Eindrapport burgerberaad Heemstede 2024.pdf
Tekst van het document
• • • • •
• • •
• • • •
• • • • •
• • •
• • •
• • •
• • • •
• • • • •
• • • •
• •
• •
• • •
• • •
• • • •
• • • •
• • • •
→
• • • •
POSTCODE
LEEFTIJD 34
11
10
14
15
65+
12
13
50-64
14
15
20
19
35
26
25
35-49 22
24
8
8 8
10
2105
25-34 16-24
STREEFPERCENTAGE INGELOOT
2106
2104 2103 2102
28
28
2101
STREEFPERCENTAGE INGELOOT
TYPE WONING
GESLACHT 1
0
53
53
0 13
2 10
Overig Non-binair Vrouw
66
67
Man 46
Koopwoning
47 21
STREEFPERCENTAGE
INGELOOT
Vrije sector huurwoning
21
STREEFPERCENTAGE INGELOOT
Sociale huurwoning
VERDELING LEEFTIJDSGROEPEN (%) 16-24
34
25-34
35-49
50-64
34
35
26
25
29
22
24
21
8 10
8 8
STREEFPERCENTAGE
INGELOOT
VERDELING GESLACHT (%)
65+
Man
0 13
3 7
EERSTE LAATSTE BIJEENKOMST BIJEENKOMST
Vrije sector huurwoning
Overig
2 10
0 8
66
67
63
68
21
21
24
24
Streefpercentage
Ingeloot
Eerste bijeenkomst
Laatste bijeenkomst
VERDELING POSTCODES (%) 2102
2103
2104
2105
2106
11
10
7
7
14
15
14
17
11
10
14
14
19
19
34
34
12
13
14
15
20
19
28
28
STREEFPERCENTAGE
INGELOOT
53
53
46
47
Streefpercentage
Ingeloot
22
1 11
2101
0
0
0
63
64
37
36
31
6 10
Koopwoning
1
Non-binair
37
VERDELING TYPE WONING (%) Sociale huurwoning
Vrouw
EERSTE LAATSTE BIJEENKOMST BIJEENKOMST
Eerste Laatste bijeenkomst bijeenkomst
•
•
•
• • •
• • • •
Raadsbesluit Raadsvergadering: 08 juni 2023
Zaaknummer Team Portefeuillehouder
: : :
Openbaarheid
:
1181798 Team HRM A.H.A. Grummel namens werkgroep Samen besturen Actief openbaar
ONDERWERP Het Heemsteeds burgerberaad over afvalinzameling SAMENVATTING De werkgroep Samen besturen, ontstaan vanuit de Quick Scan Lokale Democratie, stelt voor om in Heemstede te experimenteren met een burgerberaad. Een burgerberaad geeft inwoners een stem bij het oplossen van maatschappelijke vraagstukken en zorgt ervoor dat deze vraagstukken worden verrijkt met kennis, ervaring en inzichten van inwoners. Op basis van onderzoek, gesprekken met raadsleden en de zienswijze vanuit de commissie Samenleving is de keus gevallen op het onderwerp afvalinzameling. JURIDISCH EN BELEIDSKADER - Begroting 2023 - Uitvoeringsprogramma college - Participatiebeleid BESLUIT B&W 1. De raad voor te stellen een burgerberaad te organiseren over afvalinzameling; 2. De raad voor te stellen zowel de vraagstelling als de kaders voor het onderwerp afvalinzameling vast te stellen; 3. De raad voor te stellen een begeleidingsgroep in te stellen en deze opdracht te geven het burgerberaad te organiseren conform de in het voorstel en bijlagen opgenomen proceskaders en uitgangspunten; 4. De raad voor te stellen voor de organisatie van het burgerberaad in 2023 € 75.000 beschikbaar te stellen d.m.v; a. het budget “participatie: proces en communicatiekosten” met € 30.000 te verlagen in 2023; b.
vanuit de in het investeringsprogramma 2023 opgenomen investering “invoering duurzaam afvalsysteem II” € 45.000 beschikbaar te stellen; 5. Het voorstel voor te leggen aan de commissie Samenleving om advies te geven aan de raad (A-stuk).
pagina 1 van 10
BESLUIT RAAD De raad van de gemeente Heemstede; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 18 april 2023 besluit: 1. Een burgerberaad te organiseren over afvalinzameling ; 2. De vraagstelling en de kaders voor het onderwerp afvalinzameling vast te stellen; 3. Een begeleidingsgroep in te stellen en deze opdracht te geven het burgerberaad te organiseren conform de in het voorstel en bijlagen opgenomen proceskaders en uitgangspunten; 4. Voor de organisatie van het burgerberaad € 75.000 beschikbaar te stellen d.m.v.; a. het budget “participatie: proces en communicatiekosten” met € 30.000 te verlagen in 2023; b. vanuit de in het investeringsprogramma 2023 opgenomen investering “invoering duurzaam afvalsysteem II” € 45.000 beschikbaar te stellen.
De raad voornoemd, de griffier,
pagina 2 van 10
de voorzitter,
AANLEIDING In 2021 is een Quick Scan Lokale Democratie gehouden. De uitkomsten van de enquête zijn besproken in een tweetal bijeenkomsten waaraan zowel inwoners, ambtenaren collegeleden als raadsleden deelnamen. Uit deze bijeenkomsten volgden drie werkgroepen die met de resultaten aan de slag gingen. Eén van de werkgroepen is de werkgroep ‘Samen besturen’. Deze werkgroep heeft een voorstel voor het organiseren van een burgerberaad voor Heemstede uitgewerkt. Als tussenstap is op 22 juni 2022 een brede bijeenkomst georganiseerd in Hageveld waar ongeveer 100 inwoners aanwezig waren op basis van loting. Op deze bijeenkomst is een burgerberaad ook verder toegelicht. De werkgroep heeft verder contact gezocht met verschillende andere gemeenten die eerder ervaring hebben opgedaan met een burgerberaad en organisaties die hierin begeleiding en advies verzorgen. De werkgroep bestaat uit inwoners en ambtenaren en heeft afstemming gezocht met het college en raadsleden van iedere fractie. Ook in het Uitvoeringsprogramma 2022 – 2026 van het college wordt de ambitie geformuleerd om te experimenteren met nieuwe vormen van lokale democratie, zoals de uitkomst van de werkgroep Samen besturen. De werkgroep Samen besturen heeft op basis van bovenstaande ervaringen, kaders en informatie bijgaande notitie opgesteld. Daarin wordt o.a.
de meerwaarde uiteengezet en zijn voorwaarden geformuleerd wil een burgerberaad in Heemstede succesvol kunnen verlopen. De werkgroep heeft tevens criteria uitgewerkt voor een geschikt onderwerp. De werkgroep ziet meerdere lopende onderwerpen die baat zouden hebben bij een burgerberaad. Na zorgvuldige afweging, onder andere op basis van twee gesprekken met een aantal raadsleden en de zienswijze van de commissie Samenleving (4 april 2023), is de keus gevallen op het onderwerp ‘afvalinzameling’. Wijze van aanbieden aan de raad In het traject van het verbeteren van onze lokale democratie (QSLD) in Heemstede zijn we aan het experimenteren. Dit betekent dat de wijze van aanbieden aan de raad ook niet de gebruikelijke route is. Aangezien het traject QSLD gestart is in gelijkwaardigheid tussen inwoners, raadsleden, ambtenaren en collegeleden, wordt dit voorstel geagendeerd vanuit het college namens de werkgroep Samen besturen. MOTIVERING In de motivering wordt in het kort de belangrijkste meerwaarden, uitgangspunten en de rol van de raad beschreven (uitgebreide beschrijving zie bijlage ‘Voorstel voor een Heemsteeds burgerberaad’).
pagina 3 van 10
Waarom een burgerberaad? Een burgerberaad is een betrekkelijk nieuwe vorm van democratie en bedoeld om burgers een stem te geven bij het oplossen van maatschappelijke vraagstukken. Een burgerberaad is onafhankelijk en functioneert belangeloos. De deelnemers worden niet gekozen, maar geloot en hoeven daarom geen rekening te houden met een politieke partij of belangengroepering. Een burgerberaad maakt optimaal gebruik van de aanwezige kennis en kunde van onze inwoners en levert energie en nieuwe perspectieven. Belangrijkste uitgangspunten burgerberaad • De deelnemers worden geselecteerd op basis van gewogen loting. • De vraagstelling aan het burgerberaad is open, specifiek en begrijpelijk. • De deelnemers beschikken zoveel mogelijk over een gelijke hoeveelheid basiskennis. • Het burgerberaad is een gelijkwaardig overleg van inwoners • De communicatie is onafhankelijk en helder • Er is ambtelijke en financiële ondersteuning beschikbaar • De gemeenteraad besluit over het advies dat het burgerberaad uitbrengt • De gemeenteraad wordt de opdrachtgever van het houden van een burgerberaad. Een op te richten begeleidingsgroep is opdrachtnemer. • Er is een strikte scheiding tussen de verantwoordelijkheid van de op te richten begeleidingsgroep en die van de groep inwoners die het burgerberaad vormt.
De begeleidingsgroep gaat in essentie over het hoe (het proces, de communicatie, planning etc). Het burgerberaad gaat over het wat (de inhoud van het advies en alles wat erbij hoort). Loting Een belangrijk uitgangspunt voor het burgerberaad is de gewogen loting. De exacte werkwijze wordt nog uitgewerkt door de begeleidingsgroep (zie onder kopje ‘Begeleidingsgroep, burgerberaad en gemeenteraad’). In de basis ziet een loting er als volgt uit 1: Inwoners worden willekeurig geloot op basis van bijvoorbeeld hun telefoonnummer of adres uit het bevolkingsregister zonder rekening te houden met bepaalde kenmerken. Dat heet aselecte loting. Uitgenodigde inwoners bepalen zelf of ze daadwerkelijk deelnemen, want daartoe zijn ze niet verplicht. Als na de loting blijkt dat een bepaalde groep zich niet heeft aangemeld, kunnen daar aan vullende stappen voor worden ondernomen. Bijvoorbeeld door deze gericht te benaderen. Vervolgens wordt er onder de mensen die zich hebben aangemeld een gewogen loting gedaan. Mensen vullen hiervoor bij hun aanmelding een aantal gegevens in 1 TNO rapport ‘Versnelstudie 1 Burgerberaad’, Klösters,M., Peuchen, R. & Paradies, G. (aug 2022)
pagina 4 van 10
op basis waarvan die selectie gedaan wordt. Bijvoorbeeld hun postcode, leeftijd of geslacht. Op deze manier wordt gezorgd voor een evenredige vertegenwoordiging van de Heemsteedse samenleving. Rol van de gemeenteraad Een burgerberaad is geen besluitvormend orgaan. Het heeft wettelijk geen formele bevoegdheden: de kracht zit voor een groot deel in het proces waarin de adviezen en aanbevelingen tot stand zijn gekomen. Een burgerberaad concurreert niet met de gekozen gemeenteraad, maar vormt een aanvulling op het bestaande democratisch proces. De gemeenteraad besluit over het houden van een burgerberaad en het onderwerp. Het is van belang dat vooraf helder is wat het commitment is van de raad, wat wordt met de uitkomst van het burgerberaad gedaan en wie beslist. In Nederland komen in de praktijk globaal drie varianten voor: • Verantwoordingsplicht: de politiek is verplicht om verantwoording af te leggen over hoe het advies van het burgerberaad is meegenomen in de verdere besluitvorming over het onderwerp. • Besprekingsplicht: de politiek is verplicht om het advies van het burgerberaad te bespreken en hierover te stemmen. • Plicht tot regelgeving: de politiek is verplicht om (onderdelen van) het advies van het burgerberaad vast te leggen in beleid en/of regelgeving.
In dit voorstel voor een burgerberaad in Heemstede is het uitgangspunt dat de raad besluit, maar de raad spreekt voor de start van het burgerberaad uit de adviezen in principe te omarmen of beargumenteerd anders te besluiten. Dit lijkt het meeste op de eerste variant, met dien verstande dat het uitgebrachte advies wel meteen besproken wordt tijdens een raadsvergadering en niet pas nadat het advies verwerkt is in beleid. Dat betekent dat het advies van het burgerberaad door de gemeenteraad niet zonder argumentatie opzij gelegd kan worden, en daarmee zeer bepalend is voor de keuze die de gemeenteraad uiteindelijk zal maken. Het voorstel betreft het eenmalige organiseren van een burgerberaad. Op basis van een gedegen evaluatie bepaalt de raad welke rol het burgerberaad in de toekomst in Heemstede kan vervullen. Begeleidingsgroep, gemeenteraad en burgerberaad De gemeenteraad is opdrachtgever van het burgerberaad. Een begeleidingsgroep zal in praktische zin zorgen voor de organisatorische kant van het burgerberaad en ervoor zorgen dat een burgerberaad in alle zelfstandigheid haar werk optimaal kan doen. De begeleidingsgroep bestaat uit 6 inwoners met daaraan toegevoegd een extern expert burgerberaden, een vertegenwoordiger van de gemeente en de projectleider vanuit de gemeente.
pagina 5 van 10
De bestaande werkgroep Samen besturen draagt zorg voor de invulling van de begeleidingsgroep, waarna zij haar werkzaamheden beëindigt. Twee raadsleden fungeren als vertegenwoordiger van de gemeenteraad. Zij worden betrokken bij het wervings- en aanstellingsproces van de burgerleden van de begeleidingsgroep. Deze raadsleden zijn als dat nodig is ook gesprekspartner namens de raad voor de begeleidingsgroep. Een belangrijke taak van de begeleidingsgroep is het zorgen voor een evenredige loting volgens een werkwijze die past binnen de privacywetgeving. De extern expert burgerberaden die deel uitmaakt van de begeleidingsgroep wordt geacht kennis en ervaring te hebben op dit vlak. De begeleidingsgroep rapporteert over voortgang aan de raad en draagt zorg voor een gedegen evaluatie. Rol college van B&W De raad is opdrachtgever van het burgerberaad en de begeleidingsgroep. De adviezen van het burgerberaad worden door het burgerberaad aangeboden aan de raad. De raad neemt een besluit over de adviezen en geeft vervolgens opdracht aan het college om dit uit te werken in beleid en zorg te dragen voor verdere implementatie en uitvoering. De portefeuillehouder die vanuit het college verantwoordelijk is voor het onderwerp afvalinzameling ontvangt, tegelijk met de twee raadsleden, regelmatig updates van de begeleidingsgroep over het proces.
Criteria onderwerpen De werkgroep heeft uitgebreid onderzoek gedaan (literatuur, gesprekken met experts, deelname aan bijeenkomsten) en heeft op basis daarvan een aantal criteria opgesteld waar onderwerpen aan getoetst worden (zie bijlage ‘Voorstel voor een Heemsteeds burgerberaad’). Deze toetsing bepaalt of een burgerberaad een geschikt middel is voor een onderwerp. De werkgroep ziet meerdere lopende onderwerpen die baat zouden hebben bij een burgerberaad. Al deze onderwerpen zijn getoetst aan de criteria. Een aantal onderwerpen is op basis van de criteria afgevallen. De overgebleven onderwerpen heeft de werkgroep nader onderzocht en in twee bijeenkomsten besproken met een aantal raadsleden. Op basis van deze bijeenkomsten zijn vervolgens twee onderwerpen besproken in de commissie Samenleving van 4 april 2023. De commissie Samenleving heeft een voorkeur uitgesproken voor het onderwerp afvalinzameling. In de bijlage is voor dit onderwerp de vraagstelling en bijbehorende kaders uitgewerkt. Waarom afvalinzameling? De keus voor een nieuwe manier van afval inzamelen is een ingewikkelde keus die in Heemstede al langere tijd onderwerp van (politieke) discussie is. De denkkracht
pagina 6 van 10
en frisse blik van een burgerberaad geeft mogelijk nieuwe inzichten en levert een concreet advies op waar Heemstede iets mee kan. Bovendien treft de keus die gemaakt moet worden alle inwoners. Een burgerberaad over dit onderwerp biedt inwoners de kans om zelf invloed uit te oefenen op deze keus. De hoofdvraag is: Welk(e) afvalinzamelsysteem(systemen) moet Heemstede invoeren om de afgesproken doelen zowel op korte als op wat langere termijn te realiseren? Met daarbij aanvullend de vraag: Op welke wijze kan de noodzakelijke gedragsverandering het beste worden gestimuleerd en welke maatregelen helpen de nieuwe manier van afval inzamelen tot een succes te maken? Ondersteuning van BZK Heemstede heeft zich aangemeld voor een pilot van de VNG en BZK voor de uitvoering van een burgerberaad. 8 Gemeenten zijn geselecteerd waaronder Heemstede. Concreet betekent dit extra ondersteuning vanuit BZK voor de organisatie van het burgerberaad en ook voor de evaluatie. FINANCIËN De financiering van het burgerberaad kent twee elementen: • De kosten voor de organisatie van het burgerberaad zelf • De kosten voor de uitvoering van de adviezen die vanuit het burgerberaad komen Kosten voor de organisatie van het burgerberaad In Nederland zijn verschillende burgerberaden gehouden die uiteenlopen qua kosten.
In dit voorstel wordt uitgegaan van een pragmatische aanpak met: • voldoende ruimte voor de inzet van externe (onafhankelijke) expertise • +/- 100 deelnemers • 4 plenaire bijeenkomsten en een aantal bijeenkomsten van subgroepjes Om te zorgen voor goede communicatie, een goede opzet van de bijeenkomsten, kundige begeleiding en de juiste ondersteuning voor de deelnemers is een combinatie van ambtelijk en externe inzet noodzakelijk. De externe inzet dient bovendien nog een ander doel: het waarborgen van de onafhankelijkheid van het burgerberaad. BZK en VNG geven in het pilotproject ook als advies mee een extern bureau in te huren voor ondersteuning. Zij geven aan dat uit evaluaties blijkt dat dit niet alleen ontzorgt, maar ook het vertrouwen ten goede komt vanwege de onafhankelijkheid van dergelijke bureaus.
pagina 7 van 10
Schatting is dat het gehele burgerberaad over afvalinzameling georganiseerd kan worden voor maximaal € 75.000,-. Op basis van gegevens van andere gemeenten moet gedacht worden aan onder andere de volgende kosten: • Ondersteuning van een extern adviseur aan de begeleidingsgroep • Kosten voor communicatie vooraf, tijdens en achteraf. • Een onafhankelijk gespreksleider tijdens de plenaire bijeenkomsten • Eventueel gespreksleiding voor de deelgroepen tijdens de bijeenkomsten • Inhuur van externe inhoudelijk adviseurs om bijvoorbeeld de ideeën van de deelnemers door te rekenen of hen advies te geven • Projectondersteuning (operationeel) • Kosten voor zaalhuur (niet in het gemeentehuis), catering, etc. Vanuit bestaande budgetten in de begroting is € 30.000,- beschikbaar (communicatie en proceskosten participatie). De dekking voor het restant (€45.000) voor de organisatie van het burgerberaad wordt gevonden in het krediet “duurzaam afvalbeleid” van € 1.141.500 dat is opgenomen in het investeringsprogramma 2023. Voorgesteld wordt van dit krediet € 45.000 vrij te geven voor de organisatie van het burgerberaad. Het budget wordt beheerd door de gemeentelijk projectleider die ook in de begeleidingsgroep zit.
Kosten voor de uitvoering van de adviezen die vanuit het burgerberaad komen De uitvoering van de adviezen vanuit het burgerberaad kunnen voor wat betreft incidentele kosten uit het krediet van € 1.141.500 gefinancierd worden. Voor de structurele kosten geldt (zo is opgenomen in de kaders) dat deze in beginsel niet hoger mogen zijn dan de huidige structurele kosten voor het afvalinzamelbeleid.
pagina 8 van 10
Tabel: Financiële consequenties van de beslispunten I=Incidenteel S=Structureel
LASTEN (x € 1.000)
Burgerberaad Participatie procesen communicatiekosten Kapitaallasten investering
Product
I/S
2023
2024
2025
2026
Participatie (00106)
I
30.000
-
-
-
(00106)
I
-/30.000
-
-
-
S
4.500
4.500
4.500
S
-/- 4.500
-/- 4.500
-/- 4.500
-
-
-
Afvalstoffenheffing Totaal
0
Investeringsvoorstel: Ja Tabel: Basisgegevens investering Investeringssom (gedeelte van “ invoering duurzaam afvalsysteem II”)
45.000
Afschrijvingstermijn (jaar)
10
Kapitaallasten
4.500
Financiële consequenties gedekt? Ja PLANNING/UITVOERING De werkgroep Samen besturen, bestaande uit burgers en enkele ambtenaren, heeft met veel enthousiasme het afgelopen anderhalve jaar aan dit voorstel gewerkt. De laatste taak van de werkgroep is het instellen van de begeleidingsgroep en alvast opstarten van enkele andere voorbereidende werkzaamheden. De Begeleidingsgroep zorgt daarna voor de verdere uitwerking en uitvoering met als doel om eind 2023 daadwerkelijk met het burgerberaad van start te gaan zodat er medio 2024 een advies ligt van het Burgerberaad.
pagina 9 van 10
Evaluatie De evaluatie betreft het gehele proces beginnende bij de start van de werkgroep begin 2022 tot en met de besluitvorming door de raad over het advies van het burgerberaad in 2024. BZK/VNG zullen naar verwachting handvatten aanreiken voor de wijze van monitoren en evalueren. Op basis van de evaluatie besluit de raad óf en zo ja op welke wijze, een burgerberaad in Heemstede onderdeel gaat uitmaken van het participatiebeleid SAMENWERKING EN COMMUNICATIE Hèt kenmerk van een burgerberaad – en dus ook van de voorbereiding en begeleiding ervan – is dat bewoners een centrale rol vervullen. Dat samen denken en doen is vanaf de oprichting van de werkgroep gebeurd en dat zal ook het verdere proces in de vorm van een begeleidingsgroep zo blijven. Daarnaast zijn afhankelijk van het gekozen onderwerp en de mogelijke impact- allerlei (lokale) maatschappelijke organisaties betrokken. Maar mogelijk ook bedrijven en ondernemers. Het is aan het burgerberaad dat verder in te vullen. Belangrijk is dat het burgerberaad zowel in de aanloop met als belangrijke fase het bemensen ervan, maar ook tijdens en na afloop, onder de aandacht wordt gebracht van allen die in Heemstede wonen of werken of anderszins betrokken zijn bij de gemeente en met name bij het onderwerp van het burgerberaad. Vanzelfsprekend wordt daarvoor een communicatieplan opgesteld.
DUURZAAMHEID Duurzaamheid is een belangrijk uitgangspunt. Dit komt terug in de kaders van het onderwerp. BIJLAGEN • Voorstel voor een Heemsteeds burgerberaad • Vraagstelling en kaders Afvalinzameling • TNO rapport burgerberaden
pagina 10 van 10
Amendement “Burgerberaad” De raad in openbare vergadering bijeen op 6 Juni 2023 Overwegende dat; Ervaringen uit het “havenlab” waarin de financiële kaders niet scherp waren geformuleerd er (te) veel financiële vrijheid was. Dat dit een leerproces is geweest voor toekomstige participatietrajecten om de kaders scherp in de opdracht te formuleren. Dat afvalinzameling drie belangrijke kaders heeft namelijk kosten, kwaliteit afvalstromen en serviceniveau voor de inwoners. Constateert dat; In bijlage van “Vraagstelling en kaders afvalinzameling” bij het raadsvoorstel “het Heemsteeds burgerberaad over afvalinzameling” het kader serviceniveau voor de inwoners onvoldoende is meegenomen in het voorstel. Vraagt de gemeenteraad;
Om de volgende alinea op pagina 2 van het document “Vraagstelling en kaders afvalinzameling”. De structurele kosten van het nieuwe afvalinzamelbeleid (per huishouden) zijn in beginsel niet hoger dan de huidige kosten. Eventuele hogere kosten dienen overtuigend gemotiveerd te worden vanwege meer milieuwinst en/of een hoger serviceniveau voor de inwoners. te veranderen in; De tarieven van het nieuwe afvalinzamelbeleid (per huishouden) zijn in beginsel niet hoger dan de huidige tarieven. Eventuele hogere tarieven en/of lager serviceniveau voor inwoners dienen overtuigend gemotiveerd te worden ten opzichte van de hogere milieuwinst. Hierbij worden de huidige waarden van tarieven, serviceniveau en inzamelcijfers als benchmark gebruikt. En gaat over tot de orde van de dag Ondertekend door:
J, Wulfers
A. Rocourt
J. Verhagen
O. Boeder
R. Pameijer
T. v.d. Heijde
1
Voorstel voor een Heemsteeds burgerberaad Werkgroep Samen besturen, versie 08-04-2023
Achtergrond De gemeente heeft in 2021 een Quick Scan Lokale Democratie gehouden. In september en december 2021 zijn de uitkomsten ervan besproken met burgers, belangenorganisaties en politici. Er is een verbeteragenda met 8 punten opgesteld. Daaruit zijn 3 werkgroepen ontstaan: ‘Samen besturen’, ‘Samen aan de slag in de buurt’ en ‘Hoe vinden we elkaar in 2026’ die de verbeterpunten hebben uitgewerkt. De werkgroep Samen besturen is in januari 2022 aan het werk gegaan en heeft zich beziggehouden met onderzoek naar de mogelijkheid van een burgerberaad in Heemstede. Op 22 juni 2022 is tijdens een drukbezochte bijeenkomst in Hageveld gesproken over het instellen van een burgerberaad en is gepolst welke onderwerpen zich eventueel lenen om te bespreken in een burgerberaad. Daar bleek de stemming voor een burgerberaad overwegend positief. In het Coalitieakkoord 2022-2026 van de gemeente Heemstede - uitgewerkt in het uitvoeringsprogramma 2022-2026 – staat dat het college ervoor wil zorgen dat zoveel mogelijk Heemstedenaren kunnen meepraten en meebeslissen waar het kan. De ambitie is om nog voor eind 2023 te experimenteren met nieuwe vormen van democratie. Het instellen van een burgerberaad past in deze ambitie. In deze notitie heeft de werkgroep zijn ideeën over een burgerberaad in de gemeente Heemstede verder uitgewerkt in een concreet voorstel voor de gemeenteraad.
Wat is een burgerberaad? Een burgerberaad is een betrekkelijk nieuwe vorm van democratie en bedoeld om burgers een stem te geven bij het oplossen van maatschappelijke vraagstukken. Het initiatief is overgewaaid uit Frankrijk en Ierland waar het op nationaal niveau op een succesvolle wijze is uitgevoerd met thema’s als klimaatverbetering en nieuwe abortuswetgeving. In Nederland is en wordt in diverse gemeenten geëxperimenteerd met burgerberaden en wordt de instelling ervan inmiddels gestimuleerd door het ministerie van Binnenlandse Zaken met het project Lokale Democratie. De aanleiding voor het instellen van een burgerberaad is terug te leiden tot een groeiende afstand tussen de burgers en de overheid. Inwoners voelen zich steeds minder gehoord door politici en het klimaat rondom majeure thema’s verhardt zich. Daarbij komt dat steeds minder mensen lid zijn van een politieke partij en hun visie niet via partijkanalen kunnen inbrengen. Hoewel de mogelijkheid bestaat voor reguliere inspraak blijkt in de praktijk dat de drempel voor velen te hoog is om daar gebruik van te maken. Ook ervaren burgers dat de inspraakmogelijkheid vaak in een dusdanig laat stadium van de bestuurlijke besluitvorming wordt aangeboden dat men nog weinig in te brengen heeft. Hierdoor ontstaat een gevoel van schijnparticipatie.
Het instellen van een burgerberaad zou in aanvulling op de bestaande inspraakmogelijkheden van toegevoegde waarde kunnen zijn. Juist inwoners en lokale ondernemers weten als geen ander wat er leeft in hun buurt en gemeente. Door hen al in een vroeg stadium te betrekken en serieus te laten meedenken kan de lokale overheid kennis en ervaring in huis halen die nodig is om beleid te ontwikkelen dat aansluit bij en gedragen wordt door de burgers.
Voorstel Heemsteeds burgerberaad Werkgroep Samen besturen 08-04-2023
2 Maar waar zit dan die toegevoegde waarde? 1. De kern en de kracht van een burgerberaad is de representatieve vertegenwoordiging van al onze Heemsteedse burgers. Een burgerberaad is onafhankelijk en functioneert belangeloos. De deelnemers worden niet gekozen, maar geloot en hoeven daarom geen rekening te houden met een politieke partij of belangengroepering. Zij nemen deel als individu en hebben daardoor oog voor het collectieve belang op de lange termijn. 2. Door optimaal gebruik te maken van de aanwezige kennis en kunde van onze inwoners kan een burgerberaad een brede en onbevangen kijk op een maatschappelijke opgave leveren. Aan de deelnemers wordt gevraagd hun visie te geven over een vraagstuk, met de bedoeling een palet aan gezichtspunten te krijgen die gezien kunnen worden als belangrijke bouwstenen voor toekomstig beleid. Doordat de deelnemers alle inwoners evenredig vertegenwoordigen, kunnen verrassende nieuwe inzichten voor het voetlicht komen. 3. Een burgerberaad levert energie en laat nieuwe wenkende perspectieven en vergezichten zien. Bij een burgerberaad staat het creatief denken voorop. Het bespreken van meerdere opties en opvattingen moet op een harmonieuze wijze in samenhang worden gezien. Het gaat niet om een debat waar men zijn gelijk wil halen, maar om deliberatie, het gesprek en het uitwisselen van standpunten.
Niet het uitsluiten van opvattingen maar juist het begrip opbrengen en respect tonen voor meerdere invalshoeken staat centraal. 4. Een burgerberaad is geen besluitvormend orgaan. Het heeft wettelijk geen formele bevoegdheden: de kracht zit voor een groot deel in het proces waarin de adviezen en aanbevelingen tot stand zijn gekomen. Een burgerberaad concurreert niet met de gekozen gemeenteraad, maar vormt een aanvulling op het bestaande democratisch proces. Voorwaarden voor een goed werkend burgerberaad Bij een burgerberaad zijn de organisatie en het proces even belangrijk als de uitkomst. Een evenredige vertegenwoordiging, een goede vraagstelling, voldoende basiskennis, gelijkwaardig overleg, goede communicatie, financiële ondersteuning en perspectief op het vervolg, zijn onontbeerlijke ingrediënten voor het slagen evenals een grondige evaluatie achteraf als basis voor eventuele nieuwe burgerberaden. ●
Evenredige vertegenwoordiging Selecteer deelnemers op basis van gewogen loting. Zorg dat een burgerberaad bestaat uit mensen die een afspiegeling vormen van de inwoners uit Heemstede gerelateerd aan het onderwerp. Kijk daarbij naar criteria als leeftijd, gender, opleiding, migratieachtergrond en vertegenwoordiging uit alle wijken. Speciale aandacht voor de doelgroep jongeren is belangrijk.
●
Goede vraagstelling De vraag die aan het burgerberaad wordt voorgelegd moet open, specifiek en begrijpelijk zijn. Het beschrijft het probleem, maar stuurt niet richting een oplossing. Het moet betrekking hebben op nieuw beleid, niet om draagvlak te creëren voor bestaand beleid. Het onderwerp moet een zekere actualiteitswaarde hebben, een lopend traject niet doorkruisen, de uitvoering moet realistisch zijn en tenslotte niet zodanig complex dat het experiment weinig kans van slagen heeft.
Voorstel Heemsteeds burgerberaad Werkgroep Samen besturen 08-04-2023
3 ●
Gelijke basiskennis De deelnemers moeten zo veel mogelijk beschikken over een gelijke hoeveelheid basiskennis (informatiepakket, deskundige sprekers, etc.)
●
Gelijkwaardig overleg Deelnemers moeten de gelegenheid hebben om hun standpunten en visie naar voren te brengen en de verzekering dat er naar hen geluisterd wordt. De inzet van onafhankelijke gespreksleiders kan daar zorg voor dragen.
●
Onafhankelijke en heldere communicatie naar de burgers en andere betrokkenen Zorg voor heldere communicatie over de instelling van een burgerberaad. Maak in alle communicatie over het burgerberaad duidelijk dat het burgerberaad onafhankelijk opereert, los van lokale politiek en gemeente. Maak de werking van een burgerberaad transparant en navolgbaar door vooraf, tijdens en na afloop de informatie waaronder de uitkomsten toegankelijk te maken voor alle inwoners en andere betrokkenen.
●
Ambtelijke en financiële ondersteuning Stel ambtelijke capaciteit en voldoende financiële middelen beschikbaar voor deskundigen, externe begeleiding, zaalhuur, communicatie, etc.
Organisatie, rollen en verantwoordelijkheden •
Positie en rol van de raad De raad besluit over het houden van een burgerberaad en over het advies dat het burgerberaad uitbrengt. De raad is formeel de opdrachtgever. Het instellingsbesluit omvat vier onderdelen: 1. 2. 3. 4.
Een heldere vraagstelling die maximale ruimte biedt voor het burgerberaad. Kaders waaraan het advies moet voldoen. Duidelijkheid hoe de uitkomsten door de raad worden behandeld. Het beschikbare budget (alsmede de dekking ervan).
Op basis van deze uitgangspunten gaat het burgerberaad aan de slag. Via rapportages wordt de raad lopende het traject geïnformeerd over de procesvoortgang, maar de raad is pas weer aan zet op het moment dat het burgerberaad advies uitbrengt. Bespreking van het uitgebrachte advies van het burgerberaad vindt plaats tijdens een raadsdebat. Het burgerberaad is daarbij de gesprekspartner. Het uitgangspunt is dat de raad besluit, maar de raad spreekt voor de start van het burgerberaad uit de adviezen in principe te omarmen of beargumenteerd anders te besluiten. Dat betekent dat het advies van het burgerberaad door de gemeenteraad niet zonder argumentatie opzij gelegd kan worden, en daarmee zeer bepalend is voor de keuze die de gemeenteraad uiteindelijk zal maken. Onderdeel van de besluitvorming is daarnaast ook de vraag óf - en zo ja op welke wijze - het advies nog besproken moet worden met derden en/of er nog op andere wijze inspraak over moet plaatsvinden. •
Vertegenwoordiging van de raad De gemeenteraad is de opdrachtgever van het houden van een burgerberaad en stelt een begeleidingsgroep in die in praktische zin zorgt voor de uitvoering. Daarom heeft de raad ook een rol in de totstandkoming van de begeleidingsgroep. Het gebeurt in de vorm van twee raadsleden die fungeren als vertegenwoordiger van de gemeenteraad. Zij zullen betrokken Voorstel Heemsteeds burgerberaad Werkgroep Samen besturen 08-04-2023
4 worden bij het wervings- en aanstellingsproces van de burgerleden van de begeleidingsgroep. Deze raadsleden zijn als dat nodig is ook gesprekspartner namens de raad voor de begeleidingsgroep. ● Positie en rol burgerberaad Ingegeven door ervaringen wordt uitgegaan van ongeveer 100 deelnemers uit Heemstede. Het burgerberaad acteert in alle zelfstandigheid en bepaalt zelf hoe zij gezamenlijk tot een advies komt. Daartoe behoort onder meer de keuze voor het raadplegen van deskundigen, het aantal bijeenkomsten en de wijze waarop deze plaatsvinden en natuurlijk de inhoud van het gezamenlijke eindadvies. Het burgerberaad wordt bijgestaan door een extern gespreksleider en een extern expert op het gebied van burgerberaden (die overigens ook in de begeleidingsgroep en het projectteam zit). Vanzelfsprekend kan het burgerberaad via de begeleidingsgroep ook een beroep doen op de leden van het projectteam. •
Rol en samenstelling van de begeleidingsgroep De begeleidingsgroep heeft als opdracht optimale omstandigheden te creëren waardoor het burgerberaad in alle zelfstandigheid en onafhankelijkheid zijn werk kan doen. Daarnaast rapporteert de begeleidingsgroep over de voortgang. De begeleidingsgroep gaat dus niet over hoe het burgerberaad acteert, de inhoud van het advies etc. De begeleidingsgroep heeft onder meer de volgende taken: - opstellen en uitvoeren van de communicatiestrategie - maken van plan van aanpak selectie leden van het burgerberaad (wijze van loten, zorg voor evenredige vertegenwoordiging, wijze van contact met belangstellenden, hoe ga je om met te veel/te weinig aanmeldingen, etc.) voorbereiden van de bijeenkomsten van het burgerberaad (ruimte, aanvullende faciliteiten bezien zoals kinderopvang en gebarentolk, verslaglegging, communicatie) - zorgdragen voor een inleesdossier voor de deelnemers - eerste gesprekspartner voor BZK en VNG ten behoeve van de pilot waaraan Heemstede deelneemt - opstellen van voortgangsberichten aan college en raad De begeleidingsgroep bestaat uit 6 inwoners met daaraan toegevoegd een extern expert burgerberaden en de projectleider vanuit de gemeente. Door middel van een openbare oproep (lokale media en website gemeente) worden inwoners uitgenodigd zich aan te melden. De begeleidingsgroep kiest uit hun midden een voorzitter.
•
Projectteam De gemeente stelt een projectteam in die in opdracht van de begeleidingsgroep voorbereidende en uitvoerende werkzaamheden verricht. De projectleider afkomstig van de gemeente richt daartoe een team in met de benodigde expertise.
Een schematisch overzicht van bovengenoemde rollen en verantwoordelijkheden is opgenomen in het slot van deze notitie. Kosten Door de werkgroep is mede aan de hand van ervaringen elders, gekeken naar het vereiste budget voor de organisatie van een burgerberaad in Heemstede. Daarbij is uitgegaan van een externe expert Voorstel Heemsteeds burgerberaad Werkgroep Samen besturen 08-04-2023
5 op het gebied van het organiseren van burgerfora. Ook met de begeleiding van de bijeenkomsten van het burgerberaad en het opstellen van het eindadvies is rekening gehouden met hulp van derden. Verder is van belang extra aandacht te schenken aan het onafhankelijke karakter van de communicatie. De bijeenkomsten worden op een aansprekende locatie in Heemstede gehouden. Voor het overige wordt gerekend op inzet van de gemeente. Verwacht wordt dat de kosten voor een eerste burgerberaad maximaal € 75.000 bedragen. Daarbij is geen rekening gehouden met de pilot van BZK/VNG waar Heemstede aan meedoet. Naar verwachting kan gebruik worden gemaakt van landelijke beschikbare hulpmiddelen waardoor de kosten mogelijk lager kunnen uitvallen. Verkenning van mogelijke thema’s en advies onderwerp, vraagstelling en kaders De werkgroep heeft vorig en dit jaar een brede inventarisatie gemaakt van mogelijke thema’s die door een burgerberaad zou kunnen worden behandeld. Daarbij is onder andere gebruik gemaakt van ideeën van geïnteresseerde burgers in de bijeenkomst van 22 juni 2022 in College Hageveld. Alle thema’s zijn geanalyseerd en vervolgens aan de hand van de geformuleerde criteria geprioriteerd. Dat heeft uiteindelijk geleid tot twee interessante onderwerpen: energietransitie en afvalinzameling.
Inmiddels heeft de commissie Samenleving in haar zienswijze op het onderwerp unaniem gekozen voor “afvalinzameling”. Die keuze is mede gebaseerd op het feit dat het onderwerp iedereen in Heemstede aangaat. De werkgroep stelt dan ook voor dit thema onderwerp te maken van het eerste Heemsteedse burgerberaad met de in de bijlage 2 behorende vraagstelling en kaders. Evaluatie Omdat het in Heemstede gaat om een eerste experiment met een burgerberaad gaat is het van belang goed te evalueren. Hoe is het gegaan? Wat vonden de deelnemers ervan? Wat is er met de inhoudelijke uitkomsten gedaan? Deze evaluatie maakt integraal onderdeel uit van de opdracht. Om de evaluatie zo objectief mogelijk te laten verlopen is het aan te bevelen om voor de start van het burgerberaad criteria voor de evaluatie vast te stellen. De evaluatie betreft het gehele proces beginnende bij de start van de werkgroep begin 2022 tot en met de besluitvorming door de raad over het advies van het burgerberaad in 2024. BZK/VNG zullen naar verwachting handvatten aanreiken voor de wijze van monitoren en evalueren. Op basis van de evaluatie besluit de raad óf en zo ja op welke wijze, een burgerberaad in Heemstede onderdeel gaat uitmaken van het participatiebeleid Experiment Het Heemsteeds burgerberaad is een experiment en maakt onderdeel uit van het programma lokale democratie.
Een experiment waarbij al werkende weg het beraad een definitieve vorm krijgt. Diverse overheden hebben inmiddels ervaring opgedaan met deze nieuwe vorm van burgerparticipatie. Op andere plekken is het gaande of treft men voorbereidingen. Elke gemeente zoekt binnen een aantal inmiddels algemeen aanvaarde principes zijn eigen organisatievorm, afhankelijk van onder meer de schaal en het onderwerp. Voor de begeleidingsgroep ligt hier een opgave om binnen de bestuurlijk vastgestelde kaders waaronder het budget, ook voor Heemstede de passende vorm te vinden. Van werkgroep naar begeleidingsgroep De werkgroep, bestaande uit burgers en enkele ambtenaren, heeft met veel enthousiasme het afgelopen anderhalve jaar aan dit voorstel gewerkt. Na het instellen van de begeleidingsgroep en alvast opstarten van enkele andere voorbereidende werkzaamheden, ziet de werkgroep zijn taak als voltooid en wordt daarna ontbonden.
Voorstel Heemsteeds burgerberaad Werkgroep Samen besturen 08-04-2023
6 Tot slot We zien een burgerberaad natuurlijk niet als dé oplossing om de afstand tussen bestuurder en burger te overbruggen, maar wel als een welkome toevoeging om de mening van de inwoners een prominente plek in de besluitvorming in Heemstede te geven. Wat ons betreft het proberen waard. Werkgroep Samen besturen 08-04-2023
Voorstel Heemsteeds burgerberaad Werkgroep Samen besturen 08-04-2023
Vraagstelling en kaders afvalinzameling Context Het inzamelen van afval van particulieren is een gemeentelijke verantwoordelijkheid. De kosten ervan worden hoofdzakelijk gedekt door de Afvalstoffenheffing welke wordt opgebracht door alle inwoners van Heemstede. De uitvoering van de inzameling is in Heemstede opgedragen aan De Meerlanden. Binnen de landelijke kaders hebben gemeenten in Nederland een grote mate van vrijheid om te bepalen op welke wijze zij het huishoudelijk afval inzamelen. Het gemeentelijk beleid kan worden bezien vanuit drie gezichtspunten die nauw met elkaar samenhangen, de zogeheten afvaldriehoek: milieurendement, service (dienstverlening) en kosten. Het is aan gemeenten om het optimum in de afvaldriehoek te vinden. Heemstede heeft zich voorgenomen de landelijke doelstellingen zoals neergelegd in het zgn. VANGprogramma te realiseren (VANG staat voor Van Afval Naar Grondstof) : minder afval hetgeen leidt tot een duurzamer samenleving en beter scheiden waardoor het hergebruik van grondstoffen makkelijker wordt en het eindbeeld van een circulaire economie realiteit wordt. In aanvulling hierop heeft de raad aangegeven ook de landelijke afspraken in de zgn. “Ketenovereenkomst 2020 – 2029” m.b.t. de vervuiling in het pmd-afval te willen nakomen.
De situatie in Heemstede voldoet hier op dit moment niet aan: de hoeveelheid restafval is substantieel te hoog en de kwaliteit van het restafval is onder de maat. Door het verminderen van de hoeveelheid gft, pmd en papier in het restafval (beter scheiden) vermindert automatisch de hoeveelheid restafval. De verwachting is dat zonder aanvullende maatregelen in de vorm van met name een andere wijze van inzamelen, we in Heemstede de afgesproken doelen niet gaan halen. De ervaring leert dat gedrag mede bepalend is voor het bereiken van de doelstellingen. Immers je kan nog zo’n geavanceerd inzamelsysteem hebben, uiteindelijk gaat het erom of de gebruikers ervan het systeem ook op de gewenste manier gaan gebruiken. Gedragsverandering betekent onder andere werken aan motivatie (waarom doen we het, wat levert het op) en kennis (wat moet waar in, waar kan ik info vinden). Het veranderen van het afvalinzamelsysteem vereist ook doordachte communicatie.
Vragen Welk(e) afvalinzamelsysteem(systemen) moet Heemstede invoeren om de afgesproken doelen zowel op korte als op wat langere termijn te realiseren? Met daarbij aanvullend de vraag: Op welke wijze kan de noodzakelijke gedragsverandering het beste worden gestimuleerd en welke maatregelen helpen de nieuwe manier van afval inzamelen tot een succes te maken? Kaders Europese Kaderrichtlijn Afvalstoffen, Landelijk Afvalbeheerplan 2017-2029 + Uitvoeringsprogramma VANG, Ketenovereenkomst 2020 – 2029 en gemeentelijke nota Duurzaamheid 2020 – 2024 Concrete te behalen doelen volgens de landelijke VANG doelstelling: •
minder afval: maximaal 400 kg per inwoner
•
een huishoudelijk afvalscheidingspercentage van minimaal 75% in 2020 (en van 100% in 2050) gemeten in gewicht
•
hoeveelheid restafval: maximaal 100 kg per inwoner in 2020 en 30 kg in 2025 (met uiteindelijk 0 in 2050)
•
de vervuiling van de zgn PMD-fractie: maximaal 15% in 2020 en 10% in 2025 (gemeten in gewicht)
Het streven is om een optimum in de afvaldriehoek te bereiken. De structurele kosten van het nieuwe afvalinzamelbeleid (per huishouden) zijn in beginsel niet hoger dan de huidige kosten. Eventuele hogere kosten dienen overtuigend gemotiveerd te worden vanwege meer milieuwinst en/of een hoger serviceniveau voor de inwoners. Voor de incidentele kosten die gepaard gaan met de wijzigingen in het inzamelbeleid is in de gemeentelijke meerjarenbegroting een krediet opgenomen van afgerond € 1,1 mln. Algemene wet- en regelgeving en gemeentelijk beleid.