3. Bijlage 2: Jaarverslag 2021 FHM

2021

FRANS HALS MUSEUM

JAARVERSLAG

Boven: afbeelding van kunstenaar Patricia Kaersenhout, foto: Aatjan Renders Onder: Leo Gestel, Dame met hoed, 1913

Grote Markt 16 2011 RD Haarlem

Groot Heiligland 62 2011 ES Haarlem

Postbus 3365, 2001 DJ Haarlem meet@franshalsmuseum.nl www.franshalsmuseum.nl

2

INHOUDS­OPGAVE

BERICHT VAN DE DIRECTIE

4

BERICHT VAN DE RAAD VAN TOEZICHT

7

TENTOON­STELLINGEN

11

GEZICHTEN VAN NOORD-HOLLAND

24

COLLECTIES

26

ONDERZOEK

31

PUBLIEK

34

FONDSENWERVING EN RELATIEBEHEER

41

SAMENWERKINGSVERBANDEN

43

PERSONEEL EN ORGANISATIE

48

GOVERNANCE EN GEDRAGSCODES

51

VERENIGING VAN VRIENDEN VAN HET FRANS HALS MUSEUM

55

TOELICHTING BIJ DE SAMENGEVATTE JAARREKENING

57

FINANCIEEL VERSLAG

58

3

BERICHT VAN DE DIRECTIE “Kunst is geen discodip maar behoort tot de schijf van vijf”: Ann Demeesters gevleugelde uitspraak is inmiddels legendarisch geworden. Zij deed dit in een uitzending van Buitenhof, waarbij ze gepassioneerd politiek en samenleving opriep zich in coronatijd te bekommeren om kunst & cultuur en vooral de cultuurmakers. Dit engagement en deze gedrevenheid kenmerkt wie zij is, en ook hoe ze zich vol passie inzette als directeur van het Frans Hals Museum. Acht jaar lang wist Ann Demeester het museum met creativiteit, ambitie, vernieuwingsdrang en toewijding te leiden. Dit Jaarverslag 2021 gaat over het laatste jaar van Ann bij het museum. Als haar opvolger spreek ik dan ook graag in dit voorwoord van haar laatste jaarverslag mijn grote waardering voor haar uit! Dat de afgelopen jaren niet alleen gekenmerkt werden door experiment en vernieuwing, maar ook door structurele financiële, huisvestings- en organisatorische problemen is welbekend. Er is gelukkig perspectief dat het tij de komende jaren ten goede zal keren, met steun van de stad Haarlem. Dat keerpunt is zeker te danken aan de ongebreidelde inzet van Ann Demeester, de Raad van Toezicht en het gedreven museumteam. Een gezonde toekomst lacht het Frans Hals Museum toe.2021 werd zoals 2020 ook overheerst door de coronapandemie.

2021 had in dat opzicht twee gezichten: de eerste helft van het jaar grotendeels in lockdown, met mistroostig gesloten museumdeuren, de tweede helft van het jaar gingen de musea weer voorzichtig open. Het Frans Hals Museum kon gelukkig uitpakken met twee schitterende en succesvolle tentoonstellingen: Thuis bij Jordaens, het resultaat van een unieke samenwerking met de Antwerpse Phoebus Foundation en Who is She? Portretten vertellen, waarin onze collectie moderne en hedendaagse (zelf-)portretten van vrouwen kritisch onder de loep werd genomen.

4

Samenwerking en participatie zijn in veel opzichten de kern van onze werkwijze. Mede door de coronabeperkingen hebben we ons in 2021 sterk gericht op het bedienen van Haarlem en omgeving, ook tijdens de lockdowns. Zo ging in 2021 het meerjarige co-creatie project Gezichten van Noord-Holland - in partnership met het Amsterdam Museum - van start met een eerste presentatie van portretten van Haarlemmers die zich sterk maken voor vrijwilligerswerk (mogelijk gemaakt door een meerjarige BIS subsidie van de rijksoverheid). Onze topstukken van Maarten van Heemskerck werden onderzocht en behandeld, in aanloop naar de grote duo-tentoonstelling met Stedelijk Museum Alkmaar in het najaar van 2024. De zeer royale steun van de Van Toorn Scholten Stichting maakt ons belangwekkende restauratiewerk mogelijk. Maar we voelen ons ook verantwoordelijk voor nog actieve beeldend kunstenaars. Veel van hen raakten door de coronapandemie inkomsten kwijt. Daarom heeft het Frans Hals Museum besloten het aankoopbudget voor hedendaagse kunst in 2021 bijna geheel in te zetten voor zogenaamde producerende aankopen, waardoor kunstenaars nieuw werk konden maken. Deze projecten en werkwijzen weerspiegelen de essentie van het Frans Hals Museum: een kunstmuseum middenin de samenleving dat je kritisch en mensgericht stimuleert om anders te kijken en daardoor meer te zien.

Met in het hart altijd de wonderschone en onuitputtelijk rijke collectie van de stad Haarlem. Gelukkig konden we in tijden van crisis – uiteraard met financiële steun van velen – belangwekkende aankopen doen. Twee wil ik uitlichten: ten eerste het gerestitueerde werk Elegant gezelschap in een Hollandse Renaissancezaal uit 1628 van Dirck Hals en Dirck van Delen. Door de genereuze steun van fondsen en particulieren is dit topstuk weer te bewonderen op zaal. Ten tweede Patricia Kaersenhouts’ Guess Who’s Coming to Dinner Too? een gezamenlijke aankoop met het Centraal Museum, Stedelijk Museum Amsterdam en het Van Abbemuseum. Een iconisch en betekenisvol werk dat nu al een publiekslieveling is. Niet alleen bij aankopen, maar ook op andere terreinen werden we in 2021 ruimhartig ondersteund. Door een reeks partners bijvoorbeeld voor de tentoonstelling Thuis bij Jordaens en voor heel diverse doelen door de Vereniging Vrienden van het Frans Hals Museum en VriendenLoterij De langdurige sluiting door lockdowns en de coronabeperkingen tijdens de openstelling van het museum hebben niet alleen gevolgen gehad voor onze bezoekers, activiteiten en de werkomstandigheden van onze medewerkers, maar hebben uiteraard ook effect gehad op onze inkomsten en uitgaven. Onze situatie verschilde niet veel van dat van veel andere collega musea en culturele instellingen.

Ik dank iedereen - bezoeker, medewerker, samenwerkingspartner, begunstiger, financier, vriend - voor al het begrip en de grote flexibiliteit.

5

Deze tijden van crisis tonen eens te meer aan hoe belangrijk samenwerken en samenhorigheid zijn. Zodat onze bezoekers tijdens sluitingen ook thuis konden genieten van kunst. In financieel opzicht was 2021 net zo’n bijzonder jaar als 2020. De begroting voor 2021 liet een fors exploitatietekort zien, waarbij we uiteraard rekening hielden met tegenvallende publieksinkomsten. Hoewel het hele jaar sprake was van structurele onder-subsidiëring, komen we dankzij zuinig leven en alle steunmaatregelen van rijksoverheid, de gemeente Haarlem en vele fondsen gelukkig uit op een voorzichtig positief resultaat, waarmee we ons zeer lage weerstandsvermogen kunnen ophogen. De gemeente Haarlem kende eind 2021 € 300.000,- extra exploitatie financiering toe, een eerste stap op weg naar een gezondere financiële subsidierelatie. Er kwamen aanvullende rapporten over onze huisvesting en depotsituatie, waarbij door de gemeente eenmalig € 250.000,- werd toegezegd voor de registratie en verhuizing van het deel van de museumcollectie dat is opgeslagen bij de depotlocatie Baars. Dit is eveneens een eerste, belangrijke stap op weg naar een nieuw groot depot dat in Haarlem zal verrijzen in samenwerking met onder andere het Noord-Hollands Archief. In het eerste deel van 2022 wordt een herijkte gemeentelijke opdracht voor het museum verwacht met bijpassende financiële kaders.

Het is mij overduidelijk dat de liefde van de Haarlemse politiek voor het eigen Frans Hals Museum groot is. Ik kan ze daar geen ongelijk in geven en kijk uit naar een inspirerende en langdurige samenwerking! Lidewij de Koekkoek Directeur-bestuurder stichting Frans Hals Museum

6

BERICHT VAN DE RAAD VAN TOEZICHT Terwijl ik werk aan de afronding van dit bericht, waarin vanzelfsprekend moet worden stilgestaan bij de gevolgen die de pandemie op onze samenleving heeft gehad, dient zich tot ons aller afschuw een andere en bedreigender gebeurtenis aan die ons leven de komende jaren ongetwijfeld nog ingrijpender zal bepalen. Met de oorlog in Oekraïne is het onvoorstelbare werkelijkheid geworden en zijn de actoren op het wereldtoneel in enkele dagen volkomen anders ten opzichte van elkaar komen te staan. De consequenties daarvan zijn niet te overzien. De rekening van de corona-orkaan die de laatste twee jaar over ons heen trok is inmiddels wel op te maken, ook al is hier eveneens onduidelijk wat de toekomst voor ons in petto heeft. Het zal ons nog lang heugen dat velen tijdens deze pandemie hun dierbaren hebben verloren of zelf langdurig -lichamelijk of in economische zin- werden getroffen. Ook de culturele sector ging sterk gebukt onder de gevolgen, maar gelukkig heeft het Frans Hals Museum de tegenslagen, mede dankzij steun van de gemeentelijke en landelijke overheid, behoorlijk goed kunnen opvangen. Het museale team, onder bezielende leiding van directeur Ann Demeester, heeft daarbij nooit de moed verloren en is blijven werken aan een inspirerend programma en aan verdere verbetering van de organisatie en de hardware.

Dat is niet alleen een bewonderenswaardige prestatie onder de gegeven omstandigheden, maar ook gezien de nog altijd zorgelijke financiële situatie waarin het museum verkeert. In de Berichten van de Raad van Toezicht (RvT) in eerdere jaarverslagen is te lezen dat het Frans Hals haar museale taken weliswaar opmerkelijk goed vervult, maar dat een duurzame exploitatie de facto onmogelijk is. Jaar op jaar is gebleken dat het museum bij de verzelfstandiging in financiële zin onvoldoende geëquipeerd werd toen het in 2009 van het gemeentelijke moederschip werd afgestoten. Er lijkt nu echter gerede aanleiding te veronderstellen dat de “fouten” die destijds zijn gemaakt binnen afzienbare termijn hersteld gaan worden.

7

Dat het Frans Hals Museum, ook na twee jaar corona-ellende, nog altijd een levendig en vitaal museum is, leiden wij ondermeer af uit het volgende: 1. Bezoekers en pers hebben aangegeven de tentoonstellingen die buiten de drie lock-downperiodes plaatsvonden hogelijk te waarderen. De fraaie programmering die voor de komende jaren op de rol staat, geeft het vertrouwen dat het museum haar aantrekkelijkheid als cultureel icoon van Haarlem zal weten te handhaven; 2. De ruimhartige steun die door Rijk en Gemeente tijdens de coronaperiode aan het Frans Hals Museum is verleend, bevestigt dat het museum tot de culturele kernstructuur van het land wordt gerekend; 3. In oktober 2021 hebben alle fracties tijdens een zitting van de Haarlemse gemeenteraad onomwonden aangegeven hoe belangrijk het museum voor de stad is, dat het Frans Hals Museum in financiële zin niet langer mag blijven “bungelen” en dat er een duurzame exploitatie door de gemeente mogelijk gemaakt dient te worden. Er moet nog veel werk worden verricht voor er een adequate regeling zal zijn. Die taak is door de oude raad op het bord van de nieuwe gelegd die na de gemeenteraadsverkiezingen zal aantreden.

Maar de Raad van Toezicht ontleent aan de uitspraken van het hoogste gemeentelijke bestuursorgaan de verwachting dat 2022 het laatste jaar zal zijn dat de directie van het museum moet werken met een begroting die niet door de Raad van Toezicht kon worden goedgekeurd. Dat er volop leven in het Frans Hals Museum zit, blijkt ook uit een aantal recente personele veranderingen. Voor zover de Raad van Toezicht daar directe bemoeienis mee had wordt hierover het volgende vermeld: Paul Stork Paul Stork werd in juni 2021 tot zakelijk directeur benoemd. De rijke ervaring die hij in het bedrijfsleven heeft opgedaan komt zeer te pas bij de reeks projecten die het museum de komende jaren te wachten staat. Paul volgde Margot Gerené op die als interim adjunctdirecteur prima werk heeft verricht en onder coronahoogspanning op verzoek van de gemeente de verschillende toekomst scenario’s voor het FHM cijfermatig onderbouwde. Wij zijn Margot daarvoor zeer dankbaar. Ann Demeester Op 15 juli maakte het Frans Hals Museum bekend dat Ann Demeester heeft besloten de uitnodiging van het grootste kunstmuseum van Zwitserland, het Kunsthaus Zürich, te aanvaarden om daar directeur te worden. Bij haar vertrek op 1 maart 2022 heeft zij het Frans Hals Museum acht jaar als bestuurder gediend.

De verdiensten van Ann voor het museum maar ook voor de kunstsector in Nederland in ruime zin, zijn te talrijk om hier te benoemen. De RvT heeft dat wel uitgebreid gedaan bij een feestelijk diner in 'Schutterszaal' van het museum. We danken haar voor alles wat ze voor de organisatie heeft gedaan en voor het Frans Hals Museum heeft betekend. Wij wensen haar veel succes in haar nieuwe functie.

8

Lidewij de Koekkoek 7 december 2021 maakte het Frans Hals Museum bekend dat Lidewij de Koekkoek per 1 maart 2022 de nieuwe directeur van het museum wordt. De Raad van Toezicht is bijzonder verheugd met de komst van Lidewij, die een indrukwekkende museale ervaring heeft en die ook anderszins geknipt is voor deze functie. Veranderde samenstelling van de Raad van Toezicht De RvT heeft in 2021 afscheid genomen van Mireille Kok en Thérèse van Schie. Mireille had laten weten geen tweede zittingstermijn te ambiëren vanwege een verandering van werkkring. Wij danken Mireille voor haar enthousiaste deelname aan het werk van de RvT. Thérèse maakte sinds 2010 deel uit van de Raad van Toezicht, de laatste acht jaar ook als vicevoorzitter. Thérèse heeft met haar bestuurlijke kwaliteiten en ervaring in de kunstensector veel bijgedragen aan het museum. Wij zijn haar zeer erkentelijk voor haar grote inzet voor en betrokkenheid bij het Frans Hals Museum. In juni 2021 traden Marie Hélène Cornips, Sheila Sitalsing en Monique Steijns als nieuwe leden toe tot de RvT. De tweede zittingstermijn van Frans Corpeleijn loopt af in april 2022. Vanwege de directiewisseling per 1 maart 2022, de mutaties in de RvT in oktober 2021 en de nog op te lossen subsidierelatie met de gemeente Haarlem heeft de RvT hem gevraagd per april 2022 twee jaar als voorzitter bij te tekenen. Hij heeft daar in toegestemd.

De RvT kwam in het verslagjaar zeven keer bijeen. De meeste vergaderingen moesten digitaal plaatsvinden. Op 3 november 2021 werd de jaarlijkse Strategiedag van RvT en directie gehouden. Tijdens deze dag kwamen o.a. de onderwerpen “diversiteit en inclusie” uitgebreid aan de orde en vooral ook de vraag hoe de mooie gedachten daarover blijvend in de praktijk gebracht kunnen worden. De financiële positie van het museum is een vast agendapunt in iedere vergadering, evenals de gesprekken die daarover met de gemeente worden gevoerd. De ook dit jaar weer buitengewoon actieve Auditcomissie hield de vinger stevig aan de financiële pols. De RvT heeft dit boekjaar andermaal uitgebreid stil gestaan bij de vraag of het uit governance oogpunt verantwoord en verdedigbaar is dat de niet sluitende begroting voor het boekjaar 2022 de basis zou mogen zijn waarop de directie de museale organisatie aanstuurt. Die begroting kon immers niet goedgekeurd worden door de RvT en dat zou dan voor de derde keer in een rij zijn. Het bekijken van opnamen van de eerder in dit voorwoord vermelde raadszitting in oktober en een daarop volgend “bestuurlijk overleg” met de wethouder van cultuur, heeft er toe geleid dat de Raad van Toezicht voor een laatste keer deze bestuurlijke spagaat heeft gemaakt.

De RvT heeft na rijp beraad de directie gevraagd óók in 2022 te acteren volgens de wel met de RvT besproken maar niet goedgekeurde begroting. Uiteraard werd ruim tijd besteed aan het profiel en de werving van de nieuwe directeur, waarvoor een extern bureau werd ingeschakeld. Lidewij de Koekkoek heeft voor haar aanstelling uitgebreid gesproken met alle leden van de RvT. Ook zij bekeek de opname van de raadszitting in oktober 2021 over het Frans Hals Museum.

9

Ondernemingsraad (OR) In hebt verslagjaar vonden verkiezingen plaats voor de eerste Ondernemingsraad van het FHM. Namens de RvT waren er verschillende besprekingen met de OR, ondermeer over het profiel van de te werven directeur. Sponsors en Vrienden Ondanks de coronabeperkingen bleef het museum in nauw contact met haar sponsors die in 2021 hun gewaardeerde spirituele en vaak ook financiële steun verleenden. De inspanningen van de Vereniging Vrienden van het Frans Hals Museum blijven voor het museum van grote betekenis. De fysieke beperkingen die voortkwamen uit de coronamaatregelen werden zo goed als mogelijk gecompenseerd met digitale activiteiten. Dank aan het hele team Hoewel we helaas nog steeds in zeer ongewisse tijden leven, zijn er voldoende redenen om optimistisch te zijn over de groei- en bloeimogelijkheden van het Frans Hals Museum. Niet in de laatste plaats omdat het totale team zich zo krachtig voor de goede zaak inzet en er evident zin in heeft. Dat geeft vertrouwen en stemt ons dankbaar. Wij moeten het per slot van rekening met zijn allen doen: samen het leven vieren en de verwondering over hoe bijzonder dat leven is blijven uitdragen! Frans Corpeleijn Voorzitter Raad van Toezicht

10

TENTOON­ STELLINGEN Het Frans Hals Museum probeert zijn bezoekers anders naar kunst te laten kijken en daardoor meer te laten zien. Onder andere door een transhistorische relatie te leggen tussen moderne en hedendaagse werken en de oude meesters al dan niet uit de collectie. Er zijn in 2021 twee tentoonstellingen voor publiek gerealiseerd. Daarnaast zou de tentoonstelling Mag het ook mooi zijn? te zien zijn tot eind mei. Vanwege de lockdown kon de tentoonstelling helaas niet meer getoond worden aan publiek. De presentaties Haarlemse Helden. Andere Meesters en Frans Hals. Alle schuttersstukken waren in periodes dat het museum geopend was, doorlopend te zien.

11

MAG HET OOK MOOI ZIJN? HAARLEMSE IMPRESSIONISTEN EN REALISTEN Curator/samensteller: Antoon Erftemeijer Frans Hals Museum, locatie Hal 10 oktober 2020 t/m 30 mei 2021 Vanwege de lockdown is deze tentoonstelling alleen in 2020 te zien geweest. De tentoonstelling Mag het ook mooi zijn? hij met conservator Antoon Erftemeijer in bracht werk bijeen van vijfentwintig gesprek over de opkomst en ondergang “Prachtige moderne Haarlemse schilders rondom de van het impressionisme en realisme, en hoe volgende vraag: moet je als kunstenaar Haarlemse schilders hier mee om gingen. tentoonstelling altijd maar vernieuwen en meegaan met en wat de laatste stroming, of kun je ook trouw Daarnaast worden op vijf plekken in de een goede blijven aan traditie en ambacht? Voor tentoonstelling werken vergeleken en podcast!” Kees Verwey, Jacobus van Looy, Otto wordt de vraag besproken welke keuze Vertelt een bezoeker. B. de Kat, Coba Ritsema, Jaap Ploos de schilder maakte: vasthouden aan het van Amstel en vele andere Haarlemse impressionisme of realisme, of mee met het schilders was het begin 20ste eeuw modernisme. helder: kunst moest gewoon mooi zijn om naar te kijken.

En hoewel de tijdgeest alle ruimte gaf EIGEN COLLECTIE voor het experiment, bleven zij bewust ‘conservatief’ De werken in de tentoonstelling zijn grotendeels schilderen in de traditie van het impressionisme en afkomstig uit de eigen collectie van het museum. realisme van de late 19de eeuw. Of, zoals Kees Sommige werken zijn tientallen jaren niet te zien Verwey zei: “Kijken is beleven, en om de belevenis is het geweest en speciaal voor deze gelegenheid mij te doen.” Een belevenis, een kijkervaring, dat was schoongemaakt en gerestaureerd, met steun van de Mag het ook mooi zijn? dan ook. Vrienden van het Frans Hals Museum. Mag het ook mooi zijn? was tevens de afscheidstentoonstelling van PODCAST Antoon Erftemeijer, die eind 2020 met pensioen ging. Speciaal voor de tentoonstelling is door Caspar Stalenhoef een podcast gemaakt over de kunst en de De tentoonstelling Mag het ook mooi zijn? is mede kunstenaars uit de tentoonstelling. In de podcast gaat mogelijk gemaakt door de VriendenLoterij. 12

HAARLEMSE HELDEN. ANDERE MEESTERS Curator/Samensteller: Ann Demeester, Geert-Jan Davelaar, Antoon Erftemeijer, Marrigje Rikken Frans Hals Museum, locatie Hof 8 maart 2019 t/m 31 december 2022 In Haarlemse Helden. Andere Meesters wordt de vaste collectie van het Frans Hals Museum door een hedendaagse bril bekeken. Het Frans Hals Museum draagt de naam van de beroemdste kunstenaar uit Haarlem. Maar het museum is méér dan Frans Hals alleen. De collectie omvat werken van een groot aantal ‘andere meesters’ uit de 16de en 17de eeuw. In deze collectiepresentatie brengt het Frans Hals Museum juist déze ‘helden’ uit de eigen verzameling voor het voetlicht. Aan de hand van actuele thema’s zoals gender, geloof en afkomst wordt onderzocht hoe het komt dat een kunstenaar soms ‘in’ of ‘uit’ is. Welke kunstenaar had een sterrenstatus en is nu minder bekend? Wat waren of zijn de oorzaken voor het succes van deze kunstenaars? Welke rol speelde je afkomst of sociaal-maatschappelijke status hierbij? En welke rol is er weggelegd voor het museum en zijn publiek?

moesten plannen voor bijvoorbeeld wissels worden aangepast. Wij danken in dat kader Mondriaan Fonds en VSBfonds voor hun steun en begrip. Uiteindelijk zijn er in 2021 twee thematische wisselingen geweest. Daarbij is voornamelijk hedendaagse fotografie- en videokunst in een aantal zalen vervangen en zijn moderne schilderijen toegevoegd. Sinds februari wordt daardoor het verschil in het uitbeelden van een menselijk lichaam duidelijk gemaakt door het grote vrouwelijk naakt van Jan Slijters te plaatsen naast drie godenvoorstellingen van Hendrick Goltzius. Met zelfportret van Else Berg in een van de regentenkamers naast een portret van haar door Leo Gestel, demonstreert het museum hoe verschillend dezelfde persoon kan worden geportretteerd. Een landschap met de ruïne van Brederode door Piet Mondriaan is te midden van 17de-eeuwse Haarlemse duinlandschappen gehangen. Corneilles herinnering aan “De Stad” vormt een sterk contrast met de stadsgezichten van Berckheyde, zoals ook Jan Sluijters's Staphorster boerenfamilie dat doet te midden van de 17de-eeuwse boerengezelschappen.

WISSELINGEN IN 2021 Regelmatig worden in de presentatie werken gewisseld, onder andere om bezoekers steeds nieuwe kijkervaringen te bieden. Ook in 2021

13

In oktober is er in de twee regentekamers de presentatie gemaakt rond het thema Kunst en Zorg. Een portrait historié door Jan de Bray, van het gezin van een arts in een Bijbelse scene verbeeld, en een schilderij van moeder en kind door Pieter de Grebber, tonen de maatschappelijke blik op zorg voor kinderen in de 17de eeuw. Een kwakzalver van Jan Steen is gecombineerd met een kwakzalver van Lucebert en een video van Melanie Bonajo, om te bevragen wat goede zorg is en hoe ‘slechte’ of ‘nep’-zorg te herkennen is. MARKETING EN CAMPAGNES Vanaf de heropening in juni en de zomervakantie werden lokale en regionale bezoekers verleid om het Frans Hals Museum weer te bezoeken. Als onderdeel van Haarlemse Helden. Andere Meesters werd daarbij de focus gelegd op Frans Hals. Alle schuttersstukken middels posterverspreiding, flyers, digiborden, bakfietsen en off- en online advertenties. In dat kader is ook de zomerflyer verspreid op toeristische plaatsen, waaronder campings en bungalowparkers in de kustregio. Tevens werd in samenwerking met online marketingbureau Addurance een advertentiecampagne op social media gedaan.

RESULTATEN • 26.338 bezoekers • 15.965 sessies op de webpagina • Gemiddeld 2.05 minuut op de webpagina

De tentoonstelling Haarlemse Helden. Andere Meesters is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van het VSBfonds en het Mondriaan Fonds.

14

FRANS HALS. ALLE SCHUTTERSSTUKKEN Frans Hals Museum, locatie Hof 19 september 2020 t/m 31 december 2022 Frans Hals. Alle schuttersstukken is een groepsportret te maken van de leden presentatie binnen Haarlemse Helden. van de schutterij van de nieuwe “Supergaaf Andere Meesters. Door een bijzondere Amsterdamse stadswijk elf. Het is in bruikleen zijn sinds 2020 twee jaar lang die tijd hoogst ongebruikelijk om zo’n museum, vooral álle schuttersstukken van Frans Hals te opdracht te gunnen aan een schilder van de zaal met zien in het Frans Hals Museum. Frans Hals schuttersstukken, heel buiten de eigen stad. Drie jaar later is schilderde tussen 1616 en 1639 maar liefst het werk nog steeds niet af en besluiten indrukwekkend!” zes groepsportretten van schutters. Door de schutters uiteindelijk het werk af te Een bezoeker zijn losse penseeltoets en de bijzonder laten maken door een Amsterdamse in het publieksonderzoek. levendige composities zijn deze schilder én lid van de eigen compagnie: schilderijen een ware lust voor het oog. Pieter Codde. Hij had op dat moment Vijf groepsportretten van Haarlemse nog nooit een schuttersstuk gemaakt schutters behoren sinds jaar en dag tot de collectie van en schilderde gewoonlijk heel fijntjes en op klein het museum, alleen het magnifieke doek Schutters van wijk formaat.

Voor De Magere Compagnie probeerde hij de XI onder leiding van kapitein Reynier Reael, beter bekend als losse stijl van Hals zo goed mogelijk na te bootsen. ‘De Magere Compagnie’, ontbrak in de ‘schutterszaal’ Tegenwoordig is er hierdoor nog steeds discussie over van het museum. De Magere Compagnie hangt normaal welk deel door welke schilder is gemaakt. gesproken naast Rembrandts De Nachtwacht in het Rijksmuseum, en vanwege restauratiewerkzaamheden De schuttersstukken worden in chronologische aan dit meest bekende schuttersstuk ontstond de kans volgorde gepresenteerd. Ook is er een infographic om De Magere Compagnie tijdelijk in het Frans Hals met tijdlijn en illustraties op schuttersstuk-formaat Museum te tonen. Voor het eerst in meer dan dertig gemaakt waarin veel te ontdekken valt over de jaar zijn deze meesterwerken weer bij elkaar te zien. achtergrond en context van de schuttersstukken. De presentatie Frans Hals. Alle schuttersstukken is mede mogelijk gemaakt door de VriendenLoterij.

DE MAGERE COMPAGNIE In 1633 krijgt Hals de bijzondere opdracht om een

15

WHO IS SHE? PORTRETTEN VERTELLEN Curator/Samensteller: Ann Demeester, Manique Hendricks, Maarten de Leede Frans Hals Museum, locatie Hal 25 juni 2021 t/m 2 januari 2022 Het monumentale werk Guess Who’s Coming to Dinner Too? van kunstenaar en cultureel activist Patricia Kaersenhout vormde het middelpunt van de tentoonstelling Who is she? Portretten vertellen. Met deze installatie, bestaand uit grote, rijk gedekte eettafels vol glaswerk en geborduurde lopers, geeft Kaersenhout vrouwen van kleur, die nog geen positie hebben veroverd in de geschiedschrijving, een plek aan tafel: een hedendaags portret van heldinnen van verzet. In deze tentoonstelling werd de installatie omringd door bijzondere portretten van en door vrouwen uit de collectie van het museum.

mee bepaald, maar hun levens en daden bleven onderbelicht. Zij worden aan tafel vertegenwoordigd door het glaswerk en de geborduurde tafellopers. Deze tafellopers werden tijdens de tentoonstelling samen met medewerkers van Sûr Atelier verder geborduurd. Zij zijn Nieuwe Nederlanders met een ongelooflijke passie voor hun ambacht. Sûr Atelier biedt ambachtslieden met een kwetsbare positie op de arbeidsmarkt zelfstandigheid in de maatschappij. Gemeenschapsgevoel, empowerment en het gesprek over ongeziene vrouwen is voor Kaersenhout een belangrijk onderdeel in dit co-creatieproces.

PLAATS AAN TAFEL Guess Who’s Coming to Dinner too? (2017-2021) bouwt verder op het iconische kunstwerk The Dinner Party (1974-1979) van de Amerikaanse feministische kunstenaar Judy Chicago. Zij dekte een grote tafel voor vergeten vrouwen die belangrijk werk hebben verricht op sociaal-maatschappelijk, wetenschappelijk of artistiek vlak. Kaersenhout geeft aan haar tafel een plek aan heldinnen van kleur. De tafel is gedekt voor vijftien buitengewone vrouwen van over de hele wereld, van de oudheid tot nu. Hun levensverhalen getuigen van moed, kracht, verzet, zorgzaamheid en liefde. Deze vrouwen hebben de geschiedenis

“Geweldig initiatief om de wereld van cultuur van het Frans Hals Museum en de wereld van Sûr Atelier met zoveel verschillende culturen bij elkaar te brengen. Er waren veel mooie en ontroerende momenten deze dag, onze medewerkers waren zo open en pakten elk hun moment om te vertellen over een sterke vrouw in hun leven aan wie ze een plek aan tafel zouden willen geven. Ze uitten zich vrij en zelfverzekerd, dat lijkt vanzelfsprekend maar is het zeker niet.” De samenwerking beviel zo goed, dat het Frans Hals Museum en Sûr Atelier blijven samenwerken. Sûr Atelier verzorgt de afwerking van de bedrijfskleding voor het museum.  Sûr Atelier oprichter Lara Scot over de samenwerking

16

conservator Manique Hendricks samen met conservator-in-opleiding Maarten de Leede en directeur Ann Demeester “Mooi en met een ander perspectief naar de interessant: collectie van het Frans Hals Museum gekeken. Zij hebben een selectie tafel geeft stof gemaakt van portretten van en door tot nadenken. vrouwen uit de periode 1820 tot heden Moedige vrouwen van kunstenaars als Charley Toorop, die in hun tijd Hellen van Meene, Julika Rudelius, strijd voerden.” Charles Howard Hodges en Jan Sluijters. Een bezoeker Deze tentoonstelling spoort het publiek in het publieksonderzoek. aan om naar de portretten te kijken vanuit een nieuw perspectief en met uitgesproken aandacht voor de rol van de vrouw. Van beroemde mannelijke ANDERS KIJKEN, MEER ZIEN! makers is vaak veel bekend, vrouwen hebben in de Geïnspireerd door het werk van Kaersenhout heeft kunstgeschiedenis vaker een bijrol. Wat vertellen de PARTICIPATIE: WIE ZET JIJ AAN TAFEL? Ook werd bezoekers gevraagd wie er volgens hen een plek aan tafel verdient. Ze konden op een kaart aangeven welke vrouw volgens hen kon aanschuiven, en waarom. Deze kaarten werden op een groot bord verzameld, ter inspiratie voor andere bezoekers. Tijdens de looptijd van de tentoonstelling zijn er ruim 1.500 kaartjes ingevuld en zo een groot aantal nieuwe vrouwen aan het werk toegevoegd.

Als target werd gesteld dat 10% van de bezoekers een participatiekaartje zou invullen, dit target is met 15% ruimschoots behaald.

17

portretten in de tentoonstelling? Wie is zij? Of zegt de manier waarop ze is afgebeeld vooral iets over hoe ze gezien werd door anderen? Verandert dat met de tijd? En in hoeverre is de eigen blik gekleurd door aannames en stereotypen? Het museum nodigde hiermee zijn bezoekers actief uit om anders te kijken naar de manier waarop vrouwen werden en worden gepresenteerd in museale collecties.

GEZAMENLIJKE AANKOOP Het museum heeft Guess Who’s Coming to Dinner Too? samen met het Centraal Museum (Utrecht), Stedelijk Museum Amsterdam en Van Abbemuseum (Eindhoven) en dankzij genereuze steun van Vereniging Rembrandt, Mondriaan Fonds, Vrienden van het Frans Hals Museum en de VriendenLoterij kunnen aankopen.

“Het werk dat ik maak is nooit ter meerdere eer en glorie van mijzelf. Ik zie mijzelf als een dienend medium, waarmee ik bedoel dat ik het belangrijk vind om geschiedenissen die weggevaagd zijn door middel van kunst bij een groter publiek onder de aandacht te brengen. Hiermee hoop ik een bijdrage te leveren om een completer en eerlijker beeld van geschiedenissen anders dan de westerse te geven. Dankzij de aankoop Guess Who’s Coming to Dinner Too? worden de verhalen van de vrouwen aan tafel in het Nederlands curriculum opgenomen.” Patricia Kaersenhout

Naar aanleiding van de aankoop van Patricia Kaersenhout, schonk de kunstenaar de bij het werk behorende vlaggen met Adinkra symbolen. CO-CREATIE SÛR ATELIER In het kader van de tentoonstelling Who is she? Portretten vertellen borduurden in het Frans Hals Museum twintig medewerkers van Sûr Atelier een nieuwe versie van het kunstwerk Guess Who’s Coming to Dinner Too?. Deze co-creatie zorgde er tevens voor dat het kunstwerk in beweging was en daarmee nog relevanter voor een breder publiek.

PODCAST WHO IS SHE? Bij de tentoonstelling werd door Caspar Stalenhoef een podcast in vier delen geproduceerd, die zowel online als in de tentoonstelling te beluisteren was. Directeur Ann Demeester en tentoonstellingsconservator Manique Hendriks bespraken de tentoonstelling aan de hand van thema’s uit. Vanuit het werk van Kaersenhout en het onderzoek van het museum naar vrouwelijke makers uit de collectie gingen ze in op de ontdekking van lacunes en blinde vlekken. Ze daagden daarbij luisteraars uit om met deze nieuwe inzichten anders te kijken naar de tentoongestelde werken en meer te zien. Tijdens de looptijd van de tentoonstelling is de podcast ruim 3.000 keer beluisterd.

De dag startte met een bezoek aan de tentoonstelling, waarbij rondom de tafel van Kaersenhout geanimeerde gesprekken ontstonden over onderbelichte heldinnen van verzet, persoonlijke ervaringen werden gedeeld en er herkenning was. Heldinnen die volgens de medewerkers van Sûr Atelier zeker een plek aan tafel verdienen zijn bijvoorbeeld Soraya Tarzi, de 18

vrouw van koning Amanullah Khan van Afghanistan. Zij was behalve koningin ook feministisch leider. En Hannie Schaft, een Haarlemse communiste en verzetsstrijdster tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ook Bibi Maryam Bakhtiari, een Iraanse FeyliKoerdische revolutionair, activist en militair commandant. Deze en vele andere namen werden op kaartjes geschreven en op de participatiewand naast het kunstwerk gehangen. “Bibi Maryam Bakhtiari is een enorm sterke vrouw die een leger onder zich had en zelfs verre familie van mij is”, aldus één van de medewerkers. Na een gezamenlijke lunch in Cleeff Frans Hals en een rondleiding in locatie Hof door directeur Ann Demeester, werd er gestart met de borduursessie. De medewerkers van Sûr Atelier en van het Frans Hals Museum werkten samen aan het verderborduren van de tafellopers met kralen. Tijdens de sessie werden diverse verhalen en handwerk-skills gedeeld. Na afloop van de sessie waren tien tafellopers weer verder bewerkt.

RESULTATEN • 9.921 bezoekers Podcast: • 3171 podcast beluisterd = 32% pick up rate Participatie publiek: • 1500 participatiekaartjes = 15%

MARKETING EN MEDIA-AANDACHT De tentoonstelling is gepromoot via lokale outdoor posters, abri’s en digitale schermen, out-of-home poster- en flyerverspreiding, een social media campagne en een actieve persbenadering. Dit leverde artikelen op over onder andere de aankoop in media zoals Algemeen Dagblad, NRC, Noord-Hollands Dagblad, Parool en de Gelderlander.

Bereik: • 22.956 sessies op de webpagina • Gemiddeld 1.36 minuut op de webpagina • 72 vermeldingen in nieuwsmedia met een gezamenlijk bereik van 6.343.849 • 33 vermeldingen op social media (excl. LinkedIn)

De tentoonstelling Who is she? Portretten vertellen is mede mogelijk gemaakt door de VriendenLoterij. 19

PRONKPOPPENHUIS IN DE SCHIJNWERPERS Frans Hals Museum, locatie Hof Vanaf juli 2020 Het Pronkpoppenhuis is een publiekslieveling van het Frans Hals Museum. Het was eigendom van de Amsterdamse koopmansvrouw Sara Rothé (1699-1751), die een buiten had aan het Spaarne bij Haarlem. Het is één van zes bewaard gebleven 17de- en 18de-eeuwse poppenhuizen. Het Poppenhuis heeft twaalf kamers en bijna duizend voorwerpen. Het is daarom een zeer waardevol stuk in de collectie. Het museum kreeg het poppenhuis in 1953 in bruikleen. In 1958 ondersteunde Vereniging Rembrandt de aankoop ervan door het museum. Met behulp van een schenking van de Vereniging Rembrandt en Turing Foundation in het kader van ‘De Kracht van onze Nederlandse collecties’ werd het Pronkpoppenhuis van Sara Rothé in 2020 al vernieuwd op het gebied van toegankelijkheid en publieksbegeleiding. In 2021 is vervolgens de interne verlichting van de kamers vervangen door LED strips en zoombare ledspots. Hierdoor is het interieur beter zichtbaar voor bezoekers. In elke kamers zijn specifieke meubels en details uitgelicht. De nieuwe verlichting is op een bewegingssensor aangesloten, zodat wanneer een bezoeker op de trap gaat staan de kamers één voor één verlicht worden, waarna het poppenhuis een paar minuten in volle verlichting en in vol ornaat te zien is.

Zo worden bezoekers gestimuleerd elke kamer aandachtig te bekijken en gaan details opvallen. Led geeft minder warmte en Lux (lichtwaarde), wat beter is voor het behoud van het poppenhuis omdat het interieur hierdoor minder degradeert en verkleurt. Door de bewegingssensor wordt voorkomen dat het poppenhuis continu wordt verlicht: het gaat pas aan als er iemand voor staat. Doordat het poppenhuis met het vorig jaar nieuw geplaatste frame beter toegankelijk is geworden voor museummedewerkers, kon ook verder onderhoud worden uitgevoerd. Daardoor zijn de bijna duizend objecten en poppen in het poppenhuis er één voor één uitgehaald, geïnspecteerd, stofvrij gemaakt en teruggeplaatst door textielrestaurator Saskia Rijsdijk. Ook de kamers van het poppenhuis zijn stofvrij gemaakt. Door dit onderhoud blijft het poppenhuis beter behouden voor toekomstige generaties.

PROMOTIE Voor de presentatie van het poppenhuis met vernieuwde publieksbegeleiding zijn een promotievideo en nieuwe foto’s gemaakt. Vanaf de heropening van het museum in juni is deze presentatie, die zich voornamelijk op kinderen richt, gepromoot via diverse kanalen.

RESULTATEN • 26.338 bezoekers Bereik: • 3719 sessies op de webpagina • Gemiddeld 1.56 minuut op de webpagina • 12 vermeldingen in nieuwsmedia met een gezamenlijk bereik van 726.383 • 12 vermeldingen op social media (excl. LinkedIn)

20

THUIS BIJ JORDAENS Curator / Samenstellers: Katharina Van Cauteren (The Phoebus Foundation) en Marrigje Rikken Frans Hals Museum, locatie Hof 15 oktober 2021 t/m 8 mei 2022 21

Een jaar uitgesteld vanwege corona, zet het Frans Hals Museum met Thuis bij Jordaens in Hof de 17deeeuwse Vlaamse schilder Jacob Jordaens (1593-1678) in de schijnwerpers, middels exceptionele bruiklenen van The Phoebus Foundation. Met Thuis bij Jordaens presenteerde het museum de eerste monografische tentoonstelling van de 17de-eeuwse Antwerpse meester in Nederland. Zoals de Noordelijke Nederlanden Frans Hals, Rembrandt en Vermeer hebben, zo kennen de Zuidelijke Nederlanden hun eigen Grote Drie: Jordaens, Rubens en Van Dyck. Toch is Jordaens minder bekend bij het grote publiek. Met Thuis bij Jordaens wilde het museum daar verandering in brengen. Jordaens schilderde net zo zwierig, menselijk en eigenzinnig als zijn tijdgenoot Frans Hals en verdient daarmee een plek op het podium.

po naast het bed van Cupido. Op die manier liet hij grote onderwerpen op een toegankelijke manier zien, vaak met een vleugje humor. Jordaens schilderde echte, levende mensen. Dat was goed te zien op een van de topstukken uit de tentoonstelling: Zo de ouden zongen, zo piepen de jongen. Ook het Portret van Elisabeth Jordaens, de dochter van de kunstenaar is een sprekend voorbeeld van de persoonlijke en menselijke benadering van Jordaens.

“Mooi de Jordaens tentoonstelling, kom al voor de derde keer. Fijn die sticker op m'n museumkaart!”

STAP BINNEN IN JORDAENS’ PRONKKAMER Speciaal voor Thuis bij Jordaens is in het museum een hedendaagse reconstructie gemaakt van de pronkkamer uit Jordaens’ woonhuis. Deze showroom, waar hij rijke klanten ontving, had hij op spectaculaire wijze gedecoreerd met deur- en plafondstukken met fenomenaal perspectief. Voor de tentoonstelling zijn de overgebleven schilderijen van de ontvangstkamer gerestaureerd door The Phoebus Foundation. Voor het eerste sinds de 19de eeuw zijn ze weer samen te zien. De deur- en plafondstukken zijn op een bijzondere manier te bekijken. Door een spiegelvloer worden bezoekers letterlijk omgeven door de schilderingen en kunnen zij ervaren hoe de pronkkamer eruit moet hebben gezien. Hierdoor wanen zij zich echt even ‘thuis bij Jordaens’.

Vertelt een bezoeker.

“De vlotte penseelstreek van Jordaens en de bravoure en spontaniteit die hij in zijn schilderijen wist te leggen, waren in de zeventiende eeuw erg populair. Hij wist precies waar zijn publiek, de gegoede burgerij, behoefte aan had en speelde hier handig op in. Net als Frans Hals wordt Jordaens onterecht vaak gezien als nummer drie.” Marrigje Rikken GROTE THEMA’S MENSELIJK GEBRACHT In Thuis bij Jordaens wordt een uitgebalanceerde selectie aan werken uit de collectie van The Phoebus Foundation gepresenteerd, aan de hand van een aantal herkenbare thema’s zoals geloof en vrolijkheid. Zo kunnen bezoekers ontdekken hoe Jordaens elementen van huiselijk leven toevoegde in bijvoorbeeld mythologische schilderijen, zoals een 22

RESULTATEN

“Heb er geen woorden voor: wat práchtig die Jordaens tentoonstelling. De spiegelzaal zo origineel ook. Ik kom zeker weer terug!”

• 11.098 bezoekers Bereik: • 19.296 sessies op de webpagina • Gemiddeld 1.26 minuut op de webpagina • 5.728 clicks online campagne • 102 vermeldingen in nieuwsmedia met een gezamenlijk bereik van 17.517.238 • 416 vermeldingen op social media (excl. LinkedIn) • 1.542.498 impressies online campagne • Resultaten mediacampagne beschikbaar na 8 mei 2022

Vertelt een bezoeker.

ANDERS KIJKEN NAAR HALS EN JORDAENS Met de instaptour ‘Tussen Hals en Jordaens’ konden bezoekers samen met een museumdocent op zoek naar verbanden tussen de hoogtepunten uit de tentoon­ stelling en de vaste collectiepresentatie. Tijdens vakanties waren er speciale familiedagen met een kindertour, waarbij kinderen ontdekken welke grapjes Jordaens en Hals in hun schilderijen maakten. Met de schilderworkshop kropen kinderen in de huid van deze beroemde schilders uit Haarlem en Antwerpen en maakten ze zelf een portret met de ‘losse toets’, de schilderstijl van Jordaens en Hals.

Thuis bij Jordaens is georganiseerd in samenwerking met de Antwerpse filantropische stichting The Phoebus Foundation, met ondersteuning van Katoen Natie en Indaver. De tentoonstelling werd mede mogelijk gemaakt door Fonds 21, J.C. Ruigrok Stichting, Mondriaan Fonds, Stichting Zabawas, Turing Foundation, Vereniging van Vrienden van het Frans Hals Museum en de VriendenLoterij. De Rijksdienst Cultureel Erfgoed heeft namens de Minister van OCW een indemniteitsgarantie toegekend. Vanwege lockdown tentoonstelling gesloten vanaf 19 december. Wegens grote vraag van publiek besloten te verlengen t/m 8 mei 2022

MARKETING EN MEDIA-AANDACHT Deze najaarstentoonstelling was de publiekstrekker van 2021. De tentoonstelling is gepromoot met een 360-graden campagne via lokale outdoor posters, abri’s en digitale schermen, out-of-home poster- en flyerverspreiding in de bredere regio, een print & online mediacampagne, een online campagne via Display, YouTube, Facebook en Instagram en een actieve persbenadering. Dit leverde positieve recensies op in drie grote Nederlandse kranten: Telegraaf, NRC en de Volkskrant. Dankzij persbenadering van partner The Phoebus Foundation was er ook veel aandacht van Belgische pers, o.a. Gazette van Antwerpen, De Standaard en de Tijd.

“Ik was sceptisch over de toeslag maar wát was het het waard! Die spiegelzaal, echt waanzinnig. Zo goed bedacht, klasse gewoon!!”

Daarnaast werd de exposure voor de tentoonstelling versterkt met joint promotions via de Vrije Academie, NS SPOOR en Haarlem Marketing. De heldere positionering, een aansprekend campagnebeeld, kwalitatief goed beeldmateriaal van de tentoonstelling en een promotievideo droegen sterk bij aan de zichtbaarheid van de tentoonstelling. De pronkkamer met spiegelvloer werd door bezoekers veelvuldig gedeeld op social media en viel ook goed bij de pers.

Vertelt een bezoeker.

23

GEZICHTEN VAN NOORD-HOLLAND

GEZICHTEN VAN NOORD-HOLLAND

mensen in de provincie betrokken. Het project wordt in 2024 afgesloten met een conferentie, waarin de opgedane kennis wordt gedeeld met collega’s uit het museale veld, en een duotentoonstelling in Haarlem en Amsterdam.

Het Frans Hals Museum werd samen met het Amsterdam Museum geselecteerd voor de BIS 2021-2024 in de categorie 'regionaal museum' met het project Gezichten van Noord-Holland. Na de aanscherping van de opdracht als gevolg van corona is in 2021 gestart met de concrete uitvoering van de plannen. Frans Hals Museum en Amsterdam Museum willen door middel van dit project samen met organisaties, kunstenaars en inwoners het heden en het verleden actief met elkaar verbinden en nieuwe gezichten aan de geschiedenis van de regio toevoegen. Hiervoor worden verschillende gemeenschappen in de provincie Noord-Holland betrokken, door met culturele en maatschappelijke organisaties actief op zoek te gaan naar gemeenschappen die niet altijd gerepresenteerd zijn in de musea. Deelnemers uit deze gemeenschappen reflecteren samen met kunstenaars op groepsportretten uit de collecties, en maken vervolgens nieuwe portretten. Met een gratis online cursus portretfotografie en een reizende fotostudio worden zoveel mogelijk

CO-CREATIE Na uitgebreide scouting en gesprekken met 23 Haarlemse organisaties is gekozen om als eerste community samen te werken met de stichting Kunstnest, vertegenwoordigd door Neide Bastos. Deze stichting richt zich op kinderen van negen tot twaalf jaar en heeft een eigen kunstatelier in de bibliotheek van Schalkwijk. Aan drie kunstenaars is gevraagd een workshopvoorstel in te dienen, waarna kunstenaar Aukje Dekker is geselecteerd. De vijfdaagse workshop getiteld ‘Maak een supermens’ zal begin 2022 plaatsvinden. Voor het impactonderzoek is junior onderzoeker Rowan Stol aangetrokken. De eerste nulmeting van het onderzoek start bij deze co-creatie. Het vormgevingsbureau Multitude is aangetrokken voor het ontwerp van de projectwebsite en de huisstijl. 24

“Ik sta ook achter het tonen van meer diverse gezichten in het museum dan de oude portretten die er nu te zien zijn. Dat werkt volgens mij stimulerend voor het bezoek.”  Geportretteerde Gerrit Ligtenberg via haarlem.nieuws.nl

INSPIRERENDE HAARLEMMERS Op 23 november -de verjaardag van Haarlem- is het project gelanceerd met de presentatie Gezichten van Noord-Holland. Fotoportretten van inspirerende Haarlemmers, in Studio F in locatie Hof. Wethouders en raadsleden van de gemeente Haarlem nomineerden op uitnodiging van het Frans Hals Museum negen inspirerende Haarlemmers. Zij zijn geïnterviewd door journaliste Caroline Vlietstra en geportretteerd door fotograaf Juul Hondius die zich daarbij liet inspireren door de portretten van Frans Hals. Tijdens de hybride opening wegens coronabeperkingen, bracht woordkunstenaar Niniane Everaerts een ode aan Haarlem. Ook was NH Nieuws aanwezig en is het bericht op nu.nl geplaatst. De presentatie is verlengd tot en met 8 mei 2022.

RESULTATEN • 3121 bezoekers Bereik: • 33 vermeldingen in nieuwsmedia met een gezamenlijk bereik van 4.789.747 • 16 vermeldingen op social media (excl. LinkedIn)

25

COLLECTIES AANKOPEN

“Slechts vijf samenwerkingen zijn bekend van deze kunstenaars, geen daarvan bevond zich tot de aankoop in een Nederlands museum. Het aangekochte werk is bovendien de grootste en meest gedetailleerde samenwerking en illustreert de bijzondere plek die Haarlem innam als broedplaats van vernieuwing in de zeventiende-eeuwse Hollandse schilderkunst. Dirck Hals (1591-1656), de jongere broer van de wereldberoemde Frans, schilderde de figuren van het vrolijke gezelschap. De architectuur is geschilderd door Dirck van Delen (1604/1605-1671). Van Delen signeerde het, maar het museum is zeer zeker van de bijdrage van Hals, want die is duidelijk te herkennen. Dat maar één schilder zijn naam op een schilderij zette, was destijds gebruikelijk.”

Dankzij genereuze steun van verschillende fondsen hebben we in 2021 twee bijzondere werken kunnen aankopen. Het al eerder beschreven Guess Who’s Coming to Dinner Too? uit 2017-2021 van Patricia Kaersenhout (Den Helder 1966), in samenwerking met het Centraal Museum (Utrecht), Stedelijk Museum Amsterdam en Van Abbemuseum (Eindhoven), en het Elegant gezelschap in een Hollandse Renaissancezaal uit 1628 van Dirck Hals (Haarlem 1591-1656) en Dirck van Delen (Heusden 1604/5- Arnemuiden 1671). Het laatstgenoemde werk is een samenwerking tussen beide kunstenaars. Er zijn slechts vijf samenwerkingen van deze kunstenaars bekend. Geen daarvan bevond zich tot deze aankoop in een Nederlands museum. Het aangekochte werk is bovendien de grootste en meest gedetailleerde samenwerking en illustreert de bijzondere plek die Haarlem innam als broedplaats van vernieuwing in de 17de-eeuwse Hollandse schilderkunst. De figuren in het schilderij zijn van de hand van de Haarlemmer Dirck Hals, de jongere broer van Frans Hals, de architectuur is geschilderd door Dirck van Delen, die voornamelijk werkzaam was in Middelburg. Met deze aankoop kan het museum laten zien dat de faam van Dirck Hals al in zijn eigen tijd de stadsgrenzen oversteeg en kunstenaars van daarbuiten graag met hem wilden werken.

Het schilderij was eerder te zien in het Frans Hals Museum: van 1948 tot 2019 was het in bruikleen van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. In 2019 vond restitutie plaats aan de erven van Jacob Lierens (1877-1949), een Joodse zakenman en kunstverzamelaar uit Amsterdam. In 1941 verkocht deze het op een veiling, voordat zijn bedrijf werd ‘geariseerd’ door de nazi’s, en hij en zijn vrouw werden geïnterneerd in Westerbork.

 Nu.nl

Het Frans Hals Museum heeft dit schitterende schilderij kunnen verwerven met genereuze steun van de Fonds Marjon Ornstein, het Mondriaan Fonds, Nationaal Aankoopfonds, Van Toorn Scholten Stichting, Vereniging Rembrandt (mede dankzij haar Nationaal Fonds Kunstbezit en Prins Bernhard Cultuurfonds), Vereniging van Vrienden van het Frans Hals Museum, VriendenLoterij en een particulier fonds van het Frans Hals Museum. Daarnaast hebben we met een genereuze bijdrage van het Mondriaan Fonds en de Vereniging van Vrienden van het Frans Hals Museum in 2021 de 26

museumcollectie kunnen verrijken met verschillende hedendaagse producerende aankopen, waardoor we een aantal kunstenaars die door de coronacrisis hard geraakt zijn, hebben kunnen ondersteunen.

• Bea Schlingelhoff, Lettertype gewijd aan en genoemd naar Judith Leyster, wall work; digital type face (otf. file); download link

OVERZICHT AANKOPEN: • Anoniem, Kopie van de Regentessen van het Oude Mannenhuis naar Frans Hals, 19de eeuw, olieverf op doek • Simnikiwe Buhlungu, Artwork title TBA (Soon come, soon come), 2021, installatie • Simon Fujiwara, Who’s at the Frans Hals Whoseum?, 2021, collage serie • Dirck Hals en Dirck van Delen, Elegant gezelschap in een Hollandse Renaissancezaal, 1628, olieverf op paneel • Clémence Hilaire, Untitled (average price of a free life in 1863), 2021, installatie • Lloyd Corporation, Naked City, 2021-22, installatie • Patricia Kaersenhout, Guess Who’s Coming to Dinner Too?, 2017-2021, installatie • Otobong Nkanga, After We Are Gone, 2020, wandtapijt, • D’Ete Nogle, FKA, formely known was (working title), 2021, digital video • Ahmet Ögut, Monilola Olayemi Ilupeju, A Day in Ha(a)rlem, 2021, schetsboeken

SCHENKINGEN OVERZICHT SCHENKINGEN: Naast de vlaggen met Adinkra symbolen die Patricia Kaersenhout schonk als onderdeel van Guess Who’s Coming To Dinner Too?, ontvingen wij een grote schenking uit een particuliere collectie van maar liefst dertien werken van de Zuid-Afrikaanse en Nederlandse schilder en schrijver Henk van Woerden (Leiden 1947 – Ann Arbor 2005). Het museum is alle schenkers zeer erkentelijk. • Patricia Kaersenhout, Guess Who’s Coming to Dinner Too?, Vlaggen met Adinkra symbolen, 2017-2021 • Henk van Woerden, Aviator, 1988, schilderij • Henk van Woerden, De Vesting, 1978, schilderij • Henk van Woerden, Credo quia absurdum, 1989, tekening • Henk van Woerden, Kat, 1977, tekening • Henk van Woerden, Nel mezzo del camin di nostra vita, 1975, tekening • Henk van Woerden, Om te vlieg, 1983, tekening 27

• Henk van Woerden, Peristerium, 1976, tekening • Henk van Woerden, The shadow of her thoughts, 1980, tekening • Henk van Woerden, The surveyor, 1981, tekening • Henk van Woerden, Zonder titel, 1994, tekening • Henk van Woerden, Zonder titel (visser), 1981, tekening • Henk van Woerden, zonder titel (Voor Egbert en Loes), 1981, tekening • Henk van Woerden, Zonder Titel, 1979, tekening

De waardin van Frans Hals dat het museum sinds 2013 in langdurig bruikleen had van een particuliere collectie, is retour gegaan naar de eigenaar. Het schilderij Portret van Mia Reinalda van Simon de Heer is overgedragen aan de erven van de geportretteerde. Van de in totaal 2593 werken van Kees Verwey die het museum sinds 1995 beheert in langdurig bruikleen voor de Stichting Kees Verwey, zijn 670 werken aan het bruikleen onttrokken en terug in beheer gekomen bij de Stichting Kees Verwey zelf.

RETOUR LANDURIG BRUIKLENEN EN OVERGEDRAGEN OBJECTEN

OVERZICHT COLLECTIEBRUIKLENEN RETOUR EIGENAAR EN OVERGEDRAGEN OBJECTEN: • Marinus Fuit, Blauw, 10 Haarlemse kunstenaars, 1979, inkt op papier • Marinus Fuit, Blauw, 10 Haarlemse kunstenaars, 1979, inkt op papier • Marinus Fuit, Uitzicht met zwevende ballon, 1985, zeefdruk • Marinus Fuit, Graftombe Campo Santo, Genua, schilderij

Na een grote schenking van veertien werken van de Stichting Marinus Fuit in 2020, zijn er in 2021 zestien werken van Marinus Fuit retour gegaan naar de kunstenaar. Met de schenking enerzijds en de overdracht van de werken aan de kunstenaar anderzijds, heeft het Frans Hals Museum nu een representatief overzicht, zonder doublures, van het werk van Marinus Fuit in de collectie. Het schilderij

28

• Marinus Fuit, Olietanks, 1971, inkt, potlood en verf op papier • Marinus Fuit, Stadsbeeld, potloodtekening • Marinus Fuit, Schetsjes uit de periode 1972-1980, tekening • Marinus Fuit, Paal met klemmen op boulevard, 1983, tekening • Marinus Fuit, Deze doodstille helderheid, Achterberg, 1988, tekening • Marinus Fuit, Stadsdeel 3, tekening • Marinus Fuit, Enige schetsjes uit periode 1964-’74, tekening • Marinus Fuit, Vuilnisvat met slagschaduw, 1976, tekening • Marinus Fuit, Schutting in de omgeving van het strand, 1977, aquarel • Marinus Fuit, Dukdalven, tekening • Marinus Fuit, Hokje met reddingsboei, c. 1978, aquarel • Marinus Fuit, Schetsjes uit de periode ’74 - ’82, tekening, • Frans Hals, De Waardin, c.1635, olieverf op doek • Simon de Heer, Portret van Mia Reinalda, olieverf op doek • Kees Verwey, 670 werken, verschillende technieken en dragers

• Roger Raveel museum, Machelen-aan-de-Leie, België • Pallazo Reale, Milaan, Italië • Museum Barberini, Potsdam, Duitsland • Gallerie Nazionali di Arte Antica, Rome, Italië • Hebei Museum, Shijiazhuang, China • MOSTYN, Llandudno, Wales, Engeland OVERZICHT UITGAANDE BRUIKLENEN: • Oude kunst: 57 objecten • Moderne en hedendaagse kunst: 3 objecten

REGISTRATIE EN DOCUMENTATIE De 670 werken van de Stichting Kees Verwey die aan het langdurig bruikleen aan het museum zijn onttrokken en terug in beheer van de Stichting Kees Verwey zelf zijn gekomen, zijn fysiek en administratief overgebracht naar een nieuwe depotlocatie die door de Stichting Kees Verwey wordt beheerd. Samen met vijftien andere museale collecties, de Universiteit van Amsterdam en de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed heeft het Frans Hals Museum deelgenomen aan een grootschalig samenwerkingsproject voor conservering van museale fotografiecollecties in Nederland, waarvan het initiatief is genomen door de Stichting Behoud Moderne Kunst. Het doel van het Project Collectiekennis 2.0/Fotografie is om de fotografische kunstwerken in Nederlandse museale collecties duurzaam te conserveren. Museummedewerkers hebben een training gevolgd om foto’s te identificeren en zijn daarna aan de slag gegaan met de eigen collectie. Daarbij zijn ruim tachtig werken uit de deelcollectie moderne fotografie op gebied van materiaal technische identificatie, conditie en inlijsting bekeken en is de registratie geactualiseerd.

UITGAANDE BRUIKLENEN Door de coronapandemie zijn er wereldwijd verschuivingen in geplande tentoonstellingen opgetreden. Het Frans Hals Museum ontving van 21 musea bruikleenaanvragen voor 2021, een deel daarvan is niet doorgegaan of verschoven vanwege de pandemie. In totaal zijn zestig objecten elders in presentaties getoond. OVERZICHT BRUIKLEENAANVRAGERS: • Stedelijk Museum Alkmaar • Amsterdam Museum, Amsterdam • Rijksmuseum Amsterdam • Stadsarchief Gemeente Amsterdam • Elektriciteitsfabriek, Den Haag • Historisch Museum Haarlem • Kunsthandel KRUIS-WEG68, Haarlem • Hannemahuis, Harlingen • Fries Landbouw Museum, Leeuwarden • Kunsthal Rotterdam • Museum Catharijneconvent, Utrecht • Centraal Museum, Utrecht • Stedelijke Musea Zutphen • WIELS Centrum voor Hedendaagse Kunst, Brussel, België • Städel Museum, Frankfurt am Main, Duitsland

In opdracht van de gemeente Haarlem is een studie door ToornendPartners gedaan naar een Nieuw Haarlems Depot. Daarvoor zijn de benodigde depoten aanverwante ruimten voor het museum berekend en is in kaart gebracht wat de vereiste functionaliteiten en klimaatomstandigheden zijn. Naast het Frans Hals Museum nemen hierin het Noord-Hollands Archief, Bureau Archeologie van de gemeente Haarlem, Museum van de Geest, Teylers Museum en de gemeente Velsen hieraan deel. Doel is om een gezamenlijk depot te realiseren waarin voor bepaalde functies en ruimten wordt samengewerkt, voor een efficiënt gebruik en exploitatie. 29

Schilderij tijdens vernisafname. Behandeling gebeurde voor de tentoonstelling Who is She? Portretten vertellen.

RESTAURATIES EN BEHANDELINGEN Naast het eerder beschreven onderhoud aan het 18e-eeuwse poppenhuis van Sara Roté, zijn voor de collectiepresentatie Haarlemse Helden. Andere meesters, de tentoonstelling Who is she? Portretten vertellen, en uitgaande bruiklenen in totaal 32 schilderijen, een houten buffetkast, twee flessen en een zilveren beker behandeld. Vijf van deze schilderijen kregen een uitvoerige behandeling. De schilderijen van Maarten van Heemskerck die uitgebreid worden onderzocht en gerestaureerd, worden besproken in het hoofdstuk Onderzoek. OVERZICHT UITVOERIGE BEHANDELINGEN: • Cornelis Cornelisz van Haarlem, Maria Magdalena, c. 1592, olieverf op doek • Isaac Israëls, Liggend Naakt, 1934, olieverf op doek • Jan Adam Kruseman, Portret van Dorothea Steenkamp, 1836, olieverf op doek • Piet Mondriaan, De ruïne van Brederode, c. 1910, olieverf op karton • Gustave de Smet, Avond op de Leie, 1911, olieverf op doek

30

ONDERZOEK MAARTEN VAN HEEMSKERCK

De meeste overschilderingen zijn verwijderd, met oplosmiddelen of met een scalpel. Nadat deze fase was afgerond, is een aantal oude vullingen verwijderd of aangepast. Na een nieuw tussenvernis zijn alle andere lacunes gevuld. Daarna is begonnen met het retoucheren, de laatste fase van de restauratie. Omdat er meer schade is dan uit het vooronderzoek naar voren is gekomen, moet er ook meer geretoucheerd worden. Maar langzaamaan begint het schilderij zijn oorspronkelijke zeggingskracht terug te krijgen en is de schildertechniek van Heemskerck weer steeds beter te bewonderen. In 2022 zal de restauratie van de Doornenkroning worden voltooid.

Het project rond Maarten van Heemskerck (1498 – 1574), waarin drie schilderijen worden gerestaureerd en een vierde onderzocht, liep – voor zover de coronapandemie dat toeliet – door in 2021. Dit project is mogelijk dankzij een genereuze bijdrage van de Van Toorn Scholten Stichting. In 2021 is de vernisafname bij de restauratie van de Doornenkroning (ca. 1550) van Maarten van Heemskerck voltooid. De oude overschilderingen bleken moeilijk verwijderbaar, waardoor dit proces tijdsintensief was.

De Doornenkroning tijdens retoucheerfase in december 2021.

31

De heilige Lucas schildert de Madonna tijdens vernisafname in december 2021.

Met de restauratie van De heilige Lucas schildert de Madonna uit 1532 is een begin gemaakt. Een groot deel van het vernis en van de jongste overschilderingen uit de periode 1957-59 is verwijderd. Er zijn kijkvensters gemaakt die de verschillende verflagen tonen om te onderzoeken welke laag in welke periode is aangebracht. De restauratie en het onderzoek zal in 2022 verdergaan. De restauratie van het Gezicht op Rome met de Barmhartige Samaritaan (ca. 1550) is gepauzeerd en zal in 2022 weer opgepakt worden. Voor zowel het onderzoek en de restauratie van de Doornenkroning als De heilige Lucas schildert de Madonna is samengewerkt met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Samen met de RCE is materiaaltechnisch onderzoek uitgevoerd, waaronder MA-XRF opnamen en analyses van dwarsdoorsneden. Lieve d’Hondt onderzoekt de manier waarop Heemskerck huidskleur schilderde, als onderdeel van haar promotieonderzoek dat deel uitmaakt van het Down to the ground project van het NICAS. De restauraties hebben veel nieuwe inzichten in de totstandkoming en geschiedenis van de schilderijen gegenereerd. Er zijn fysieke en online besprekingen

met externe restauratoren en Heemskerck-experts geweest. De uitkomsten van het onderzoek en de restauratie worden gepresenteerd op een tentoonstelling over Maarten van Heemskerck in 2024, die in samenwerking met het Stedelijk Museum Alkmaar wordt georganiseerd. Gastcurator van deze tentoonstelling is prof. dr. Ilja Veldman. Friso Lammertse, conservator 17de-eeuwse Nederlandse schilderkunst van het Rijksmuseum, adviseert het Frans Hals Museum.