Erfgoednota presentatie beeldvorming

34

Doel 6: Roerende zaken en collecties opnemen in gemeentelijke Erfgoedregister Met de invoering van de Erfgoedwet is het voor gemeenten mogelijk om op de erfgoedlijst ook roerende zaken en collecties 9 op te nemen . Dat gaat dan om roerende zaken en kunstwerken die in bezit zijn van de gemeenten en die een zekere cultuurhistorische waarde hebben en onderdeel uitmaken van de regionale of lokale geschiedenis (denk aan historische landbouwwerktuigen, autobussen en lokale beeldende kunst). Ambtelijk worden voorbereidingen getroffen om de eigendommen van de gemeente in beeld te brengen om hier vervolgens een voorstel in te formuleren voor het opnemen van roerende zaken en/of kunstwerken in het erfgoedregister.

Doel 7: Immaterieel erfgoed opnemen op de gemeentelijk Erfgoedregister Immaterieel erfgoed omvat sociale gewoonten, gebruiken, rituelen, tradities, uitdrukkingen, bijzondere kennis en/of vaardigheden die wij erkennen als een vorm van cultureel erfgoed. Immaterieel erfgoed verbindt ons; het verleent ons identiteit en draagt bij aan een gevoel van continuïteit. In een wereld die globaliseert, bieden nationale, regionale en lokale gebruiken, tradities en ambachten houvast. Immaterieel erfgoed kan alleen eigentijds, levend en dynamisch zijn als het aan de volgende generaties wordt doorgeven. Om typische Hoeksche Waards immaterieel erfgoed op te nemen in het erfgoedregister zal de Erfgoedcommissie opdracht krijgen om dit te inventariseren en waarderen.

Doel 8: Erfgoededucatie vorm geven binnen het project Cultuureducatie met Kwaliteit en daarna Het stimuleringsbeleid van het Rijk krijgt voornamelijk vorm via het Fonds voor Cultuurparticipatie (FCP). Daarbij werkt het fonds samen met provincies en gemeenten. Het programma richt zich op het primair onderwijs en zet in de vorm van doorlopende leerlijnen in op goed cultuuronderwijs (vanaf het basisonderwijs naar het voortgezet onderwijs en beroepsonderwijs). Het fonds heeft als doel de actieve deelname aan het culturele leven van burgers in Nederland te stimuleren, ongeacht leeftijd, herkomst, opleiding of woonplaats. Daartoe kent het fonds onder meer de regeling Versterking Actieve Cultuurparticipatie, die ook gericht is op erfgoedparticipatie, en ondersteunt het fonds diverse erfgoedmanifestaties. 9

De Erfgoedwet regelt meer ten aanzien van roerend erfgoed: a) Zorgvuldig ontzamelen (het zorgvuldig afstoten van cultuurgoederen en collecties in bezit van overheden is nu bij wet geregeld). b) Eén norm voor het beheer van de rijkscollectie c) Meer mogelijkheden voor behoud van roerend erfgoed. Voor meer informatie zie: https://www.erfgoedinspectie.nl/toezichtvelden/cultuurgoederen/inhoud/wet--en-regelgeving/cultuurgoederen-in-de-erfgoedwet.

35

Cultuureducatie met Kwaliteit (CmK) is een initiatief van de overheid en de gemeenten om cultuureducatie in de scholen te stimuleren en te verankeren. In de Hoeksche Waard wordt CmK ondersteund door de gemeenten. De Bibliotheek Hoeksche Waard is coördinator en het Kunstgebouw is penvoerder. Ter verbreding hierop kan de gemeente zich samen met het Erfgoedveld inzetten de kennis van het lokale erfgoed via een educatieprogramma bij de jonge doelgroep over te brengen. Het is van belang dat volgende generaties de geschiedenis van hun eigen omgeving leren kennen. Het creëert op de lange termijn meer bewustwording, begrip en draagvlak over het behoud en ontwikkeling van het unieke landschap van de Hoeksche Waard. Het is een belangrijke uitdaging voor de gemeente om een zo breed mogelijke doelgroep te bereiken. Dit wordt o.a. bereikt door de uitvoer van het projectplan CmK 2017 – 2020. De verbinding met cultuuronderwijs en culturele individuele ontwikkeling is hierbij essentieel. Het nog op te stellen cultuurbeleid van de gemeente zal hierop verder worden uitgewerkt.

Doel 9: Erfgoed promoten Communicatie is een belangrijk onderdeel van het gemeentelijk erfgoedbeleid. Via effectieve externe communicatie kan bewustzijn onder bewoners worden vergroot en krijgen bezoekers meer oog voor het verhaal van de Hoeksche Waard. De gemeente kan informatie delen via internet, bibliotheken en het onderwijs. Eventuele informatieborden in de openbare ruimte zijn eveneens denkbaar, al is het plaatsen van informatieborden in de openbare ruimte niet altijd wenselijk. Het gebruik van sociale media (o.a. Facebook, Instagram, Pinterest, Snapchat en YouTube) en apps is inmiddels een volwassen alternatief. Op dit vlak zijn er veel nieuwe kansen voor de samenwerking tussen de gemeentelijke organisatie, de culturele instellingen en erfgoedorganisaties. Ook participeren in publieksactiviteiten zoals Open Monumentendag (in samenwerking met erfgoedorganisaties), Nationale Archeologiedagen en Nationale Molendag. Het bijhouden van een gemeentelijke website waarop naast informatie over beleid (vergunningen, subsidiemogelijkheden e.d.) ook actueel nieuws over het Erfgoed op de Hoeksche Waard wordt gedeeld, draagt bij aan de kennis en beleving. De erfgoedinstellingen in de Hoeksche Waard zijn in 2018 en 2019 een aantal malen bijeen geweest om met elkaar een aanzet te geven om een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van een gezamenlijke visie op ons erfgoed.

De instellngen zien kansen in het behouden en versterken van erfgoed en dat vervolgens inzetten voor promotie van de Hoeksche Waard. Het meer uitdiepen van het aspect erfgoed en de rijke historie van de verschillende dorpen en wat zij te bieden hebben, kan een positieve bijdrage leveren aan het verder ontwikkelen van toerisme in de Hoeksche Waard en daarmee ook een economische bijdrage leveren. De verschillende historische dorpen in de Hoeksche Waard, samen met het historische landschap en haar iconische monumenten zoals de molens, de oude boerderijen zoals ‘De Mariënhof’ en ‘Oost-Leeuwenstein’ en oude kerken maken de 36

Hoeksche Waar bijzonder. Recreanten die bijvoorbeeld het Rien Poortvlietmuseum of museum ‘Het Land van Strijen’ bezoeken trekken nu nog niet verder de Hoeksche Waard in. De erfgoedinstellingen willen vanuit samenwerking dit verder uitbouwen. Wij zien hierin kans om samen met hen, VVV, horeca en detailhandel in een totaal-belevings-pakket de Hoeksche Waard te presenteren. Heel concreet denken de erfgoedinstanties aan:  Door moderne communicatiemiddelen de rijke historie de mogelijkheden van het gebied onder de aandacht te brengen op daarvoor bestemde beurzen via goede en moderne middelen. Waarbij er ook ruimte moet zijn voor de diverse erfgoedinstellingen.  De Hoeksche Waard heeft enkele namen voortgebracht van mensen die een rol hebben gespeeld in de historie van ons land. Voorbeelden zijn Suze Groeneweg, schilder Philip van Dijk en Lamoraal van Egmont. Aan deze historische figuren zal meer bekendheid gegeven kunnen worden.  Verder liggen er kansen voor de detailhandel om met producten op de markt te komen die refereren aan de rijke geschiedenis van de Hoeksche Waard.  Verder uitwerken van Open Monumentendag voor de hele Hoeksche Waard.

 Verder uitwerken van de educatieve waarde van de cultuur historie in de Hoeksche Waard voor de jeugd, zowel door museumbezoek als een bezoek aan archieven van historische verenigingen voor spreekbeurten over de eigen geschiedenis van het gebied waar ze wonen enz. De erfgoedinstelling vragen van gemeente Hoeksche Waard een coördinerende en faciliterende rol. Wij streven ernaar om in gezamenlijkheid met de partners uit het lokale erfgoedveld op te trekken om erfgoed verder te promoten voor inwoners en bezoekers/ recreanten.

37

RTM Bus uit de jaren zestig van de vorige eeuw

38

DEEL III: WERKPLAN ERFGOED 2019-2023

39

Cultuurlandschap van de Hoeksche Waard.

1. Gemeentelijke organisatie Integratie ruimtelijke ordening en erfgoed De erfgoed-/monumentenambtenaar is bij het team Omgeving gestationeerd. Sinds de fusie van gemeente Hoeksche Waard heeft het beleidsveld Erfgoed ‘gezicht’ op de RO-afdeling. Hierdoor kunnen ruimtelijke erfgoedvraagstukken direct afgestemd worden met de RO-collega’s. Het Erfgoedhuis stelde in 2018 om bij de samenvoeging een fulltime (36 uur) Erfgoedambtenaar absoluut nodig is om de hierboven opgestelde beleidstaken naar behoren te kunnen uitvoeren. Daarnaast adviseert het Erfgoedhuis een aparte aanstelling van een senior archeoloog, die naar onze inschatting met 0,25 fte voldoende ruimte heeft om archeologische zaken te kunnen afhandelen. Deze kan zich met zijn/haar kennis over archeologie ook richten op de al aanwezige kennis uit de afzonderlijke gemeenten en deze aanvullen en integreren tot een samenhangend verhaal en dat ook uitdragen richting inwoners en bestuurders. Vergunning, toezicht en handhaving In de meeste gevallen berust de verantwoordelijkheid voor het toezicht op (archeologische) monumenten bij de gemeente. Zij moet toezien op het naleven van de Wabo en de Wro. Het is aan de gemeente om ervoor te kiezen deze taken zelf uit te voeren of om deze onder te brengen bij de een extern bedrijf/organisatie. Volgens de Erfgoedwet 2016 moeten gemeenten dit instrument inzetten.

Naast de gemeente zijn er nog twee toezichthouders: de Erfgoedinspectie en de provincie. Het toezicht van de Erfgoedinspectie heeft uitsluitend betrekking op archeologische rijksmonumenten en het opgravingsverbod. De Erfgoedinspectie houdt toezicht op het archeologiebestel, de omgang met vondsten en archeologische rijksmonumenten. Zij ziet ook toe op het stelsel van certificering in de archeologie. De toezichthoudende taak van de provincie is interbestuurlijk van aard. Volgens opgave komt in de Hoeksche Waard handhaving in de praktijk nauwelijks voor. Dat komt omdat men het lastig vindt om te bepalen wanneer er ingegrepen moet worden. Deze afwachtende houding komt voort uit het ontbreken van ervaring op dit gebied, zowel binnen VTH als bij de Erfgoedambtenaar. Belangrijk is dat de gemeente binnen het ambtelijk apparaat blijft investeren om kennis, kunde en mankracht op niveau te houden. Verder is het belangrijk dat de gemeente pro actief eigenaren informeert over vergunningplichtige werkzaamheden, restauratietechnieken e.d. waardoor latere ontsporingen vermeden kunnen worden.

40

Omvang formatie Erfgoed De Erfgoedambtenaar Hoeksche Waard krijgt te maken met verschillende taken en aandachtsvelden zoals uit het bovenstaande is gebleken, maar beperkt zich wel tot het bovengrondse erfgoed, zowel materieel als immaterieel. De uitvoering van het bovengrondse gemeentelijke erfgoedbeleid Hoeksche Waard vereist door de samenwerking een volwaardige ambtelijke invulling. Hij/zij zal naast het klassieke ‘zorgen voor monumenten’ veel meer ruimtelijke gerelateerde zaken moeten afhandelen, meer integraal moeten handelen met beleidsvelden cultuur, educatie, natuur en recreatie en toerisme en tot slot met het lokale erfgoedveld en individuele belanghebbenden meer de dialoog moeten aangaan. Hier is veel kennis en passie aanwezig. Bovendien kan een reguliere erfgoeddialoog een positieve invloed hebben op het draagvlak en kennis van de inwoners in de Hoeksche Waard. Met een integraal en proactief ingestelde houding van de erfgoedambtenaar en de harmonisatie en verdere optuiging van het juridische raamwerk, levert dit voor de gehele Hoeksche Waard een eenduidig en effectief erfgoedbeleid op.

2. Samenwerken met erfgoedpartners en inwoners De zorg voor het (ruimtelijke) erfgoed (behoud, onderhoud, ontwikkeling) is niet een verantwoordelijkheid voor de overheid alleen, maar van de gemeenschap; erfgoedverenigingen, overheid en burger. Het thema erfgoed heeft in de Hoeksche Waard een aantoonbare brede belangstelling. In de afgelopen jaren is door alle partijen veel werk verricht. Het lokale erfgoedveld heeft daarin een niet te onderschatten rol gespeeld en deze wordt in het algemeen ook onderschreven. De gemeente waardeert de inbreng van de actieve en bekwame verenigingen. Bij een integraal erfgoedbeleid is het daarom aan te bevelen om het contact met de verschillende organisaties meer een structureel karakter te geven. Zij kunnen een waardevol klankbord vormen bij de opstelling van de gemeentelijke Erfgoedvisie/ Omgevingsvisie. Om een nog breder draagvlak te krijgen kunnen bewonersavonden worden georganiseerd om ideeën en meningen te verzamelen die als extra input kunnen worden gebruikt om het gemeentelijk erfgoedbeleid inhoudelijk vorm te geven.

41

3. Financiën Hieronder een overzicht van de incidentele kosten en structurele kosten. Binnen de huidige begroting is een structureel budget aanwezig van €174.000. Wij adviseren echter dit budget structureel te verhogen. Dit is nodig om invulling te geven aan de geformuleerde visie en de daaraan gekoppelde beleidsdoelen. Een drietal componenten vragen om deze verhoging: 1. Het financieel ondersteunen van eigenaren van ‘ons’ erfgoed Het harmoniseren van het erfgoedbeleid heeft gevolgen voor onderhoudssubsidies voor gemeentelijke monumenten. Wanneer er meer monumenten worden aangewezen is een evenredige verhoging van subsidiemogelijkheden te verdedigen. Daarnaast adviseren wij om budget vrij te maken voor gemeentelijke bijdrage voor restauratie van iconische erfgoedmonumenten zoals Fort Buitensluis, molens en historische boerderijen. 2. Publieksbereik De beleidsdoelen geven een invulling aan het vergroten van het publieksbereik van erfgoed en het erfgoed in te zetten voor de profilering van de Hoeksche Waard als recreatief, toeristisch en economisch gebied. Om dit te realiseren is het noodzakelijk om hier budget voor vrij te maken. Voorbeelden zijn het professioneel organiseren van Open Monumentendag, het faciliteren van arrangementvorming door het VVV-kantoor en het toegankelijk maken van archeologische opgravingen. 3.

Educatie Het verhaal van de Hoeksche Waard, de identiteit en vorming van het eiland willen wij breed uitdragen. Daarom adviseren wij om structureel budget op te nemen voor educatie.

42

Hieronder hebben wij geschetst wat de financiële gevolgen zijn van de uitvoer van deze nota. Voor de structurele lasten is een deel gedekt binnen de huidige begroting. De extra investering die nodig is op structureel en incidenteel gebied zullen bij de behandeling van de perspectiefnota worden ingebracht.

Incidenteel

Structureel Activiteit Bijhouden waardenkaart Advisering Commissie Cultureel Erfgoed Advisering archeoloog Subsidies molens Subsidies gemeentelijke monumenten Educatie Publiekbereik Totaal Dekking in huidige begroting geborgd Verschil

Kosten €5.000 €10.000 €20.000 €60.000 €125.000

Activiteit Waardenkaart opstellen Archeologische onderzoeksagenda Harmonisatie aanwijzingen gemeentelijke monumenten Totaal

Kosten €148.000 €17.500 €10.000

€175.500

€30.000 €50.000 €300.000 €174.000 €126.000

43

44 Herbestemmen van (agrarisch) erfgoed is een grote uitdaging ook in de Hoeksche Waard. Op de foto: zorgboerderij Linde Hoeve in Strijen

BIJLAGEN Relevante Rapporten en literatuur (selectie):                   

Coalitieakkoord 2014-2018, Strijen Collegeprogramma 2014-2018, Binnenmaas Collegeprogramma 2014-2018, Korendijk Cultuurhistorische objecten Hoeksche Waard, Landschapsbeheer Zuid-Holland, Waterschap Hollandse Delta Cultuurhistorische Waardenkaart Korendijk (analoog) Factsheet Omgevingsvisie, RCE Gebiedsprofiel Hoeksche Waard, provincie Zuid-Holland 2013 Regioprofiel Cultuurhistorie Hoeksche Waard, provincie Zuid-Holland 2010 Museum Hoeksche Waard, jaarverslag 2015 Omgevingsvisie Korendijk, bouwstenenboek, maart 2016 Onderzoek gemeenteambtenaren 2013, Nationaal Restauratiefonds Structuurvisie Hoeksche Waard, juli 2009 Structuurvisie 2020 Binnenmaas Structuurvisie Korendijk Structuurvisie 2025 Oud-Beijerland Structuurvisie Strijen, Compleet Strijen! (aanvulling op Structuurvisie Hoeksche Waard, juli 2009) Toekomstverkenning Regionale Samenwerking Hoeksche Waard, Partners + Pröpper, 2013 Uitvoeringsprogramma 2014-2017 Oud-Beijerland Vitale dorpen in een dynamisch landschap 2015-2018, uitvoeringsprogramma ISHW

45

Gesprekken met vertegenwoordigers Erfgoedveld en/of een schriftelijke reactie

De heer R. Baan

Museum Hoeksche Waard

Mevrouw W. Spaan

Museum Hoeksche Waard

De heer J. Booden

Stichting Molens Binnenmaas

De heer A.H. Meerburg

Commissie Cultureel Erfgoed gemeenten BCK

De heer J. Ras

Stichting Archeologie Hoeksche Waard

Mevrouw W. Spaan

Erfgoedkoepel Hoeksche waard (Stichting Landelijk Erfgoed Hoeksche Waard)

De heer R.H. Wiggers

Hoekschewaards Landschap

46

Colofon

Eerste oplevering (coproductie Erfgoedhuis en regionaal medewerker erfgoed): Delft, februari 2018 Aangepaste versie (gemeente Hoeksche Waard): Numansdorp, februari 2019

Oude Delft 116 2611 CG Delft Postbus 3092 2601 DB Delft

T 015 215 43 50 E info@erfgoedhuis-zh.nl W www.erfgoedhuis-zh.nl

Over Erfgoedhuis Zuid-Holland wij helpen erfgoed behouden, benutten en beleven Zuid-Holland is erfgoedrijk. De monumenten (ook de mobiele), gebouwen, landschappen, collecties en geschiedenis vertellen het Verhaal van Zuid-Holland en de regio’s. Erfgoedhuis ZH behoudt dat verhaal, zet het in, en geeft het door, ook aan de jongste generatie. Doel van het Erfgoedhuis is om door het bundelen van kennis en krachten op provinciale schaal het rijk gevarieerde erfgoed van Zuid-Holland mooi te houden en voor zoveel mogelijk bewoners attractief en toegankelijk te maken, nu en in de toekomst. Het Erfgoedhuis ZH werkt daarbij als uitvoerder van provinciaal cultuurbeleid en ondersteuner van het (historische) erfgoedveld: wij faciliteren onze achterban en het publiek op vele wijzen. 47

Foto achterzijde: Een raatbouwtoren van 4,80 m. hoog op een VIS-kazemat uit 1937 aan de Oude Dijk te Strijensas. De kazemat en de toren zijn gemeentelijk monument.