Accountantsverslag gemeente Haarlem 2022 -def
Tekst van het document
Accountantsverslag 2022 Gemeente Haarlem 27 juni 2023
Deloitte Accountants B.V. Wilhelminakade 1 Postbus 2031 3000 CA Rotterdam Nederland Tel: 088 288 2888 www.deloitte.nl
Aan de gemeenteraad van de gemeente Haarlem Postbus 511 2003 PB HAARLEM Datum
Geachte leden van de raad, Graag bieden wij u hierbij ons accountantsverslag aan met betrekking tot de controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Haarlem. Deze rapportage beschrijft op hoofdlijnen onze controleaanpak en de belangrijkste aangelegenheden die wij tijdens onze controle in overweging hebben genomen. Wij zijn van mening dat de reikwijdte van onze werkzaamheden en de resultaten daarvan een deugdelijke basis vormen voor ons oordeel over de jaarrekening 2022 van de gemeente Haarlem.
27 juni 2023
Bij de jaarrekening 2022 van de gemeente Haarlem hebben wij een goedkeurende controleverklaring verstrekt
Ons kenmerk
De jaarrekening 2022 is opgesteld onder verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Haarlem. Bij deze jaarrekening hebben wij op 26 juni 2023 een goedkeurende controleverklaring voor het getrouwe beeld en de rechtmatigheid verstrekt.
Behandeld door
Onze controle is uitgevoerd in overeenstemming met onze opdrachtbevestiging van 12 oktober 2022 en met ons auditplan, dat op 6 september 2022 is besproken in uw auditcommissie.
23069FE4D6/YW B. Leeuwenkamp MSc RA 06 1201 1643 Bleeuwenkamp@deloitte.nl drs. A.J. Schutgens RA 06 1201 1605 aschutgens@deloitte.nl
Wij bespreken onze bevindingen met de auditcommissie Wij hebben onze concept rapportage op 6 juni 2023 besproken tijdens de bijeenkomst met uw auditcommissie, en hebben daarbij ook uw vragen beantwoord. De inhoud van dit accountantsverslag is door ons afgestemd met uw portefeuillehouder financiën, met de directie, en met de betrokken medewerkers van de afdeling Financiën. Hoogachtend, Deloitte Accountants B.V. drs. A.J. Schutgens RA
Op alle opdrachten verricht door Deloitte, behoudens M&A Diensten, zijn de Algemene Voorwaarden Dienstverlening Deloitte Nederland, januari 2020 gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nummer 24362837 van toepassing. Deloitte Accountants B.V. is ingeschreven in het handelsregister van de Kamer van Koophandel te Rotterdam onder nummer 24362853. Deloitte Accountants B.V. is een zogenoemde affiliate van Deloitte Op alle verricht door Deloitte zijn de ‘Algemene Voorwaarden Dienstverlening Deloitte Nederland, januari 2020’ gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nummer 24362837 van toepassing. NSE LLPopdrachten en maakt onderdeel uit van het internationale netwerk van Deloitte Touche Tohmatsu Limited. Deloitte Accountants B.V. is ingeschreven in het handelsregister van de Kamer van Koophandel te Rotterdam onder nummer 24362853. Deloitte Accountants B.V. is a Netherlands affiliate of Deloitte NWE LLP, a member firm of Deloitte Touche Tohmatsu Limited.
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
Inhoudsopgave Bestuurlijke samenvatting
4
•
Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
5
•
Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring
11
Bevindingen jaarrekening
13
•
De financiële positie van uw gemeente
14
•
Belangrijkste bevindingen uit onze controle
19
Interne beheersing
29
•
30
Belangrijkste bevindingen voor de interne beheersing
Overige aangelegenheden
31
•
32
Overige aangelegenheden
Bijlagen
33
•
Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen
34
•
Bijlage A2 - Onzekerheden in de controle
35
•
Bijlage A3 - Tekortkomingen in de toelichtingen
36
•
Bijlage B - Bevindingen controle SiSa-bijlage 2022
37
•
Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging
41
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW 3
Bestuurlijke samenvatting
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Getrouwheid en rechtmatigheid
•
Wij hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor het getrouwe beeld en rechtmatigheid.
•
De gehanteerde materialiteit voor fouten en onzekerheden bedraagt € 7 miljoen respectievelijk € 21 miljoen.
Welke verbeteringen zien Wij zien dat uw gemeente de volgende verbeteringen heeft gerealiseerd: wij? • Jaarlijks stelt u ons een onderbouwing van de waardering van de voorraden onderhanden werk (grondexploitatie) beschikbaar inclusief position papers (motivatie van uw standpunt). U heeft vroegtijdig in het controleproces met ons afspraken gemaakt over de voor de controle benodigde stukken en onderbouwingen. Dit geeft u de gelegenheid om tijdig vast te stellen of de onderbouwingen van belangrijke veronderstellingen toereikend zijn en waar nodig moet worden bijgestuurd voor de jaarrekeningcontrole. Wij zien dit tevens terug bij de onderlinge afstemming over meer risicovolle projecten, zoals WBI (woningbouwimpuls)-zones. Ook hier treedt u tijdig in overleg over keuzes voor verantwoording en controle. •
Uw frauderisicoscan is verder verbeterd ten opzichte van voorgaand boekjaar. U besteedt op een goede manier aandacht aan de thema’s fraude en integriteit. U bespreekt de frauderisicoscan met de portefeuillehouder financiën en agendeert deze in de auditcommissie. Hieruit blijkt dat op bestuurlijk niveau aandacht wordt besteed aan het onderwerp ‘fraude’. U heeft de afgelopen jaren invulling gegeven aan onze adviespunten door frauderisico’s nadrukkelijk te ‘pinpointen’. Daarnaast heeft u ook (fraude)risico’s ten aanzien van het oneigenlijk toeeigenen van activa, frauduleuze verslaggeving, management override of controls, omkoping & corruptie en cybersecurityrisico’s meegenomen in de analyse. Vorig jaar deden wij de aanbeveling om het bestaan en de werking van de genoemde beheersmaatregelen te toetsen en dit zichtbaar vast te leggen. U geeft ons adviespunt invulling door beheersmaatregelen te testen op basis van uw jaarlijkse foutenevaluatie (intern Audit Team) en door een aantal waarnemingen te doen op de beheersmaatregelen ten aanzien van frauderisico's met een hoge kans en impact. Dit past bij een risicogerichte aanpak en tevens uw three lines of defence model, waarbij uw interne Audit Team als repressieve maatregel achteraf toetsingen uitvoert.
•
U heeft blijvend aandacht voor de door u ingezette verbeteracties: •
Interne beheersing: verschuiving van derde lijn naar tweede en eerste lijn.
•
Europese aanbesteding: verminderen aanbestedingsfout t.a.v. EU-aanbestedingen.
•
Sociaal domein: reduceren onzekerheid PGB-bestedingen.
•
Betrouwbaarheid en continuïteit van de automatiseringsomgeving.
Uw verbeteracties voor Europese aanbestedingen en PGB’s moeten op termijn leiden tot vermindering van respectievelijk afwijkingen en onzekerheden.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW/5
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Belangrijke aandachtspunten
Bestuurlijke samenvatting
Daarnaast onderkennen wij de volgende belangrijke aandachtspunten: •
Het aantal regelingen dat uw gemeente moet verantwoorden in de SiSa-bijlage neemt de afgelopen jaren toe. Het is belangrijk de interne controle op de getrouwe verantwoording in de SiSa-bijlage en de rechtmatigheid van de bestedingen tijdig uit te voeren en adequaat te documenteren. Bij de controle op de SiSa-bijlage zijn dit jaar inefficiënties opgetreden als gevolg van niet opgeleverde SiSa-regelingen en controle-documentatie en heeft veelvuldig communicatie moeten plaatsvinden over herplannen van SiSa-controles. Dit onderwerp maakt onderdeel uit van onze evaluatie om te komen tot een verbeterplan voor een adequate verantwoording en controle.
•
Ten aanzien van de algemene IT-beheersmaatregelen heeft uw gemeente verschillende acties uitgevoerd om de betrouwbaarheid en continuïteit te versterken, zoals het opnemen van prioriteiten van toegangsrechten, toegang van beheerders in het informatieveiligheidsplan 2021 en het versterken van beheersprocessen. Wij merken op dat nog niet alle bevindingen, met name op gebruikersrechten en gebruikersrollen, zijn opgelost. De bestaande systemen waar onze IT-bevindingen op toezien bieden onvoldoende functionaliteit om deze op te lossen. Dit is een verhoogd punt van aandacht dat uw organisatie ook onderkent.
•
Uw interne Audit Team (derde lijn) heeft het afgelopen jaar te kampen gehad met verloop van medewerkers. U heeft concrete acties uitgezet om openstaande vacatures zoveel als mogelijk in te vullen in een combinatie van vaste en tijdelijke medewerkers. Met ingang van 2023 is uw team weer bijna op sterkte. Wij constateren bij onze jaarrekeningcontrole dat u, ondanks knelpunten in de capaciteit, geen concessies heeft gedaan aan de kwaliteit en volledige uitvoering van de interne audits. De interne controlewerkzaamheden die zijn gepland zijn ook uitgevoerd. Kanttekening daarbij is dat wij aan de hand van onze controle merken dat afhankelijkheid bestaat van tijdelijke inhuur en dat op diverse onderwerpen opnieuw kennis moet worden opgedaan. Dit heeft geleid tot inefficiënties in het controleproces, waarbij ons in positieve zin opvalt dat de communicatie over de voortgang en bijzonderheden adequaat is.
•
Wij constateren dat de Europese aanbestedingsafwijking is toegenomen ten opzichte van vorig jaar en als gevolg van het aantal en de omvang van onrechtmatigheden een blijvend aandachtspunt vormt voor uw interne beheersing. Uit de controle 2022 is een rechtmatigheidsfout gebleken van in totaal circa € 2,5 miljoen (2021: circa € 2,4 miljoen). Positief is dat uw interne en onze externe controle op Europese aanbestedingen goed op elkaar aansluiten.
•
Jaarlijks ontvangt u een controleverklaring over de financiële verantwoording Domein parkeren van uw parkeerservice-organisatie Spaarnelanden. Vorig boekjaar constateerde u dat parkeerautomaten niet tijdig zijn geüpdatet en dat deze situatie doorwerkt in het huidig boekjaar (2022). Als gevolg van de ontstane situatie heeft u voorgaand jaar een anders dan goedkeurende controleverklaring ontvangen bij de financiële verantwoording van Spaarnelanden. U heeft daarom dit jaar logischerwijze geen controleverklaring gevraagd bij de financiële verantwoording van Spaarnelanden. In het kader van verantwoording en controle zijn aanvullende controlewerkzaamheden noodzakelijk geweest. De problematiek heeft na aanvullende controlewerkzaamheden geen impact op ons oordeel. U bent voornemens om in de toekomst weer gebruik te maken van een controleverklaring bij de financiële verantwoording van Spaarnelanden.
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW/6
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Opstel- en controleproces Wij evalueren jaarlijks het opstel- en controleproces met de ambtelijke organisatie. Naar aanleiding hiervan zijn waar nodig aanscherpingen doorgevoerd zodat onze werk- en planningsafspraken voor de jaarrekeningcontrole goed op elkaar aansluiten. Met deze aanpassingen is het proces geoptimaliseerd en is de jaarrekeningcontrole binnen de afgesproken planning afgerond. De komende jaren willen wij de controle op belangrijke thema’s, zoals Europese aanbestedingen en sociaal domein verder vervroegen in het controleproces. Financiële positie
Afwijking begroting en realisatie
Bestuurlijke samenvatting
•
De financiële positie ultimo 2022 is verbeterd ten opzichte van 2021.
•
De beschikbare weerstandscapaciteit ultimo 2022 bedraagt € 55,8 miljoen (2021: € 34,2 miljoen). Deze weerstandscapaciteit is hoger dan de door de gemeente Haarlem onderkende en aanwezige risico’s van € 16,9 miljoen (2021: € 15,0 miljoen).
•
Uw jaarrekening toont wat betreft de baten en lasten een verschil tussen de begroting en realisatie, en kent een relatief hoog voordelig rekeningresultaat 2022 ad € 49 miljoen (2021: voordelig € 32 miljoen).
•
Ondanks dat het positieve resultaat vooral het gevolg is van autonome (incidentele) ontwikkelingen blijft de voorspellende waarde van uw begroting een aandachtspunt. U geeft aan dat verdere stappen worden gezet om de realiteit in balans te brengen met beschikbare capaciteit en mogelijkheden. Uit de jaarstukken 2022 blijkt dat de realisatie beter in balans is met de begroting en dat de voornaamste afwijkingen toezien op Rijksmiddelen die aan het eind van het boekjaar bekend werden. Deze hebben voornamelijk betrekking op de verhoging van de algemene uitkering volgens decembercirculaire en coronacompensatie voor boekjaar 2021. Dit sluit aan bij het landelijk beeld. Uit de jaarrekening blijkt daarnaast dat in 2022 in het bijzonder de realisatiekracht voor investeringen is verhoogd (gerealiseerde investeringen van € 55 miljoen in 2022 ten opzichte van € 41 miljoen in 2021), met name op programma 5 Beheer en Onderhoud. De realisatie van investeringen blijft echter nog achter op begroting en is een blijvend aandachtspunt op basis van uw meerjarenprognose. De komende kadernota is een natuurlijk moment om een beschouwing te doen van uw realisatiekracht.
•
Belangrijke afwijkingen tussen begroting en realisatie (resultaat en kengetallen). In 2022 zijn deze voor een belangrijk deel te herleiden tot: - Voordeel € 8,8 miljoen: De extra baten in de algemene uitkering, volgend uit de decembercirculaire 2022, konden niet meer worden geraamd. - Voordeel € 3,5 miljoen: Het Rijk heeft een compensatie van € 3,5 miljoen toegekend voor de inkomstenderving in 2021 als gevolg van de coronapandemie. Deze compensatie was wel vermeld en niet geraamd. - Voordeel € 1,4 miljoen: het aantal cliënten dat gebruik maakt van de voorziening volwassenen is lager. Bij de aframing in de Bestuursrapportage 2022 was uitgegaan van een hogere gemiddelde groei, terwijl de groei bij het jaareinde uiteindelijke veel lager was. - Voordeel € 1,3 miljoen: In de Decemberrapportage 2022 was aangekondigd dat het aantal cliënten dat gebruik maakt van huishoudelijke ondersteuning nog verder afneemt ten opzichte van de aangenomen lagere groei in de Bestuursrapportage 2022. Daarnaast neemt het volume per cliënt af als gevolg van de invoering van het Normenkader HO, personeelstekorten bij aanbieders en het uitblijven van een post-corona inhaalslag.
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW/7
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Speerpunten auditcommissie
In ons auditplan 2022 hebben wij de volgende speerpunten voor de accountantscontrole 2022 geformuleerd: • •
De omvang van de balanspost “Vooruitontvangen subsidies overheidslichamen” is de afgelopen jaren toegenomen naar € 34 miljoen. U vraagt ons om inzicht te verkrijgen in de samenstelling van dit bedrag, de reden van de toename en inzicht te verkrijgen in de taken en de planning van de gemeente om deze activiteiten uit te voeren. De gemeente Haarlem heeft concrete acties geformuleerd gericht op continuïteitsmanagement (continuïteit van ICT bedrijfsvoering) en strategisch informatiebeveiligingsbeleid, met aandacht voor Cyber Security. Verzoek aan de accountant is om aandacht te besteden aan deze onderwerpen als onderdeel van de IT-audit. Deloitte voert een IT-maturity analyse uit waarin deze onderwerpen worden geraakt en rapporteert hierover. Dit speerpunt maakt onderdeel uit van onze managementletter zoals besproken in de auditcommissie van 6 december 2022.
De balanspost “Vooruitontvangen subsidies overheidslichamen” bedraagt ultimo 2022 € 45,5 miljoen (ultimo 2021: € 33,8 miljoen). De samenstelling bestaat uit: •
SiSa subsidie Woningbouwimpuls (Europaweg, Zuidwest, Oostpoort en Zijlweg): € 23,5 miljoen.
•
SiSa subsidies Energie (SiSa C32 ventilatie in scholen, C55 energiearmoede en C72 aardgasvrij): € 8,2 miljoen.
•
SiSa subsidies Onderwijs (SiSa D8 onderwijsachterstandenbeleid, D14 inhalen Covid-19 gerelateerde onderwijsvertragingen): € 2,4 miljoen.
•
SiSa overige subsidies (per 31-12-2022: 18 subsidies): € 4,2 miljoen.
•
Niet SiSa subsidies RIEC (Regionale Informatie- en Expertise Centra, bestrijding ondermijnende criminaliteit): € 6,2 miljoen.
•
Niet SiSa subsidies overig (per 31-12-2022: 26 subsidies): € 0,9 miljoen.
De reden van toename hangt samen met de toename van het aantal SiSa-regelingen (specifieke uitkeringen) vanuit het Rijk. De post is toegenomen als gevolg van ontvangen voorschotten voor deze uitkeringen die de komende jaren nog besteed moeten worden. Ruim de helft van de post bestaat uit subsidie Woningbouwimpuls, waarbij de bedragen gebaseerd zijn op het publiek tekort van de ontwikkelzones bij afronding. Deze subsidies kennen een lange looptijd tot ongeveer 2030-2032. Interne beheersing
Bestuurlijke samenvatting
•
Op basis van de interim-controle 2022 hebben wij tekortkomingen geïdentificeerd in de interne beheersingsmaatregelen voor de financiële verslaggeving. Onze belangrijkste bevindingen zijn met u (gemeenteraad) gedeeld, en zijn besproken in de auditcommissie van 6 december 2022. In het voorliggende accountantsverslag vindt u onze bevindingen naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole.
•
Voor 2022 waren wij net als voorgaande jaren niet voornemens om de algemene IT-beheersingsmaatregelen te toetsen op effectieve werking. Gezien het aantal en de aard van onze bevindingen naar aanleiding van de uitgevoerde IT-audit is dat op dit moment ook niet effectief om te doen. Dat impliceert dat wij op dit moment geen systeemgerichte controleaanpak toepassen waarbij gesteund kan worden op de algemene IT-beheersingsmaatregelen van de systemen.
•
Wij trekken samen met uw gemeente op in het proces van het digitaliseren van de interim- en jaarrekeningcontrole. Tijdens onze controle zetten wij hiertoe diverse tools in, waaronder, tijdens onze controle over 2022, data-analyse voor de controle van de memoriaalboekingen en een tool voor confirmaties van verbonden partijen. Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW/8
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Begrotingsrechtmatigheid Wij verwijzen voor een inhoudelijke analyse van de overschrijding(en) naar de analyse van de begrotingsrechtmatigheid, zoals opgenomen in het hoofdstuk ‘Pilot rechtmatigheidsverantwoording’ en ‘Begrotingsrechtmatigheid’ van de jaarrekening. Hiermee legt het college verantwoording af over de rechtmatigheid van de lasten over 2022. De geconstateerde lastenoverschrijdingen die formeel als onrechtmatig zijn aangemerkt, wegen mede op basis van de analyse van het college niet mee in ons rechtmatigheidsoordeel. Kwaliteit verslaggeving
Tijdens de controle hebben wij het door het management toegepaste proces met betrekking tot belangrijke verslaggevingsvraagstukken geëvalueerd. Hierbij valt te denken aan het proces om tot schattingen te komen, zoals bij de grondexploitatie en de voorzieningen. Bij processen waarbij wij dat nodig achtten, hebben wij specialisten betrokken. Dit betrof de afgelopen jaren de grondexploitatie Laan van Decima en Zwemmerslaan. Wij kunnen ons vinden in de door de gemeente gekozen en gehanteerde schattingen en parameters (zie ook ‘Grondexploitatie’).
Grondexploitatie
•
Voor de grondexploitatie hebben wij het proces, de dossiervorming en de onderbouwingen beoordeeld waarop het management de geactualiseerde schattingen heeft gebaseerd. Wij hebben onder andere de realisatie en de geactualiseerde schattingen ultimo 2022 versus de schattingen in de jaarrekening 2021 geanalyseerd (‘backtesting’). Wij hebben onze werkzaamheden op de waardering van de grondexploitaties ultimo 2022 uitgevoerd met behulp van de inzet van onze specialisten van Deloitte Real Estate de afgelopen jaren (Laan van Decima en Zwemmerslaan).
•
Wij zijn van mening dat de waardering van de grondexploitatie op basis van de hiervoor beschreven werkzaamheden en bevindingen juist is en consistent is met voorgaand jaar.
•
De PGB-bestedingen over 2022 bedragen circa € 6,9 miljoen (2021: circa € 8,7 miljoen). U heeft ten aanzien van de PGB’s in 2021 een onderzoek laten uitvoeren door een extern bureau, waarbij in de vorm van o.a. huisbezoeken voor de Wmo nader inzicht verkregen wordt in de rechtmatige besteding van PGB-bestedingen en de kwaliteit van de geleverde zorg. Op basis van de uitkomsten van het onderzoek bent u in staat om (getrouw- en rechtmatigheids-)afwijkingen beter in beeld te brengen en merkt u niet de gehele stroom PGB-bestedingen als onzeker aan. Tevens bent u in staat om verbetervoorstellen te formuleren voor de interne beheersing van de PGB-bestedingen bij uw gemeente en service-organisatie SVB. De onzekerheden vallen onder onze rapporteringstolerantie. U heeft de beleidskeuze gemaakt om PGB’s in te perken en over te laten gaan naar zorg in natura. Uw verwachting is dat de resultaten van uw beleidskeuze prominenter zichtbaar wordt vanaf 2023 en verder door een verdere daling van de PGB’s.
•
U heeft diverse interne beheersmaatregelen geïmplementeerd om de prestatielevering van zorg in natura vast te stellen. Een van de maatregelen betreft het verkrijgen van een (goedkeurende) controleverklaring bij de (zorg)productieverantwoording van zorgaanbieders met besteding hoger dan € 100.000. U evalueert in lijn met de SDO- notitie (sectorcommissie decentrale overheden) voor uw eigen interne beheersing dat de prestatielevering voor zorgaanbieders met besteding groter dan € 100.000 als onzeker kwalificeren. Op basis hiervan identificeert u onzekerheden ten aanzien van prestatielevering bij de Jeugdzorg voor € 958.000 en WMO voor € 681.000. Wij komen tot dezelfde conclusie.
Sociaal domein
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW/9
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Naleving van de Europese Wij constateren dat de Europese aanbestedingsfout is toegenomen ten opzichte van vorig jaar en als gevolg van het aantal en de omvang van aanbestedingsregels onrechtmatigheden een blijvend aandachtspunt vormt voor uw interne beheersing. Uit de controle 2022 is een rechtmatigheidsfout gebleken van in totaal circa € 2,5 miljoen (2021: circa € 2,4 miljoen). De totale omvang van de fout ligt hiermee in lijn met vorig jaar. De kanttekening hierbij is dat met u met ingang van 2022 een aantal contracten als fout aanmerkt die ook in 2021 bestonden (en eveneens tot een fout hadden geleid). Op basis daarvan is de kwantitatieve omvang van de fout lager dan in boekjaar 2021. U heeft vanaf 2021 diverse verbeteracties ingezet gericht op de naleving van de Europese aanbestedingsrichtlijnen en controlewerkzaamheden uitgevoerd op de vanuit het boekjaar 2021 doorwerkende onrechtmatigheden. Verder zijn door u een spendanalyse en detailcontroles verricht. Wij hebben in aanvulling hierop zelfstandig controlewerkzaamheden verricht op de Europese aanbestedingsregels, en komen tot dezelfde conclusie.
U heeft de afgelopen jaren een aantal verbeteracties doorgevoerd, waaronder investering in kennis en bewustwording, evaluatie van bevindingen door afdelingsmanagers en afdeling Juridische Zaken, inhuur via raamcontracten en investering in contractbeheer, contractmanagement en contractenbank. Wij adviseren u dringend om de huidige niet-rechtmatige contracten nader te analyseren om ervoor zorg te dragen dat de geconstateerde onrechtmatigheden voorkomen worden. Wij benadrukken het belang van de reeds door u ingezette maatregelen en dringen aan op verdere maatregelen om fouten in de toekomst volledig te voorkomen. Overig
Pilot Rechtmatigheidsverantwoording Met ingang van 1 januari 2023 en voor het eerst bij de jaarstukken 2023 zal het college met de rechtmatigheids-verantwoording in de jaarstukken verantwoording afleggen over de rechtmatige besteding van de lasten aan de gemeenteraad. Wij hebben vastgesteld dat de aanpak van uw gemeente een solide basis biedt als basis voor de rechtmatigheidsverantwoording van het college. Uw gemeente toont via verbijzonderde interne controles aan dat: • De baten, lasten en balansmutaties voldoen aan de voorwaardencriteria. • De criteria van begrotingsrechtmatigheid zijn nageleefd. • Het M&O beleid is nageleefd. In hoofdstuk 4.6 ‘Pilot rechtmatigheidsverantwoording’ heeft uw college de uitkomsten van de pilot voor deze rechtmatigheidsverantwoording in het boekjaar 2022 opgenomen. Wij hebben aan de hand van onze volledig gegevensgerichte werkzaamheden vastgesteld wat de basis is geweest voor totstandkoming van de rechtmatigheidsverantwoording. Met de pilot en uitbreiding van uw interne controlewerkzaamheden bereidt u zich op de juiste manier voor op de implementatie volgend boekjaar. Last Vpb in de jaarrekening Uw gemeente is vanaf de invoering van de vennootschapsbelasting voor overheidsondernemingen (2016) in gesprek met de Belastingdienst over de toepassing van de vennootschapsbelasting, specifiek voor de onderwerpen grondexploitaties en reclame.
Voor de grondexploitaties is vastgesteld dat uw gemeente ‘door de ondernemerspoort gaat’ en hiermee een Vpb-plicht heeft, maar staat de aanvangsdatum ter discussie. Voor de verschuldigde vennootschapsbelasting over de opbrengsten uit grondexploitaties heeft daarom u eind 2022 een compromis voorstel gedaan aan de Belastingdienst, terwijl het definitieve oordeel van de Belastingdienst nog niet bekend is. In de jaarrekening 2022 is het compromis voorstel voor de grondexploitaties financieel verwerkt in een voorziening. De toevoeging aan deze voorziening ad € 1.150.000 loopt via de algemene baten en lasten en drukt op het resultaat van dit beleidsveld en bevat de ingeschatte afrekening over de afgelopen jaren (2016-2022). Hetzelfde bedrag is aan de reserve grondexploitatie onttrokken. In deze reserve had u reeds rekening gehouden met het Vpb-risico voor de grondexploitaties.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW/10
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring Onze opdracht is ongewijzigd uitgevoerd Met de opdrachtbevestiging heeft u ons opdracht gegeven tot het controleren van de jaarrekening 2022. Naast de opdrachtbevestiging zijn bepalend (geweest) voor onze controle: •
Het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (Bado).
•
Het normenkader financiële rechtmatigheid 2022 en 2023 gemeente Haarlem, dat op 13 oktober 2022 is vastgesteld door de gemeenteraad.
De reikwijdte van onze controle staat omschreven in de opdrachtbevestiging. Er is gedurende het verloop van de controle op geen enkele wijze sprake geweest van een beperking of wijziging in de reikwijdte van onze controle. Wij achten de reikwijdte van onze controle voor 2022 voldoende voor de doelstelling van onze controle. Toelichting uitgebreide controleverklaring De controleverklaring bij de jaarrekening heeft een belangrijke maatschappelijke functie. Daarin geeft de accountant namelijk weer of de jaarrekening een getrouw beeld geeft van de resultaten en financiële positie, en of de baten, lasten en balansmutaties rechtmatig tot stand zijn gekomen. Gebruikers van jaarrekeningen hebben aangegeven behoefte te hebben aan meer inzicht in de door de accountant ter zake uitgevoerde werkzaamheden. In onze controleverklaring van vorig boekjaar hebben wij, vooruitlopend op de wijziging van de Nadere Voorschriften Controle- en Overige Standaarden (de voorschriften voor het uitvoeren van een accountantscontrole), reeds een uitgebreidere tekst opgenomen in de controleverklaring bij uw jaarrekening. Dit jaar doen wij in het hoofdstuk ‘Informatie ter ondersteuning van ons oordeel’ in onze controleverklaring verslag over onze controleaanpak voor frauderisico’s, naleving van wet- en regelgeving, en de veronderstellingen inzake financiële risico’s in relatie tot de financiële positie.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Bij de jaarrekening 2022 van de gemeente Haarlem hebben wij een goedkeurende controleverklaring verstrekt Wij hebben de controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Haarlem uitgevoerd en hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor zowel getrouwheid als rechtmatigheid. Wij hebben niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot het vermogen en het resultaat Wij hebben tijdens onze controle niet-gecorrigeerde feitelijke afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze minimumdrempel, die van invloed zijn op het vermogen en/of het resultaat van de gemeente. Wij hebben deze niet-gecorrigeerde controleverschillen opgenomen in Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen. Wij hebben controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot rechtmatigheid De in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten, alsmede de balansmutaties over 2022, zijn in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand gekomen, in overeenstemming met de begroting en met de in de relevante wet- en regelgeving opgenomen bepalingen, zoals opgenomen in het normenkader 2022. Op basis van onze controlewerkzaamheden en de toelichting in de jaarrekening (hoofdstuk 4.7: ‘Begrotingsrechtmatigheid’) constateren wij dat de begrotingsoverschrijdingen niet meewegen in ons rechtmatigheidsoordeel.
Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot SiSa Wij hebben geen controleverschillen (fouten en/of onzekerheden) in de verantwoorde informatie in de SiSa-bijlage 2022 geconstateerd. Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot de Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) Wij hebben tijdens onze controle geen nietgecorrigeerde feitelijke afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze rapporteringsdrempel, die van invloed zijn op de WNT. Er zijn geen belangrijke wijzigingen in de verslaggevingsregels Significante verslaggevingsgrondslagen en de toepassing hiervan zijn belangrijk voor de presentatie van de financiële positie en de resultaten van uw gemeente. Daarnaast vereisen zij van het management het toepassen van oordeelsvorming ten aanzien van moeilijke, subjectieve en complexe posities, vaak vanwege de noodzaak om inschattingen te moeten maken over het effect van zaken die inherent onzeker zijn. De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van de gemeente zijn uiteengezet in de toelichting op de jaarrekening 2022, onder ‘Waarderingsgrondslagen’. Wij hebben het door het college en het ambtelijk management toegepaste proces met betrekking tot belangrijke verslaggevingspraktijken geëvalueerd, en hebben gegevensgerichte controlewerkzaamheden uitgevoerd.
Wij zijn van mening dat de verslaggevingsvraagstukken en de toegepaste inschattingen goed onderbouwd en redelijk zijn, en consistent zijn gebruikt.
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW/11
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring Wij zijn onafhankelijk van de gemeente Haarlem Ons zijn geen relaties bekend tussen Deloitte Accountants B.V. en haar zuster- en/of dochterondernemingen of de member firms van Deloitte Touche Tohmatsu Limited en hun respectievelijke zusteren/of dochterondernemingen en de gemeente, die naar ons professionele oordeel mogelijk van invloed kunnen zijn op onze onafhankelijkheid.
De programmaverantwoording vormt samen met de verplicht voorgeschreven paragrafen (over onder andere weerstandsvermogen en risicobeheersing, bedrijfsvoering en verbonden partijen) het jaarverslag.
Onze volledige onafhankelijkheidsbevestiging is te vinden in Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging.
Op basis van de Nederlandse wetgeving en de Nadere Voorschriften Controle- en Overige Standaarden (NVCOS) 720 is de accountant verplicht bepaalde werkzaamheden uit te voeren met betrekking tot het jaarverslag en de andere informatie die in de jaarstukken is opgenomen. Als onderdeel van dit vereiste hebben wij de volgende werkzaamheden uitgevoerd:
De grondslagen van de jaarrekening zijn aanvaardbaar
•
Wij hebben vastgesteld dat het jaarverslag de vereiste informatie bevat op basis van artikel 24 lid 2, artikel 25 en artikel 26 BBV.
•
Wij hebben, voor zover wij kunnen beoordelen, vastgesteld dat de verklaringen van het college van burgemeester en wethouders in het jaarverslag, en de andere informatie zoals opgenomen in de jaarstukken, verenigbaar zijn met de beweringen en verklaringen die in de jaarrekening zijn opgenomen.
•
Wij hebben vastgesteld dat de verklaringen in het jaarverslag overeenstemmen met de resultaten van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden.
De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van uw gemeente zijn uiteengezet in de waarderingsgrondslagen in de jaarrekening 2022. De grondslagen zijn toegepast met inachtneming van de voorschriften zoals opgenomen in het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten. De grondslagen zijn aanvaardbaar. Het jaarverslag is verenigbaar met de jaarrekening. De jaarstukken 2022 van uw gemeente bestaan uit: •
Het jaarverslag 2022 (programmaverantwoording en verplichte paragrafen).
•
De jaarrekening 2022 (balans met toelichting, overzicht van baten en lasten met toelichting en de SiSa-bijlage).
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW/12
Bevindingen jaarrekening
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente De vermogenspositie van uw gemeente is verbeterd Het BBV, de verslaggevingsregels voor gemeenten, maakt een duidelijk onderscheid tussen resultaatbepaling en resultaatbestemming. Alle baten en lasten dienen via het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening te lopen. Er mogen geen baten of lasten rechtstreeks in het eigen vermogen worden gemuteerd. De mutaties in het eigen vermogen vinden plaats door middel van de resultaatbestemming. Het gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten over het boekjaar 2022 bedraagt € 66 miljoen voordelig. Per saldo is tussentijds € 17 miljoen aan de reserves toegevoegd, zodat het uiteindelijk gerealiseerde resultaat over 2022 circa € 49 miljoen voordelig bedraagt. Dit resultaat is afzonderlijk vermeld onder het eigen vermogen in de balans.
Eigen vermogen (x € 1 miljoen)
2022
2021
2020
2019
Eigen vermogen per 1 januari
197
158
132
131
Tussentijdse resultaatbestemming
17
7
20
-/- 1
Gerealiseerd resultaat
49
32
6
2
Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten
66
39
26
1
Eigen vermogen per 31 december
263
197
158
132
In het overzicht hiernaast hebben wij de ontwikkeling van het eigen vermogen opgenomen. De omvang van het eigen vermogen bedraagt ultimo 2022 circa 33 % van het balanstotaal (ultimo 2021: 26% van het balanstotaal) en is verbeterd ten opzichte van 2021. Saldo baten en lasten Het feitelijke saldo van baten en lasten in een jaar is weergegeven als het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten. Daarnaast kent de gemeente het gerealiseerde resultaat. Dit is het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten plus of min de tussentijdse resultaatbestemming. Deze tussentijdse resultaatbestemming bestaat uit de onttrekkingen aan en stortingen in reserves gedurende het boekjaar. Deze mutaties in reserves vinden plaats op basis van door de gemeenteraad genomen besluiten. Het gerealiseerde resultaat is dus mede het gevolg van de eerdere politieke besluitvorming.
Exploitatieresultaat (x € 1 miljoen)
Wat het voorgaande concreet betekent voor uw gemeente hebben wij in het overzicht hiernaast weergegeven.
Bij: onttrekkingen aan reserves
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Totale baten
707
Totale lasten
-/- 641
Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten
66
Af: stortingen in reserves
-/- 59 42
Saldo mutaties reserves
-’- 17
Gerealiseerd resultaat
49
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW/14
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Het overzicht van baten en lasten over het boekjaar 2022 laat een voordelig gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten van € 66 miljoen zien, ten opzichte van een begroot voordelig saldo van € 18 miljoen (begroting na wijziging).
Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten (x € 1 miljoen)
De jaarrekening 2022 sluit – na verwerking van de mutaties in reserves – met een voordelig gerealiseerd resultaat van circa € 49 miljoen.
40
In de programmaverantwoording geeft het college per programma op hoofdlijnen een verklaring voor de gerealiseerde afwijkingen ten opzichte van de begroting na wijziging.
-
De gemeente heeft de belangrijkste verschillen toegelicht en heeft de financiële impact ervan in kaart gebracht. In de paragraaf Begrotingsrechtmatigheid van onze rapportage gaan wij nader in op de verschillen tussen de begrote en de werkelijke lasten in het kader van de begrotingsrechtmatigheid.
80 60
20 2019
2020
2021
2022
Mutaties in reserves (x € 1 miljoen) 20 (20) (40) (60)
2019
2020
2021
2022
Gerealiseerd resultaat (x € 1 miljoen) 60 40 20 -
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
2019
Interne beheersing
2020
2021
2022
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW/15
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Kengetallen voor gemeente Haarlem (begroot en werkelijk over de periode 2019-2022)
Solvabiliteit
40%
20%
10%
20%
5%
10%
0% 2019
2020
Begroot
2021
2022
-5%
20%
80%
15%
60%
10%
40%
5%
20%
0% 2020
Begroot
Bestuurlijke samenvatting
2021
2020
2021
2022
Werkelijk
Structurele exploitatieruimte
100%
2019
2019
Begroot
Werkelijk
Netto schuldquote
0%
De solvabiliteit geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Als sprake is van een forse schuld en veel eigen vermogen (totaal van algemene en bestemmingsreserves), hoeft een hoge schuld geen probleem te zijn voor de financiële positie. Hoe hoger de solvabiliteitsratio, hoe groter de weerbaarheid van de gemeente.
15%
30%
0%
Solvabiliteit
Grondexploitatiequote
2022
Werkelijk
-5%
2019
2020
Begroot
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
2021 Werkelijk
2022
Grondexploitatiequote De grondexploitatiequote geeft aan hoe groot de grondpositie (waarde van de grond) is ten opzichte van de totale baten van de gemeente. In de regel geldt: hoe hoger de grondexploitatiequote, hoe groter het risico dat de gemeente loopt. Netto schuldquote Hoe hoger de schuld, hoe hoger de netto schuldquote. De netto schuldquote weerspiegelt het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen en geeft een indicatie van de ‘druk’ van de rentelasten en aflossingen op de exploitatie. Structurele exploitatieruimte Voor de beoordeling van de financiële positie is ook van belang te kijken naar de structurele baten en lasten. Structurele baten zijn bijvoorbeeld de algemene uitkering uit het gemeentefonds en de opbrengsten uit de onroerende zaakbelasting. Dit kengetal geeft aan hoe groot de structurele exploitatieruimte is, doordat wordt gekeken naar de structurele baten en lasten en deze worden vergeleken met de totale baten. Een positief percentage betekent dat de structurele baten toereikend zijn om de structurele lasten (waaronder de rente en aflossing van leningen) te dekken.
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW/16
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Voorspellende waarde van uw begroting De jaarrekening 2022 sluit met een positief gerealiseerd resultaat van circa € 49 miljoen. De realisatie is beter in balans is met de begroting. Op basis van de jaarstukken zien wij dat dit positief resultaat hoofdzakelijk wordt veroorzaakt door autonome (incidentele) ontwikkelingen zoals de verhoging van de algemene uitkering volgens decembercirculaire en coronacompensatie voor boekjaar 2021. Dit sluit aan bij het landelijk beeld. De begroting is voor uw gemeente een belangrijk sturingsinstrument. Het is een kaderstellend document waarmee de gemeenteraad financiële en beleidsmatige kaders vaststelt waarbinnen het college haar beleid en doelen kan realiseren. De gemeenteraad heeft de focus gelegd op het realiseren van de gestelde doelen. U blijft aandacht houden om de realiteit hiervan in balans te brengen met de beschikbare capaciteit en mogelijkheden. Uit de jaarrekening blijkt dat in 2022 in het bijzonder de realisatiekracht voor investeringen is verhoogd (gerealiseerde investeringen van € 55 miljoen in 2022 ten opzichte van € 41 miljoen in 2021), met name op programma 5 Beheer en Onderhoud. De realisatie van investeringen blijft echter nog achter op begroting en is een blijvend aandachtspunt op basis van uw meerjarenprognose.
De komende kadernota is een natuurlijk moment om een beschouwing te doen van uw realisatiekracht.
Saldo baten en lasten | Begroting vs realisatie (x € 1 miljoen) 225 125 25 (75)
Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2021 2021 2022 2022
Baten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen) 800 700 600 500 400
Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2021 2021 2022 2022
Lasten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen) 800 700 600 500 400
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2021 2021 2022 2022
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW/17
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Het weerstandsvermogen is toegenomen Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de beschikbare weerstandscapaciteit en de benodigde weerstandscapaciteit op basis van de door de gemeente geschatte risico’s. Beiden zijn gemuteerd in 2022; de ratio weerstandsvermogen is met 1,0 toegenomen.
Uw weerstandscapaciteit van € 55,8 miljoen is toereikend in relatie tot de berekende risico’s van € 16,9 miljoen. Dit heeft het college inhoudelijk nader toegelicht in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag.
Beschikbare weerstandscapaciteit De door uw gemeente berekende beschikbare weerstandscapaciteit bedraagt € 55,8 miljoen (2021: € 34,2 miljoen). De beschikbare weerstandscapaciteit is toegenomen ten opzichte van voorgaand jaar. Benodigde weerstandscapaciteit De inventarisatie van risico’s – die in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag is opgenomen – geeft een indicatie van de financiële omvang van de belangrijkste (specifieke) risico’s, inclusief een schatting van de kans dat het geïdentificeerde risico zich voordoet, om daarmee de benodigde weerstandscapaciteit te kunnen bepalen. Daarbij geeft het college een doorlopend inzicht in de grootste risico’s (qua financiële impact en kans) voor uw gemeente, en is vermeld welke risico’s zijn vervallen en/of nieuw zijn geïdentificeerd. Ook is een inhoudelijke toelichting gegeven op nieuw gedefinieerde en gewijzigde risico’s in de top van de belangrijkste risico’s. Uw gemeente heeft op basis van deze risico-inventarisatie berekend wat de benodigde weerstandscapaciteit is. Het berekende bedrag voor specifieke risico’s bedraagt € 16,9 miljoen (2021: € 15,0 miljoen). Ten opzichte van 2021 is hiermee sprake van een toename van de gekwantificeerde risico’s met € 1,9 miljoen.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Weerstandscapaciteit (x € 1 miljoen) 60 50 40 30 20 10 -
2019
2020
2021
2022
Benodigde weerstandscapaciteit Beschikbare weerstandscapaciteit
Ratio weerstandsvermogen 4,00 3,00 2,00 1,00 -
2019
Interne beheersing
2020
2021
2022
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW/18
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Speerpunten auditcommissie Speerpunt: “Vooruitontvangen subsidies overheidslichamen”:
Vooruitontvangen subsidie
Stand 31-12-2022
Stand 31-12-2021
De omvang van de balanspost “Vooruitontvangen subsidies overheidslichamen” is de afgelopen jaren toegenomen naar € 34 miljoen. U vraagt ons om inzicht te verkrijgen in de samenstelling van dit bedrag, de reden van de toename en inzicht te verkrijgen in de taken en de planning van de gemeente om deze activiteiten uit te voeren.
SiSa C9 Woningbouwimpuls Europaweg
€ 7.090.000
€ 7.608.000
SiSa C9 Woningbouwimpuls Zuidwest
€ 7.406.000
€ 7.830.000
SiSa C9 Woningbouwimpuls Oostpoort
€ 5.924.000
€ 6.188.000
Wij hebben inzicht verkregen in de samenstelling van dit bedrag en de reden van toename (tabel hiernaast, ontleend aan de specificatie sluitend op de jaarrekening 2022). De reden van toename hangt samen met de toename van het aantal SiSa-regelingen (specifieke uitkeringen) vanuit het Rijk. De post is toegenomen als gevolg van ontvangen voorschotten voor deze uitkeringen die de komende jaren nog besteed moeten worden. Ruim 50% van de nog te besteden (vooruitontvangen) subsidie hangt samen met SiSa-regeling C9 Woningbouwimpuls. Dit zijn grote projecten waarover uw raad separaat geïnformeerd wordt over de allocatie van Rijkssubsidie, besteding en voortgang van de projecten. Om grip te houden op de uitnutting van deze subsidies stelt uw college voor om een bestemmingsreserve voor deze ontwikkelzones te vormen.
SiSa C9 Woningbouwimpuls Zijlweg
€ 3.079.000
€
SiSa Energie C32 Ventilatie in scholen C55 Energiearmoede C72 Aardgasvrij
€ 1.542.000 € 2.982.000 € 3.658.000
€ 2.109.000 € 0 € 0
SiSa Onderwijs Onderwijsachterstandenbeleid D14 Inhalen Covid-19 onderwijsvertragingen
€ 1.006.000 € 1.413.000
€ 1.212.000 € 701.000
€ 4.248.000
€ 2.989.000
€ 6.223.000
€ 4.030.000
€
942.000
€ 1.105.000
€ 45.513.000
€ 33.772.000
SiSa Overige subsidies (per 31-12-2022: 18 subsidies) Niet SiSa RIEC (Regionale Informatie- en Expertise Centra, bestrijding ondermijnende criminaliteit) Overige subsidies (per 31-12-2022: 26 subsidies) TOTAAL
0
Ruim de helft van de post bestaat uit subsidie Woningbouwimpuls, waarbij de bedragen gebaseerd zijn op het publiek tekort van de ontwikkelzones bij afronding. Deze subsidies kennen een lange looptijd tot ongeveer 2030-2032.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW/19
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) De voorraad onderhanden werk
•
De balanspost met de belangrijkste schattingen in de jaarrekening betreft de voorraad onderhanden werk, waaronder de bouwgronden in exploitatie (grondexploitatie). Deze balanspost is door het saldo ultimo 2022 ad € 10,6 miljoen, waarop een voorziening in mindering is gebracht van € 12,2 miljoen, relevant voor de accountantscontrole, maar ook door de schattingen die een rol spelen bij het ramen van de in 2023 e.v. nog te realiseren baten ad € 41,8 miljoen en lasten ad € 33,8 miljoen. De nog te realiseren baten en lasten vormen samen met de boekwaarde de basis voor de waardering in de jaarrekening, oftewel het verwachte resultaat bij afsluiting van de projecten. Dit leidt tot een voorziening indien het college verwacht dat het project verlieslatend is en tot (tussentijdse) winstneming bij een verwachte winst. Voor de waardering van grondexploitatie dient de gemeente per individueel project te bepalen of de gemeente de boekwaarde plus de in de toekomst nog te realiseren kosten en opbrengsten, naar beste schatting, terugverdient. Ultimo 2022 gaat het om 17 individuele projecten.
•
•
De risico’s voor de grondexploitaties zijn in essentie terug te brengen tot 5 P’s:
Programmering: in de afgelopen jaren hebben economische ontwikkelingen geleid tot belangrijke wijzigingen in vooral de woningbehoefte. Is er een kritische analyse gemaakt van de ‘mix’ van woningen (huur, koop, vrije kavels, appartementen, etc.) in de projecten, in relatie tot de huidige marktvraag in de gemeente? Prijs: de verkoopprijzen van woningen, en dus van grond, hebben langere tijd onder druk gestaan. Deze situatie is omgeslagen in een grote vraag naar woningen en grond, waardoor de grondprijs zich in een hoog tempo in positieve zin ontwikkelt. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke grondprijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de positieve marktontwikkelingen?
•
Plankosten: door de toenemende vraag naar woningen en dus naar bouwcapaciteit is sprake van een toenemende stijging van de bouwkosten. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke prijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de hierbij horende prijsontwikkelingen?
•
Parameters: zijn de parameters voor kosten en opbrengstenstijgingen opportuun, beredeneerd vanuit de huidige situatie en de best mogelijke inschatting van de toekomstige ontwikkeling van de grondprijzen en de plankosten?
De gemeente Haarlem schat ultimo 2022 in dat de totale omvang van de niet terug te verdienen kosten op de gehele grondexploitatie circa € 12,2 miljoen bedraagt (2021: € 12,1 miljoen). Hiervoor is een voorziening getroffen. Het controleproces van de waardering van de voorraad onderhanden werk
Planning: is de tijdsplanning van de projecten afgestemd op de (on)mogelijkheden in de markt. Immers, de marktbehoefte bepaalt welke projecten op welk moment te realiseren zijn.
Totale boekwaarde bouwgronden in exploitatie (x € 1 miljoen) 30,00 25,00 20,00 15,00 10,00 5,00 -
2019
2020
2021
2022
Ontwikkeling boekwaarde
Uit bovenstaand figuur blijkt dat de boekwaarde van de bouwgronden in exploitatie in 2022 verder is afgenomen ten opzichte van voorgaande jaren. De belangrijkste oorzaken hiervan zijn de verkoop van gronden bij de grondexploitatie Waarderpolder Noordkop ad 3,7 miljoen en Fietsznfabriek ad 6,5 miljoen. Daarnaast zijn investeringen en winstname van invloed op de boekwaarde, waardoor de boekwaarde per saldo beperkt afneemt ten opzichte van vorig boekjaar.
De 5 P’s vormen de basis voor de actualisatie van de grondexploitaties zoals opgenomen in uw paragraaf ‘Grondbeleid’.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW/20
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) Bij onze beoordeling van de door de gemeente gehanteerde veronderstellingen voor het actualiseren van de grondexploitaties – vooral de uitgangspunten voor planning (fasering), programmering en prijsbeleid, maar ook de parameters voor kosten- en opbrengstenstijging en de gehanteerde rekenrente (rente-omslagmethode), hebben wij het volgende in overweging genomen: •
Of de afzonderlijke veronderstellingen redelijk lijken, onderling afhankelijk en intern consistent zijn, en of de veronderstellingen redelijk lijken wanneer ze collectief of in samenhang met andere veronderstellingen worden beschouwd.
•
Of de veronderstellingen in de markt de waarneembare veronderstellingen op passende wijze weerspiegelen, met andere woorden: is er consistentie met de algemene economische omgeving en de economische omstandigheden in/bij de gemeente?
•
Of de veronderstellingen aansluiten op de (vastgestelde) plannen (besluiten) van de raad.
•
Of de veronderstellingen consistent zijn met de ervaringscijfers van de gemeente (met andere woorden: is historische informatie representatief voor toekomstige situaties?).
De grondexploitaties zijn door het college voor de jaarrekening 2022 opnieuw doorgerekend (geactualiseerd), en waar nodig zijn de verwachtingen bijgesteld, waarmee tevens is beoordeeld of het onderhanden werk in de jaarrekening op een juiste wijze is gewaardeerd, en of er mogelijk een (aanvullende) verliesvoorziening noodzakelijk is.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Tussentijdse winstneming In juli 2019 heeft de commissie BBV de notitie ‘Grondbeleid in begroting en jaarstukken’ gepubliceerd. Hierin is opgenomen dat gemeente voor tussentijdse winstneming de ‘Percentage Of Completion methode’ (POC-methode) moeten toepassen. Hierbij geldt dat gemeenten, indien aan een aantal voorwaarden is voldaan, tussentijds winst moeten nemen. Voor het toepassen van de POC-methode is het van belang dat uw gemeente het resultaat betrouwbaar kan schatten. Ook moet er sprake zijn van verkochte grond en gerealiseerde kosten. Op grond van de POC-methode heeft uw gemeente in het boekjaar 2022 voor € 5,2 miljoen aan tussentijdse winst genomen op de grondexploitatie (2021: € 3,6 miljoen). De winstname ziet voor 90,5% toe op grondexploitatie Fietsznfabriek, de gronden voor de herontwikkeling van het terrein zijn in 2022 verkocht aan een ontwikkelaar. Belangrijkste bevindingen inzake waardering grondexploitaties Als onderdeel van de controle van de waardering van de bouwgronden in exploitatie voeren wij een risicoanalyse uit ter bepaling van het risicoprofiel van de individuele grondexploitaties en de hierdoor bestaande kans op een materiële fout in de waardering ervan.
Hierbij betrekken wij de huidige boekwaarde, het geprognosticeerde resultaat, en de aard en omvang van de nog te realiseren baten en lasten (liggen hier bijvoorbeeld al contracten of overeenkomsten aan ten grondslag of niet). Naast de hiervoor genoemde elementen spelen bij de risicoclassificatie van de individuele projecten ook de aard van het project, de programmering en de doorlooptijd een belangrijke rol.
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Zo zorgt binnenstedelijke herstructurering normaliter voor een grotere complexiteit, doordat de gemeente de bestaande ruimte herontwikkelt en dit type projecten hierdoor (financieel gezien) gevoeliger is voor risico’s dan volledig nieuw uit te leggen locaties. Een langere doorlooptijd van de projecten zorgt voor een hoger risicoprofiel, doordat de schatting van kosten en opbrengsten van de projecten subjectiever is naarmate de doorlooptijd toeneemt. Op grond van onze risicoanalyse hebben wij geconcludeerd dat de grondexploitaties Waarderpolder Laan van Decima en Schalkwijk Zwemmerslaan de belangrijkste projecten binnen uw gemeente zijn, waarbij wij de grondexploitatie Zwemmerslaan voor bij controle 2021 hebben geanalyseerd en – waar wij dat noodzakelijk achten op grond van onze professionele oordeelsvorming – geselecteerd voor nadere controle. Van dit project hebben wij de aannemelijkheid van de nog te realiseren kosten en opbrengsten getoetst en is tevens de getroffen verliesvoorziening of de verantwoorde (tussentijdse) winstneming gecontroleerd. Tevens hebben wij in voorgaande jaren voor de grondexploitatie Laan van Decima en Zwemmerslaan specialisten ingeschakeld bij het beoordelen van de toepassing van de juiste methodiek, de aannames, de berekeningen en de consistente toepassing van de betrokken modellen, specifiek ten aanzien van de planning, programmering en prijs.
U heeft aangegeven dat het vigerend plan dat is opgenomen in de grondexploitatie in de toekomst naar alle waarschijnlijkheid niet op de manier, zoals nu voorzien wordt, zal worden uitgevoerd. Het bestemmingsplan dient te worden gewijzigd om deze of een vergelijkbare ontwikkeling mogelijk te maken. Deze observatie is niet van invloed op de financiële cijfers in de jaarrekening 2022 en onze controle.
Bijlagen
23069FE4D6/YW/21
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2022 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt Wij hebben op grond van de door ons verrichte werkzaamheden inzake de waardering van de grondexploitaties vastgesteld dat uw gemeente: •
Beschikt over actuele ramingen van de nog te realiseren baten en lasten.
•
Beschikt over een deugdelijke onderbouwing van de gehanteerde uitgangspunten in de grondexploitaties.
•
Zo nodig externe deskundigheid heeft ingeschakeld ter onderbouwing van de geraamde grondprijzen en grondopbrengsten.
•
Een niet onaannemelijk niveau heeft bepaald van de nog te maken plan- en civiele kosten.
De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2022 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt. Verder merken wij volledigheidshalve op dat wij voor de waardering van de grondexploitatie per 31 december 2022 de per die datum vastgestelde projectkaders en genomen besluiten betrokken hebben bij de controle van de waardering. Er is geen rekening gehouden met de effecten van eventuele toekomstige, nog vast te stellen, ambities van uw gemeente.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
23069FE4D6/YW/22
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Begrotingsrechtmatigheid
Het systeem van budgetbeheer en -bewaking moet waarborgen dat de lasten binnen de begroting blijven en het college belangrijke wijzigingen of dreigende overschrijdingen tijdig meldt aan de gemeenteraad, zodat zij hierover tijdig (binnen het begrotingsjaar) een besluit kan nemen. Een systeem met onvoldoende waarborgen voor tijdige melding aan de gemeenteraad van budgetoverschrijdingen heeft het risico in zich dat het college inbreuk maakt op het budgetrecht van de gemeenteraad. Het begrotingscriterium is verder verfijnd en uitgewerkt in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de Commissie BBV. Het overschrijden van de begroting is altijd onrechtmatig, maar hoeft de accountant niet in alle gevallen mee te wegen in zijn rechtmatigheidsoordeel. De kostenoverschrijdingen moeten dan wel goed herkenbaar in de jaarrekening zijn opgenomen en zijn in te delen in de categorieën als genoemd in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de commissie BBV.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Lastenoverschrijdingen (x € 1 miljoen) 8 4 (4) (8) (12) (16) Duurz. Stedelijke Vernieuwing Beheer en Onderhoud Burger, Bestuur en Veiligheid Algemene Dekkingsmiddelen
Naast de controle op de rechtmatige totstandkoming van de baten, lasten en balansmutaties in de jaarrekening 2022, hebben wij een controle uitgevoerd op de begrotingsrechtmatigheid. De toe te passen normen voor het begrotingscriterium zijn gebaseerd op de artikelen 189, 190 en 191 van de Gemeentewet en moet de gemeenteraad zelf nader invullen en concretiseren. Dit gebeurt met het vaststellen van de begroting en via de financiële verordening ex artikel 212 van de Gemeentewet.
In de figuur hieronder hebben wij de programma’s met een lastenoverschrijding opgenomen.
Werk en Inkomen
Begrotingsoverschrijdingen zijn adequaat toegelicht in de jaarrekening
Maatschappelijke participatie Ondersteuning en Zorg
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Haarlem
Kredietoverschrijdingen Kredietoverschrijdingen vereisen conform de Kadernota Rechtmatigheid van de commissie BBV – vergelijkbaar met kostenoverschrijdingen in het overzicht van baten en lasten – autorisatie van de gemeenteraad. Indien een overschrijding niet door de raad is geautoriseerd, is deze strikt genomen onrechtmatig. Afspraken hierover tussen de gemeenteraad en het college kunnen zij nader vastleggen in de financiële verordening ex art. 212 Gemeentewet. Wij verwijzen naar de analyse begrotingsrechtmatigheid zoals opgenomen in het hoofdstuk 4.7 ‘Begrotingsrechtmatigheid’ in de jaarstukken. Hierin licht de gemeente een tweetal overschrijdingen toe op de investeringskredieten van gezamenlijk € 349.000. NB. Het totaal van de overschrijdingen is lager dan de door u gestelde rapporteringstolerantie en de grens die wij hanteren voor fouten die meewegen in ons oordeel. De overschrijdingen wegen daarom niet mee in ons oordeel en hebben geen gevolgen voor de strekking van het rechtmatigheidsoordeel in de controleverklaring.
Wij verwijzen voor een inhoudelijke analyse van en toelichting op deze overschrijdingen naar de analyse begrotingsrechtmatigheid zoals opgenomen in het hoofdstuk 4.7 ‘Begrotingsrechtmatigheid’ in de jaarstukken. Hiermee legt het college aan de gemeenteraad verantwoording af over de begrotingsrechtmatigheid van de lasten over 2022. Alle begrotingsoverschrijdingen zijn geclassificeerd als kostenoverschrijdingen die geheel of grotendeels worden gecompenseerd door direct gerelateerde opbrengsten. Deze overschrijdingen zijn onrechtmatig, maar wegen niet mee in ons oordeel.