2.1.10 Scalda Groen College Scalda is de belangrijkste aanbieden van middelbaar beroepsonderwijs in de regio Zeeland. Hierin heeft speelt het een belangrijke rol in de opleiding van jongeren en jongvolwassenen in een maatschappij waarin door de vele transities het beroepenveld sterk verandert. Eén van deze transities is hoe we als samenleving omgaan met het veranderend klimaat. Rol in project: • co-creatie met inwoners op het gebied van onderhoud van de wijk, met een focus op het definiëren van de benodigde onderhoudstaken: o preventief o curatief
•
vertaling projectresultaten naar ontwikkeling curriculum
2.2 Organisatiestructuur In Figuur 3 is de organisatiestructuur van het project Klimaatadaptatie Zeeland weergegeven.
Figuur 3: Organisatiestructuur Klimaatadaptatie Zeeland
Pagina 16 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
Naast de werkpakketten zijn in deze structuur de volgende rollen/projectorganen weergegeven:
•
Penvoerder o eindverantwoordelijke voor uitvoering project volgens projectplan en voorwaarden beschikking o centraal contactpunt namens consortium richting subsidieautoriteit o verantwoordelijk voor consortium projectadministratie en voortgangsrapportages – aansturing overige partners o voorzitter Stuurgroep o WP-lead WP1 Projectmanagement en WP2 Communicatie & Disseminatie
•
Algemeen Projectmanager o borging projectplanning en -budget o centraal aanspreekpunt stakeholders o opstellen en zorgdragen voor uitvoering communicatiestrategie o rapporteert aan stuurgroep o voorzitterschap kernteam en aansturing projectmanagers WP 3 t/m 5 o correctieve acties in dagelijkse projectactiviteiten
•
Stuurgroep o bijeenkomst minimaal tweemaal per jaar o monitoring voortgang en oplevering projectdoelstellingen o aansturing Algemeen Projectmanager o correctieve acties en bemiddeling bij: -
o
dispuut tussen partijen toe- en uittreden projectpartners budgetoverschrijding of onderbesteding projectvoortgang i.r.t. strategiepartners
strategische besluiten i.r.t: -
communicatie project opportuniteiten budgetwijzigingen
• Kernteam: o maandelijkse bijeenkomst o afstemming tussen werkpakketten -
Pagina 17 van 43
Voortgang Planning Communicatiemomenten Correctieve acties dagelijkse projectactiviteiten
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
3. INNOVATIE De klimaattransitie is een dusdanig complexe transitie met bijbehorende problematiek en hoge mate van urgentie, dat grote mate van integrale innovatie benodigd is. Het project kenmerkt zich door deeloplossingen die reeds bestaande proof-of-concepten hebben, maar een integrale proof-op-concept is niet aanwezig. Dit is wat het project beoogd, resulterend in een toolbox voor de klimaatadaptatie van woonwijken. 3.1 Innovatiethema’s De te realiseren innovatie in dit project is zowel technisch/infrastructureel als sociaal van aard. Waarbij de grootste impact door het triple-helix samenwerkingsverband wordt bereikt door de multidisciplinaire aanpak van innovaties op de thema’s: • ecologie • watercyclus • co-creatie Belangrijk onderdeel hierin is dat de projectresultaten en te realiseren innovaties worden vertaald naar lokaal en regionaal klimaat adaptief beleid. In dit hoofdstuk worden de te realiseren innovaties binnen bovenstaande thema’s verder toegelicht: 3.1.1 Ecologie • tot stand komen en behouden van klimaatbestendige biodiversiteit – klimaatbestendige zaad- en bloemenmengsels.
• waterfiltratie door toepassing groene daken, grastegels en optimaliseren bodemsamenstelling • verhogen stikstof- en fijnstofcaptatie en biodiversiteit door toepassing groene daken en -tuinen (verticale tuinen) • beheerplan voor duurzaam curatief onderhoud en behoud klimaatbestendige ecologie • beheerplan voor fauna soorten en bodemsamenstelling – koppeling tussen microbiologisch in de bodem en leven boven de grond. dit gaat verder dan de realisatie van bijenkolonies. het betreft de ecologiebalans (in combinatie met open water) waar genoeg ruimte is voor predatoren voor het in balans houden van dierenpopulaties 3.1.2 Watercyclus • natuurlijke waterinfrastructuur (wadi, kreekruggen, etc.)voor behouden water in droge periodes en opvang in natte periodes. voor het tegengaan van droogte en wateroverlast.
• verbeterde waterzuivering en afvoer door optimaliseren bodemsamenstelling en toepassen groenstroken in verharding en filtratieriool • ontwikkeling uniforme methodiek lokale zuivering (biologisch) – scheiden vervuilingsprofielen en behouden waardevolle slib, analysemethodieken en gebruikstoepassingen • optimaliseren straatprofielen • ontwikkeling alternatieve business modellen voor waterzuivering • realisatie gesloten watersysteem (hergebruik hemelweer, ambitie voor grijs water) 3.1.3 Co-creatie • in samenwerking met burgers ontwikkelen beheer- en onderhoudsplan voor duurzaam en klimaatbestendig onderhoud (curatief en preventief) van wijken • integreren van collectieve pluktuinen in ontmoetingsplekken en openbare ruimte
Pagina 18 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
•
voorlichting en burgerparticipatie in relatie tot ecologie en waterverontreiniging o.b.v. gebruiks-/risicoprofielen
3.2 Mate van innovatie De activiteiten binnen het projecten zijn experimenteel van aard, dit omdat binnen de innovatieplatforms nieuwe concepten worden ontwikkeld, Waarbij bestaande wetenschappelijke, kennis en zakelijke kennis wordt geworven, gecombineerd en toegepast voor het ontwikkelen van nieuwe concepten en beleid voor klimaat adaptieve maatregelen binnen de stedelijke omgeving. 3.2.1 Waterzuivering De technologie MicroPack voor het biologisch zuiveren van water heeft de afgelopen jaren grote sprongen gemaakt, waarmee het een substantieel onderdeel vormt in de ontwikkeling naar duurzaam watermanagement. Waarbij afvalwater na zuivering hergebruikt kan worden voor landbouw, industrie en groene steden, met als uiteindelijk doel om de bodem te herstellen en een positieve bijdrage te leveren aan het lokaal tegengaan en leren leven met klimaatverandering. Uitgangspunten bij de ontwikkelingen hiervan zijn dan ook een zo laag mogelijke CO2-footprint en energie neutrale zuivering.
Figuur 4: Toekomstvisie waterzuivering
Pagina 19 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
Het concept van gesloten watersystemen door het gebruik van biologische waterzuivering is tot op heden in een laboratoriumomgeving en op lokaal niveau getest. Echter heeft de ontwikkeling en toepassing op grote schaal, bijvoorbeeld in een woonwijk, niet eerder plaatsgevonden. De resultaten van de haalbaarheidsstudie in WP5 zullen binnen de projectperiode vergelijkbaar met een wijkomgeving worden toegepast binnen de innovatieplatform in de wijken (WP 3 en WP4). De experimentele ontwikkeling in het project biedt kans om naast technologische innovatie ook sociale innovatie i.r.t. duurzaam watermanagement te realiseren. Dit door vervuiling en gebruiksprofielen op wijkniveau te analyseren en inwoners vervolgens te informeren over de impact van hun watergebruik en welke verbeteringen hierin te realiseren zijn. 3.2.2 Groenblauwe netwerken Het project worden gekenmerkt door de innovatieve totaaloplossing, waarbij innovatieve deeloplossingen i.r.t. ecologie, watercyclus en co-creatie worden gecombineerd tot een integrale set van maatregelen voor de klimaatadaptatie van woonwijken en stedelijke gebieden in brede zin. Belangrijk onderdeel hiervan is het verbeteren van de groenblauwe netwerken van woonwijken. In andere regio’s in Nederland zijn al proeftuinen op dit onderwerp gerealiseerd/in ontwikkeling.
Zo is bijvoorbeeld in de gemeente Amersfoort de tool “Plantkiezer” ontwikkeld, waar mensen op een zeer gebruiksvriendelijke en interactieve manier de meest geschikte en klimaatadaptieve fauna geadviseerd krijgen o.b.v. de volgende keuzevelden: • bestemming (privétuin of openbare ruimte) • type vegetatie • wijk (bodemsoort) • formaat tuin • standplaats (vochtconditie en zonlicht)
Figuur 5: Tool "Plantkiezer" gemeente Amersfoort
Pagina 20 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
De ontwikkeling van dusdanige tools zijn een belangrijk onderdeel van het verhogen van de burgerparticipatie in het klimaatbestendig ontwikkelen van woonwijken. Soortgelijke initiatieven zijn nog niet in de regio Zeeland gerealiseerd. Voor de ontwikkeling hiervan is het verzamelen van wijk specifieke data van belang, dit omdat bijvoorbeeld de bodemsoorten per wijk sterk kan verschillen. De toegepaste wijkaanpak als ontwikkelpad zorgt voor een groot aantal deeltrajecten en toekomstige toepassingsgebieden, zoals: • scholen • collectieve tuinen (voedsel) • naastgelegen bedrijventerreinen Groenblauwe schoolpleinen zijn een goed voorbeeld van hoe de herstructurering- en indeling van wijk gebruikt kan worden voor het klimaatbestendig maken van publieke en private ruimte, met als positieve impact: • verhogen gezondheid (wegnemen hittestress en zonnestraling • hergebruik materialen en grondstoffen (bestaande materialen anders- en of her te gebruiken • betrekken burgers in ontwikkeling klimaat adaptieve wijk
Figuur 6 Voorbeelden Groenblauwe Schoolpleinen
Pagina 21 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
3.3 Proof of concept De MicroPack waterzuivering is gericht op het biologisch zuiveren van water waarbij zelfs medicijnresten en micropolluenten uit het water worden verwijderd. Onderstaand schema geeft weer hoe de afvalwater de reeds ontwikkelde zuiveringstechnologieën doorloopt voordat het kan worden hergebruikt.
In onderstaande tabel is de toepassing van bovenstaande technologieën uitgewerkt: Tabel 1: Toepassingen Waterzuiveringstechnologie
MicroPack
MicoFlux
HydroForce
Moving Bed Biofilm Reactor Dissolved Air Flotation Advanced Oxydation Proces Een innov atiev e biologische Verv olgens scheiden Een extra zuiv eringsstap die technologie die w ater zuiv ert zeer fijne belletjes micro v erontreinigingen en en opgeloste lucht in de medicijnresten uit het w ater het afv al v aloriseert tot MicroFlux++ het schone v erw ijdert. Dit gebeurt door grondstof. w ater v an de biomassa. middel v an geav anceerde I n de eerste stap, MBBR, breken Naast de productie v an oxida tieprocessen (AOP). Het is gespecialiseerde bacteriën de schoon w ater, kan dé oplos sing om v an effluent een v erschillende v erbindingen af biomassa w orden v ergist hernieuw bare bron v an zoet die tot een nieuw e bron v an w ater te maken. Klaar v oor in het afv alw ater aanw ezig zijn. groene energie. hergebruik of om het v eilig terug te brengen naar de natuur
De brede toepassing van deze technologie, waarbij afvalwater biologisch wordt gereinigd en wordt hergebruikt in zowel landbouw- als stedelijk gebied, wordt binnen de project onderzocht (WP5) en mee geëxperimenteerd (WP3 en 4). De beoogde gesloten waterkringloop is in Figuur 7 weergegeven. Binnen de innovatieplatforms wordt de waterzuiveringstechniek geïntegreerd met de overige klimaatadaptieve aanpassingen, zoals: • groene daken en gevels • wadi en kreekruggen • verbeterde bodemkwaliteit
Pagina 22 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
Waarbij binnen het totale integrale systeem de waterverontreiniging wordt getoetst binnen een wijkomgeving door de volgende parameters te analyseren: • verwijdering van nutriënten (cnp) • humuszuren • zwevende stof en metalen • microbiologie, micropullenten en pfas (optioneel)
Figuur 7: Toepassing HydroFlux binnen gesloten waterkringloop
Pagina 23 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
4 PROJECTACTIVITEITEN In dit hoofdstuk zijn per werkpakket activiteiten en doelstellingen uiteengezet, alsmede de rolverdeling van de partners. Gevolg door een omschrijving van de locaties, planning en risico’s en randvoorwaarden van het project. 4.1 Werkpakketten In deze paragraaf zijn de activiteiten, beoogde resultaten, deelnemende partners en hun rol per werkpakket uiteengezet. 4.1.1 WP1 Project Management De doelstelling van dit werkpakket is het realiseren van de governancestructuur (zie Hoofdstuk 2), voor een continuering en lange termijnimpact van het project en bij de betrokken partijen. Tevens draagt dit werkpakket project zorg voor de waarborging van de projectdoelstellingen en dat deze worden gerealiseerd conform het projectplan en de subsidievoorwaarden van EFRO OPZuid. In onderstaande tabel zijn de activiteiten binnen dit werkpakket weergeven: Tabel 2: Activiteiten WP1
WP1 Projectmanagement Nr. (Deel)Activiteit 1.1
Partners
Project Management
1.1.1 I nhoudelijk projectmanagement 1.1.2 Administratief project management 1.2
Kernteam
1.2.1 Maandelijke bijeenkomst 1.3
Gemeente Middelburg Gemeente Middelburg Allen
Stuurgroep
1.3.1 Halfjaarlijkse bijeenkomst
Allen
In onderstaande tabel zijn de deelnemende partners en hun rol binnen dit werkpakket weergegeven: Tabel 3: Rolverdeling Partners WP1 WP 1 Projectmanagement WP-Lead Partner
Rol
Partner
Rol
Deelnemer stuurgroep en kernteam
Deelnemer stuurgroep en kernteam
Penvoerder, voorzitter stuurgroep, deelnemer kernteam
Deelnemer stuurgroep en kernteam
Deelnemer stuurgroep en kernteam
Deelnemer stuurgroep en kernteam
Deelnemer stuurgroep en kernteam Deelnemer stuurgroep en kernteam Deelnemer stuurgroep en kernteam
Pagina 24 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
4.1.2 WP2 Communicatie en Disseminatie Om de impact van het project te maximaliseren is het van belang dat de projectvoortgang en resultaten breed worden gecommuniceerd en gedissemineerd. Dit door het realiseren van communicatiekanalen en events voor inwoners en stakeholders, alsmede de vertaling van de projectresultaten naar lokaal- (gemeentelijk) en regionaal- (provinciaal) beleid. Tevens draag dit project zorg voor de communicatieactiviteiten voor het vergroten van de projectexposure: • projectwebsite en projectwebpagina op websites projectpartners • social media • persberichten en communicatie richting stakeholders Co-creatie Belangrijk onderdeel hiervan is de organisatie van events in relatie tot de collectieve pluktuinen, voor de versterking van de lange termijn co-creatie in de wijken. In onderstaande tabel zijn de activiteiten binnen dit werkpakket weergeven: Tabel 4: Activiteiten WP2
WP2 Communicatie & Disseminatie Nr. (Deel)Activiteit 2.1
Algemene Communicatie
2.1.1 Projectwebsite 2.1.2 Ov erige communicatie materialen 2.1.3 Stakeholdermanagement 2.2
Partners Gemeente Middelburg Gemeente Middelburg Gemeente Middelburg
Events
2.2.1 Ev ents Westerzicht 2.2.1 Ev ents Dauwendaele
Gemeente Vlissingen Gemeente Middelburg, CitySeeds
In onderstaande tabel zijn de deelnemende partners en hun rol binnen dit werkpakket weergegeven: Tabel 5: Rolverdeling Partners WP2
Pagina 25 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
4.1.3 WP3 Innovatieplatform Westerzicht Belangrijk onderdeel van de klimaat adaptieve maatregelen in de wijk Westerzicht is het vasthouden en kwaliteit behoud van water, alsmede de bevordering van de biodiversiteit als onderdeel van het behoud van natuur en leefbaarheid. Tevens zal er historische kenmerken worden toegepast voor het versterken van de identiteit van de wijk. Binnen dit werkpakket worden de volgende resultaten gerealiseerd: Co-creatie • samen met inwoners ontwikkeling van set van maatregelen voor preventief en curatief onderhoud van de wijk als onderdeel van het sociaal duurzaam onderhoud van de wijk. • burgerparticipatie in oplossingen (infrastructuur, gedrag, etc.) omtrent problematiek klimaatverandering. Watercyclus Maximaliseren natuurlijke waterinfrastructuur als waterhouder, met als doel het vasthouden van water in droge periodes en afvoering in natte periodes o infiltratieriool o wadi o kreekruggen • infrastructurele aanpassingen ten behoeve van aanpak problematiek kwelwater Ecologie Vergroening van verharding, rijbanen, parkstroken en leegstaande terreinen • ontwikkelpad klimaatbestendige groenstroken als onderdeel van bestrijding Urban Heat Island effect o zaadmengsels o bloemmengsels o bodemontwikkeling o Dierenpopulaties (o.a. insecten) In onderstaande tabel zijn de activiteiten binnen dit werkpakket weergeven: Tabel 6: Activiteiten WP3
In onderstaande tabel zijn de deelnemende partners en hun rol binnen dit werkpakket weergegeven:
Pagina 26 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
Tabel 7: Rolverdeling Partners WP3
4.1.4 WP4 Innovatieplatform Dauwendaele Middelburg heeft als doelstelling ’de leefomgeving (waaronder het watersysteem), duurzaam, gezond en veerkrachtig te maken’. In relatie tot klimaatadaptatie ligt de focus mede op de bevordering van de leefbaarheid van de fysieke ruimtes in de woonwijken. Tevens moet er worden voorkomen dat er schade ontstaat aan bebouwing en infrastructuur door wateroverlast, door te focussen op een natuurlijke afwatering. Binnen dit werkpakket worden de volgende resultaten gerealiseerd: Co-creatie • Pluktuinen als onderdeel van de vergroening en inrichting van de wijk, inclusief intergenerationele ontmoetingsplekken voor jong en oud. Tevens is het van belang voor de leefbaarheid en burgerparticipatie dat deze ontmoetingsplekken worden ingericht op basis van de demografische en multiculturele samenstelling van de woonwijk. Deze kenmerken hebben een direct effect op hoe inwoners de publieke ruimte wensen te gebruiken. Watercyclus • Water neutrale infrastructuur, dit door: o inpassingen waterdoorlatende passeringen in de verhardingen (o.a.
deelrijstroken) o verhogen waterfiltratie, toepassen groenstroken op parkeervakken (680 m2), hierdoor blijft regenwater niet langer op de parkeervakken staan maar wordt direct in de boden opgevangen en wordt toekomstige wateroverlast voorkomen o vergroten afvoercapaciteit, 4600 m2 wordt op het hemelwaterafvoer(HWA)riool aangesloten. Dit zodat de nog aanwezig verharding niet leidt tot wateroverlast o optimaliseren straatprofielen, hierdoor is 2100 m2 minder verharding benodigd o realisatie van gesloten watercyclus door hergebruik hemelwater nadat het is gefiltreerd en opgevangen/afgevoerd.
Pagina 27 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
Ecologie • Versterken biodiversiteit als onderdeel van de groenblauwe structuur van Middelburg, door het beschikbaar maken van zoetwater en aanvullen van grondwaterstanden. Belangrijk onderdeel hiervan is het in balans houden van dierenpopulaties voor het behoud van de biodiversiteit, bodemsamenstelling en voorkomen van overlast. Een goed voorbeeld hiervan is het introduceren van soorten voor het tegengaan van muggenplagen rond wateroppervlaktes. •
Het creeren van schaduw voor het tegengaan van Urban Heat Island Effect. Hiervoor moet minimaal 50 % van de openbare ruimte bij de hoogste zonnestand in de schaduw liggen en dat 40 % van het gebied warmtewerend of verkoelend is ingericht.
In onderstaande tabel zijn de activiteiten binnen dit werkpakket weergeven: Tabel 8: Activiteiten WP4 WP4 Innovatieplatform Dauwendaele Nr. (Deel)Activiteit 4.1
4.1.1 (Door)ontwikkeling zaadmengels groenstroken 4.1.2 Ontwikkeling toepassing zaadmengels 4.1.3 Toekomstig ontwikkelpad zaadmengels en bodemontwikkeling 4.1.4 Onderzoek tegengaan Urban Heat I sland Effect 4.1.5 Aanpassingen publieke ruimte t.b.v . pilotopstelling ecologie 4.2
DSV, Gemeente Middelburg, HZ Univ ersity DSV, Gemeente Middelburg, HZ Univ ersity, ZMF DSV, Gemeente Middelburg, HZ Univ ersity DSV, Gemeente Middelburg, HZ Univ ersity Gemeente Middelburg, ZMF
Watercyclus
4.2.1 Gesloten watersysteem stedelijk gebied en landbouw Potentieel implementatie en maximaliseren natuurlijke 4.2.2 waterinfrastructuur als waterhouder 4.2.3 Aanpassingen publieke ruimte t.b.v . pilotopstelling watercyclus 4.3
Partners
Ecologie
HZ Univ ersity, Gemeente Middelburg, Pure Blue HZ Univ ersity, Gemeente Middelburg Gemeente Middelburg
Co-creatie
4.3.1 Verhogen burgerparticipatie 4.3.2 Sociaal duurzaam onderhoud wijken 4.3.3 Aanpassingen publieke ruimte t.b.v . pilot opstelling co-creatie
Woongoed, Gemeente Middelburg, ZMF, CitySeeds Gemeente Middelburg, CitySeeds, Scalda Gemeente Middelburg, CitySeeds
In onderstaande tabel zijn de deelnemende partners en hun rol binnen dit werkpakket weergegeven: Tabel 9: Rolverdeling Partners WP4
Pagina 28 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
4.1.5 WP5 Lokale Waterzuivering In dit werkpakket staan de haalbaarheidsstudies vanuit PureBlue en de HZ University in relatie tot lokale waterzuivering centraal. • In de wijken Sint Laurens en Essenveld zullen als onderdeel van de haalbaarheidsstudie van PureBlue de volgende punten worden opgeleverd: o Uniforme analysemethodiek o Uniforme methodiek voor hergebruiksmogelijkheden o Set van maatregelen o.b.v. risico gedragsprofielen o Inventarisatie alternatieve business modellen en rapport haalbaarheidsstudie • Deze resultaten worden vervolgens geëxtrapoleerd en toegepast binnen de innovatieplatforms in de wijken Westerzicht en Dauwendaele in WP 1 en 2, als onderdeel van de vertaling naar regionale beleidsontwikkeling: o Gesloten watersysteem als ondersteuning van de groene omgeving o Analyse verwijderingsrendement per deeltoepassing o Inzage en deeltoepassingsgebieden per innovatieplatform/woonwijk groendaken wadi groenstroken/oppervlaktewater aangrenzende landbouw In onderstaande tabel zijn de activiteiten binnen dit werkpakket weergeven: Tabel 10: Activiteiten WP5 WP5 Haalbaarheidsstudie Lokale Waterzuivering Nr. (Deel)Activiteit 5.1
5.1.1 Afv alstromen 5.1.2 Hergebruiksmogelijkheden 5.1.3 Sociale innov atie 5.1.4 Rapport haalbaarheidsstudie 5.2
Partners
Haalbaarheidsstudie Sint Laurens/Essenveld HZ Univ ersity, PureBlue HZ Univ ersity, PureBlue HZ Univ ersity, PureBlue HZ Univ ersity, PureBlue
Extrapolatie resultaten naar innovatieplatforms Westerzicht en Dauwendaele voor vertaling naar beleidsontwikkeling
5.2.1 Gesloten waterkringloop 5.2.2 Pilots Hydroflux en Micropack 5.2.3 Uniforme toepassingsgebieden woonwijken
HZ Univ ersity, PureBlue HZ Uiv ersity, PureBlue HZ Uiv ersity, PureBlue
In onderstaande tabel zijn de deelnemende partners en hun rol binnen dit werkpakket weergegeven: Tabel 11: Rolverdeling Partners WP5 WP 5 Haalbaarheidsstudie Lokale Waterzuivering
WP-Lead
Partner
Pagina 29 van 43
Rol Uitvoering haalbaarheidsstudie lokale waterzuivering voor extrapolatie naar innovatieplatformen en brede toepassing Onderzoek uniforme toepassingsgebieden als onderdeel van gesloten waterkringloop, ondersteuning haalbaarheidsonderzoek
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
4.2 Locatie De voornaamste locaties voor de uitvoering van de projectactiviteiten zijn de woonwijken: • Westerzicht, Vlissingen • Dauwendaele, Middelburg Op deze twee locaties zullen binnen WP3 en WP4 de innovatieplatformen klimaatadaptatie worden gerealiseerd worden. Parallel zullen de activiteiten in WP5 Haalbaarheidsstudie Lokale Waterzuivering uitgevoerd worden in de Middelburgse Wijken: • Sint Laurens • Essenveld De resultaten die op deze locaties worden behaald zullen vervolgens worden geëxtrapoleerd en toegepast op de locaties binnen WP3 en WP4 Zoals in Hoofdstuk 1 toegelicht is het ontwikkelen van de klimaat adaptieve maatregelen en innovaties in deze wijken van groot belang vanwege de kwetsbaarheid en demografische samenstelling van deze wijken. Tevens zorgen de eigenschappen van deze wijken ervoor dat de projectresultaten breed toepasbaar zijn. 4.3 Planning In Figuur 8 en 9 is de projectplanning weergegeven, met daarin de uitvoeringsperiode per werkpakket, activiteit en deelactiviteit, alsmede de afhankelijk tussen de activiteiten. De startdatum van het project is 16-01-2023 met een beoogde projectduur van 2 jaar en 11 maanden (einddatum 29-12-2025).
Pagina 30 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND – OPZUID NOVEMBER 2022
Figuur 8: Planning WP1 en WP2
Legenda Werkpakket Activiteit Deelactiviteit Output/Input
Pagina 31 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
Figuur 9: Planning WP3, 4 en 5
Pagina 32 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND – OPZUID NOVEMBER 2022
4.4 Risicofactoren, afhankelijkheden, randvoorwaarden In onderstaande tabel zijn de risico met de daarbij gedefinieerde mitigerende acties weergegeven. Tabel 12: Risicoanalyse Klimaatadaptatie Zeeland
Onderwerp
Risicofactor
Kans
Impact
Mitigerende Actie
(na mitigatie)
Veiligheid
Maatschappelijk
De inpassing van waterstructuren kan de kans op ongelukken en verdrinking vergroten. Zoals bij buiten spelende kinderen, ouderen en verkeersongelukken Negatieve publieke opinie richting aanpassingen in wijk als onderdeel van project
Niet behalen van de opgestelde deliverables binnen de projectduur van 3 jaar
Middel
Hoog
Klein
Hoog
Klein
Hoog
Middel
Middel
Operationeel
Impact
Pagina 33 van 43
De impact van klimaatverandering op zowel lokaal als regionaal niveau wordt sterk negatief bijgesteld gedurende de projectduur, waardoor de te ontwikkelen innovaties niet volstaan
Bij alle infrastructurele aanpassingen waar waterstructuren onderdeel van uitmaken zal een uitvoerige risico analyse worden uitgevoerd die ook onderdeel zal uitmaken van de vertaling naar klimaat adaptief beleid Van begin af aan burgers voorlichten en co-creëren, benadrukken belang van de aanpassingen en positieve impact zowel voor burgers individueel als maatschappelijk en voor de gehele wijk 1. Projectmanagent per werkpakket, governance (kernteam + stuurgroep). 2. Duidelijk uitgewerkte deliverables reeds opgenomen in projectplan. 3. Overall project management, inhoudelijk + financieel(WP1) inclusief monitoring capaciteit bij projectpartners en mogelijke problematiek door de aanhoudende verstoring van mondiale supply chains Binnen de haalbaarheidsstudies en experimentele ontwikkeling in het project een bandbreedte opnemen van te verwachten klimaatimpact o.b.v. de meest recente informatie.
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
5 FINANCIEEL EN ECONOMISCH TOEKOMSTPERSPECTIEF Door het onderwerp en karakter van dit project worden naast de economische- ook de maatschappelijke perspectieven aan de hand van de Sustainable Development Goals toegelicht. 5.1 Sustainable Development Goals Het projectklimaat adaptatie Zeeland draagt bij aan de volgende Sustainable Development Goals en de brede welvaart: •
SDG 2 Geen honger: Hoewel in Nederland ondervoeding niet vaak voor komt is er wel toenemende armoede en daarmee onvoldoende toegang tot goede kwaliteit voeding. Door het initiatief van CitySeeds omtrent collectieve tuinen breder te integreren in het project en de regio als gereedschap in de klimaatadaptatie, wordt er door toedoen van het project een positieve impact bereikt op deze SDG.
•
SDG 6 Schoon water en sanitair: Het project richt zich op behouden en biologisch zuiveren van hemelwater en afvalwater. Toegepast binnen een gesloten waterkringloop waar het water kan worden hergebruikt binnen zowel de landbouw als stedelijk gebied.
•
SDG 11 Maak steden en menselijke nederzettingen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam: Als onderdeel van de innovatieplatforms en de ontwikkeling van een set van maatregelen voor de realisatie van klimaatadaptieve wijken, wordt de publieke buitenruimte veiliger, veerkrachtig, veiliger en gezonder gemaakt. Dit door het inrichten van ontmoetingsplekken o.b.v. van de demografische en culturele samenstelling van de woonwijk en het realiseren van betaalbare en klimaatbestendige woningen. Tevens zorgt de versterking van de groenblauw netwerken en tegengaan verdroging, wateroverlast van het Urban Heat Island Effect ervoor dat de leefbaarheid verbetert.
•
SDG 13, Klimaatactie: Het project klimaatadaptatie Zeeland draagt direct bij aan deze doelstelling door de steden meer veerkracht te geven rond toenemende temperaturen en wisselende neerslag. Naaste de directe actie in de wijken vormen de innovatieplatforms een drijvende kracht achter innovatie- en beleidsontwikkeling in relatie tot klimaat(adaptatie) in de regio.
•
SDG 15: Leven op het land: Het project draagt bij aan het duurzaam gebruik van het zoetwaterecosysteem en daarvoor benodigde biodiversiteit. In de stedelijke omgeving is verlies aan biodiversiteit een toenemend probleem, met een negatieve impact om de gezondheid van mens en natuur. Het project richt zich op een set van maatregelen om dit verlies tegen te gaan
5.2 Kosten-baten Algemeen kan gesteld worden dat de aanleg van een regenwaterriool 50% duurder is dan van een wadisysteem per aangesloten m2. In onderhoud is het wadisysteem 40% duurder.
Pagina 34 van 43
OPZUID NOVEMBER 2022
PROJECTPLAN KLIMAATADAPTATIE ZEELAND
Hierbij dient opgemerkt te worden dat de kosten voor onderhoud van wadi’s voor een deel onderhoud en beheerskosten van groen zijn die ook bij een conventionele regenwater afvoer (RWA) gemaakt worden. Bij toepassing van natuurvriendelijke wadi’s zijn de kosten door een lagere maaifrequentie (2x in plaats van 26 x per jaar) lager (Boogaard F, 2006). De economische baten van het project uiten zich naast de directe kostenbesparing, in de vorm van een impuls aan innovatie rond klimaat adaptatie in de regio. Het project versnelt de klimaatadaptieve regionale beleidsvorming en biedt daarmee kansen voor het lokale MKB om zich hierin mee te ontwikkelen en te onderscheiden. Zowel in de regio als daarbuiten. Naast de directe economische impact uiten de baten zich in het verbeteren van de brede welvaart in de regio. 5.3 Economisch perspectief Het economisch perspectief vormt zich op meerdere manieren. •