4 Bijlage B - Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
Tekst van het document
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
1 Inhoud 1
Inleiding ..............................................................................................................3
2
De energietransitie in Haarlem. ......................................................5
3
Hoe is deze aanpak tot stand gekomen?.................................6
4
Van idee tot buurtinitiatief............................................................... 11
5
Tot slot. .............................................................................................................. 19
1.1 1.2 1.3 1.4
Aanleiding Doel Scope Het grondwerk voor de aanpak
3 4 4 4
2.1 Urgentie en opgave 2.2 Transitievisie Warmte 2.3 Haarlemse Buurtinitiatieven
5 5 5
3.1 Lessen van andere buurtinitiatieven in Nederland 3.2 Interviews 3.3 Werksessies 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8 4.9
Structuur en ondersteuning voor buurtinitiatieven Pre-initiatieffase Initiatieffase Definitie & ontwerpfase Voorbereidingsfase Realisatiefase Energiefase De fases in het kort Afwegingskader
6 7 10 11 13 14 15 15 16 16 17 18
Bijlagen. ...................................................................................................................... 20
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
2
1 Inleiding 1.1 Aanleiding De energietransitie is een gezamenlijke opgave van overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties en inwoners. Deze transitie is nodig
om klimaatverandering tegen te gaan. De gemeente Haarlem wil in 2040 aardgasvrij zijn. Het is een uitdagend doel, omgeven door onzekerheden, dat we alleen halen als inwoners en gemeente
samenwerken. In de beleids- en uitvoeringsplannen, zoals de Transitievisie Warmte (TVW) en de Routekaart Duurzaamheid, speelt samenwerking met inwoners en ruimte voor buurtinitiatieven dan
ook een belangrijke rol. Buurt bewoners weten immers het beste wat er in hun buurt speelt. Door inwoners en lokale initiatieven te betrekken, ontstaat draagvlak voor de energietransitie. Ook zorgt het voor een verscheidenheid aan ideeën en warmteoplossingen. De gemeente Haarlem is heel blij dat er initiatiefnemers zijn die zich inzetten voor het verduurzamen van hun buurt en het enthousias meren van medebewoners. En inwoners nemen steeds vaker het initiatief bij de energietransitie. Dat samenwerking vruchten afwerpt, is in Haarlem al in verschillende buurten te zien. Zoals in het Ramplaankwartier, waar een groep bewoners de wijk aardgasvrij wil maken met een zonnewarmtenet (Zonnewarmte.NL Ramplaankwartier). Het plan, het technisch ontwerp en het bedrijfsplan zijn klaar en grotendeels in samenwerking met de gemeente opgesteld. Dit is het eerste buurtinitiatief dat op deze manier is ondersteund door de gemeente, en heeft het veel waardevolle lessen opgeleverd. Onder
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
3
andere wat betreft de benodigde ondersteuning in verschillende fases, samenwerkingsvormen en financiering. De gemeente wil buurtinitiatieven slim ondersteunen met een basisaanpak die waar nodig aangepast kan worden aan de specifieke wensen van de initiatieven. Het toenemend aantal georganiseerde bewoners en initiatieven vraagt om een heldere en transparante aanpak. Dit plan maakt inzichtelijk wanneer en hoe de gemeente buurtinitiatieven ondersteunt.
1.2 Doel
Met deze aanpak wil de gemeente Haarlem samen met bewoners: • Heldere en concrete handvatten bieden voor alle betrokken partijen om buurt initiatieven die bijdragen aan de energietransitie te versnellen en versterken. • Bestaande en nieuwe buurtinitiatieven verbinden om synergie te krijgen. • Mogelijkheden en beperkingen in kaart brengen, zodat niet telkens opnieuw het wiel hoeft te worden uitgevonden.
• Interne en externe processen stroomlijnen zodat een buurtinitiatief beter haar weg weet te vinden binnen de gemeentelijke organisatie.
1.3 Scope
We beseffen dat niet elke bewoner hetzelfde is. Sterker nog, er zijn grote verschillen tussen de bewoners in Haarlem. De gemeente Haarlem ondersteunt verschillende doelgroepen binnen de energietransitie dus op een manier die bij hen past. Denk hierbij aan een aanpak speciaal voor VvE’s, een voor inwoners met energiearmoede en weer aan andere aanpak voor particuliere (ver)huurders. De Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie richt zich uitsluitend op inwoners die samen, als buurtinitiatief, aan de slag willen met het verduurzamen van hun buurt en waarbij bewoners de kar trekken. Dat betekent dat de initiatiefnemers niet alleen meedenken, maar ook meedoen en meebeslissen. De Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie bestaat naast het algemene participatiebeleid van de gemeente. Dat beleid gaat over bredere participatie, want natuurlijk worden de inwoners van Haarlem geregeld betrokken
bij onderwerpen zoals de energietransitie.
cv-ketels door warmtepompen of aansluitingen op een warmtenet.
Met de energietransitie bedoelen we alle maatregelen die bijdragen aan het verminderen van de warmtevraag of die de overstap naar aardgasvrij wonen mogelijk maken. Enkele voorbeelden zijn het collectief isoleren van woningen, het collectief vervangen van
Deze Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie is onderdeel van de Uitvoeringsagenda Haarlemse Transitievisie Warmte. Na evaluatie (jaarlijks) wordt deze aanpak in samenwerking met bewoners waar nodig herzien of aangevuld. De aanpak buurtinitiatieven beweegt zo mee met recente ontwikkelingen en inzichten.
1.4 Het grondwerk voor de aanpak
Interviews met internen Interviews met externen Onderzoek landelijke initiatieven Wet- en regelgeving
Interne en externe werksessies
Concept aanpak buurtinitiatieven
Deze Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie is stapsgewijs tot stand gekomen in samenwerking met ingenieursbureau Sweco. Om tot de aanpak te komen is er informatie verzameld over de rol en organisatie van buurtinitiatieven in de energietransitie. Daarna zijn de bestaande initiatieven geïnterviewd, net als de relevante medewerkers van de gemeente Haarlem. Dit heeft tot een concept aanpak geleid, die in werksessies is voorgelegd aan de betrokkenen. Voor meer informatie over de hoe de aanpak tot stand is gekomen, verwijzen we graag naar h oofdstuk 3.
Definitieve aanpak buurtinitiatieven
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
4
2 De energietransitie in Haarlem 2.1 Urgentie en opgave Het klimaatprobleem is urgent. Door de snelle opwarming van de aarde ontstaan er voedseltekorten, bosbranden, overstromingen en orkanen. Diersoorten sterven uit en mensen vluchten voor de gevolgen van klimaatverandering. Om het tij te keren, kunnen we niet snel genoeg iets doen. In de wereld, maar juist ook in onze gemeente. Haarlem wil een duurzame, sociale en toekomstbestendige stad zijn. Met de ambitie om in 2040 van het aardgas af te zijn, staat de gemeente voor de opgave om de komende twintig jaar ongeveer 76.000 woningen en 11.000 andere gebouwen van het aardgasnet los te koppelen. De gemeente heeft als tussendoel gesteld om in 2030 ten minste 60% minder CO2 uit te stoten ten opzichte van 2017.
2.2 Transitievisie Warmte
In 2021 is de Transitievisie Warmte (TVW) vastgesteld (zie volgende pagina). Dit beleidsdocument geeft richting aan de uitvoering van de energietransitie in Haarlem
voor de komende jaren. De keuzes in deze transitievisie zijn gemaakt vanuit de uitgangspunten duurzaamheid, betaalbaarheid, betrouwbaarheid en ‘samen met de stad’. Ruim 800 Haarlemmers hebben hierbij meegedacht door het bijwonen van bewonersbijeenkomsten en expertsessies en het invullen van een online vragenlijst. Elke twee à vijf jaar wordt de TVW aangepast aan de nieuwste inzichten. In 2025 krijgt de TVW ook weer een update met daarin een gedetailleerder beeld van de voorkeursoplossing per buurt. In de Routekaart Duurzaamheid zijn de ambities voor CO2-reductie voor de gebouwde omgeving aangescherpt. In de uitvoerings agenda zijn de projecten uitgelicht die komende jaren tot 2030 worden uitgevoerd om bij te dragen aan het einddoel Haarlem Aardgasvrij in 2040. In de uitvoeringsagenda staat het doel om 15 buurtinitiatieven te realiseren tot 2030. Deze aanpak levert daaraan een bijdrage en valt direct onder de uitvoeringsagenda.
2.3 Haarlemse Buurtinitiatieven De buurtinitiatieven die in 2021 actief waren, zijn op de kaart uit de TVW weergegeven. Sindsdien zijn er meerdere initiatieven bijgekomen en andere minder actief geworden. Op het moment van schrijven zijn er in Haarlem zo’n 9 buurtinitiatieven actief. De meeste richten zich op bewust wording en isolatie. Tot nu toe heeft de gemeente op verschillende manieren ondersteuning geboden. Zo is er procesbegeleiding geboden voor een collectieve inkoopactie, zijn er onderzoeken gedaan naar specifieke warmteoplossingen voor een buurt, rapporten opgesteld voor modelwoningen om bijvoorbeeld kosten en inpasbaarheid in kaart te brengen, het organiseren van bijeenkomsten om bewustwording en kennis te vergroten, et cetera. Het bieden van ondersteuning was altijd maatwerk en werd per buurtinitiatief per moment vastgesteld. Deze aanpak bouwt voort op deze ervaringen binnen de gemeente
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
Haarlem, maar biedt initiatiefnemers meer houvast en transparantie: wanneer wordt welke ondersteuning geboden, en onder welke voorwaarden?
5
3 Hoe is deze aanpak tot stand gekomen?
Nederland telt nu al meer dan 75 buurtinitiatieven in de energietransitie, en dit aantal blijft groeien. De aard, omvang en manieren van ontwikkeling lopen uiteen, maar de fasen die deze initiatieven doorlopen zijn vergelijkbaar. Deze aanpak volgt op hoofdlijnen de geïdentificeerde fasen en sluit tegelijkertijd aan bij de processen van de gemeente Haarlem. Daarnaast is er gekeken naar de (praktische) lessen die zijn geleerd door andere buurtinitiatieven in de energietransitie, onder andere de 20 praktijklessen die de Participatiecoalitie verzamelde (een samenwerkingsverband van
maatschappelijke organisaties die willen dat bewoners, marktpartijen en gemeenten op gelijke voet werken aan de energietransitie). Alle 20 lessen zijn te vinden in bijlage 1, de belangrijkste die van toepassing zijn op deze aanpak zijn:
• Een externe onafhankelijke kwartiermaker of omgevingsmanager wekt vertrouwen en werkt als smeerolie tussen professionals en bewoners. Deze persoon kan bijvoorbeeld via een subsidie vanuit de gemeente worden aangesteld.
• Communicatie tussen initiatiefnemers en gemeente is zeer belangrijk. Het helpt heel erg om te werken met een vast aanspreekpunt en de lijnen kort te houden.
• Betrek organisaties zoals Energie Samen en Klimaatstichting Hier, die ervaring hebben met de begeleiding van landelijke initiatieven.
• De focus bij buurtinitiatieven ligt op het samen doen, met de gemeente en bewoners. Initiatiefnemers moeten niet het gevoel hebben dat ze er alleen voor staan.
• Een planning met meerdere beslismomenten maakt het proces voor alle betrokken partijen overzichtelijk en zorgt voor een heldere besluitvorming.
Foto: Jur Engelchor
3.1 Lessen van andere buurtinitiatieven in Nederland
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
• Richt je niet alleen op aardgasvrij, maar ook op het isoleren van woningen. Naast deze algemene analyse van buurtinitiatieven in Nederland zijn enkele initiatieven in meer detail onderzocht, waaronder buurt initiatieven in Arnhem, Everdingen, Utrecht, Terheijden, Heeg en Wageningen. Ter illustratie zijn de voorbeelden van de gemeente Wageningen en Utrecht opgenomen in bijlage 2. Enkele belangrijke conclusies zijn verwerkt in deze aanpak. Buurtinitiatieven zijn waardevolle partners in de energietransitie. Ze hebben een groot potentieel om draagvlak te vergroten doordat ze de buurt kennen en weten wat er speelt. Ze kunnen kosten besparen door hun vrijwillige inzet en kennis van de lokale situatie. Maar het zijn geen werknemers van de gemeente en ze moeten niet te veel druk opgelegd krijgen, anders kunnen vrijwilligers afhaken. Buurtinitiatieven hebben een gelijkwaardige positie nodig in de samenwerking met gemeenten
6
en andere partijen. Ze hebben een sterke behoefte aan duidelijke kaders, financiële ondersteuning, transparantie en inspraak. Ze moeten ook erkend worden als mede-regisseur van de energietransitie en niet alleen als inspreker of meedenker. Bij het opschalen van initiatieven moeten we er goed op letten dat de wensen en behoeften van de buurt duidelijk worden vertegenwoordigd. Tot slot is het belangrijk dat initiatieven van elkaar leren en hun kennis en ervaring delen.
3.2 Interviews
Er zijn in totaal elf interviews afgenomen. Dit zijn vijf gesprekken met buurtinitiatieven geweest en
zes gesprekken met relevante afdelingen binnen de gemeente. In de gesprekken is informatie opgehaald als ideeën, wensen en aandachtspunten. Hieronder een korte afdronk van deze interviews. Interviews binnen de gemeente (interne interviews) Binnen de gemeente is gesproken met afdelingen die betrokken zijn bij buurtinitiatieven waaronder team warmte, de afdeling Vergunningen, Toezicht en Handhaving (VTH), afdeling Omgevingsbeleid (OMB), afdeling Juridische Zaken, de gebiedsverbinders (onderdeel van gebiedsteams), het subsidiebureau en de bestuursadviseurs.
Uit de interne interviews bleek dat er behoefte is aan: • Een helder afwegingskader, waarin duidelijk wordt of én hoe een buurtinitiatief wordt ondersteund. Tegelijkertijd moet er ruimte zijn voor maatwerk. • Duidelijkheid over de rol en verantwoordelijkheid van de initiatiefnemers en de gemeente. Dit resulteert in een effectievere interne en externe samenwerking. • Een aanpak voor het hele proces, van de initiatieffase tot aan de realisatiefase, inclusief de bijbehorende stappen en rollen. • Tijdige toetsing aan juridischeen beleidskaders. Zo wordt voorkomen dat tijd en andere middelen worden geïnvesteerd in een onhaalbaar initiatief. • Periodieke betrokkenheid van bestuursadviseurs bij belangrijke afwegingen en beslismomenten om het begrip en de kennis te vergroten. • Interne communicatie over de voortgang van een buurtinitiatief. Zo kan tijdig de benodigde capaciteit gereserveerd worden.
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
• Heldere keuzes over de rol van de gemeente in het ondersteunen van buurtinitiatieven (deze aanpak geeft daartoe een eerste aanzet). • Transparantie en een eerlijke verdeling van de middelen. Zo is duidelijk welke tijdbesteding en budgetten beschikbaar zijn voor de ondersteuning van buurtinitiatieven. Conclusies rol betrokken afdelingen gemeente Een van de conclusies van de interne interviews is dus dat er verschillende teams en afdelingen betrokken zijn. De rol van deze collega’s is uiteenlopend en kan ook verschillen per fase in het ontwikkeltraject. Niet elke afdeling is in elke fase betrokken. Afdelingen en teams die o.a. betrokken zullen worden zijn team warmte, afdeling OMB, de gebieds verbinders en het subsidiebureau. Het initiatief heeft één aanspreekpunt binnen de gemeente, dit is een beleidsmedewerker buurt initiatieven energietransitie werkzaam binnen team duurzaamheid. Dit aanspreekpunt verzorgt, waar nodig, de afstemming met andere relevante afdelingen binnen de gemeente.
7
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
8
Interviews met buurtinitiatieven • Zonnewarmte.NL Ramplaankwartier: de initiatiefnemers hebben als doel om buurt bewoners aan te laten sluiten op een zonnewarmtenet. Het realiseren van het warmtenet is een samenwerking tussen de gemeente en initiatiefnemers waarbij de initiatiefnemers de kar trekken.
het delen van kennis middels energiecoaches. • DuurSaam Houtvaartkwartier: de initiatiefnemers helpen bewoners bij het opstellen van een duurzaamheidsplan, ondersteunen via energiecoaches en willen collectieve inkoopacties gaan verzorgen.
De belangrijkste conclusies uit de interviews met buurtinitiatieven zijn: • Er is behoefte aan meer mogelijkheden om onderling kennis uit te wisselen tussen initiatiefnemers, zowel online als offline. Zij willen elkaar helpen en hebben veel dezelfde vragen.
• Er is behoefte aan een langdurige financiële bijdrage om buurtinitiatieven vanaf het begin te ondersteunen en zekerheid te bieden over een langere tijd. Zo kunnen de initiatiefnemers professionele ondersteuning inzetten maar ook zelf als initiatief professionaliseren. • Er is behoefte aan open gesprekken met de gemeente over ontwikkelingen in de openbare ruimte in buurt. Dit helpt om beter te bepalen waarop de initiatiefnemers kunnen aanhaken en maakt een overkoepelende aanpak mogelijk.
• Duurzaam Garenkokerskwartier: de initiatiefnemers hebben een buurtcoöperatie in Garenkokerkwartier opgericht voor een collectieve verduur zamingsaanpak. Zij hebben een zonnestroomdak gerealiseerd maar naast duurzaamheid organiseert het initiatief ook sociale activiteiten
• Er is behoefte aan het beschikbaar stellen van data en informatie over de woningen. Dit is nodig om een goed en onderbouwd plan en ontwerp op te stellen.
• Groene Planeet: de initiatiefnemers hebben als doel om het energieverbruik in de Planetenwijk te verminderen door gezamenlijk woningen te isoleren.
• Er is behoefte aan informatie over hoe initiatiefnemers een organisatie op kunnen zetten en om twijfels over het oprichten daarvan weg te nemen. Het professionaliseren is belangrijk om initiatieven verder te ontwikkelen.
• De Groene Kroon: de initiatiefnemers hebben een buurtvereniging in Bosch en Vaart en Koninginnebuurt opgericht die zich richt op bewustwording, het (collectief) isoleren van woningen en
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
9
• Er is behoefte aan een heldere langetermijnvisie van de gemeente op de warmte oplossing voor hun buurt. Dit geeft duidelijkheid over de koers en bepaalt welke investeringen nodig, wenselijk en haalbaar zijn. • Er is behoefte aan bijeenkomst ruimten in de buurt, zodat buurtinitiatieven en bewoners gemakkelijker kunnen ontmoeten. Fysiek bij elkaar komen wordt als belangrijk ervaren voor de samenwerking en kennisdeling. • De ervaring van alle partijen is dat de samenwerking tussen initiatiefnemers en de gemeente goed verloopt. Wel is er behoefte aan een duidelijkere rolverdeling tussen de initiatiefnemers en de gemeente. De initiatiefnemers zijn erg blij dat de aanpak buurtinitiatieven energietransitie er komt en de faciliterende rol die de gemeente neemt in de samenwerking.
3.3 Werksessies Om de concept aanpak te toetsen en eventuele aanvullende input op te halen zijn fysieke werksessies georganiseerd. Bij de interne werksessie waren collega’s van verschillende afdelingen aanwezig waarbij eerder ook al de interviews zijn afgenomen. Bij de externe werksessie is gesproken met verschillende buurtinitiatieven in Haarlem. Bij een aantal van deze initiatiefnemers was eerder al een interview afgenomen. De belangrijkste wensen en observaties die uit deze werksessies kwamen zijn:
• Het faciliteren van een “buurt initiatieven-platform” - een plek en organisatie waar initiatieven kunnen uitwisselen, samen op kunnen trekken en mogelijk in de toekomst ook opdrachten kunnen uitvoeren. Een laagdrempelige startvorm heeft de voorkeur. • Een verdere aanscherping van de spelregels en het afwegingskader.
• Meer aandacht voor de beschikbare capaciteit bij verschillende afdelingen binnen de gemeente om te voorkomen dat de gemeente wordt overvraagd. • Meer duidelijkheid over de rol van afdelingen in de ondersteuning van initiatieven.
Onderscheid maken tussen het ontwikkeltraject en de ondersteuning van collectieve isolatiemaatregelen en individuele en collectieve warmteoplossingen. • Deze aanpak gaat meer dan alleen over het opleveren van meetbare resultaten. Het gaat ook over de manier van samenwerken, het bevorderen van bewustwording en sociale cohesie.
Werksessie met initiatiefnemers in de energietransitie.
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
10
4 Van idee tot buurtinitiatief 4.1 Structuur en ondersteuning voor buurtinitiatieven
delen, ervaringen uit te wisselen en te netwerken, met als doel synergie te creëren en efficiënter te werk te kunnen gaan. Via het platform zullen er instrumenten beschikbaar worden gesteld waarmee buurt initiatieven kunnen ontwikkelen en uiteindelijk een volledig buurtplan kunnen opstellen. Dit buurtplan wordt ingediend bij de gemeente voor verdere ondersteuning, zoals de inbreng van kennis, expertise of middelen. Aangezien het duurzame buurtinitiatieven-platform een nieuw concept is, wordt dit nog verder uitgewerkt en ontwikkeld door de initiatieven en de gemeente om samen tot een gepaste invulling van het platform te komen. De gemeente zal dit platform (financieel) ondersteunen.
Ondersteuning van buurtinitiatieven De gemeente heeft de intentie om alle buurtinitiatieven ondersteunen die bijdragen aan de energietransitie. Inwoners van Haarlem kunnen op elk moment een buurtinitiatief opstarten en aandragen bij de gemeente. Echter, de kracht van een buurtinitiatief is dat het wordt gedragen door bewoners uit de buurt. Het is daarom belangrijk dat er voldoende draagvlak is voor een buurtinitiatief om de capaciteit en middelen beschikbaar voor buurtinitiatieven niet te besteden aan individuele bewoners. Voor bewoners die in collectief verband willen verduurzamen en hierin de buurt willen meenemen stellen we de ondersteuning beschikbaar die we toelichten in deze aanpak. Op de volgende pagina’s is uitgewerkt hoe dit eruit ziet: welke ondersteuning de gemeente in welke fase kan bieden en welke voorwaarden daaraan verbonden zijn.
Mogelijke richtingen voor het buurtinitiatief Het duurzame buurtinitiatieven-platform De gemeente Haarlem wil (een deel van) de ondersteuning van buurtinitiatieven organiseren via
een zogenoemd duurzaam buurt initiatieven-platform. Dit platform, dat wordt opgericht voor en door buurtinitiatieven, biedt zowel bestaande als nieuwe initiatieven de mogelijkheid om kennis te
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
De aanpak ondersteunt initiatieven die aan de slag willen met bewustwording, energiebesparende maatregelen en (collectieve inkoop van) individuele warmte oplossingen. Een initiatief kan
11
kiezen voor één van deze richtingen, maar een combinatie is ook mogelijk (zie onderstaand figuur). Als een initiatief streeft naar een collectieve warmteoplossing (zoals een warmtenet), dan valt dat buiten deze aanpak. De gemeente zal dan in gesprek gaan met dit initiatief om tot een op maat gemaakte aanpak te komen. Waarop kan het buurtinitiatief zich richten? • Bewustwording: het buurt initiatief richt zich op het vergroten van kennis en betrokkenheid rondom duurzaamheid in de buurt. Het doel is om bewoners bewust te maken van energiebesparing, verduurzaming en hun eigen rol hierin. Denk hierbij aan het organiseren van informatieavonden, het aanbieden van een energiecoach, inzetten van een mobiele showroom, buurtcompetities en het organiseren van routes door de buurt of kijkdagen. • Energiebesparende maatregelen: het buurtinitiatief richt zich op het (gezamenlijk) doorvoeren van fysieke maatregelen in woningen om energieverbruik te verminderen. Het gaat hierbij om
concrete stappen die bewoners kunnen nemen om hun huizen energiezuiniger te maken, zoals isolatie en het installeren van zonnepanelen. Het buurt initiatief helpt bij het gezamenlijk organiseren hiervan. Denk hierbij aan onderzoek naar advies voor meest passende isolatiemaatregelen voor de woningtypen in de buurt, het collectief inkopen van isolatiemaatregelen, het opleiden van energiecoaches met kennis van woningen uit de buurt en gezamenlijke legplannen maken voor zonnepalen waar dat nodig is. • Warmteoplossing: er zijn zowel individuele technieken (warmtepompen) als collectieve technieken (warmtenetten) mogelijk en voorzien in Haarlem. Deze aanpak richt zich echter alleen op het onderzoeken naar en gezamenlijk inkopen van individuele warmteoplossingen voor woningen. Doordat een buurtinitiatief dit organiseert is het proces efficiënter en kunnen
er mogelijk kosten worden bespaard. Ook kunnen bewoners worden ontzorgd door een derde partij bijv. in de selectie van aanbieders, het bieden van garantie en hulp bij het aanvragen van (ISDE) subsidie. Er zijn ook mogelijkheden voor buurtinitiatieven om een rol te
spelen in (de ontwikkeling van) collectieve warmtetechnieken. Voor dit traject bieden wij ook ondersteuning aan maar dit is maatwerk en valt buiten deze aanpak. Bij collectieve technieken voert de gemeente over het algemeen de regie.
Wij willen verduurzamen met de buurt
Bewustwording
- Informatieavond - Kijkdag - Warmte safari - Energiegedrag - Etc.
Energiebesparende maatregelen
- Collectieve inkoop van bijv. isolatie/ zonnepanelen - Energiecoach - Etc.
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
Warmteoplossing
Warmtepomp
Warmtenet
- Collectieve inkoop van warmtepompen - Inpasbaarheid in en om de woning - Etc.
Dit proces krijgt ondersteuning die buiten deze aanpak valt
12
file-import Pre-initiatieffase
compass
file-import
pen-ruler
Initiatieffase Aanmeldformulier ingevuld & Gemeentelijk Aanspreek Punt toegewezen (GAP)
Richting bepalen en indienen buurtplan
pen-ruler
Energiefase Stimuleren nieuwe acties
brain-circuit user-helmet-safety Realisatiefase Het plan in uitvoering brengen en communiceren resultaten
lightbulb-gear
Definitie- en ontwerpfase Toewerken naar een specifieke actie
lightbulb-gear
compass
Voorbereidingsfase Inkoop van externe kennis en procesondersteuning
user-helmet-safety
brain-circuit
file-import Pre-initiatieffase Kernpunten • Ten minste drie initiatiefnemers • Minstens tien deelnemers, naast de initiatiefnemers • Past binnen de Transitievisie Warmte Initiatief aangemeld
4.2 Pre-initiatieffase In de pre-initiatieffase kijken we of het initiatief past binnen de randvoorwaarden die de gemeente stelt aan de ondersteuning van buurtinitiatieven. De kracht van een buurtinitiatief zit bij de bewoners. Voor een succesvol buurt initiatief is het daarom nodig om met een minimaal aantal initiatiefnemers en deelnemers te starten. Initiatiefnemers zijn de bewoners die samen met de gemeente het
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
buurtinitiatief verder uitwerken met als doel tot realisatie te komen. Deelnemers zijn bewoners in de buurt die geen actieve rol hebben in de organisatie van het buurtinitiatief, maar wel aangeven behoefte of interesse te hebben om mee te doen met de acties en activiteiten die voortkomen uit het initiatief. Kortom: er kan worden aangetoond dat er in de buurt interesse is in verduurzaming en er enthousiastelingen zijn die dit willen trekken. Daarnaast moeten de plannen van een initiatief passen binnen de Transitievisie Warmte van Haarlem. Dat betekent dat initia tieven in heel Haarlem kunnen bijdragen aan bewustwording en energiebesparende maatregelen. Voor warmteoplossingen is het gebiedsafhankelijk – voor sommige buurten zijn collectieve warmteoplossingen voorzien, daar zal de gemeente de regie voeren, in andere buurten zijn er meerdere oplossingen mogelijk en kan een initiatief ook aan de slag met (het samen organiseren van) warmteoplossingen.
13
De spelregels zijn dus: • Het initiatief heeft ten minste drie initiatiefnemers. • Het initiatief heeft minstens tien deelnemers, naast de initiatiefnemers.
file-import
pen-ruler lightbulb-gear
• Het initiatief past binnen de Transitievisie Warmte. Het initiatief meldt zich aan via het aanmeldformulier op de website en krijgt naar aanleiding van de aanmelding een contactpersoon binnen de gemeente vanuit team duurzaamheid, een zogenoemd Gemeentelijk Aanspreek Punt (GAP). Deze contactpersoon zal een gesprek inplannen om nader kennis te maken en de eerste ideeën te bespreken. Deze contactpersoon blijft gedurende alle fases het eerste aanspreekpunt van het initiatief.
compass user-helmet-safety
brain-circuit
compass Initiatieffase Kernpunten • Ondersteuning duurzame buurtinitiatieven platform • Behoeftepeilingin de buurt • Richting initiatief bepaald Eerste versie buurtplan ingediend
4.3 Initiatieffase
In deze fase onderzoeken buurt initiatieven de buurt, haar bewoners en hun behoeften. Het doel is om samen met de buurt richting te geven aan het initiatief, met focus
op bewustwording, energiebesparende maatregelen en/of warmte. Een combinatie van deze thema’s is ook mogelijk. Deze fase begint met een intake gesprek met het gemeentelijk aanspreekpunt (beleidsadviseur duurzaamheid) waarin het proces en de ondersteuning worden toegelicht. Het initiatief ontvangt relevante data over de staat van de buurt (zoals bouwjaar, energielabel en eigenaarschap) en daarmee over de kansen voor verduurzaming. Daarnaast wordt het initiatief gekoppeld aan het duurzame-buurtinitiatieven- platform dat o.a. een toolbox met nuttige documenten en instrumenten biedt. Het platform kan ook meedenken bij het verder uitwerken van de plannen. Indien gewenst krijgt een buurtinitiatief een eigen pagina op de website van het platform. In deze fase peilt het initiatief wat de werkelijke behoeften van de bewoners zijn. Dat is namelijk bepalend in waar
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
het initiatief zich op wil gaan richten. Resultaten van deze fase: • Inzicht in de buurt op basis van aangeleverde data. • Behoeften van buurt bewoners in kaart gebracht (behoeftepeiling). • Keuze van het initiatief voor focus: bewustwording, energiebesparende maatregelen en/of warmteoplossing. De verzamelde informatie wordt gebundeld in een buurtplan, waarvoor een opmaakstramien beschikbaar is. Als er kosten zijn, zoals voor het drukken van flyers en brieven of het organiseren van bijeenkomsten, kan gebruik worden gemaakt een subsidieregeling beschikbaar voor deze fase. De aan te vragen subsidie is maximaal EUR 3.000,- per initiatief voor deze fase.
14
file-import
compass pen-ruler
lightbulb-gear
user-helmet-safety
brain-circuit
pen-ruler Definitie- en ontwerpfase Kernpunten • Passende actie bepalen • Eventueel aanvullend onderzoek • Wet- en regelgeving getoest • Bestaande plannen Gemeente inzichtelijk • Rol samenwerking Gemeente en initiatief Definitieve versie buurtplan ingediend
4.4 Definitie & ontwerpfase In deze fase maakt het initiatief haar plannen concreter. Na de keuze voor een richting (bewustwording, energiebesparende maatregelen en/of warmte) wordt de specifieke actie bepaald en het gebied afgebakend. Ook wordt de doelgroep gedefinieerd en bepaald welke stakeholders op
welke manier betrokken moeten worden. De gemeente toetst het plan aan wet- en regelgeving en bestaande plannen, en betrekt interne afdelingen zoals erfgoed, ruimtelijke ontwikkeling en de gebiedsverbinder. Zo wordt er o.a. gekeken of er andere ruimtelijke ontwikkelingen gepland staan en of men te maken heeft met erfgoed regelgeving. In het plan staat ook opgenomen hoe de gemeente en het initiatief gaan samenwerken. Soms is aanvullend onderzoek nodig, zoals het in kaart brengen van woningtypen, inpasbaarheid van een warmteoplossing, geschiktheid van een maatregelen of het opstellen van legplannen voor zonnepanelen. Deze onderzoeken worden door de gemeente bekostigd en ingekocht. Resultaten van deze fase: • Passende actie onderzocht en gekozen. • Geografische afbakening van het initiatief. • Vastgestelde stakeholders. • Plan getoetst aan wet- en regelgeving in afstemming met de relevante gemeentelijke afdelingen.
• Afstemming tussen initiatief en gemeente over samenwerking en rolverdeling. Deze informatie wordt toegevoegd aan het buurtplan. Zodra alle partijen achter het plan staan, kan het initiatief door naar de voorbereidingsfase.
4.5 Voorbereidingsfase
In deze fase wordt bepaald hoe de actie wordt uitgevoerd en door wie. De gemeente biedt daarbij (proces)begeleiding. Dit kan bijvoorbeeld in de vorm zijn van een partij die een collectieve inkoopactie organiseert en begeleidt. Op basis van het buurtplan wordt er door de gemeente een uitvraag gedaan bij één of meerdere (vaste) partners. Dat waarborgt de kwaliteit en de vergelijkbaarheid van diensten en producten. Het buurtinitiatief kan hierbij wensen en voorkeuren kenbaar maken, zodat de inkoop aansluit op de behoeften van bewoners en de kenmerken van hun woningen. Omdat we weten dat er veel kennis en expertise aanwezig is in de stad en de buurten, kunnen initiatieven ook gebruik maken van het zogenoemde ‘right to challenge’-principe voor de
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
file-import
compass pen-ruler
lightbulb-gear
user-helmet-safety
brain-circuit
brain-circuit Voorbereidingsfase Kernpunten • Kennis en expertise inkopen • Procesbegeleiding • Deelnemers aan actie vergoten Opdrachtverlening verstrekt
inkoop van de benodigde diensten (burgers kunnen een taak van de gemeente overnemen als ze kunnen aantonen het beter en of goedkoper te kunnen). De rol van het buurtinitiatief is zo veel mogelijk deelnemers krijgen door buurtbewoners warm te laten lopen voor het initiatief. Daarnaast zal er informatie moeten worden verzameld voor o.a. rapportage. Dit zal in samenspraak tussen de gemeente en het initiatief gebeuren.
15
Resultaten van de fase: • Kennis en expertise in huis voor uitvoering actie. • Procesbegeleiding (ingekocht) voor uitvoering.
file-import
pen-ruler lightbulb-gear
• Betrokkenheid en deelname buurt door initiatief*. *Facilitaire zaken zoals zaalhuur kunnen worden geregeld en betaald via het duurzame buurtinitiatieven-platform. Na ontvangst van de offerte(s) worden deze besproken met het buurtinitiatief. Ook geeft het buurtinitiatief aan in welke mate de rest van de buurt geïnteresseerd is. Wanneer alles voldoet aan de wensen, gaat de gemeente over tot de inkoop van de diensten. Hierna kan het buurtinitiatief door naar de realisatiefase.
compass user-helmet-safety
brain-circuit
user-helmet-safety Realisatiefase Kernpunten • Start uitvoering buurtplan • Monitoring • Resultaten en kennisdeling Energiefase gaat van start
4.6 Realisatiefase Start uitvoering buurtplan In de realisatiefase gaat het buurt initiatief daadwerkelijk aan de slag met de uitvoering van het buurtplan (met ondersteuning van procesbegeleiding). Deze procesbegeleiding kan bijvoorbeeld in
de vorm zijn van een partij die een collectieve inkoopactie organiseert en begeleidt.
file-import
pen-ruler
Monitoring Tijdens de uitvoering wordt het buurtinitiatief gevraagd om de voortgang en behaalde resultaten te delen met de gemeente. Welke informatie verzameld dient te worden, zal vooraf duidelijk worden afgestemd. Het GAP is beschikbaar voor tussentijdse vragen.
lightbulb-gear
Resultaten en kennisdeling Na afronding van de actie bespreken het buurtinitiatief en de gemeente de resultaten en ervaringen. Belangrijke elementen hierin zijn beoogde versus daadwerkelijke resultaat, de ervaring van de buurtbewoners met de actie en de kennis en ervaring die is opgedaan. Dit wordt allemaal meegenomen bij het duurzame- buurtinitiatieven-platform en eventuele vervolgacties.
Kernpunt
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
compass user-helmet-safety
brain-circuit
lightbulb-gear Energiefase • Stimulatie verduurzaming
4.7 Energiefase Meestal zal een buurtinitiatief verduurzaming in de buurt blijven stimuleren. Dit kan zijn door nog een actie op te zetten, zich (nog meer) in te zetten op bewust wording of door te kiezen voor een vervolg waarin het buurtinitiatief aan de slag wil met een aardgasvrije warmteoplossing voor de buurt. De ‘energiefase’ wordt dus niet als eindpunt gezien.
16
4.8 De fases in het kort
file-import
Wat gaat u doen?
Welke ondersteuning biedt de gemeente?
• Initiatiefnemers melden hun buurtinitiatief aan via
• Proces en randvoorwaarden duidelijk inzichtelijk op website om een
aanmeldformulier met eerste ideeën.
Pre-initiatieffase
• Intakegesprek voeren met gemeente. • Indienen eerste versie van een buurtplan.
compass Initiatieffase
pen-ruler Definitie & ontwerpfase
• Behoeftepeiling in de buurt. • Keuze van het initiatief voor focus: bewustwording, energiebesparende maatregelen en/of warmteoplossing.
initiatief te starten.
• Beschikbaar stellen van een gemeentelijk aanspreekpunt (GAP). Ondersteuning uit voorgaande fase aangevuld met: • Aanleveren data over de buurt (bijv. bouwjaar, energielabels, eigenaarschap, etc.) • Introductie aan het duurzame buurtinitiatieven-platform en alle diensten van het platform. Het platform wordt ondersteund door de gemeente. › Toolbox met o.a. communicatietools en enquêtetool. › Initiatief opnemen als lokaal initiatief op website. › Huren van locaties voor bijeenkomsten via duurzame initiatieven platform • Gemeente stelt subsidie (max EUR 3.000) beschikbaar voor eventuele kosten in deze fase (zoals drukken van flyers en brieven en het organiseren van bijeenkomsten).
• Passende actie onderzocht en gekozen. • Buurtplan aangevuld met onder andere: › Focus van de maatregelen/actie. › Focus scope /gebied (omvang). › Participatie stakeholders. › Beoogde samenwerking en rolverdeling met de
Ondersteuning uit voorgaande fase aangevuld met: • Waar nodig aanvullend onderzoek om tot passende maatregel/actie te komen. • Bestaande plannen gemeente inzichtelijk gemaakt. • Toetsen van plannen aan wet- en regelgeving in overleg met betrokken afdelingen. • Bepalen vorm van ondersteuning afhankelijk van gekozen richting.
• Input leveren voor bepalen van benodigde expertise. • Enthousiasmeren van buurtbewoners om aantal
Ondersteuning uit voorgaande fase aangevuld met: • Inkoop van (externe) expertise (kennis/procesondersteuning) voor het buurtinitiatief.
• Start uitvoering van het project. • Tussentijdse afstemming met gekozen partij
• Inzicht bieden in regelingen die van toepassing zijn voor bewoners die meedoen
gemeente.
brain-circuit Voorbereidingsfase
deelnemers voor de actie/gekozen richting te vergroten.
user-helmet-safety Realisatiefase
• •
(expertise/procesbegeleiding) en gemeente (monitoring voortgang). Inzichtelijk maken en communicatie over resultaten. Delen van opgedane kennis en ervaring binnen het duurzame buurtinitiatieven-platform.
•
aan de actie (bijv. duurzaamheidslening en mogelijk subsidieregelingen). Het duurzame-buurtinitiatieven-platform biedt ondersteuning en formats voor het inzichtelijk maken van de resultaten en het delen van opgedane kennis en ervaring.
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
17
4.9 Afwegingskader Het liefst wil de gemeente alle buurtinitiatieven ondersteunen die voldoen aan de randvoorwaarden. Het kan echter (in de toekomst) voorkomen dat de middelen niet toereiken zijn om alle buurt initiatieven te ondersteunen. Om in dat geval keuzes te maken en/ of prioriteiten te stellen heeft de gemeente dit afwegingskader gemaakt. Uitgangspunt is hierbij dat alle initiatieven een bepaalde mate van hulp (o.a. door het duurzame initiatieven platform) ontvangen, maar er beperkingen kunnen zijn in de mate van ondersteuning. Het afwegingskader helpt om deze keuzes transparant en onderbouwd te maken. In het afwegingskader wordt naar de impact van het buurtinitiatief gekeken en naar de urgentie ervan. In onderstaand overzicht zijn voorbeelden gegeven van factoren waarnaar wordt gekeken. Wanneer keuzes gemaakt moeten worden, krijgen buurtinitiatieven met een grote impact en een hoge urgentie voorrang. Deze afwegingen worden gemaakt door de betrokken afdelingen binnen de gemeente en door het eerste aanspreekpunt (GAP) terug gekoppeld aan de initiatiefnemers.
Hoge Urgentie
Beperkte impact
Grote impact
Beperkte Urgentie Impact van het buurtinitiatief
Urgentie van het buurtinitiatief
• Omvang van het initiatief (aantal deelnemers).
• Sluit aan bij de gemeentelijke planning van ingrepen in de openbare ruimte, zoals de vervanging van riolering.
• Het buurtinitiatief is goed georganiseerd. De onderlinge rolverdeling en die met de gemeente is helder en de plannen concreet en realistisch zijn. • Draagt sterk bij aan de sociale cohesie in de buurt. • Draagt sterk bij aan kennis opbouw en -deling in het kader van de energietransitie
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
• Sluit aan bij de planning van het verzwaren van het elektriciteitsnet. • De huidige warmtevoorziening van (een groot deel) van de woningen in de wijk is aan vervanging toe. • De buurt telt aantoonbaar veel slecht geïsoleerde woningen.
18
5 Tot slot Deze aanpak buurtinitiatieven energietransitie moet duidelijkheid geven over de manier op de gemeente buurtinitiatieven kan ondersteunen, binnen welke kaders initiatieven worden ondersteund en hoe dit doelmatig kan worden ingericht. Deze keuzes zijn gemaakt in overleg met verschillende vakdisciplines binnen de gemeente en met de initiatieven die nu in Haarlem actief zijn. Deze aanpak is echter niet in steen gebeiteld. De kaders en keuzes kunnen herzien en aangepast worden op basis van praktijkervaringen, externe ontwikkelingen en een jaarlijkse evaluatie. Dat gebeurt in samenspraak met de buurtinitiatieven. • Om ondersteuning te ontvangen van de gemeente moeten de initiatiefnemers vanzelfsprekend betrokken te blijven in de verschillende fases
van een actie. Wisselingen van de wacht zijn mogelijk, zolang er altijd minimaal drie initiatiefnemers blijven om het initiatief te leiden. • Er is een duidelijke wens voor een duurzame buurt initiatieven-platform. Het platform zal een belangrijke rol krijgen in het faciliteren van buurtinitiatieven, het opbouwen van een netwerken en het delen van kennis. In overleg met de bestaande buurtinitiatieven is ervoor gekozen om laagdrempelig te beginnen met de mogelijkheid om de rol en diensten van het platform op termijn uit te breiden. De wens voor dit platform is ontstaan tijdens het onderzoek voor deze aanpak en wordt dus nog geconcretiseerd ten tijde van schrijven van de aanpak.
• De toolbox ter ondersteuning van nieuwe buurtinitiatieven zal verder worden uitgewerkt en ingericht in samenwerking tussen de gemeente en het platform. • De aanpak maakt onderscheid tussen verschillende richtingen (bewustwording, energiebesparende maatregelen en warmteoplossingen) en de ondersteuning die daarbij komt kijken. Dit is gedaan om de ondersteuning zo concreet mogelijk te maken. De richting van collectieve warmte technieken (warmtenetten) valt buiten deze aanpak, omdat dit altijd maatwerk blijft. Wel komen we graag in contact met initiatieven met deze ambitie om ze middels een maat werktraject te ondersteunen.
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
• Er is voor gekozen om alleen in de initiatieffase de mogelijkheid tot een subsidieaanvraag te bieden. De overige ondersteuning, bijvoorbeeld voor het inkopen van expertise of procesbegeleiding, wordt ingekocht door de gemeente en zo beschikbaar gesteld aan een initiatief. Hiervoor is gekozen om de kwaliteit en vergelijkbaarheid van diensten en producten te waarborgen. • Daarnaast hebben de buurt initiatieven aangegeven dat het belangrijk is dat er een laagdrempelige ‘publieksversie’ van deze aanpak komt. Het doel van deze publieksversie (zoals een flyer) is om (potentiële) initiatiefnemers te informeren over de mogelijkheden en te enthousiasmeren om aan de slag te gaan met het verduurzamen van hun buurt.
19
Bijlage 1 20 praktijklessen die de Participatiecoalitie verzamelde Les 1: Bewoners bepalen het succes van de energietransitie
Les 5: Helderheid voorkomt frustratie
Buurtinitiatieven hebben een grote meerwaarde voor de energietransitie, omdat ze zorgen voor draagvlak, vertrouwen en betrokkenheid. Gemeenten moeten bewoners serieus nemen en ondersteunen.
Gemeenten en buurtinitiatieven moeten open en eerlijk communiceren over het proces, de inhoud en de uitkomsten van de energietransitie. Ze moeten elkaar op de hoogte houden van ontwikkelingen, dilemma’s en besluiten.
Les 2: Heldere kaders helpen Gemeenten moeten duidelijk zijn over de doelen, randvoorwaarden en mogelijkheden van de energietransitie. Bewoners moeten weten waar ze aan toe zijn en wat hun rol en invloed is.
Les 3: Rol buurtinitiatieven moet duidelijk zijn Buurtinitiatieven moeten een gelijkwaardige partner zijn in de samenwerking met de gemeente en andere partijen. Ze moeten hun ambities, belangen en verwachtingen kenbaar maken en vastleggen in een samenwerkingsovereenkomst bij uitvoeringsplannen op wijkniveau.
Les 4: Inspraak is niet voldoende om bewoners mee te krijgen Bewoners willen niet alleen hun mening geven, maar ook meedenken, meedoen en meebeslissen over de energietransitie. Gemeenten moeten daarin de ruimte bieden voor verschillende vormen en niveaus van participatie.
Les 6: Verwachtingen en ambities verschillen Gemeenten en buurtinitiatieven hebben soms verschillende visies, prioriteiten en een verschillend tempo in de energietransitie. Ze moeten elkaars perspectieven respecteren en zoeken naar gemeenschappelijke belangen.
Les 7: Ondersteuning van bewoners is in alle fasen nodig Buurtinitiatieven hebben behoefte aan kennis, financiering, begeleiding en ondersteuning om hun rol in de energietransitie te kunnen vervullen. Gemeenten moeten hierin voorzien door bijvoorbeeld een financiële bijdrage of het organiseren van kennissessies.
behoeften en waarden van hun buurtgenoten. Ze moeten ook de voordelen en kansen van de energietransitie laten zien.
Les 9: Feitelijke informatie gewenst Bewoners willen goed geïnformeerd worden over de technische, financiële en sociale aspecten van de energietransitie. Buurtinitiatieven moeten objectieve en betrouwbare informatie verstrekken, bijvoorbeeld via onafhankelijke experts.
Les 10: Duidelijk beleid nodig om kleine warmtenetten van de grond te krijgen Kleinschalige warmtenetten kunnen een geschikte oplossing zijn voor wijken waar buurtinitiatieven actief zijn. Momenteel zijn de concept Wet Collectieve Warmtevoorziening (WCW) en de Wet Gemeentelijk Instrumentarium energietransitie (WGIW) gepubliceerd. Na inwerkingtreding van deze wetten zullen we de inhoud hiervan toepassen in deze aanpak.
Les 11: De warmtewet moet zeggenschap bewoners borgen
Les 8: Bewoners staan niet te springen om nieuwe verwarmingsmethoden
De nieuwe warmtewet, de Wet Collectieve Warmte, voorziet een specifieke rol voor buurtinitiatieven, bijvoorbeeld via warmteschappen.
Bewoners zijn niet per se gemotiveerd om hun woning aardgasvrij te maken. Daarom moeten buurtinitiatieven aansluiten bij de leefwereld,
Les 12: Professionaliserende buurtinitiatieven leren van elkaar Buurtinitiatieven die een
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
warmteproject willen ontwikkelen, moeten een hoge mate van professionaliteit bereiken. Ze kunnen veel leren van de ervaringen en best practices van andere initiatieven en elkaar versterken in een lerend netwerk.
Les 13: Bewoners kiezen voor andere schaal dan gemeenten Buurtinitiatieven zijn doorgaans kleinschalig en lokaal, terwijl gemeenten vaak denken aan grootschalige en regionale warmteoplossingen. Dit kan leiden tot spanningen en misverstanden. Er moet gezocht worden naar een optimale schaal die recht doet aan beide uitgangspunten.
Les 14: Buurtinitiatieven kunnen verschillende rollen hebben Buurtinitiatieven kunnen verschillende rollen vervullen in de energietransitie, afhankelijk van hun ambitie, capaciteit en context. Ze kunnen bijvoorbeeld optreden als aanjager, adviseur, ontwikkelaar, eigenaar of beheerder van een warmteproject. Ze moeten hun rol duidelijk definiëren en afstemmen met hun partners.
Les 15: Persoonlijke relaties zijn belangrijk Het opbouwen van goede persoonlijke relaties is essentieel voor het slagen van een warmteproject. Een persoonlijke klik en vertrouwen tussen de mensen die samenwerken,
20
maakt het makkelijker om met onzekerheden en dilemma’s om te gaan. Maar persoonlijke relaties moeten ook geborgd worden door formele afspraken.
Les 16: Zelfs als alles klopt, blijft bewoners definitief meekrijgen een uitdaging Het overtuigen van bewoners om mee te doen aan een warmteproject is niet eenvoudig, zelfs als er een sterk verhaal, een goede communicatie en een professionele aanpak is. Buurtinitiatieven moeten daarom blijven investeren in het informeren, betrekken en het enthousiasmeren van hun buurtgenoten.
Les 17: Buurtinitiatieven regelen ontzorgende aanpakken Buurtinitiatieven kunnen een belangrijke rol spelen in het ontzorgen van bewoners die hun woning willen verduurzamen. Ze kunnen bijvoorbeeld collectieve inkoopacties, adviesgesprekken of projecten gericht op isoleren of aardgasvrij wonen. Het is ook goed om te kijken hoe de buurtinitiatieven ontzorgd kunnen worden.
Les 18: Het proces is vaak niet lineair
rekening houden met terugval en weerstand, en daar constructief mee omgaan.
Les 19: Een warmtenet in handen van bewoners is mogelijk Het is mogelijk om een warmtenet te realiseren dat volledig (of deels) in handen is van bewoners. Dit vraagt veel doorzettingsvermogen, kennis, financiering en samenwerking. Warmtenet Thermo Bello in Culemborg is tot nu toe het enige voorbeeld in Nederland, maar laat zien dat het kan en dat het voordelen oplevert voor de bewoners en de gemeenschap.
Les 20: Deelnemers aan een all-electric-aanpak van een energiecoöperatie zijn dik tevreden Een volledige elektrische aanpak, waarbij woningen worden verwarmd met individuele warmtepompen, kan een goed alternatief zijn voor een warmtenet. Voorbeelden uit de praktijk laten zien dat bewoners die hieraan meedoen zeer tevreden zijn over het comfort, de kosten en de duurzaamheid van hun woning en zorgen over de geluidsoverlast zijn weggenomen.
De energietransitie is een complex en dynamisch proces, dat niet altijd volgens een vast stappenplan verloopt. Buurtinitiatieven moeten daarom flexibel en adaptief zijn en inspelen op kansen en veranderingen die zich voordoen. Ze moeten ook
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
21
Bijlage 2 Analyse buurtinitiatieven Wageningen en Utrecht Warmtenet Oost Wageningen – Benedenbuurt Wageningen Het buurtinitiatief van Coöperatie Warmtenet Oost Wageningen (WOW) is opgericht in 2018. Het warmtenet wordt gevoed vanuit een energiecentrale en een grote warmtepomp waarbij warmte uit lucht en water onttrokken wordt. De warmte wordt opgeslagen in een warmte-koud opslag (WKO). Bij het initiatief zijn verschillende stakeholders betrokken, waaronder gemeente Wageningen en energiecoöperaties. Het initiatief heeft onder meer subsidie gekregen vanuit het programma aardgasvrije wijken (PAW). Het studiegebied in de Benedenbuurt heeft grofweg 140 woningen, waarvan in totaal 83% deelneemt aan het initiatief. De gemeente ondersteunt het project als facilitator en partner en is mede-eigenaar van de coöperatie. De warmteketen is als een joint venture ingestoken met 67% als belang door gemeente Wageningen en Coöperatie WOW en 33% door een externe partij. Het mede-eigendom van de buurt in de coöperatie zorgt ervoor dat zeggenschap is gewaarborgd. Hoewel het proces lang was, heeft het de cohesie in de buurt versterkt en een sociaal eerlijke warmtetransitie mogelijk gemaakt. Door het temperatuur van het warmtenet
vereist de warmteoplossing weinig aanpassingen in de woningen. Succesfactoren zijn onder meer de aanwezigheid van veel actieve bewoners, de zogenoemde early adopters. De bewoners hadden geduld. Het idee werd in 2015 gevormd en de verwachte warmtelevering start in 2025. Het initiatief kreeg ruime hulp in een vroeg stadium en een projectteam dat zorgt voor brede deelname van bewoners in het initiatief. De samenhorigheid in de buurt is gegroeid door acties en de zichtbaarheid van het project is verbeterd met een kijkwoning. Financiële stimulansen zoals energievouchers en een substantiële subsidie van 5,7 miljoen van het PAW hebben het project een significante boost gegeven.
Nieuwe Energie voor de Vechtzoom (NEV) – Overvecht Noord Het buurtinitiatief Nieuwe Energie voor de Vechtzoom (NEV) is actief in de Utrechtse wijk Overvecht Noord. Het initiatief is opgericht na een brief van de gemeente uit 2017 die de wijk aanwees om uiterlijk in 2030 aardgasvrij te zijn. In 2019 werd een buurtmanifest opgesteld en in korte tijd was 61% van de wijk betrokken bij de gesprekken. Er zijn werkgroepen gevormd en de gemeente heeft een aardgasvrije voorbeeldwoning ingericht.
De initiatiefnemers praten niet alleen mee, maar doen en beslissen ook mee. Er is sprake van een zelfbestuur. De warmteoplossing is besproken binnen het kader van het buurtmanifest. Een meerderheid van de bewoners steunde het onderzoek naar aardgasvrije oplossingen. De aanpak werd gedragen door de bewoners, gemeente Utrecht, maar ook de woningcorporaties, netbeheerder Stedin en warmteleverancier Eneco.
de ondersteunende waarde van intermediairs zoals Energie U en Klimaatstichting Hier in de dialoog met Eneco. Een onafhankelijke omgevingsmanager speelde ook een rol in het succes van het initiatief.
Gemeente Utrecht is pas in een later stadium aangehaakt bij het buurtinitiatief. De gemeente fungeerde als facilitator, leverde een omgevingsmanager en organiseerde samen met de bewoners bijeenkomsten. Ook de wethouder was aanwezig bij de buurtbijeenkomsten. Ondanks dat er nog geen concrete resultaten zijn, is er wel een breed bewustzijn gecreëerd en staat de deur open voor vervolgonderzoek. Het buurtmanifest biedt een verbindende en richtinggevende rol. Succesfactoren zijn onder meer de aanmerking van de wijk als aardgasvrije buurt, het opstellen van het buurtmanifest dat zowel techniekneutraal als richtinggevend is, het realiseren van een eerste aardgasvrije voorbeeldwoning als herkennings- en ontmoetingspunt, de enthousiasmerende acties en bijeenkomsten die mede door de gemeente, zijn georganiseerd en
Aanpak Buurtinitiatieven Energietransitie
22