Bijlage 3 Transformatiekader Administratiekantoor Conradwerf

WERFGEBOUW CONRAD

Transformatiekader 04-03-2026

Samenvattende conclusie Wie vandaag langs de Spaarndamseweg of het Spaarne loopt, ervaart het gebouw op nummer 120 als een gesloten en grotendeels anoniem volume. De huidige gevel vertelt nauwelijks dat zich hier ooit een van de belangrijkste industriële bedrijven van Haarlem bevond. De technische ambitie, de representatieve kwaliteit en de ruimtelijke schoonheid die deze plek rond 1900 kenmerkten, zijn voor de voorbijganger niet zichtbaar. Onderzoek laat echter zien dat onder de huidige verschijningsvorm nog waardevolle restanten van het negentiende-eeuwse administratiegebouw en de bijbehorende werkplaats aanwezig zijn. Deze restanten vertegenwoordigen cultuurhistorische betekenis voor Haarlem, niet als compleet bewaard industrieel complex, maar als herkenbare gebouwdelen waarin het verhaal van werf Conrad geconcentreerd aanwezig is. Tegelijkertijd is het gebouw in de loop van de twintigste eeuw grootschalig aangepast. Gevels zijn overdekt, interieurs ingrijpend gewijzigd en onderdelen verwijderd of vervangen. Grote delen van het complex verkeren bovendien in een matige tot slechte bouwkundige staat. Technisch en functioneel is het huidige gebouw op veel punten aan het einde van zijn levensduur. De historische lagen zijn daardoor niet alleen verborgen geraakt, maar ook fragmentarisch overgeleverd.

Uit de analyse blijkt dat: • Niet het gehele gebouw, maar specifieke onderdelen cultuurhistorisch waardevol zijn. • Met name delen van de representatieve gevel aan het Spaarne, de bijzondere kapconstructie en diverse interieur- en constructiesporen dragers zijn van betekenis. • De latere gevelhuid uit de jaren zeventig onderdeel is geworden van de gelaagdheid van het complex en mede het verhaal van aanpassing en modernisering vertelt. • Het zichtbaar maken en inpassen van deze onderdelen ruimtelijke consequenties heeft voor de herontwikkeling, maar tegelijkertijd een unieke kans biedt om de identiteit van deze plek opnieuw te verankeren in het gebied. De kern van dit transformatiekader is daarom niet het reconstrueren van een verdwenen geheel, maar het zorgvuldig herkennen, duiden en verankeren van de onderdelen die de identiteit van deze plek dragen. Door deze onderdelen zichtbaar en beleefbaar te maken, in samenhang met nieuwe ontwikkelingen, kan het verhaal van de werf opnieuw worden verteld. De ambitie is om de geschiedenis niet te idealiseren of te isoleren, maar haar gelaagdheid te tonen. Oude en nieuwe lagen blijven herkenbaar en gaan met elkaar in gesprek. Zo ontstaat een ontwikkeling waarin het verleden niet wordt teruggebracht, maar opnieuw betekenis krijgt binnen een hedendaags woon- en werkgebied.

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 2

Voorwoord Tijdens het voorbereidend onderzoek naar de herontwikkeling van de locatie van de voormalige werf Conrad werd duidelijk dat zich achter de huidige verschijningsvorm van het gebouw nog omvangrijke delen van het oorspronkelijke negentiende-eeuwse werfcomplex bevinden. Onder de naoorlogse gevelhuid en latere interieurafwerkingen bleek een gelaagd gebouw schuil te gaan, waarin, ondanks de sloop van grote delen van het gebouw ten behoeve van nieuwbouw in de jaren ‘70, belangrijke sporen van de industriële geschiedenis van Haarlem behouden zijn gebleven. Naar aanleiding van deze bevindingen heeft de gemeente Haarlem een bouwhistorische notitie opgesteld, waarin de resterende bouwdelen zijn beschreven en gewaardeerd. Uit dit onderzoek kwam naar voren dat deze restanten een substantiële cultuurhistorische waarde vertegenwoordigen, zowel vanwege hun relatie met de ontwikkeling van de metaalnijverheid als vanwege hun architectonische en constructieve kwaliteiten. Tegelijkertijd werd duidelijk dat het zichtbaar maken en inpassen van deze waarden grote consequenties heeft voor de voorgenomen herontwikkeling van de locatie. Het vraagt om een zorgvuldige afweging tussen programmatische ambities, ruimtelijke kwaliteit en behoud van betekenisvolle elementen.

De gemeente Haarlem heeft BERNS architectuur gevraagd de bouwhistorische notitie te bestuderen, het complex nader te analyseren en te onderzoeken op welke wijze het historische verhaal van deze plek kan worden behouden, versterkt en opnieuw kan worden verteld binnen de toekomstige ontwikkeling. De resultaten van dit onderzoek zijn vastgelegd in dit transformatiekader. Het document biedt een inhoudelijk en ruimtelijk kader voor het omgaan met de cultuurhistorische waarden van het complex en vormt een leidraad voor ontwerp, besluitvorming en verdere uitwerking. Het transformatiekader wordt ingezet als onderbouwing richting het bevoegd gezag, als handvat voor de architect in het ontwerpproces en als onderdeel van de ontwerptoelichting. Kennisname van dit document wordt aanbevolen voor alle partijen die betrokken zijn bij de ontwikkeling, zodat ontwerpkeuzes kunnen worden begrepen in hun historische, ruimtelijke en culturele context.

Samenvattende conclusie Voorwoord

1

Inleiding & Context

4

Samenvattende conclusie Opgave Plangebied

4 5 6

Bouwhistorie

8

Episode 1: Ontstaan van de werf Episode 2: Groei van de werf Episode 3: Overname van de werf Episode 4: De grote transformatie Bouwhistorische waardestelling

8 9 10 11 12

Beschrijving & Analyse

14

Inleiding Analyse deelaspecten

14 15

Kernwaarden

29

Inleiding Kernwaarden Kwaliteiten, kansen en beperkingen

29 30 34

Ambitie vanuit erfgoed

36

Inleiding Ambities vanuit erfgoed

36 37

6

Ruimtelijke randvoorwaarden

42

7

Aanbevelingen en referenties voor het ontwerp

46

Colofon

49

2

3

4

5

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 3

HET TERREIN IN 1950 (K.L.M.)

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 4

Inleiding & Context Opgave

Inleiding Het gebouw stamt origineel uit 1894. Tussen 1894 en 1941 is het gebouw in gebruik geweest als administratiegebouw van de scheepswerf Conrad. Eind negentiende en begin twintigste eeuw was Conrad het op één na grootste bedrijf binnen de Haarlemse metaalnijverheid. In 1941 wordt de oude scheepswerf verkocht om verder te gaan tot 1954 als ‘Holland Nautic’. Op dit moment is het in gebruik als kantoorgebouw. Hoewel het administratiegebouw één van de laatste fysieke restanten van werf Conrad is, betekent dit niet dat het gebouw als geheel in oorspronkelijke staat bewaard is gebleven. In 1973 is het gebouw eigendom van wijnkoperij Oud die het gebruikt als kantoor. In de jaren zeventig is er een nieuwe gevelbekleding aangebracht. Ook de bijbehorende bedrijfshal met latere uitbreidingen en een kantoorgebouw uit 1927-28 blijken schuil te gaan achter gevelafwerking uit de jaren zeventig.

Leeswijzer Het document begint met beschrijvende hoofdstukken. In de biografie wordt de ontwikkelingsgeschiedenis van het complex beschreven in historische lagen. Het volgende hoofdstuk beschrijft en analyseert het huidige complex op basis van eerder verrichte bouwhistorische onderzoeken en eigen observaties. De beschrijving en de kenmerken gaan voorbij het bouwhistorisch onderzoek en duiden ook de betekenis van elementen van het complex. Met deze duidende hoofdstukken is het fundament gelegd voor de interpretatie van het bouwwerk: de kernwaarden. De kernwaarden zijn de immateriële eigenschappen - waar staat het bouwwerk voor? - die samen met de materiële erfgoedwaarden de leidraad voor het ontwerp vormen. Zij bieden houvast en inspiratie bij het maken van keuzes. De analyse van functie en gebruik leidt samen met het PvE ook tot keuzes voor het programma. Kwaliteiten en beperkingen van de gebouwdelen voor het programma komen aan bod. De gebouwdelen en programma komen samen in het hoofdstuk inpassing. Hoe gaan alle onderdelen van het programma optimaal samen met de waardevolle gebouwdelen? Ten slotte volgt de restauratievisie. De ingrepen die nodig zijn voor inpassing van het programma in het complex worden uiteengezet en verantwoord. De omgang met historische tijdslagen en wordt beargumenteerd en de noodzaak en wijze van technisch herstel volgens de restauratieladder bepaald.

METHODIEK VAN HET TRANSFORMATIEKADER Het transformatiekader is opgesteld vanuit de ambitie om de cultuurhistorische betekenis van de locatie inzichtelijk, leesbaar en toepasbaar te maken binnen de toekomstige herontwikkeling. Centraal staat het herkennen, duiden en verankeren van de waarden die de identiteit van deze plek bepalen. De methodiek is gebaseerd op een gelaagde analyse van historische ontwikkeling, ruimtelijke opbouw, architectonische en constructieve kenmerken en latere ingrepen. Door deze lagen in samenhang te bestuderen ontstaat inzicht in de betekenis van afzonderlijke onderdelen en in hun rol binnen het grotere geheel. Op basis van deze analyse zijn kernwaarden geformuleerd. Deze kernwaarden beschrijven de wezenlijke kwaliteiten van de plek en vormen het inhoudelijke fundament voor het formuleren van erfgoedambities en ruimtelijke randvoorwaarden. Het transformatiekader maakt expliciet waar spanningen kunnen ontstaan tussen erfgoedwaarden, programma en technische randvoorwaarden. Het biedt daarmee een kader om afwegingen te maken en ontwerpkeuzes te onderbouwen, met ruimte voor verschillende uitwerkingen. Biografie

Analyse

Kernwaarden

Programma

Inpassing

Transformatievisie Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 5

Inleiding & Context Plangebied

Personalia Werfgebouw Conrad Spaarndamseweg 120, 2021 KA Gemeente Haarlem Provincie Noord-Holland Kadastraal HLM01 G 3285 Geen monumentale status Datering 1897 Functie Fabrieksgebouw Architect Roog & Van den Ban

Plangebied Het pand is gelegen op de zuidoosthoek van het bouwblok tussen de Spaarndamseweg, de Werfstraat en de Paul Krugerkade. Het bestaat uit een ondiep bouwdeel evenwijdig aan de Spaarndamseweg van twee bouwlagen boven een souterrain en onder een zadeldak en platte daken. Erachter aan de westzijde bevindt zich de voormalige fabriekshal die net zo hoog is maar één bouwlaag telt. Langs het Spaarne was veel industrie gevestigd, maar net als het merendeel van de zware industrie zijn deze bedrijven inmiddels verdwenen. Veel van de voormalige fabriekspanden hebben de status van industrieel monument en een nieuwe bestemming gekregen. Het gebouw ligt in het ensemble van het winkelcentrum Spaarneboog, een winkelcentrum met een mix van reguliere detailhandel, pdv en sport. Al geruime tijd zijn er plannen om de omgeving van winkelcentrum Spaarneboog aantrekkelijker te maken en om hier woningen toe te voegen. Winkelcentrum Spaarneboog maakt onderdeel uit van een grotere gebiedsontwikkeling. In dit gebied zullen circa 750 woningen gerealiseerd worden.

HET PLANGEBIED EN DE DIRECTE OMGEVING

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 6

HET GEBOUW IN 1930 (NHA)

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 7

Bouwhistorie

Episode 1: Ontstaan van de werf

Hendrik Figee begon in 1836 als timmerman in Haarlem en groeide met zijn werkplaats al snel uit tot een groter bedrijf. De timmerwerkplaats die hij opende in de Jansstraat groeide zo snel dat hij zijn activiteiten moest verplaatsen naar een fabrieksgebouw aan de Leidse Trekvaart. Met de productie van pakkisten met een ijzeren binnenlaag deed hij belangrijke ervaring op in metaalbewerking. Een bezoek aan de Great Exhibition in Londen in 1851 inspireerde hem om zich te richten op stoomtechniek. Enkele jaren later richtte hij een herstelbedrijf voor stoomwerktuigen op, inclusief smederij, draaierij en gieterij, en begon hij constructiewerk voor onder meer bruggen en vuurtorens. Zijn stoommachine kreeg in 1860 veel waardering en werd bekroond met een gouden medaille.

KADASTRALE HULPKAART 1883

Binnen tien jaar groeide Figee uit tot zo’n zeventig medewerkers. Grote waterbouwprojecten in de jaren 1870 zorgden voor nieuwe kansen voor de Nederlandse machinebouw. Met een stoomkraan (1871) en een stoombaggermolen (1873) bouwde Figee een sterke reputatie op. Daarna volgden opdrachten voor onder meer het Amsterdamse Centraal Station (1881), waarvoor het bedrijf heimachines en een grijperkraan leverde. Omdat de markt voor hijswerktuigen in Nederland beperkt was, breidde Figee in de jaren tachtig zijn activiteiten uit naar smalspoor, stoomtrams en materieel voor grondverzet.

De werf groeide snel en produceerde diverse typen baggervaartuigen, met veel orders uit binnen- en buitenland, mede dankzij zakenpartner Pieter Goedkoop. Door de groeiende scheepsafmetingen werd in 1894 zelfs de sluis bij Spaarndam verbreed. Rond 1900 was scheepswerf Conrad uitgegroeid tot een groot en modern complex, terwijl ook Figee zelf zich inmiddels aan de oostoever van het Noorder Buitenspaarne gevestigd had.

f 1836: Hendrik Figee start timmerwerkplaats in Haarlem; snelle groei en verhuizing naar groter pand. f Ontwikkelt metaalbewerking door productie van pakkisten; na 1851 richt hij zich op stoomtechniek. f Bedrijf wordt Gebroeders Figee; zoon Thomas start scheepswerf Conrad (1883). f Rond 1900 was scheepswerf Conrad uitgegroeid tot een groot en modern complex.

Na de overdracht aan zonen Johan en Hendrik Jr. opereerde het bedrijf als ‘Gebroeders Figee’. Een derde zoon, Thomas, begon in 1883 een eigen scheepswerf voor baggerschepen, die hij om verwarring te voorkomen ‘Conrad’ (een ingenieur die naam gemaakt had met de bouw van kanalen) noemde.

EMMERBAGGERMOLEN ‘ENSENADA’, IN 1884 DOOR DE WERF CONRAD GEBOUWD (NHA)

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 8

Bouwhistorie

Episode 2: Groei van de werf

Tussen 1885 en 1890 groeit het personeelsbestand van 85 naar 218 werklieden. Sinds 1887 staat het bedrijf onder leiding van Pieter Goedkoop, nadat de firma Stork uit Hengelo, vanwege betalingsachterstanden, als vennoot is toegetreden. In 1889 wordt het bedrijf door Stork omgezet in een N.V., waarna Thomas Figee uit de onderneming stapt. Onder Goedkoops leiding begint de werf zelf uiteenlopende typen baggermolens te ontwerpen voor klanten in binnen- en buitenland. Het aantal werknemers stijgt, met enkele fluctuaties, tot 575 in 1913. Binnen de Haarlemse metaalnijverheid, rond 1900 goed voor ruim een kwart van de lokale werkgelegenheid, is de werf daarmee weliswaar half zo groot als de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij, maar bijna tweemaal zo groot als Figee. De werf ontwikkelt zich in een rap tempo.

KADASTRALE HULPKAART 1898

In juni van dat jaar wordt een bouwaanvraag ingediend door architecten S. Roog en J. van den Ban voor een administratiegebouw met draaierij en stelplaatsen op het terrein. Het administratiegebouw bestaat uit een souterrain, een begane grond en een verdieping onder een zadeldak met schilddaken aan de uiteinden. In het souterrain bevinden zich dienstvertrekken, bergplaatsen en het archief. Op de begane grond liggen de directiekamer, de boekhouding en de administratie. De verdieping omvat een ingenieurskamer en een tekenzaal. Aan de noordzijde is een beheerderswoning aangebouwd. De naastgelegen werkplaats aan de westzijde, vier beuken breed en zeven traveeën diep, dient als stelplaats en draaierij.

In de daaropvolgende jaren werd het terrein verder uitgebreid, werd extra grond aangekocht en werd in 1920 het voorste deel van de haven verbreed. In december 1927 volgde een bouwaanvraag om het kantoorgebouw naast het administratiegebouw met een tweede verdieping te verhogen. Het ontwerp van architect J.J. Verhagen voorzag op de begane grond in een kantoor en schaftruimte, met op de eerste verdieping een tekenzaal. Naast het gebouw stond een garage. Op de nieuw toe te voegen tweede verdieping zou nog een extra tekenzaal worden ingericht. De dienstwoning uit 1897 kreeg een nieuwe indeling.

f 1885–1890: Personeelsgroei van 85 naar 218 werklieden. f 1887: Pieter Goedkoop wordt directeur; Stork treedt toe als vennoot wegens betalingsachterstanden. f 1889: Stork zet het bedrijf om in een N.V.; Thomas Figee vertrekt. f Personeelsbestand groeit tot 575 werknemers in 1913. f Rond 1900 is de werf half zo groot als de HIJSM, maar bijna tweemaal zo groot als Figee. f 1913: Bouwplannen ingediend voor administratiegebouw en werkplaats (architecten S. Roog & J. van den Ban). f 1927: kantoorgebouw verhoogd met tweede verdieping door architect J.J. Verhagen; extra tekenzaal en herindeling dienstwoning.

HET ADMINISTRATIEGEBOUW (NHA)

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 9

Bouwhistorie

Episode 3: Overname van de werf

In 1932 vestigde Stork-Hijsch uit Hengelo zich aan de overzijde van het Spaarne. Alle activiteiten, behalve de scheepswerf, verhuisden naar het nieuwe complex aan de Waarderweg 80. Grote hopperzuigers werden al langere tijd in Zaandam gebouwd, omdat deze niet meer door de sluis van Spaarndam pasten. De werf zelf ging verder onder de naam Werf Conrad N.V. Nieuwe bouwactiviteiten bleven beperkt tot het westelijke deel van het terrein en enkele uitbreidingen van bestaande werkplaatsen.

f 1932: Stork-Hijsch uit Hengelo vestigt zich aan de overzijde van het Spaarne; alle activiteiten behalve de scheepswerf verhuizen naar Waarderweg 80. f Scheepswerf gaat verder als Werf Conrad N.V.; bouwactiviteiten beperkt tot westelijk terrein en uitbreiding bestaande werkplaatsen. f 1941: Werf Conrad wordt door Duitse bezetter overgenomen; oorspronkelijke bedrijf geliquideerd en ondergebracht bij N.V. Holland Nautic. f 1948: Faillissement; kortstondige doorstart. f 1954: Definitief einde van de scheepswerf.

In 1941 werd Conrad door de Duitse bezetter overgenomen. Het oorspronkelijke bedrijf werd geliquideerd en ondergebracht bij N.V. Holland Nautic. De naoorlogse jaren verliepen turbulent: in 1948 volgde een faillissement, waarna een kortstondige doorstart plaatsvond. In 1954 werd ook deze voortzetting beëindigd en kwam er definitief een einde aan de scheepswerf.

KADASTRALE HULPKAART 1928

HET TERREIN IN 1950 (K.L.M.)

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 10

Bouwhistorie

Episode 4: De grote transformatie

Nadat de werf in de navolgende periode is opgedeeld en de haven gedempt, staan in 1973 alleen het administratiegebouw, het kantoor, de machinegebouwen, de draaierij en stelplaatsen en de werkplaats voor hoek- en plaatijzerbewerking er nog. Het grootste deel hiervan is eigendom van wijnkoperij Oud die het gebruikt als opslagruimte en kantoor.

f 1973: Na opdeling van de werf en demping van de haven blijven alleen staan: administratiegebouw, kantoor, machinegebouwen, draaierij en stelplaatsen, werkplaats voor hoek- en plaatijzerbewerking. f Grootste deel in bezit van wijnkoperij Oud, gebruikt als opslagruimte en kantoor. f Wijnkoperij Oud dient plan in bij architectenbureau Cees den Heijer voor renovatie administratiegebouw en kantoor. f Voorzetgevel geplaatst aan Spaarndamseweg en Werfstraat, bestaande gevelindeling grotendeels behouden. f Interieur grotendeels gehandhaafd, inclusief indeling en plafonds. f Hal voor draaierij en stelplaatsen: zuidgevel vervangen, sheddaken verwijderd, vervangen door platdak.

voor de draaierij en stelplaatsen wordt de zuidgevel vervangen en de sheddaken met het karakteristieke gevelprofiel verwijderd voor een platdak.

Zij dienen in 1973 een plan in van architectenbureau Cees den Heijer om het administratiegebouw en kantoor letterlijk een nieuw jasje te geven en een aantal wijzigingen in het interieur aan te brengen. Wat betreft het jasje wordt voor de bestaande gevels aan de Spaarndamseweg en Werfstraat een voorzetgevel geplaatst opgebouwd uit een raamwerk gevuld met panelen. Daarbij blijft de oude indeling van de gevels grotendeels gehandhaafd. Ook van het interieur wordt een groot deel van de indeling en de bestaande plafonds gehandhaafd. Bij de hal

HUIDIGE STAAT GEBOUW

HUIDIGE SITUATIE

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 11

Bouwhistorie Waardestelling

Het administratiegebouw is, door de nog aanwezige oorspronkelijke bouwsubstantie en de duidelijke herkenbaarheid, het meest waardevolle van de drie overgebleven gebouwen van Werf Conrad. In de cultuurhistorische analyse van M.W. Enderman wordt de waarde van het gebouw nader toegelicht. De onderstaande waarden zijn aan deze beschrijving ontleend.

Historische waarden Het administratiegebouw en de achterstaande werkplaats zijn met het kantoorgebouw uit 1927-28 de laatste gebouwen van de werf Conrad. Dit bedrijf was eind negentiende en begin twintigste eeuw internationaal vermaard om zijn baggermolens en van grote betekenis voor de economische ontwikkeling van Haarlem. Het administratiegebouw en de werkplaats markeren met hun bouw in 1897 het moment dat de werf zodanig was gegroeid dat deze flink moest worden uitgebreid in oppervlak en de bebouwing vernieuwd. Dit zou in de navolgende jaren rond 1900 plaats vinden en daarna nog maar beperkt worden aangevuld of gewijzigd. In deze periode rond de eeuwwisseling is de metaalindustrie goed voor een kwart van de werkgelegenheid in de stad en de werf Conrad het op één na grootste bedrijf. Als enige tastbare herinneringen aan dit voor de stad belangrijke bedrijf is de historische waarde hoog. Ruimtelijke waarden Het administratiegebouw is gebouwd bij de zuidoosthoek van de werf Conrad bij de toegang tot het terrein en de doorvaart van het Spaarne naar de Haven. De Werfstraat is ontstaan na demping van de Haven maar komt daar in omvang nog mee overeen. Daarmee vormt het administratiegebouw een historische markering waarvan weliswaar de beleving beperkt is door de architectonische aanpassing van het exterieur uit 1973.

In schaal verhoudt het zich wel goed tot de omringende bebouwing waaronder de hoogbouw waarvan de plint met twee bouwlagen bepalend is voor de beleving van de omgeving door de voorbijganger. De ruimtelijke waarde is daarmee op dit moment positief.

Architectuurhistorische waarden Het administratiegebouw met de achterstaande werkplaats uit 1897 is het tweede industriële gebouw dat het architectenduo Roog en Van den Ban ontwierp en het enige van hen dat nog bestaat. Na hun splitsing zou Van den Ban nog meerdere industriële gebouwen ontwerpen voor Conrad en andere bedrijven, maar allemaal van na 1900. Zover kan worden beoordeeld zijn die ontwerpen meer in een rationalistische stijl gebouwd. Bij het administratiegebouw lijkt hier al de eerste aanzet toe te zien maar zijn ook nog elementen van neostijlen uit de periode daarvoor aanwezig. Dat is ook in het interieur het geval waar zowel klassieke stucplafonds zijn toegepast als samengestelde balklagen in neorenaissance stijl. Bijzonder is de vormgeving van de ziende kap boven de tekenzaal die wel bij gebouwen met zalen werd toegepast maar waarvan in Haarlem geen en daarbuiten nauwelijks nog voorbeelden zijn. Om deze redenen is de architectuurhistorische waarde hoog.

Waarden vanuit de gebruikshistorie Het administratiegebouw van de werf Conrad is het oudste administratiegebouw van een industrieel bedrijf in Haarlem. Behalve voor de administratie waren er ook de ruimten van de ontwerpafdeling in ondergebracht, een expertise waarmee het bedrijf zich onderscheidde en tot internationale producent had ontwikkeld. De gebruikshistorische waarde van het gebouw is daarom hoog.

Bouwhistorische waarden De als enkelvoudig hangwerk uitgevoerde constructie van de ziende kap boven de voormalige tekenzaal is op zichzelf niet heel bijzonder voor de bouwtijd van het administratiegebouw. De vormgeving daarentegen is bijzonder, uniek voor Haarlem en ook landelijk waarschijnlijk zeldzaam. Hetzelfde geldt in iets mindere mate voor de samengestelde balklagen in het gebouw, waarvan het gebruik van ijzeren moerbalken en decoratieve houten kinderbinten in deze periode niet algemeen gangbaar is, maar wel is toegepast bij bijvoorbeeld enkele universiteitsgebouwen. De bouwhistorische waarde van de constructie van het administratiegebouw is daarom hoog.

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 12

WERF CONRAD IN 1905 (NHA)

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 13

Beschrijving & Analyse Inleiding

Het gebouw dateert oorspronkelijk uit 1894. Tussen 1894 en 1941 deed het dienst als administratiegebouw van scheepswerf Conrad. Momenteel is het in gebruik als kantoorgebouw. Het ligt naast winkelcentrum Spaarneboog, dat momenteel wordt herontwikkeld tot een woon- en winkelgebied.

Analyse In dit hoofdstuk wordt een analyse uiteengezet van het ruimtelijke en architectonische concept. Deze analyse vormt de basis voor het opstellen van de kernwaarden. De volgende onderwerpen komen aan bod:

Het gebouw bestaat uit drie delen: het linker risaliet, het middendeel en het rechter risaliet. De linker- en rechterrisalieten zijn in de loop der tijd sterk aangetast en ingrijpend verbouwd. Het middendeel is momenteel verborgen achter gevelbeplating, maar lijkt in relatief goede staat te verkeren.

f Situatie f Ensemble f Functie en gebruik f Gevels f Constructie en materialen f Aanpassingen f Bouwkundige staat

SITUATIE

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 14

Beschrijving & Analyse Industrie aan het Spaarne

Het Conrad-terrein ligt aan het Noorder Buiten Spaarne, in een gebied waar vroeger veel industrie gevestigd was. Bedrijven als Conrad en Figee bepaalden lange tijd het landschap; sinds 1913 vormden hun locaties samen een industrieel ensemble langs het water. De meeste industrie is inmiddels verdwenen, maar veel gebouwen zijn behouden als industrieel monument en hebben een nieuwe functie gekregen. Het voormalige Conrad-terrein ligt aan het Spaarne. Het deel van de Kloppersingel tot aan Spaarndam staat bekend als het Noorder Buiten Spaarne. Om de bedrijven langs het water, zoals scheepswerf Conrad en machinefabriek Figee, beter te kunnen bedienen, werd het vaarwater van het Spaarne meerdere keren aangepast. Vanaf 1913 verrees aan de overzijde van het Spaarne, tegenover het Conrad-terrein, een geheel nieuwe Figee-fabriek, waardoor beide locaties samen een ensemble van metaalbedrijven langs het Spaarne vormden.

energiecentrale tegenwoordig gebruikt voor evenementen. Van het terrein van Stork-Conrad is niets bewaard gebleven.

Langs het Spaarne was veel industrie gevestigd, maar net als het merendeel van de zware industrie zijn deze bedrijven inmiddels verdwenen. Veel van de voormalige fabriekspanden hebben de status van industrieel monument en een nieuwe bestemming gekregen. Zo zijn de Figee-hallen verbouwd tot bedrijfsverzamelgebouw, is op het Droste-terrein nieuwbouw met kantoren en appartementen gerealiseerd, en wordt het terrein van de voormalige

Ook zijn langs de Paul Krugerkade de historische beschuitfabriek (ontworpen door dezelfde architect als het administratiegebouw Conrad), koekfabriek en Union chocoladefabriek bewaard gebleven. Deze gebouwen zijn of worden herbestemd. Het muurreliëf uit 1963 van de Quality Bakers gemaakt door de Haarlemse kunstenaar Levinus Tollenaar krijgt ook een plek in de ontwikkeling.

elektriciteitscentrale

Wel wordt de geschiedenis gevolgd in de ruimtelijke opzet van de nieuwe gebiedsontwikkeling Spaarneboog. De contouren van de oude werf komen terug in de openbare ruimte. Wat ooit binnenhaven was, wordt park. De Paul Krugerkade krijgt de kadestructuur terug door het straatprofiel daarop aan te passen.

Stork-Conrad

Droste-fabriek

Conrad Figee

ee

Co

nra

d

Fig

centrum Haarlem SCHETS SITUATIE IN VOGELVLUCHT

elektriciteitscentrale Droste-fabriek

SCHETS SITUATIE

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 15

Beschrijving & Analyse Ontwikkeling terrein

Vanaf 1883 groeit het Conrad-terrein snel uit van een bescheiden werf met houten gebouwen tot een uitgebreid industriecomplex met hallen, werkplaatsen, een binnenhaven en meerdere kantoor- en fabriekspanden. Tussen 1887 en 1928 worden voortdurend nieuwe gebouwen toegevoegd, grond aangekocht en de haven aangepast. De eerste kaart van de bedrijfsgebouwen uit 1883 toont zeven nieuwgebouwde panden en een aangelegde haven. Waarschijnlijk waren de gebouwen van hout, want vier ervan werden al snel vervangen. Het bedrijf groeide snel: in 1887 werd de haven oostwaarts verlengd, een scheepshelling aangelegd en een loods gebouwd. In 1894 was de helling alweer verdwenen en kwam er een nieuwe hal aan de westzijde. In 1898 verschijnen het administratiekantoor, de draaierij en de stelplaatsen. Tegelijkertijd wordt op een nieuw perceel ten noorden van de werf, aan de Spaarndamseweg, een machinegebouw opgericht. Kort daarna volgt ook aan de westzijde een uitbreiding: hier komt een binnenhaven en in 1901 verrijzen een gebouw voor machinale houtbewerking, een schilderwerkplaats en een koperwerkplaats, alle ontworpen door Van den Ban. In de daaropvolgende jaren breidt het terrein verder uit, wordt extra grond aangekocht en wordt in 1920 het voorste deel van de haven verbreed. Op de kaart van 1928 is ook een nieuw kantoorgebouw naast het bestaande administratiekantoor te zien.

1883

1898

1887

1901

1894

1928

In datzelfde jaar zijn er plannen voor een derde grote werkplaats, maar door de wereldwijde crisis komt die er vermoedelijk niet. In 1932 verhuist de werf naar de overzijde van het Spaarne om samen te gaan met de hijswerktuigenfabriek van Stork. Alleen de scheepsbouw blijft nog aan de Spaarndamseweg, waar nieuwbouw zich beperkt tot het westelijk deel van het terrein en enkele uitbreidingen van bestaande werkplaatsen.

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 16

Beschrijving & Analyse Situatie scheepswerf

De scheepswerf lag omsloten door een binnenhaven en was via twee bruggen bereikbaar. Langs de Spaarndamseweg stonden representatieve gebouwen, terwijl achterin de industrie met grote hallen en een open werkplaats was, waar de schepen te water gingen.

De scheepswerf was omsloten door de binnenhaven. De kade was door middel van twee bruggen bereikbaar. Langs de Spaarndamseweg stond een rij representatieve gebouwen, waaronder het administratiekantoor, een kantoorgebouw en de machinekamer. Het administratiekantoor bevond zich op de hoek bij de brug, naast de toegangspoort tot het terrein. Achter deze voorgevels lag de industrie, met grote hallen met sheddaken, en op het achterterrein bevond zich een open werkplaats waar onder andere de schepen te water werden gelaten. open werkplaats

bankwerkerij

machinekamer

n

ve nha

ne

bin

r

t

nta

ese epr

administratiegebouw

and

w ieve

rne

a Spa

directeurswoning tad

fs ana

g bru gang v toe SITUATIE ROND 1928

SITUATIE ROND 1928 SCHETS VOGELVLUCHT

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 17

Beschrijving & Analyse Huidige situatie

De contouren van de voormalige binnenhaven en het administratie- en kantoorgebouw zijn nog zichtbaar, maar de oorspronkelijke gevels zijn verborgen achter gevelbeplating. De representatieve uitstraling van de wand langs het Spaarne is niet meer zichtbaar.

De contouren van de voormalige binnenhaven zijn nog terug te vinden in de huidige groenstructuren van het gebied. Op de plek van de voormalige open werkplaats is nu een park aangelegd. Veel gebouwen van werf Conrad zijn gesloopt en vervangen door nieuwe bebouwing. De contouren van het administratie- en kantoorgebouw zijn nog zichtbaar, maar de oorspronkelijke gevels zijn bedekt met gevelbeplating. De wand langs het Spaarne heeft daardoor haar oorspronkelijke representatieve uitstraling verloren.

Vermaat’s Bakkerijen (1936) groen ter plaatse van de voormalige binnenhaven en open werkplaats klimhal

administratiegebouw

rne

a spa

contour binnenhaven HUIDIGE SITUATIE

HUIDIGE SITUATIE SCHETS VOGELVLUCHT

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 18

Beschrijving & Analyse Ensemble

Van werf Conrad zijn enkele gebouwen bewaard gebleven, waaronder het administratiegebouw met werkplaats uit 1897 en een kantoorgebouw uit 1927-1928. Delen van het administratiegebouw en de werkplaats behoren tot de oudste nog aanwezige industriële bouwdelen van werf Conrad. Delen van het administratiegebouw zijn relatief goed bewaard gebleven, hoewel op onderdelen ingrijpend gewijzigd en deels technisch verouderd, met een opvallende representatieve kwaliteit in delen van het exterieur en interieur. De analyse richt zich daarom vooral op het administratiegebouw. De volgende gebouwonderdelen van werf Conrad zijn bewaard gebleven: delen van het administratiegebouw met bijbehorende werkplaats, draaierij en stelplaatsen uit 1897, een latere uitbreiding van de werkplaats, en een kantoorgebouw uit 1927-1928. Het administratiegebouw en de werkplaats uit 1897 markeren het moment waarop de werf zodanig was gegroeid dat uitbreiding noodzakelijk werd. Hoewel Haarlem haar economische opleving in de tweede helft van de negentiende eeuw voor een groot deel aan de explosieve industriële groei te danken had, zijn daar slechts weinig fysieke resten van bewaard gebleven. Het administratiegebouw en de achterliggende werkplaats behoren tot de oudste industriële gebouwen van de werf.

Hoewel sommige bedrijven al voor 1900 bestonden en fors waren uitgebreid, dateert de huidige bebouwing voornamelijk uit de periode daarna.

Delen van het administratiegebouw zijn relatief goed bewaard gebleven, hoewel op onderdelen ingrijpend gewijzigd en deels technisch verouderd. Sommige van de bewaarde delen beschikken over een opvallende representatieve kwaliteit, zowel in het exterieur als in het interieur. Daarom ligt de focus van deze beschrijving en analyse voornamelijk op het administratiegebouw.

nieuwbouw

werkplaats 1897

administratiegebouw 1897 kantoorgebouw 1927 nieuwbouw

WERF CONRAD KORT NA 1900 (NHA)

KANTOORGEBOUW IN 1928 (NHA)

ADMINISTRATIEGEBOUW EN KANTOORGEBOUW (NHA)

MACHINEGEBOUW (GESLOOPT) (NHA)

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 19

Beschrijving & Analyse

Functie en gebruik oorspronkelijke situatie Het administratiegebouw huisvestte op de begane grond de kantoren van directeur, boekhouder en administratie, en op de verdieping een tekenzaal en het kantoor van de ingenieur. Binnen het gebouw bestonden meerdere routes. Aan de rechterzijde stond een losstaande woning, niet verbonden met het gebouw.

In het administratiegebouw waren op de begane grond de kantoren van de directeur, de boekhouder en de administratie gevestigd, terwijl op de verdieping een tekenzaal en het kantoor van de ingenieur waren gesitueerd. De entree lag op een tussenverdieping; bezoekers gingen via een trap naar beneden, waar zich de wachtkamer en het kantoor van de opzichter bevonden. Vanaf deze tussenverdieping was ook een trap naar de begane grond. Vanuit de begane grond leidde een trappenhuis naar de verdieping, en daarnaast waren er meerdere interne trappen: van de begane grond naar de bergplaatsen in de kelder en van de kamers van de directeur en de boekhouder naar het archief in de kelder.

Aan de rechterzijde van het gebouw bevond zich een woning, die van binnen geen verbinding had met het administratiegebouw.

slaapkamer

toilet tekenzaal ingenieur

chef slaapkamer

PLATTEGROND VERDIEPING

keuken toilet directeur

entree

formele verkeersruimte informele verkeersruimte portier kantoor/werkruimte toilet woning archief

administratie

boekhouder

administratie woonkamer

PLATTEGROND BEGANE GROND

LANGSDOORSNEDE

werkplaats

daklicht voor lichtinval tekenzaal

toilet

entree

werkplaats

zicht op werkplaats vanuit gangzone verbinding met werkplaats

industrie bergplaats wachtruimte DWARSDOORSNEDE

archief portier

wachtkamer

opzichter

toilet

bergplaats

bergplaats kelder

PLATTEGROND KELDER

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 20

Beschrijving & Analyse Gevels

Het gebouw diende als het visitekaartje van de werf en kenmerkt zich door een baksteenarchitectuur met neorenaissance-invloeden en rationalistische kenmerken. De gevel bestaat uit twee hoekrisalieten met geornamenteerde kroon en een terugliggend middendeel, waarbij de hoofdentree wordt benadrukt door een uitspringend volume en een dakkapel. Decoratieve banden verdelen de gevel.

De gevels aan de zijde van het Spaarne hebben een uitgesproken representatief karakter. Door hun situering aan het water en hun zichtbaarheid vanaf de vaarroute en de overzijde van het Spaarne fungeerden zij als het publieke gezicht van de werf. In vormgeving, materiaalgebruik en geleding zijn deze gevels nadrukkelijk rijker uitgewerkt dan de achterliggende bedrijfsbebouwing. De opbouw met hoekrisalieten, het terugliggende middendeel, de geornamenteerde kroonlijsten en de zorgvuldig uitgewerkte detaillering onderstrepen de representatieve uitstraling en het bijna stedelijke karakter van het administratiegebouw. Daarmee onderscheidde het zich bewust van de meer utilitaire werkplaatsen op het terrein. Op het linker risaliet was oorspronkelijk bovendien de naam van het bedrijf aangebracht. Deze naamsvermelding versterkte de functie van het gebouw als visitekaartje en maakte de identiteit van de werf zichtbaar in het stedelijk en landschappelijk profiel langs het Spaarne. Het gebouw fungeerde hiermee niet alleen als administratief centrum, maar ook als drager van het imago en de reputatie van het bedrijf.

Architect Jacob van den Ban (1860–1943) werkte vanaf 1891 samen met Simon Roog in Haarlem, een samenwerking die duurde tot 1899. Hun opdrachten bestonden vooral uit woonhuizen, villa’s en enkele winkels, ontworpen in een eclectische stijl met neorenaissance-elementen, kenmerkend voor de late negentiende eeuw. De opdracht voor werf Conrad was, na de uitbreiding van de Beijnes-fabriek in 1896, het tweede en tevens laatste fabrieksgebouw dat zij samen ontwierpen. Opvallend is dat de neorenaissance-invloeden hierin aanzienlijk zijn versoberd. Later ontwierp Van den Ban nog diverse industriële gebouwen, waaronder de Beschuitfabriek Van Dijk (1902) aan de Paul Krugerkade en de Branderij van Droste (1911) aan het Max Euweplein, beide in rationalistische stijl.

geornamenteerde kroon

decoratieve banden

Opbouw De gevel is opgebouwd uit drie delen, met aan de uiteinden twee hoekrisalieten van ongelijke breedte: de zuidelijke is drie vensterassen breed, de noordelijke twee. Het terugliggende middendeel telt acht vensterassen. Beide risalieten worden bekroond met een geornamenteerde kroonlijst. De linker risaliet markeerde de hoofdentree, die extra werd benadrukt door de lichte uitsprong van het bouwvolume en de dakkapel erboven. Decoratieve banden delen de gevel op in een plint, een middendeel en een verdieping met kroon ter plaatse van de risalieten.

kroon verdieping middendeel plint

werkplaats

risaliet

middendeel

risaliet

benadrukken entree

SCHETS OORSPRONKELIJKE GEVEL GEBASEERD OP FOTO’S EN GEVELTEKENINGEN

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 21

Beschrijving & Analyse Constructie en materialen

Het administratiegebouw is opgebouwd uit dragende metselwerk­muren, samengestelde balklagen en een houten kapconstructie. Hoewel de constructies op zichzelf niet bijzonder zijn voor de bouwperiode, is de decoratieve uitvoering, met name van de ziende kap, wel opvallend.

De constructie van het administratiegebouw bestaat uit dragende metselwerk­muren, samengestelde balklagen en een houten kapconstructie. In het souterrain bestaat de constructie deels uit gemetselde troggewelven tussen ijzeren liggers. Het gebruik van deze constructie wijst erop dat de begane grond oorspronkelijk een harde vloerafwerking had, waarschijnlijk van granito. Bij de wc’s was oorspronkelijk een structuur aanwezig van kolommen met bogen ertussen, uitgevoerd in schoon metselwerk. Op de verdieping zijn samengestelde balklagen toegepast. Het gebruik van ijzeren moerbalken in combinatie met decoratieve houten kinderbinten is niet algemeen gangbaar, maar werd bijvoorbeeld bij enkele universiteitsgebouwen toegepast. Een deel van de verdieping heeft klassieke stuplafonds. Voor de werkplaats werd gebruik gemaakt van een constructie van uit I-profielen samengestelde ijzeren kolommen.

De ziende kap boven de voormalige tekenzaal vormt een uitzonderlijk en beeldbepalend onderdeel van het interieur. Hoewel de hoofddraagconstructie is uitgevoerd als enkelvoudig hangwerk, is de kap niet louter technisch van opzet. De detaillering van spanten, gordingen en verbindingen getuigt van een hoge mate van ambachtelijkheid en esthetische ambitie.

Door deze samenhang tussen constructie, materiaal en vormgeving overstijgt de kap het niveau van een utilitaire industriële overkapping en functioneert zij als een bewust ontworpen ruimtelijk ensemble, waarin techniek, esthetiek en representatie zijn vervlochten.

De kap plaatst de tekenzaal in de traditie van representatieve zaalarchitectuur uit het einde van de Het ontwerp sluit aan bij een karakteristiek uitgangs- negentiende eeuw en onderstreept haar status punt van de laat-negentiende-eeuwse ingenieursar- als centrum van ontwerp en expertise. Zij vormt chitectuur, waarin ornament niet wordt opgevat daarmee het architectonische en cultuurhistorische als toegepaste decoratie, maar als expressie van de hoogtepunt van het interieur, waarin de ambitie van constructie zelf. Constructieve logica wordt zichtopdrachtgever en ontwerpers duidelijk tot uitdrukbaar gemaakt en tegelijk esthetisch versterkt. king komt.

3

DWARSDOORSNEDE

2

Dit komt tot uitdrukking in de kunstig opengewerkte nok- en voetverbindingen en in de profilering en het snijwerk van houten elementen, waardoor de dragende onderdelen een uitgesproken plastische werking krijgen.

1

LANGSDOORSNEDE

BEGANE GROND KAMER VAN DE ADMINISTRATIE (1)

ZIENDE KAP BOVEN DE VOORMALIGE TEKENZAAL (2)

VOET VAN DE KAPCONSTRUCTIE

KOLOMMEN EN DWARSBALKEN IN WERPLAATS (3)

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 22

Beschrijving & Analyse Functie en gebruik huidige situatie

Het gebouw werd in 1973 verbouwd en wordt tot op heden als kantoorpand gebruikt.

In 1973 is het administratiegebouw verbouwd tot kantoorpand voor een wijnhandel. Tegenwoordig wordt het gebouw nog steeds als kantoor gebruikt. De aangebrachte aanpassingen worden op de volgende pagina’s toegelicht.

kerk kantoor

kantoor

kantoor

PLATTEGROND VERDIEPING

vide kantoor

kantoor

kantoor

kantoor

toilet toilet

PLATTEGROND BEGANE GROND

toilet

verkeersruimte kantoor/werkruimte toilet bergplaats

portaal

berging/ atelier

berging/ atelier

berging/ atelier

berging/ atelier

entree

PLATTEGROND KELDER

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 23

Beschrijving & Analyse Aanpassingen plattegronden

Ter plaatse van de dienstwoning werd een trappenhuis gemaakt. De gang op de begane grond werd verbreed en de verdieping bleef vrijwel gelijk, al werd deze later verder onderverdeeld in kamers.

Door het hoogteverschil tussen straatniveau en de begane grond werd de bestaande begane-grondvloer verwijderd en halverwege het souterrain opnieuw aangebracht. Hierdoor verdween onder meer de oorspronkelijke entree en directeurskamer. Er werden nieuwe trappen geplaatst vanuit de hal naar de kelder en begane grond. Aan de noordzijde van het administratiegebouw kwam een nieuw trappenhuis, op de plek waar oorspronkelijk de dienstwoning had gelegen; die indeling was al in 1927 gewijzigd. In het middendeel bleef de hoofdindeling van het souterrain behouden, vermoedelijk vanwege de dragende constructie. Op de begane grond werd de gang verbreed, terwijl de verdieping vrijwel ongewijzigd bleef. Ondertussen is deze verdieping wel verder opgedeeld in kamers. Bij de hal van de draaierij en stelplaatsen werd de zuidgevel vervangen en werden de sheddaken met hun karakteristieke gevelprofiel verwijderd en vervangen door een plat dak.

PLATTEGROND VERDIEPING

2 1

PLATTEGROND BEGANE GROND

HAL (1)

PLATTEGROND KELDER

HAL (2)

verdwenen indeling uit 1897 wijzigingen uit 1973

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 24

Beschrijving & Analyse Aanpassingen doorsnedes

Door het hoogteverschil werd de begane-grondvloer verlaagd en verdween de oorspronkelijke directeurskamer. Het linker risaliet kreeg een extra verdieping met dakterras en in het rechter risaliet werd de kap gewijzigd. De dagkanten van de vensters en de oorspronkelijke stucplafonds moesten behouden blijven.

Boven het linker risaliet werd het schilddak verwijderd om ruimte te maken voor een tweede verdieping met dakterras. In het rechter risaliet werd de kap aangepast en aan de achterzijde opgemetseld. In de tekeningen stond aangegeven dat de bestaande dagkanten van de vensters behouden moesten blijven en dat de oorspronkelijke stucplafonds boven de nieuwe verlaagde plafonds gehandhaafd moesten worden. De reden hiervoor is niet bekend.

DOORSNEDE VOOR DE VERBOUWING

1

1 2 3

DOORSNEDE NA DE VERBOUWING

DAK (1)

DAKCONSTRUCTIE BOVEN VERLAAGD PLAFOND(2)

STUCPLAFOND (3)

wijzigingen uit 1973

OUDE KOZIJNEN

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 25

Beschrijving & Analyse Aanpassingen gevels

In 1973 is voor het middendeel van de gevel een voorzetgevel geplaatst met sandwichpanelen en glas met folie, waarbij het oorspronkelijke muurwerk en de gevelopeningen behouden bleven, maar de kozijnen zijn verwijderd. Ook zijn een nieuwe entree en enkele extra smalle vensters toegevoegd. Bij de risalieten zijn delen van het oorspronkelijke metselwerk nog zichtbaar. De gevel van de werkplaats is volledig gesloopt en het sheddak is vervangen door een plat dak. Voor het midden deel van de gevel, tussen de hoekrisalieten, is in 1973 een voorzetgevel geplaatst bestaande uit brede en smalle banen met sandwichpanelen en vakken met blank en rood folie beplakt glas. Horizontaal is met aluminiumplaten een decoratief figuur aangebracht dat voor de gevel van het administratiegebouw en het aangrenzende kantoorgebouw slingert. Bij het plaatsen van de voorzetgevel zijn het oorspronkelijke muurwerk en de gevelopeningen gehandhaafd. Wel zijn de kozijnen en ramen uit de vensters verwijderd. Ter plaatse van verdwenen sandwichplanten en gescheurde rode folie is de achterliggende gevel zichtbaar. Verdere wijzigingen betreffen een nieuwe entree in de risaliet aan de linkerzijde en het maken van drie smalle vensters ter plaatse van twee oorspronkelijke bij de begane grond en de verdieping in de noordelijke risaliet.

Bij de risalieten zijn tussen de bekleding met aluminium platen stroken grijs geschilderd muurwerk van het oorspronkelijke gebouw zichtbaar. De gevel van de werkplaats is gesloopt. Het sheddak is vervangen door een plat dak.

SCHETS OORSPRONKELIJKE GEVEL

OUD METSELWERK ZICHTBAAR

OUD METSELWERK ZICHTBAAR

SCHETS GEVEL NA RENOVATIE 1973

VERF OP METSELWERK

GEDENKSTEEN

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 26

Beschrijving & Analyse Bouwkundige staat

De bouwkundige staat van het gebouw is over het algemeen redelijk goed. Het onderliggende metselwerk in het middendeel lijkt in goede conditie, maar geschilderde delen vertonen schade door vochtproblemen, waardoor vooral de hoekrisalieten slechter eraan toe zijn. Kozijnen en ramen zijn grotendeels verwijderd, al zijn binnen nog resten zichtbaar. De plafonds zijn plaatselijk beschadigd. De ziende kap verkeert in goede staat. De algemene bouwkundige staat van het gebouw is redelijk goed. In het middendeel is het oorspronkelijke metselwerk afgedekt door de nieuwe gevel, maar het onderliggende metselwerk lijkt nog in goede conditie. Op de plaatsen waar het oorspronkelijke metselwerk is geschilderd, zijn echter beschadigingen zichtbaar. Door de waterdichte verf kan vocht in de stenen blijven zitten; bij vorst zet dit uit, waardoor bakstenen en voegen afbrokkelen. De hoekrisalieten verkeren hierdoor in een slechtere staat en zijn bovendien sterker aangepast dan het middendeel. Hoewel de kozijnen en ramen grotendeels zijn verwijderd, zijn in het interieur nog resten van oorspronkelijke kozijnen aanwezig. De plafonds vertonen plaatselijke schade, maar de ziende kap verkeert in goede staat.

VERF OP METSELWERK

VERF OP METSELWERK

OUDE KOZIJNEN

METSELWERK ACHTER GEVELPLATEN

METSELWERK ACHTER GEVELPLATEN

DAKCONSTRUCTIE

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 27

DATUM ONBKENEND (BRON ONBEKEND)

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 28

Kernwaarden Kernwaarden

Cultuurhistorische kernwaarden zijn te beschouwen als de karaktereigenschappen van een gebouw, een complex van gebouwen of een plek. Ze drukken uit waar het bouwwerk voor staat. Waar bouw- en architectuurhistorische waarden vooral een materiële verschijningsvorm hebben, zijn kernwaarden van immateriële aard. Ze zijn niet aan te raken, niet te zien, niet te meten, maar wel ervaarbaar. Bijvoorbeeld in de achterliggende gedachte, de relatie tot de omgeving, de zeggingskracht, de symboliek, het gebruik, de invloed. De kernwaarden hebben betrekking op specifieke, nog aanwezige gebouwdelen waarin cultuurhistorische betekenis geconcentreerd aanwezig is.

VOOR HET WERFGEBOUW CONRAD ZIJN DE VOLGENDE KERNWAARDEN GEFORMULEERD: 1. Overblijfsel van belangrijke metaalnijverheid 2. Administratiegebouw als visitekaartje 3. Constructies met esthetische kwaliteit 4. Een nieuwe jas

Kernwaarden zijn weliswaar immaterieel en kunnen het gevoel raken, maar ze vertegenwoordigen geen persoonlijke emotie of mening. Ze horen thuis in het objectieve domein en zijn in het ideale geval voor alle betrokkenen herkenbaar en valide. Tussen kernwaarden onderling kan sprake zijn van hiërarchie, maar ze verdringen elkaar niet. Allemaal drukken ze iets uit van de essentie van het geheel. Ieder afzonderlijk zouden ze, zonder nadere toelichting, ook aan andere bouwwerken kunnen worden toegeschreven. Maar samengevoegd vormen ze een unieke verzameling die exclusief aan het onderzoeksobject is voorbehouden. Een eventuele hiërarchie tussen kernwaarden doet er daarom eigenlijk ook niet zo toe. Het bepalen van kernwaarden is geen doel op zich, maar een middel. Samen met de materiële bouw- en architectuurhistorische waarden fungeren kernwaarden als leidraad voor transformaties. De beschrijvingen van de kernwaarden beperken zich daarom zoveel mogelijk tot informatie die nuttig en bruikbaar is; geen feiten om de feiten. Kernwaarden zijn bedoeld om de architect en ontwikkelaar te helpen bij het maken van rijker geïnspireerde en beter gefundeerde keuzes. Ze reiken soms verrassende kansen aan en kunnen onvermoede verbanden zichtbaar maken.

Op onconventionele oplossingen rust niet per definitie een taboe als er mooie mogelijkheden ontstaan om kernwaarden te behouden of zelfs te versterken. Kernwaarden willen niet in de eerste plaats een keurslijf zijn, maar vooral van betekenis zijn als springplank.

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 29

Kernwaarden Kernwaarde 1

Overblijfsel van belangrijke metaalnijverheid In de directe omgeving langs het Spaarne zijn tot op heden talrijke overblijfselen van het industriële verleden van Haarlem bewaard gebleven, die nog duidelijk herkenbaar zijn als negentiende-eeuwse fabrieks- en bedrijfsgebouwen. Binnen dit historisch gegroeide ensemble neemt het werfgebouw Conrad een bijzondere positie in. Door latere aanpassingen en gevelafwerkingen is het gebouw momenteel minder goed leesbaar als representatief voorbeeld van deze periode. Onder deze latere huid gaat echter nog steeds een architectonisch en bouwhistorisch waardevol complex schuil, waarin de oorspronkelijke schaal, opzet en industriële karakteristiek grotendeels behouden zijn gebleven.

Deze kernwaarde komt tot uitdrukking in: f De laatste gebouwen van de werf Conrad. f Het administratiegebouw markeert het moment Vanaf 1913 verrees aan de overzijde van het Spaarne, waarop de werf zodanig was gegroeid dat tegenover het Conrad-terrein, een nieuwe Figee-fauitbreiding noodzakelijk werd. briek. Samen vormden beide locaties een karakf De ligging aan het Spaarne, waar veel zware teristiek ensemble van metaalbedrijven langs het industrie was gevestigd. water. Langs het Spaarne was lange tijd veel indusf De contouren van de voormalige binnenhaven trie geconcentreerd, maar net als het merendeel zijn zichtbaar in huidige groenstructuren. van de zware industrie zijn deze bedrijven inmiddels verdwenen. Veel voormalige fabriekspanden hebben Deze kernwaarde is te ontdekken in: de status van industrieel monument gekregen en f Hoofdstuk 2: Bouwhistorie zijn herbestemd. Van werf Conrad wordt tegenf Hoofdstuk 3: Beschrijving & Analyse - Industrie woordig aangenomen dat er geen restanten meer aan het Spaarne aanwezig zijn, doordat ze verborgen liggen achter f Hoofdstuk 3: Beschrijving & Analyse - Ontwikkede gevelbeplating. ling van het terrein f Hoofdstuk 3: Beschrijving & Analyse - Situatie De contouren van de voormalige binnenhaven zijn f Hoofdstuk 3: Beschrijving & Analyse - Ensemble nog terug te vinden in de huidige groenstructuren

elektriciteitscentrale

Droste-fabriek

ee nra

d

Fig

Co

Het administratiegebouw en de achterliggende werkplaats vormen samen met het kantoorgebouw uit 1927–1928 de laatste overgebleven gebouwen van werf Conrad. Dit bedrijf verwierf aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw internationale bekendheid met de productie van baggermolens en speelde een belangrijke rol in de economische ontwikkeling van Haarlem. Het administratiegebouw en de werkplaats uit 1897 markeren een fase waarin de werf zodanig was gegroeid dat uitbreiding noodzakelijk werd. Delen van het administratiegebouw en de werkplaats behoren tot de oudste nog aanwezige industriële bouwdelen van de werf. Hoewel sommige bedrijven al voor 1900 bestonden en fors waren uitgebreid, dateert de huidige bebouwing voornamelijk uit de periode daarna.

SCHETS SITUATIE IN VOGELVLUCHT

van het gebied. Op de plek van de voormalige open werkplaats is nu een park aangelegd. Veel gebouwen van werf Conrad zijn gesloopt en vervangen door nieuwe bebouwing. De contouren van het administratie- en kantoorgebouw zijn nog zichtbaar.

SITUATIE ROND

HUIDIGE SITUATIE

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 30

Kernwaarden Kernwaarde 2

Administratiegebouw als visitekaartje Rond 1900 nemen niet alleen het aantal gebouwen en hun omvang op de werf toe, maar worden de functies ook steeds specifieker. De behoefte aan een zelfstandig administratiegebouw laat zien dat het bedrijf zich in deze periode sterk ontwikkelde. Dit prominent aan het Spaarne gelegen gebouw, met een architectuur die duidelijk afwijkt van die van de werkplaatsen, fungeerde als het visitekaartje van de werf. Bovendien bood het ruimte aan de essentiële ontwerpafdeling. De rijk vormgegeven tekenzaal en de representatieve kamers van de administratie wijzen erop dat het gebouw, zowel van binnen als van buiten, nadrukkelijk bedoeld was om indruk te maken op de buitenwereld.

d wan e v tie nta e e s re arn rep Spa

Deze kernwaarde komt tot uitdrukking in: f Representatief exterieur, ornamentatie en neorenaissance stijl. f Representatief interieur, nog zichtbaar aan de plafonds en ziende kap. f Ligging aan de voorzijde van het terrein en de entree van het terrein.

naf

va g bru gang e o t

d

sta

Deze kernwaarde is te ontdekken in: f Hoofdstuk 2: Bouwhistorie f Hoofdstuk 3: Beschrijving & Analyse - Industrie aan het Spaarne f Hoofdstuk 3: Beschrijving & Analyse - Situatie f Hoofdstuk 3: Beschrijving & Analyse - Ensemble f Hoofdstuk 3: Beschrijving & Analyse - Verhoudingen en organisatie

REPRESENTATIEF INTERIEUR

HET OORSPRONKELIJKE ADMINISTRATIEGEBOUW (NHA)

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 31

Kernwaarden Kernwaarde 3

Constructies met esthetische kwaliteit Dat het administratiegebouw het visitekaartje was voor het bedrijf en het zowel van binnen als van buiten representatief moest zijn, is ook zichtbaar in de constructies. De draagstructuren zijn niet uitsluitend functioneel vormgegeven, maar tonen op verschillende plaatsen een bewuste aandacht voor afwerking, detaillering en ruimtelijke uitstraling. Dit komt onder meer tot uitdrukking in de samengestelde balklagen met ijzeren moerbalken en houten kinderbinten, de gemetselde troggewelven in het souterrain en de staalconstructies in de werkplaatsen, waarin constructieve helderheid wordt gecombineerd met een verzorgde materialisering. Deze elementen dragen bij aan de waardige en robuuste uitstraling van het interieur. Binnen dit geheel neemt de kapconstructie boven de voormalige tekenzaal een bijzondere positie in. In de vormgeving van spanten, verbindingen en gordingen komt een karakteristiek uitgangspunt van de laat-negentiende-eeuwse ingenieursarchitectuur tot uitdrukking, waarin ornament wordt ingezet als expressie van de constructie. De kunstig opengewerkte verbindingen, het houtsnijwerk en de profilering van houten onderdelen geven de kap een uitgesproken esthetische en ruimtelijke kwaliteit.

Deze kernwaarde komt tot uitdrukking in: f De decoratieve vormgeving van de als enkelvoudig hangwerk uitgevoerde spanten. f IJzeren moerbalken in combinatie met decoratieve houten kinderbinten Deze kernwaarde is te ontdekken in: f Hoofdstuk 3: Beschrijving & Analyse - Constructies

ZIENDE KAP BOVEN TEKENKAMER

ZIENDE KAP BOVEN TEKENKAMER

IJZEREN MOERBALKEN IN COMBINATIE MET DECORATIEVE HOUTEN KINDERBINTEN

STUCPLAFOND

De kap overstijgt daarmee het niveau van een louter technische overkapping en functioneert als een bewust vormgegeven interieuronderdeel, vergelijkbaar met de kapconstructies van representatieve zalen en toonruimten uit dezelfde periode. Zij onderstreept het belang van de tekenzaal als plaats van ontwerp, innovatie en presentatie en weerspiegelt de ambitie van opdrachtgever en ontwerpers om technische deskundigheid ook architectonisch tot uitdrukking te brengen.

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 32

Kernwaarden Kernwaarde 4

Een nieuwe jas In de jaren zeventig is het administratiegebouw voorzien van een nieuwe gevelhuid, die als een ‘jas’ over het oorspronkelijke negentiende-eeuwse gebouw is getrokken. Deze nieuwe laag maskeerde het historische metselwerk en de oorspronkelijke gevelopeningen, maar nam tegelijkertijd delen van de bestaande structuur op in een eigentijdse architectonische compositie.

Juist in deze spanning tussen betekenis en slijtage ligt de bijzondere waarde van deze laag besloten. De nieuwe jas heeft het negentiende-eeuwse gebouw decennialang verpakt en beschermd, waardoor de historische kern grotendeels behouden is gebleven. Tegelijkertijd maakt zij het mogelijk om deze verborgen kwaliteiten anno 2026 opnieuw te ontdekken en te herwaarderen.

De nieuwe jas is kenmerkend voor de manier waarop in die periode werd omgegaan met bestaande gebouwen. Behoud en vernieuwing werden gecombineerd door het toevoegen van een eigentijdse schil, waarin het oorspronkelijke gebouw werd aangepast aan nieuwe functionele en esthetische opvattingen. Daarbij bleven sommige gevelopeningen behouden, terwijl andere onderdelen werden verwijderd of gewijzigd om te passen binnen het nieuwe beeld.

De gelaagdheid van oud en nieuw vormt daarmee een essentieel onderdeel van het verhaal van deze plek. Niet één tijdslaag is bepalend, maar juist de opeenvolging, interactie en wederzijdse beïnvloeding van verschillende perioden geeft het gebouw zijn unieke identiteit

Als zodanig vormt deze gevellaag zelf een cultuurhistorisch waardevolle tijdslaag, die inzicht geeft in het denken over hergebruik en modernisering in de tweede helft van de twintigste eeuw. De nieuwe jas is daarmee niet slechts een latere toevoeging, maar een wezenlijk onderdeel van de gelaagde ontwikkelingsgeschiedenis van het complex.

Deze kernwaarde komt tot uitdrukking in: f De gevelbekleding die in 1973 is aangebracht en de oorspronkelijke gevel die zichtbaar is achter deze laag. f Interieur elementen, zoals oude kozijnen en plafonds, die zichtbaar zijn na het verwijderen van voorzetwanden en verlaagde plafonds.

SCHETS OORSPRONKELIJKE GEVEL

SCHETS GEVEL NA RENOVATIE 1973

Deze kernwaarde is te ontdekken in: f Hoofdstuk 3: Beschrijving & Analyse - Aanpassingen

Tegelijkertijd is de bouwkundige kwaliteit van deze gevelhuid beperkt. Materiaalgebruik, detaillering en technische prestaties voldoen niet meer aan hedendaagse eisen en de constructie bevindt zich aan het einde van haar functionele levensduur. De jas functioneert daardoor niet langer als duurzame beschermlaag, maar vormt in toenemende mate een belemmering voor het zichtbaar maken van de onderliggende kwaliteiten.

OUD METSELWERK ZICHTBAAR

OUD METSELWERK ZICHTBAAR

OUD KOZIJN ZICHTBAAR

Transformatiekader | Werfgebouw Conrad | 04.03.2026 | 33

Kernwaarden

Kwaliteiten, zwaktes, kansen en beperkingen De kernwaarden geven unieke kwaliteiten van de gebouwdelen aan. Het voorgestelde programma voor de gewenste (nieuwe) functie moet zich hiertoe verhouden. Hier volgt een advies voor ontwerp vanuit het perspectief van de waarden. De kernwaarden worden zichtbaar in ruimtelijke kwaliteiten. Herstel of versterken van de kernwaarden biedt kansen voor een betekenisvolle transformatie van het gebouw. Tegelijkertijd kan de bescherming van een kernwaarde betekenen dat een onderdeel van het gebouw beter niet aangeraakt kan worden, dit levert een beperking op.