Bijlage 1 Preventie- en handhavingsplan alcohol

Gezond & Verantwoord Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2030 3 november 2025

Inhoudsopgave 1.

2.

Inleiding

3

1.1

Aanleiding

3

1.2

Ambitie

3

1.3

Leeswijzer

3

Aard en omvang alcoholgebruik in Haarlem

4

2.1

Alcoholgebruik en normen in Haarlem

4

2.2

Minderjarigen en alcohol

5

2.2.1

Alcoholgebruik door minderjarigen

5

2.2.2

Verstrekking van alcohol aan minderjarigen

7

2.3

Samenvatting

8

3.

Visie en doelstellingen

9

4.

Beleid en regelgeving

10

4.1

Landelijke context

10

4.2

Haarlems beleid en regelgeving

10

4.2.1

Beleid

10

4.2.2

Regelgeving

11

5.

Uitvoering

12

5.1

Preventie: voorlichting schadelijke effecten en stimuleren gezonde norm

12

5.1.1

Voorlichting schadelijke effecten

12

5.1.2

Stimuleren gezonde norm

12

5.2

Handhaving: informatievoorziening en controle op de naleving

13

5.2.1

Informatievoorziening

13

5.2.2

Controles

13

5.2.3

Sanctiestrategie

14

Bijlage 1: Risico’s van alcoholgebruik

15

Gemeente Haarlem - Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2030 2

1.

Inleiding 1.1 Aanleiding De gemeente Haarlem vindt het belangrijk dat Haarlemmers gezond zijn en op verantwoorde wijze plezier kunnen maken. De horeca en het nachtleven vormen een belangrijk onderdeel van de aantrekkelijkheid van Haarlem. Daarbij is het gebruik van alcohol voor veel mensen onderdeel van een avond uit. Alcohol is een bijzonder middel dat zowel ontspanning als risico’s met zich meebrengt, zeker bij jongeren of bij overmatig gebruik.1 Vanwege deze risico’s biedt de Alcoholwet een kader voor het beheersen van de verantwoorde verkoop van alcohol. De Alcoholwet is een bijzondere wet die de verstrekking van alcoholhoudende dranken regelt en onze jeugd en volwassenen beschermt tegen de negatieve effecten van alcohol. Het beschermen van de volksgezondheid door preventie en handhaving op een verantwoorde verstrekking van alcohol zijn ook in Haarlem van groot belang. Dit sluit aan bij de bredere beweging waarin de het stimuleren van gezondheid en het voorkomen van zorg centraal staan.2 De verdere invulling van deze beweging vindt plaats in 2026 via een nieuwe lokale Gezondheidsnota. Het Uitvoeringsplan Gezondheid wordt opgesteld op basis van de Startnotitie Gezondheid en het bijhorende participatieve traject, waarin ook aandacht voor thema’s zoals alcoholpreventie kan ontstaan.

1.2 Ambitie Dit Haarlemse preventie- en handhavingsplan3 geeft richting aan de inzet van de gemeente op het gebied van gezonde normstelling, bewustwording van de schadelijkheid van alcohol en de controle op verantwoorde verstrekking van alcohol in de periode 2026 – 2030. Dit plan is gericht op het voorkomen van onaanvaardbaar alcoholgebruik onder volwassenen en het terugdringen van alcoholgebruik door minderjarigen.4 Hoewel drugs ook een middel is dat zowel gezondheids- als veiligheidsrisico’s bevat, vallen preventie en handhaving op drugsgebruik buiten de reikwijdte van dit beleidskader. Allereerst omdat de Alcoholwet de wettelijke grondslag biedt voor dit kader en omdat drugsverstrekking grotendeels illegaal is en de handhaving bij andere partijen is belegd.

1.3 Leeswijzer Het volgende hoofdstuk beschrijft de huidige situatie rond alcoholgebruik en naleving in Haarlem. Hoofdstuk 3 bevat de visie en doelen. Hoofdstukken 4 en 5 lichten de context en aanpak toe. 1

Naast gezondheidsrisico’s vergroot alcoholgebruik de kans op verkeersongevallen, overlast en agressie. Zie ook bijlage 1: Risico’s van alcoholgebruik. 2 Zoals die in het Integraal Zorgakkoord, het Gezond en Actief Leven Akkoord en het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord 3 Dit preventie en handhavingsplan is integraal tot stand gekomen in samenwerking met betrokken interne partijen en externe partners van de gemeente. De gemeente Haarlem heeft bij het opstellen van het plan ondersteuning gehad van onafhankelijk onderzoek- en adviesbureau DSP-groep. Voor het opstellen van het plan is gebruikgemaakt van het modelplan (versie 4.1.2. januari 2025) van het Trimbos instituut. 4 Naast alcohol is ook drugs een middel dat zowel gezondheidsrisico’s als veiligheidsrisico’s bevat. Het voorkomen en handhaven op drugsgebruik valt echter buiten de reikwijdte van dit beleidskader. Gemeente Haarlem - Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2030

3

2.

Aard en omvang alcoholgebruik in Haarlem Hoe kijken inwoners in Haarlem naar het gebruik van alcohol? Welke invloed heeft dit op de jongeren? Hoeveel drinken zij anno 2025 gemiddeld en hoe gemakkelijk kunnen zij alcohol kopen? Dit hoofdstuk geeft de stand van zaken weer op het gebied van alcoholgebruik en naleving van de leeftijdsgrens in Haarlem. De cijfers zijn gebaseerd op de GGD Gezondheidsmonitor5, nalevingscijfers van de gemeente, en ervaringen van professionals uit het veld6. In paragraaf 2.1 wordt ingegaan op alcoholgebruik en normen in Haarlem. Paragraaf 2.2 beschrijft de stand van zaken met betrekking tot alcoholgebruik door minderjarigen en naleving van leeftijdsgrens door verstrekkers.

2.1 Alcoholgebruik en normen in Haarlem Normen bepalen in belangrijke mate wat als acceptabel gedrag wordt gezien en beïnvloeden daarmee het drinkgedrag van inwoners, zowel bewust als onbewust. Volgens het Trimbosinstituut7 blijkt dat kinderen van wie de ouders alcohol drinken, vaker op jongere leeftijd zelf beginnen met drinken. Uit een panelonderzoek8 dat in 2024 is uitgevoerd door de GGD komt naar voren dat alcoholgebruik door volwassen inwoners in de regio Kennemerland wordt geassocieerd met gezelligheid en ontspanning. Zo vindt ruim 60% van de respondenten alcoholgebruik normaal, wat duidt op brede maatschappelijke acceptatie. Uit de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 20249 komt naar voren dat slechts 42% van de inwoners van Kennemerland voldoet aan de alcoholrichtlijn van de Gezondheidsraad, die adviseert om helemaal niet of maximaal één glas per dag te drinken. Dat is lager dan het landelijk gemiddelde, waar 45% van de volwassenen aan de alcoholrichtlijn voldoet. In de Gezondheidsatlas10 valt voor de gemeente Haarlem op dat in stadsdeel Centrum Zuid-West het percentage volwassenen dat meer dan 1 glas alcohol drinkt met 72% het hoogst is van alle Haarlemse stadsdelen. Ongeveer de helft van de panelrespondenten vindt het niet normaal dat er alcohol wordt verkocht in sportkantines, dat er reclames voor alcohol wordt gemaakt én dat alcohol vaak in de aanbieding is.

Daarmee lijkt alcoholgebruik genormaliseerd, maar lijkt de promotie ervan ook enige weerstand op te roepen. De gemiddelde startleeftijd van alcoholgebruik door inwoners uit Kennemerland lag in 2024 op 16 jaar, terwijl volgens het Trimbos-Instituut de landelijke startleeftijd van alcoholgebruik 13 jaar is11. Respondenten van het panel die het afgelopen jaar alcohol dronken, deden dit gemiddeld 2 dagen 5

De Gezondheidsmonitor Kennemerland is een vierjaarlijks vragenlijstonderzoek van de GGD dat inzicht geeft in de gezondheid, leefstijl en het welzijn van inwoners. Afhankelijk van de doelgroep (zoals jongeren of volwassenen) bevat het onderzoek ook informatie over middelengebruik, waaronder de frequentie van alcoholgebruik, dronkenschap, wijze van verkrijgen van alcohol en de locatie van gebruik. 6 Bij de totstandkoming van dit plan zijn interne en externe partners gevraagd naar relevante ontwikkelingen en aandachtspunten op het gebied van alcoholgebruik in Haarlem. 7 Factsheet Zien drinken doet drinken? Van het Trimbos Instituut (2018) 8 Panelonderzoek GGD (2024) 9 Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen (2024) 10 GGD Kennemerland Gezondheidsatlas 11 Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid Gemeente Haarlem - Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2030

4

per week, vooral in het weekend, met gemiddeld 2 glazen doordeweeks en 3 in het weekend. Meer dan de helft van de volwassen panelleden gaf aan weleens in het bijzijn van kinderen te drinken; een kwart gaf aan dit geregeld te doen. Van de respondenten met kinderen tussen de 12 en 17 jaar geeft 75% aan dat zij met hun kinderen afspraken hebben gemaakt over alcoholgebruik. Dat percentage ligt hoger dan het landelijk gemiddelde, waarbij 67,4% van de ouders aangeeft afspraken te hebben gemaakt over niet drinken en roken. Tabel 1: Houding ouders alcoholgebruik (van de alcoholdrinkers), Gezondheidsatlas (2023)

Vinden het goed of zeggen niks Keuren het af Weten het niet

Haarlem 24%

Regio Kennemerland 38%

51% 25%

44% 18%

In Haarlem is het percentage ouders dat aangeeft het alcoholgebruik van hun kind goed te keuren of er niets over zegt 14% lager dan het regionale gemiddelde (zie tabel 1). Tegelijkertijd is het aandeel ouders dat aangeeft niet op de hoogte te zijn van het alcoholgebruik van hun kinderen hoger dan in de regio.

2.2 Minderjarigen en alcohol 2.2.1 Alcoholgebruik door minderjarigen Op grond van de effecten voor de gezondheid is het absoluut onwenselijk dat mensen jonger dan 18 jaar alcohol gebruiken. Alcoholgebruik door minderjarigen is dan ook verboden. Desalniettemin laten tabel 2 en figuur 1 zien dat in 2023 een kwart (25%) van de 12- tot en met 16 jarige scholieren12 in onze gemeente maandelijks alcohol dronk. Deze cijfers komen overeen met de landelijke cijfers. In 2023 had 17% van de Haarlemse scholieren recent bingegedronken13. Ook had 16 procent van de Haarlemse scholieren recent alcohol gedronken. Deze percentages zijn over de afgelopen tien jaar en sinds de verhoging van de leeftijdsgrens nagenoeg stabiel. Daarentegen signaleren uitvoeringspartners een verhoging in het aantal ziekenhuisopnames door alcoholintoxicatie onder jongeren in Haarlem. Hiervan zijn echter geen actuele lokale cijfers beschikbaar. Tabel 2: Uitkomsten van de Gezondheidsmonitor Jeugd (2023) t.a.v. alcoholgebruik onder scholieren

Recent alcohol gedronken Recent bingedrinken Recent dronken/aangeschoten

Haarlem 25% 17% 17%

Regio Kennemerland 24% 16% 15%

Nederland 27% 18% 15%

12

In dit stuk wordt gesproken over scholieren omdat de gebruikte cijfers afkomstig zijn uit de Gezondheidsmonitor Jeugd, een digitaal vragenlijstonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs. 13 Bingedrinken is het drinken van 5 glazen alcohol of meer tijdens een enkele gelegenheid

Gemeente Haarlem - Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2030 5

Figuur 1: Alcoholgebruik onder scholieren in Haarlem, Gezondheidsmonitor Jeugd (2023)

De gemeente ziet ook verschillen als het gaat om alcoholgebruik per stadsdeel in Haarlem. Zo is het percentage van scholieren dat aangeeft recent alcohol te hebben gedronken en woonachtig is in de stadsdelen Centrum en Zuid-West met 28% hoger dan het Haarlems gemiddelde van 25%. Ook het percentage bingedrinkers ligt hoger onder jongeren die wonen in deze gebieden. In de stadsdelen Centrum en Zuid-West wonen relatief veel theoretisch geschoolden en huishoudens met relatief hogere inkomens. Dit kan het hogere alcoholgebruik onder minderjarigen daar verklaren, aangezien mensen met deze kenmerken gemiddeld vaker en regelmatiger drinken.14 Tabel 3: Uitkomsten van de Gezondheidsmonitor (GGD Kennemerland, 2024) t.a.v. beschikbaarheid van alcohol onder scholieren in 2023

Anderen laten kopen Van vrienden Van andere volwassenen Van ouders Zelf kopen

Haarlem 59% 45% 26% 22% 18%

Regio Kennemerland 46% 43% 23% 33% 12%

Wat opvalt is dat in Haarlem een groter aandeel scholieren alcohol door anderen laat kopen dan in de rest van de regio (59% t.o.v. 46%, zie tabel 3). Daarnaast is het opmerkelijk dat het percentage scholieren dat zelf alcohol koopt ook hoger ligt dan in de regiogemeenten (18% t.o.v. 12%). Een positieve uitschieter is dat het percentage scholieren dat beschikking heeft tot alcohol door het te krijgen van diens ouders in Haarlem gemiddeld lager ligt dan de rest van de regio (22% t.o.v. 33%). Kennelijk zijn Haarlemse ouders ten opzicht van ouders uit de regiogemeenten strenger als het gaat om het verschaffen van alcohol aan hun kinderen, maar vinden zij deze alcohol alsnog via andere wegen.

14

Zie bijvoorbeeld Een (on)gezonde leefstijl: Opleiding als scheidslijn (2018) van het Sociaal en Cultureel Planbureau Gemeente Haarlem - Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2030

6

Tabel 4: Uitkomsten van de Gezondheidsmonitor Jeugd (GGD Kennemerland, 2024) t.a.v. locatie van alcoholgebruik onder scholieren in 2023

Bij vrienden Thuis Concert/festival Op straat/park/elders buiten Horeca

Haarlem 80% 38% 23% 21% 19%

Regio Kennemerland 74% 39% 20% 16% 21%

De voornaamste locatie waar scholieren alcohol drinken (zie tabel 4) is bij vrienden (80%). Dit percentage (80%) ligt in Haarlem hoger dan in de regio Kennemerland (74%). Ook het percentage scholieren dat in de publieke ruimte drinkt ligt in Haarlem hoger (21%) dan gemiddeld in andere gemeenten binnen de regio (16%). Het percentage scholieren dat alcohol drinkt in de horeca ligt daarentegen iets lager dan het regionale gemiddelde, al is dit verschil minimaal. Vooral in HaarlemOost ligt het percentage scholieren dat thuis alcohol drinkt hoog (50%). Het percentage scholieren dat alcohol drinkt in de horeca en in de publieke ruimte is juist in Schalkwijk hoog, dat gaat om respectievelijk 28% en 29%. 2.2.2

Verstrekking van alcohol aan minderjarigen

Landelijke cijfers Minderjarigen komen nog altijd gemakkelijk aan alcohol in Nederland. Uit landelijk nalevingsonderzoek15 blijkt dat tussen 2018 (37,7%) en 2020 (37.9%) de totale naleving van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop in Nederland niet is veranderd. Tussen 2020 en 2022 is er een lichte stijging te zien van een gemiddelde waarbij in 39,4% van de verkoop van alcohol de leeftijdsgrens werd nageleefd. In 2024 is het nalevingscijfer echter weer gedaald naar 32,7%. Kijkend naar de afzonderlijke verkooppunten valt verder op dat er een toename in verkoop van alcohol zichtbaar is bij thuisbezorgkanalen en een afname van alcoholverkoop bij avondwinkels, slijterijen (54,5%), supermarkten (50%) en zelfstandige supermarkten. Uit landelijk onderzoeken komt naar voren dat een beperkt deel van de jongeren (8,5% in 202316 en 8%17 in 2024) wel eens online alcohol bestelt.18 Tabel 5: Percentage waar sprake was van naleving van de leeftijdsgrens per verkoopkanaal in Haarlem en Nederland

Cafetaria’s Sportkantines Horecagelegenheden Slijterijen Supermarkten

Haarlem (2023) 10,7% 9% 48,6% 54,4% 50%

Nederland (2022) 24,8% 28,8% 23,7% 71% 62,6%

Lokale cijfers

15

Nalevingsonderzoek Bureau Objectief (2023) Alcohol verkoop op afstand (2023) 17 Factsheet Online alcohol bestellen door jongeren (2024) 18 Wanneer in de toekomst ook lokale cijfers van online verkoop van alcohol aan minderjarigen beschikbaar zijn is de intentie om deze gegevens mee te nemen in de analyse en waar mogelijk in de aanpak. Gemeente Haarlem - Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2030 16

7

In 2023 is de naleving van de leeftijdsgrens door verstrekkers van alcohol uitgebreid onderzocht in Haarlem.19 Aan de hand van een steekproef zijn er 132 aankooppogingen gedaan om cafetaria’s, horecagelegenheden, slijterijen, sportkantines en supermarkten te contoleren op naleving van de leeftijdsgrens voor alcohol. De naleving van de leeftijdsgrens in gemeente Haarlem loopt sterk uiteen tussen de verschillende verkoopkanalen (zie tabel 5). In Haarlemse horecagelegenheden wordt de leeftijdsgrens beter nageleefd dan in horecagelegenheden in het land (48,6% t.o.v. 23,7%). De naleving door Haarlemse slijterijen (54,4%) en supermarkten (50%) ligt echter lager dan het gemiddelde in Nederland. Opvallend zijn de cijfers van sportkantines (9%) en cafetaria’s (10,7%). Deze scores liggen ook een stuk lager dan het landelijk gemiddelde. De gemeente heeft het beeld dat alcoholgebruik is genormaliseerd op sportverenigingen in Haarlem. Naleving van de leeftijdsgrens blijkt op deze locaties in de praktijk volgens professionals lastiger omdat in kantines veelal wordt gewerkt met vrijwilligers.

2.3 Samenvatting • •

•

•

•

Alcoholgebruik is sterk genormaliseerd onder Haarlemmers. Alcohol wordt door veel inwoners geassocieerd met gezelligheid en ontspanning. Een aanzienlijk deel van de Haarlemse ouders keurt alcoholgebruik van hun minderjarige kinderen niet af, en ruim de helft van de volwassenen die heeft deelgenomen aan het panelonderzoek drinkt weleens in het bijzijn van kinderen. Een kwart van de Haarlemse minderjarigen drinkt regelmatig alcohol. Het aantal minderjarige scholieren dat regelmatig alcohol drinkt neemt sinds 2015 nauwelijks af, ondanks het beeld dat Haarlemse ouders in vergelijking met ouders uit de regiogemeenten strenger zijn als het gaat om het verschaffen van alcohol aan hun kinderen. Het percentage bingedrinkende jongeren is in Haarlem Zuid-West het grootst, ook is het aantal jongeren met toegang tot alcohol in dit stadsdeel in vergelijking met de rest van de stad hoger. Ondanks een verbod op alcoholgebruik onder de 18 jaar komen minderjarigen nog steeds aan alcohol en drinken zij thuis, in de publieke ruimte en in horeca. Ook de naleving in sportkantines verdient (blijvend) aandacht.

19

Bij deze onderzoeksmethodiek worden 16-17 jarige ‘mysteryshoppers’ door middel van een vast protocol en onder begeleiding van een volwassen auditor ingezet om te proberen om alcohol te komen. Gemeente Haarlem - Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2030

8

3.

Visie en doelstellingen De gemeente Haarlem hecht veel waarde aan de gezondheid en het welzijn van haar inwoners. Iedereen moet op een verantwoorde manier kunnen genieten van vrije tijd en sociale activiteiten. Voor jongeren betekent dit ook dat zij gezond, veilig en kansrijk moeten kunnen opgroeien. Alcoholgebruik past daar niet bij – in elk geval niet tot het 18e levensjaar. Ook voor (jong)volwassenen adviseert de Gezondheidsraad om geen alcohol te drinken, of in elk geval niet meer dan één standaardglas per dag.20 Alcoholgebruik in Haarlem is, net als in de rest van Nederland, sterk genormaliseerd is. Het aandeel minderjarigen dat drinkt daalt sinds 2015 nauwelijks en ondanks de leeftijdsgrens blijven jongeren onder de 18 op verschillende wijzen toegang vinden tot alcohol. Daarom zet de gemeente Haarlem in op: Doelstelling 1: het voorkomen van onaanvaardbaar alcoholgebruik onder volwassenen. Doelstelling 2: het terugdringen van alcoholgebruik door minderjarigen. De resultaten van de inzet van de gemeente op deze twee doelstellingen wordt gemeten aan de hand van de volgende indicatoren: • Het aandeel inwoners van Kennemerland dat voldoet aan de alcoholrichtlijn van de Gezondheidsraad is in 2030 gestegen t.o.v.

2024 (GGD Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen: 42% in 2024) • Het aandeel ouders dat aangeeft het geen probleem te vinden of niets te zeggen wanneer hun kind onder de 18 alcohol drinkt, is in 2030 gedaald t.o.v. 2023 (GGD Gezondheidsmonitor Jeugd: 25% in 2023). • In 2030 is het aandeel jongeren <18 dat aangeeft de afgelopen maand alcohol te hebben gedronken afgenomen t.o.v. 2023 (GGD Gezondheidsmonitor Jeugd: 25% in 2023). • In 2030 is het aandeel jongeren <18 dat recent aan bingedrinken heeft gedaan (≥5 glazen bij één gelegenheid) gedaald t.o.v. 2023. (GGD Gezondheidsmonitor Jeugd: 17% in 2023). • In 2030 is de naleving van de leeftijdsgrens door cafetaria’s, sportkantines, horecagelegenheden, slijterijen en supermarkten verbeterd t.o.v. de nalevingscijfers uit 2023.21

20

Kernadvies Alcohol en hersenontwikkeling bij jongeren van de Gezondheidsraad (2018). Zie pagina 7 van dit preventie- en handhavingsplan Alcohol. Gemeente Haarlem - Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2030 21

9

4.

Beleid en regelgeving Voor het preventie- en handhavingsplan alcohol vormen het Nationaal Preventieakkoord22 en de Alcoholwet23 het landelijk kader (zie paragraaf 4.1). In paragraaf 4.2 lichten we toe hoe de gemeente lokaal invulling geeft aan beleid en regelgeving op het gebied van alcoholpreventie en naleving.

4.1 Landelijke context De Alcoholwet reguleert de verstrekking van alcoholhoudende dranken en daarmee de beschikbaarheid van alcohol. Deze wet heeft als doel om schadelijke gevolgen van alcoholgebruik tegen te gaan en alcohol gerelateerde overlast terug te dringen. Het beperken van de beschikbaarheid van alcohol wordt gezien als één van de meest effectieve maatregelen om alcoholgebruik te verminderen en de daaraan gerelateerde schade te voorkomen. Daarnaast richt de Alcoholwet zich op verantwoorde verstrekking. Toezicht, vergunningverlening en handhaving van de Alcoholwet is de verantwoordelijkheid van de gemeente. Zo mag per 2014 geen alcohol meer verkocht worden aan jongeren onder de 18 jaar, kan de burgemeester de alcoholvergunning van een horecagelegenheid of slijterij schorsen en kunnen er lokaal regels worden opgesteld voor de verstrekking van alcohol in de openbare ruimte. Daarnaast is het Nationaal Preventieakkoord (hierna: NPA) van belang voor de lokale invulling van het Haarlemse preventie- en handhavingsplan Alcohol. Dit akkoord, dat in 2018 door meer dan 70 partijen is afgesloten, heeft tot doel om roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik in Nederland terug te dringen. In het akkoord is specifiek aandacht voor het terugdringen van alcoholgebruik onder de 18 jaar en het stimuleren van bewustwording van de effecten van het eigen drinkgedrag.

4.2 Haarlems beleid en regelgeving De gemeente Haarlem zet zich in voor de preventie van schadelijk middelengebruik én controleert op de naleving van de Alcoholwet. 4.2.1 Beleid De gemeente Haarlem draagt vanuit verschillende betrokken domeinen bij aan preventie en verantwoord middelengebruik. De meeste raakvlakken zijn er met de lokale Gezondheidsnota24. Waarin het voorkomen en terugdringen van alcoholgebruik onder jongeren en kwetsbare groepen, en het versterken van een gezonde sociale norm belangrijke thema’s zijn. Het eerdergenoemde Uitvoeringsplan Gezondheid, dat middels participatie volgt uit de Startnotitie Gezondheid, zal een actualisatie van de nota zijn. Het plan vormt daarmee het gemeentelijk richtsnoer voor preventief gezondheidsbeleid en voor de inzet van beschikbare middelen. Ook in de regionale gezondheidsnota Kennemerland25 is 22

Het Nationaal Preventieakkoord De Alcoholwet 24 De Haarlemse gezondheidsnota. 25 De regionale gezondheidsnota. Gemeente Haarlem - Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2030 23

10

middelengebruik in brede zin benoemd als een gezamenlijke opgave. Door regionaal samen te werken aan preventie en vroegsignalering wordt de aanpak lokaal versterkt en ontstaat er meer samenhang in beleid en uitvoering. Waar in het preventie- en handhavingsplan de focus ligt op het verbeteren van de naleving onder de 18 jaar en het versterken van een gezonde norm, richten de gezondheidsnota’s zich ook op oudere doelgroepen en op het signaleren en vroegtijdig interveniëren bij problematisch gebruik. Daarbij wordt in het Haarlemse gezondheidsbeleid specifiek aandacht besteed aan wijkgerichte verschillen in gezondheid. Vanuit het preventieve jeugdbeleid wordt indirect aandacht besteed aan het terugdringen van middelengebruik onder jongeren. Via de inzet van het jongerenwerk wordt er aandacht gevraagd voor het onderwerp, de invulling hiervan is echter aan de jongerenwerkorganisaties zelf. In het Integraal Veiligheids- en Handhavingsbeleid26 en bijbehorend Actieprogramma Veiligheid27 wordt aandacht besteed aan de naleving van de Alcoholwet en aanverwante regelgeving, en aan terugdringen van overlast gevend alcoholgebruik en alcoholgebruik onder 18-minners. Het Uitvoeringsprogramma Handhaving 2025-2026 prioriteert het thema jeugd, waaronder overtredingen op alcoholgebruik onder de 18, stadsbreed.

Daarnaast is het thema Horeca geprioriteerd voor het gebied Centrum en is het thema Evenementen geprioriteerd in het gebied Centrum en Zuid-West. Ook is in het Actieprogramma Veilig en Gastvrij Uitgaan aandacht voor het terugdringen van schadelijk middelengebruik. Zo is, naast het landelijke verbod om als verkoper in de retail kortingen boven de 25% geven op alcoholhoudende dranken te geven28, lokaal een verbod ingesteld op ‘happy hours’ in de horeca29. Als er in een gebied sprake is van alcohol-gerelateerde overlast kan het college op grond van 2:48 APV bepalen dat het in dat gebied tijdelijk verboden is alcohol op straat te nuttigen of aangebroken verpakkingen met alcoholhoudende drank bij zich te hebben. Vanuit het programma Nachtcultuur is een nachtvisie30 opgesteld waarin de gemeente Haarlem standpunt en visie inneemt over de toekomst van de Haarlemse nachtcultuur. Haarlem biedt ruimte voor een sociaal veilige en inclusieve nachtcultuur. Hierin hebben verantwoord alcoholgebruik en de rol van Haarlemse horecagelegenheden een plek maar is ook aandacht voor de uitgaansbehoeften van jongeren onder de 18 jaar. 4.2.2 Regelgeving De Alcoholwet geeft het college en de burgemeester een aantal bevoegdheden en mogelijkheden om de beschikbaarheid van alcohol te beperken.

In de Algemene Plaatselijke Verordening (hierna: APV) van de gemeente Haarlem zijn bepalingen opgenomen die betrekking hebben op het voorkomen van overlast ten gevolge van alcoholgebruik. Denk hierbij aan de regulering paracommerciële rechtspersonen (artikel 2:33 APV), waarin bepalingen zijn opgenomen over het verstrekken van alcoholhoudende drank bij bijvoorbeeld sportverenigingen. Maar ook het eerder genoemde verbod op ‘happy hours’ (artikel 2:34b) en de mogelijkheid voor een tijdelijk alcoholverbod (2:48 APV). In het (gemeentelijke) horecasanctiebeleid staat beschreven welke bestuursrechtelijke sancties worden opgelegd aan de horeca en paracommerciële instellingen ten aanzien van overtredingen van de Alcoholwet (zie ook paragraaf 5.2.3). Aan de hand van dit beleid beoogt de gemeente Haarlem eenduidig en consequent op te treden tegen overtredingen van horecaregelgeving die worden begaan door horecabedrijven.

26

Integraal Veiligheids- en Handhavingsbeleid Actieprogramma Veiligheid 28 Supermarkten, slijterijen en webwinkels mogen op grond van artikel 2a Alcoholwet maximaal 25% korting geven op alcoholische dranken. 29 Dit verbod is vastgelegd in artikel 2:34b APV en geldt voor de horeca. 30 Nachtvisie en actieplan Haarlem Gemeente Haarlem - Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2030 27

11

5.

Uitvoering Dit hoofdstuk presenteert de activiteiten die worden ingezet om de doelstellingen te realiseren. In aansluiting op de eerste doelstelling wordt in paragraaf 5.1 de activiteiten weergegeven die worden ondernomen op het gebied van preventie. In paragraaf 5.2 wordt in het kader van doelstelling twee ingegaan op de activiteiten vanuit toezicht en handhaving. Bij elke paragraaf wordt eerst de lopende inzet die wordt voortgezet beschreven. Nieuwe inzet wordt aangeduid als inzet die nog wordt verkend.

5.1 Preventie: voorlichting schadelijke effecten en stimuleren gezonde norm De gemeente Haarlem wil middels voorlichting en het stimuleren van een gezonde norm bijdragen aan het voorkomen van onaanvaardbaar alcoholgebruik onder volwassenen en het terugdringen van alcoholgebruik door minderjarigen. De gemeente doet dat door middel van de hieronder beschreven activiteiten. 5.1.1 Voorlichting schadelijke effecten De gemeente Haarlem continueert de inzet van WIJS& WEERBAAR in samenwerking met de GGD, Brijder en Kikid op scholen in Haarlem. WIJS& WEERBAAR is gericht op het versterken van weerbaarheid, zelfredzaamheid en participatie van jongeren (4–18 jaar) in Haarlem. Het integreert preventie van alcohol- en middelengebruik binnen de Gezonde School-aanpak, en bereikt zo leerlingen, ouders én docenten, onder andere door middel van de voorstelling Booze en het aanbod Helder op school. Jongerenwerkers van Buurts blijven in samenwerking met straathoekwerkers van PerMens zichtbaar en actief in Haarlemse wijken om voorlichting te geven aan jongeren over een gezonde leefstijl. Ze gaan in gesprek met jongeren op hangplekken, signaleren risicogedrag en bieden vertrouwde ondersteuning, waaronder voorlichting over de risico’s van alcoholgebruik.

5.1.2 Stimuleren gezonde norm De gemeente Haarlem continueert het aanbod van de NIX18 campagne toolkit op scholen, sportverenigingen en in het uitgaansleven. De NIX18-campagne toolkit is een beproefd instrumentarium van het Trimbos-instituut en het ministerie van VWS bedoeld om de norm “geen alcohol en geen tabak onder de 18 jaar” te versterken. De toolkit bevat onder andere posters, flyers, polsbandjes, sleutelhangers, social media content, filmpjes en factsheets. Via het programma JOGG Haarlem wordt ook structureel samengewerkt met scholen, verenigingen en wijkpartners aan het versterken van de gezonde norm onder jongeren en ouders. De boodschap “NIX onder 18” is hierin tevens een vast onderdeel. In aansluiting op de Gezondheidsnota en het Nationaal Preventieakkoord wordt de inzet via SportSupport en JOGG de integrale aanpak gezonde sportomgeving voortgezet. Hierin is alcoholpreventie onderdeel van een bredere leefstijl- en gedragsaanpak.

Gemeente Haarlem - Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2030 12

Daarbij wordt in samenwerking met SportSupport en JOGG de ondersteuning en voorlichting aan sportverenigingen bij het ontwikkelen van een gezonde en veilige sportomgeving voortgezet. Dit omvat o.a. de thema’s rookvrij, gezonde kantine, verantwoord alcoholbeleid (NIX18) en sociale veiligheid. Ook faciliteren SportSupport en JOGG workshops over onder andere vapen, roken en alcohol. Daarnaast wordt vanuit het programma Nachtcultuur in 2026 samen met InHolland verkend wat de mogelijkheden zijn rondom conceptontwikkeling van uitgaan onder de 18 jaar. Om in uitgaansbehoeften van jongeren onder de 18 jaar te voorzien en hen bewust te maken dat gezelligheid en uitgaan ook zonder alcoholgebruik kunnen zet de gemeente daarmee in op het organiseren van (alcoholvrije) evenementen voor deze doelgroep. In voorbereiding op een eventuele volgende aanbesteding wordt verkend wat de (juridische) mogelijkheden en (financiële) consequenties zijn van een lokaal verbod op alcoholreclame in de openbare ruimte. Naar voorbeeld van gemeenten als Deventer, Groningen, Wageningen en Zaanstad zou dit verbod kunnen worden gericht op reclame in bushokjes en op (digitale) reclameborden en zuilen in de binnenstad en/of op routes naar scholen.

5.2 Handhaving: informatievoorziening en controle op de naleving Naast de inzet op preventie zet de gemeente in op handhaving op naleving van de Alcoholwet om onaanvaardbaar alcoholgebruik onder Haarlemmers te voorkomen en alcoholgebruik onder minderjarigen terug te dringen. Dit doet de gemeente door verstrekkers van alcohol te informeren over hun wettelijke verantwoordelijkheid en door middel van controles op naleving van de Alcoholwet. 5.2.1 Informatievoorziening De gemeente Haarlem continueert de voorlichting aan horeca ondernemers over een verantwoorde verstrekking van alcohol. Bij de afgifte van een nieuwe horecavergunning zet de gemeente in op kennismakingsgesprekken, waarin ondernemers worden geïnformeerd over relevante regelgeving, waaronder alcoholverstrekking en NIX18. Naast uitleg over de regels worden ondernemers ook gewezen op het horecasanctiebeleid en de mogelijke gevolgen van overtredingen van de Alcoholwet. Ook organiseert de gemeente horeca trainingen. Dit zijn bijeenkomsten waarin voorlichting wordt gegeven aan ondernemers, bijvoorbeeld over weder verstrekking en doorschenken bij dronkenschap, en onderling best practices worden uitgewisseld.

In samenwerking met de GGD, sportbonden, SportSupport en JOGG continueert de gemeente informatiebijeenkomsten en themasessies voor bestuurders en barvrijwilligers over verantwoord schenken, signalering en aanspreekgedrag. Tevens is aanvullend materiaal over het naleven van de Alcoholwet beschikbaar via de Sportbonden. De gemeente Haarlem verkent de voortzetting van de kwaliteitsmethodiek in samenwerking met Bureau Objectief. Met deze interventie worden horecaondernemers ondersteund met voorlichting, praktische tools, mysteryvisits en gerichte feedback om grip te krijgen op naleving van de leeftijdsgrens. 5.2.2 Controles De gemeente continueert de wekelijkse Alcoholwetcontroles op de Haarlemse horecagelegenheden. Deze (her)controles hebben betrekking op naleving van de Alcoholwet, zoals de aanwezigheid van een leidinggevende en de NIX18 sticker, maar ook andere wet- en Gemeente Haarlem - Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2030 13

regelgeving. Aan de hand van indicaties, signalen, meldingen en handhavingsverzoeken wordt 10% van de (her)controles ingezet op supermarkten, slijterijen, snackbars en paracommercie. Ook continueert de gemeente de controles op naleving van de leeftijdsgrens waarvoor er wordt samengewerkt met testkopers. Deze controles vinden jaarlijks plaats op grote evenementen en zijn incidenteel gericht op de reguliere horeca. Bij de inzet van testkopers is ook aandacht voor controle op wederverstrekking. Daarnaast wordt verkend of de testkopers breder kunnen worden ingezet, met als doel om beter zicht te krijgen op naleving in de reguliere horeca en bij para commerciële instellingen. De gemeente Haarlem blijft signaal gestuurd controleren op doorschenken bij dronkenschap bij evenementen en in de horeca. 5.2.3 Sanctiestrategie Voor overtredingen op alcoholgebruik door minderjarigen hanteert de gemeente de strategie om bij een eerste constatering een jongere te verwijzen naar HALT. HALT gaat samen met de jongere en ouders het gesprek aan om te zoeken naar een oplossing voor het alcoholgebruik, onder andere door middel van leeropdrachten.31 Bij een tweede constatering gaat de gemeente over tot beboeten.32 Voor overtredingen op alcoholverkoop aan minderjarigen geldt het horecasanctiebeleid33 van de gemeente.

Het horecasanctiebeleid is van toepassing op alle openbare inrichtingen (zoals bedoeld in artikel 2:27 van de APV) in de gemeente Haarlem. Doelstelling van het horecasanctiebeleid is het tegengaan van uitgaansoverlast, het waarborgen van de openbare orde en veiligheid in het uitgaansgebied in de binnenstad van Haarlem en het beschermen van het woon- en leefklimaat. Onderdeel hiervan zijn ook de periodieke controles in het kader van toezicht op de Alcoholwet. Om er voor te zorgen dat exploitanten zich houden aan de juridische kaders, wordt er vanuit de gemeente toezicht gehouden op de naleving ervan. Daarbij is controle op naleving van de leeftijdsgrens één van de prioriteiten. Het horecasanctiebeleid is erop gericht om snel op overtredingen te reageren om daarmee overtredingen en ordeverstoringen zo snel mogelijk te beëindigen en nieuwe overtredingen en ordeverstoringen te voorkomen.

31

Zie HALT aanpak Alcohol- en drugsgebruik In 2025 hanteert de gemeente als boete voor minderjarigen die in overtreding zijn met betrekking tot alcoholbezit een bedrag van €110,- met €9,- administratiekosten. Voor minderjarigen onder de 16 jaar wordt dit bedrag gehalveerd. De hier vermelde boetehoogte kan in de toekomst aan verandering onderhevig zijn. 33 Het Haarlemse horecasanctiebeleid Gemeente Haarlem - Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2030 32

14

Bijlage 1: Risico’s van alcoholgebruik Alcoholgebruik heeft schadelijke effecten op de gezondheid, waaronder leverschade, diverse vormen van kanker, depressie en neurologische schade. Gezien deze effecten adviseert de Gezondheidsraad sinds 2015 om geen of hooguit één glas alcohol per dag te consumeren.34 Het risico op gezondheidsschade en negatieve effecten op maatschappelijke vlak nemen verder toe naarmate het alcoholgebruik hoger is. Vanwege deze brede impact van het drinken van alcohol is het verminderen van alcoholgebruik essentieel. Vooral voor jongeren is alcohol schadelijk, zij zijn extra kwetsbaar voor de gevolgen van alcoholgebruik en hebben een verhoogde kans op alcoholvergiftiging. Wat het extra ingewikkeld maakt is dat jongeren vaak zelf niet in de gaten hebben dat ze dronken zijn, ze vallen ineens van hun fiets en gaan in één keer out. Agressief, asociaal en delinquent gedrag komt bovendien vaker voor bij jongeren die drinken dan bij hun niet drinkende leeftijdgenoten. Daarnaast is er een verband tussen drinken op jonge leeftijd en problematisch alcoholgebruik op latere leeftijd.35 Al het alcoholgebruik door jongeren onder de 18 jaar wordt daarom gezien als problematisch gebruik. Een hoog alcoholgebruik bij jongeren komt voornamelijk door bingedrinken36.

Bij jongvolwassenen kan alcoholgebruik verder leiden tot verzuim, studievertraging en afname van de studieprestaties.37 Vanwege deze risico’s hebben jongeren een prominente plek in het preventieen handhavingsplan. Alcohol heeft dus een negatieve invloed op de fysieke en maatschappelijke gezondheid, maar er zijn ook andere bredere gevolgen voor de maatschappij. Naast de gezondheidsrisico’s kan alcoholgebruik leiden tot (maatschappelijke) kosten zoals vandalisme, geweld en verkeersongevallen. Zo schatte de Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid dat 12-23% van alle verkeersdoden in Nederland worden veroorzaakt door alcoholgebruik.38 De schade van alcoholgebruik is niet alleen voor rekening van het individu dat drinkt, maar ook voor de rest van de samenleving. Wegens de gezondheidsrisico’s, maatschappelijke kosten en risico’s op overlast en geweld is het belangrijk om (problematisch) alcoholgebruik te verminderen, hierin zijn preventie en handhaving noodzakelijk om verdere schade te beperken.

34

Kernadvies Alcohol en hersenontwikkeling bij jongeren van de Gezondheidsraad (2018) Zie Gezondheidsraad 2018 36 Bingedrinken is het drinken van 5 glazen alcohol of meer tijdens een enkele gelegenheid. 37 Factsheet Alcoholschade in Nederland van het Trimbos Instituut (2024) 38 Cijfers rijden onder invloed van alcohol van Trimbos Instituut (2024) Gemeente Haarlem - Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2030 35

15

Dit is een uitgave van gemeente Haarlem, 3 november 2025

Tekst: Lotje Krouwel (V&H), Samira Rotteveel (MO) & Roy van Loon (MO) Dit plan is tot stand gekomen met ondersteuning van DSP-groep en in samenwerking met betrokken gemeentelijke afdelingen en partners. ________________________________ Postbus 511 2003 PB Haarlem Tel. 14 023 haarlem.nl Gemeente Haarlem - Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2030 16