23 Bijlage 1 21 NGE Onderzoek
Tekst van het document
Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven
Haarlem NGE-Risicokaart RO-160069 versie 1.0 19 juli 2016
Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven
Haarlem NGE-Risicokaart Opdrachtgever
:
Gemeente Haarlem
Kenmerk
:
72334/RO-160069 versie 1.0
Plaats en datum
:
Riel, 19 juli 2016
Auteur
:
dhr. L.J.J. Arlar, MA
Gecontroleerd door
:
dhr. J. de Graaf, Senior OCE-deskundige
Goedgekeurd door
:
mevr. N. van Domburg, Hoofd Advies
REASeuro
Opdrachtgever Gemeente Haarlem
mevr. N. van Domburg Hoofd Advies
dhr. M. Leloux Technisch Adviseur
Informatiebescherming. Op grond van artikel 6:162 BW, mag niets uit dit document worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of welke andere wijze, inclusief digitale verwerking, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van REASeuro. De opdrachtgever mag voor intern gebruik duplicaten maken.
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 1 van 188
INHOUDSOPGAVE Pagina 1
INLEIDING ................................................................................................................................................ 6 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL ........................................................................................... 9 2.1 2.2 2.3
3
AANLEIDING.......................................................................................................................................................................... 6 ONDERZOEKSGEBIED ............................................................................................................................................................ 6 DOEL...................................................................................................................................................................................... 7 METHODIEK .......................................................................................................................................................................... 7 LEESWIJZER ........................................................................................................................................................................... 7
GERAADPLEEGDE BRONNEN................................................................................................................................................ 9 NIET GERAADPLEEGDE BRONNEN .................................................................................................................................... 11 BEVINDINGEN INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL .................................................................................................. 11
WERKWIJZE AFBAKENING NGE-RISICOGEBIEDEN .......................................................................... 14 3.1 ALGEMEEN ......................................................................................................................................................................... 14 3.2 NAUWKEURIGHEID AFBAKENING ..................................................................................................................................... 14 3.2.1 Horizontale verplaatsing NGE in de bodem .............................................................................................14 3.2.2 Cartografische onnauwkeurigheid ...............................................................................................................15 3.2.3 Onduidelijke locatieomschrijving of ............................................................................................................17 3.3 AFBAKENING NGE-RISICOGEBIEDEN..............................................................................................................................
17 3.3.1 Naar aanleiding van bombardementen .....................................................................................................18 3.3.2 Naar aanleiding van luchtaanvallen met boordgeschut ......................................................................19 3.3.3 Naar aanleiding van neergekomen vliegtuigen ......................................................................................19 3.3.4 Naar aanleiding van de aanwezigheid van verdedigingsstellingen ................................................19 3.3.5 Naar aanleiding van neergekomen projectiel luchtafweergeschut.................................................20
4
BEOORDELEN EN EVALUEREN BOMBARDEMENTEN ...................................................................... 22 4.1 INCIDENTELE BOMBARDEMENTEN, 1940 ....................................................................................................................... 22 4.1.1 Bominslag weiland Sperwerstraat, 27 mei 1940 .....................................................................................22 4.1.2 Bominslag in de Waarderpolder, 31 mei 1940 ........................................................................................23 4.1.3 Bominslagen bij de Zomerweg en de Buitenrustbrug, 20 juni 1940 ..............................................24 4.1.4 Bombardement op de Edisonstraat, 26 op 27 juni 1940 .....................................................................27 4.1.5 Bombardement op het Binnenpad, 26 juli 1940 .....................................................................................30 4.1.6 Bombardement op de Rozenprieel, 3 oktober 1940 ............................................................................33 4.2 VERGISSINGSBOMBARDEMENTEN, 1941........................................................................................................................
38 4.2.1 Bombardement bij het station, 1 maart 1941 ..........................................................................................38 4.2.2 Bombardement op de Gemeentereiniging, 14 april 1941 ..................................................................41 4.2.3 Bombardement op de grens tussen Haarlem en Heemstede, 11/12 mei 1941 .........................46 4.2.4 Bombardement op het Stationsplein en omgeving, 12/13 oktober 1941 ...................................48 4.3 BOMBARDEMENTEN OP DE FABRIEKEN, 1942 ............................................................................................................... 52 4.3.1 Beschieting van de Gasfabriek, 12 mei 1942 ............................................................................................52 4.3.2 Aanval op de Gasfabriek, 22 september 1942 .........................................................................................56 4.3.3 Aanval op de Gasfabriek, 27 oktober 1942 ...............................................................................................58 4.3.4 Bombardement op Droste en Figee, 8 december 1942 ......................................................................60 4.4 BESCHIETINGEN EN EEN RAMPZALIG BOMBARDEMENT, 1943 .....................................................................................
65 4.4.1 Beschieting op de scheepswerf bij Spaarndam, 10 april 1943 ..........................................................65
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 2 van 188
4.4.2 Bombardement op de Amsterdamse Buurt, 16 april 1943 .................................................................66 4.4.3 Beschieting bij de Zijlweg, 29 juni 1943 .....................................................................................................75 4.5 AANVALLEN OP VOERTUIGEN EN EEN NOODAFWORP, 1944-1945 ........................................................................... 76 4.5.1 Een voorwerp in het IJ, 21 juni 1944 ............................................................................................................77 4.5.2 Beschieting van een tram en treinen, 5 augustus 1944 .......................................................................78 4.5.3 Beschieting op vrachtwagens, 30 september 1944 ...............................................................................79 4.5.4 Speciale operatie door Mosquito’s, 7 december 1944 ........................................................................80 4.5.5 Beschieting van een trein, 9 maart 1945 ....................................................................................................81 5
BEOORDELEN EN EVALUEREN VLIEGTUIGCRASHES EN LUCHTAFWEERGESCHUT .................... 85 5.1 VLIEGTUIGCRASH AAN DE OUDEWEG, 6 JULI 1940 ...................................................................................................... 85 5.2 VLIEGTUIGCRASH IN DE WAARDERPOLDER, 13 JANUARI 1943 .................................................................................. 87 5.3 VLIEGTUIGCRASH AAN DE ZOMERWEG, 3 MEI 1943 .................................................................................................... 88 5.4 VLIEGTUIGCRASH AAN ’T KROM, 21 JULI 1943 ............................................................................................................ 89 5.5 NEERGEKOMEN GRANATEN VAN LUCHTAFWEERGESCHUT............................................................................................ 90 5.5.1 Granaat achter de locomotievenloods, 27 mei 1942 ............................................................................91 5.5.2 Luchtafweergranaat naast de schuur, 21 februari 1944 .......................................................................92
6
BEOORDELEN EN EVALUEREN STELLINGEN ..................................................................................... 95 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5
7
AFBAKENING VERDEDIGINGSWERKEN ............................................................................................................................. 95 AFBAKENING LOOPGRAVEN EN WAPENOPSTELLINGEN ................................................................................................. 98 AFBAKENING GESCHUTOPSTELLINGEN ............................................................................................................................ 99 HAARLEMSE KAZERNES ................................................................................................................................................... 100 OVERIGE VERDEDIGINGSWERKEN .................................................................................................................................. 102
BEOORDELEN EN EVALUEREN NAOORLOGSE MUNITIEVONDSTEN .......................................... 105 7.1 7.2 7.3
8
AANGETROFFEN OEFENBOMMEN, 1980 TOT HEDEN.................................................................................................. 105 INCIDENTELE VONDSTEN EOD, 1970 TOT HEDEN...................................................................................................... 106 BAGGERWERKZAAMHEDEN STADSGRACHTEN .............................................................................................................. 107
NADERE TOELICHTING NGE-RISICOGEBIEDEN .............................................................................. 111 8.1 8.2 8.3 8.4
9
LEEMTEN IN KENNIS ........................................................................................................................................................ 111 HET VASTSTELLEN EN AFBAKENEN VAN HET NGE-RISICOGEBIED ............................................................................. 111 SOORT, HOEVEELHEID, VERSCHIJNINGSVORM VERMOEDE NGE EN RISICOANALYSE............................................... 111 VOORBEELDEN AAN TE TREFFEN NGE .......................................................................................................................... 112
CONCLUSIE EN ADVIES ...................................................................................................................... 116 9.1 9.2 9.3
10
CONCLUSIE HVO-NGE ................................................................................................................................................. 116 ADVIES.............................................................................................................................................................................. 116 PROTOCOL SPONTAAN AANTREFFEN NGE .................................................................................................................. 117 BIJLAGEN .......................................................................................................................................... 120
BIJLAGE 1 BIJLAGE 2 BIJLAGE 3 BIJLAGE 4 BIJLAGE 5 BIJLAGE 6 BIJLAGE 7 BIJLAGE 8 BIJLAGE 9 BIJLAGE 10
BEGRIPPENLIJST (3 BLADEN) ................................................................................................................................. 121 OVERZICHT VAN DE (ARCHIEF) INSTELLINGEN .................................................................................................... 124 GERAADPLEEGDE LITERATUUR .............................................................................................................................. 125 GERAADPLEEGDE ARCHIEVEN ............................................................................................................................... 151 OVERZICHT LUCHTFOTO’S..................................................................................................................................... 162 UITSNEDE GEALLIEERDE STAFKAART EN BOMBARDEMENTSGEGEVENS ............................................................. 164 NATIONAL ARCHIVES AND RECORD ADMINISTRATION .................................................................................... 174 EOD: MUNITIERUIMRAPPORTEN .......................................................................................................................... 176 EOD: MIJNENVELDKAART EN MMOD................................................................................................................
177 IN HET VERLEDEN UITGEVOERDE ONDERZOEKEN ................................................................................................ 178
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 3 van 188
BIJLAGE 11 CHECKLIST WSCS-OCE, INHOUD USB-STICK EN VERZENDLIJST.................................................................... 186 BIJLAGE 12 BINNENSTEDELIJK BAGGERWERK HAARLEM E.O. ................................................................................................. 187 BIJLAGE 13 TEKENINGEN (LOSBLADIG) .................................................................................................................................... 188
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 4 van 188
Algemene Informatie
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 5 van 188
1
INLEIDING
In dit hoofdstuk is beschreven wat de aanleiding is voor het uitvoeren van het Historisch Vooronderzoek-Niet-Gesprongen Explosieven (HVO-NGE). Daarnaast zijn het onderzoeksgebied, het doel van het onderzoek en de methodiek beschreven. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een leeswijzer. 1.1
AANLEIDING
In de gemeente Haarlem vinden regelmatig grondroerende werkzaamheden plaats. Voorafgaand aan deze werkzaamheden zijn door REASeuro op projectmatige basis diverse Historische Vooronderzoeken – Niet Gesprongen Explosieven uitgevoerd. Deze historische vooronderzoeken zijn uitgebreide updates van de in 2009 opgestelde NGE-Risicokaart voor de gehele gemeente Haarlem. De toenmalige risicokaart is opgesteld volgens de toenmalige richtlijnen zoals opgenomen in de BRL-OCE (Beoordelingsrichtlijn Opsporen Conventionele Explosieven). De nieuwe richtlijnen stellen strengere eisen aan het HVO-NGE, zowel op het gebied van te raadplegen bronnen als op de wijze van afbakenen van risicogebieden. Het voorliggende HVO-NGE is een volledige update van deze NGE-Risicokaart conform het WSCS-OCE, waardoor de projectmatige updates niet meer noodzakelijk zijn. De oorlogshandelingen die tijdens de Tweede Wereldoorlog plaats hebben gevonden binnen de gehele gemeente Haarlem worden in dit HVO-NGE opnieuw beoordeeld en geëvalueerd volgens de huidige richtlijnen. Deze NGE-Risicokaart biedt derhalve in één oogopslag inzicht in de NGE-Risicogebieden binnen de gemeente Haarlem. 1.2
ONDERZOEKSGEBIED
Het onderzoeksgebied voor dit HVO-NGE betreft het grondgebied van de gemeente Haarlem.
Figuur 1: Onderzoeksgebied.
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 6 van 188
1.3
DOEL
Doel van het HVO-NGE is antwoord te geven op de volgende vragen: - Is sprake van NGE-Risicogebieden in (gedeelten van) de gemeente Haarlem naar de situatie van 1945 (het einde van de oorlog)? - Welke soort, hoeveelheid en verschijningsvorm van de vermoede NGE kunnen worden verwacht? - Wat is het advies met betrekking tot de toekomstige werkzaamheden? 1.4
METHODIEK
De rapportage is opgesteld volgens het Werkveldspecifiek certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE). Aan de hand van een aantal bronnen wordt NGE gerelateerde informatie van het onderzoeksgebied geïnventariseerd. In de inventarisatie van het bronnenmateriaal wordt gezocht naar: - gebeurtenissen die hebben geleid tot het in de bodem komen van NGE; - gebeurtenissen die hebben geleid tot het verwijderen van NGE uit de bodem. Op basis daarvan wordt beoordeeld en geëvalueerd of binnen de gemeente Haarlem een verhoogd risico bestaat op het aantreffen van NGE. Als dat het geval is, wordt het NGE-Risicogebied horizontaal afgebakend naar de situatie van 1940-1945 en wordt een advies gegeven. Het eindresultaat betreft deze rapportage en een bijbehorende NGE-Risicokaart. Het onderzoek is uitgevoerd door een projectteam bestaande uit Historici en Senior OCE-deskundigen. Op pagina 2 van dit rapport staan de betrokken deskundigen vermeld. 1.5
LEESWIJZER
De inventarisatie van het geraadpleegde bronnenmateriaal is weergegeven in de bijlagen. Ook is in de bijlagen een lijst opgenomen van de gehanteerde begrippen. In hoofdstuk 2 is een samenvatting van de belangrijkste bevindingen van het geïnventariseerde bronnenmateriaal weergegeven. In hoofdstuk 3 wordt de wijze van afbakenen van NGE-Risicogebieden nader toegelicht. In hoofdstuk 4 tot en met 7 is het geraadpleegde bronnenmateriaal beoordeeld en geëvalueerd. In hoofdstuk 8 worden de leemten in kennis en de afgebakende NGE-Risicogebieden nader toegelicht. Het HVO-NGE wordt afgesloten met hoofdstuk 9: Conclusie en advies.
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 7 van 188
Inventarisatie Bronnenmateriaal
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 8 van 188
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL
In dit hoofdstuk is beschreven welke bronnen zijn geraadpleegd. Per geraadpleegde bron is in de bijlagen een overzicht opgenomen van het verzamelde bronnenmateriaal. Op basis van de informatie die uit de bronnen is afgeleid, is een overzicht gemaakt van de belangrijkste oorlogsgerelateerde gebeurtenissen in Haarlem. Deze gebeurtenissen vormen de leidraad voor de beoordeling en evaluatie van het bronnenmateriaal in hoofdstuk 3 tot en met 7 van dit rapport. 2.1
GERAADPLEEGDE BRONNE N
Volgens het WSCS-OCE dient een aantal bronnen verplicht en aanvullend te worden geraadpleegd. REASeuro voldoet aan de gestelde eisen in het WSCS-OCE en raadpleegt daarnaast aanvullende bronnen die niet verplicht zijn gesteld. De aanvullende bronnen die voor dit HVO-NGE zijn geraadpleegd zijn de volgende: - NIOD instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies (NIOD) in Amsterdam. - Aanvullende collecties uit het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag. - Luchtfotocollecties van National Collection of Aerial Photography en Luftbilddatenbank. - The National Archives (TNA) in Londen. - The National Archives and Records Administration (NARA) in Washington D.C. - Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg. - Archief van de Mijn- en Munitie Opruimingsdienst (MMOD) in Den Haag. - In het verleden uitgevoerde gerelateerde NGE-bodemonderzoeken. Literatuur In bijlage 3 is een overzicht opgenomen van de geraadpleegde literatuur. In de literatuur is gezocht naar beschrijvingen van voor de gemeente Haarlem mogelijk relevante gebeurtenissen. Deze gebeurtenissen zijn per tijdvak in de in bijlage 3 opgenomen tabellen weergegeven. Per gebeurtenis is een verwijzing opgenomen naar de betreffende bron en bladzijde.
Verliesregister Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) De Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 houdt een onlineregister bij van alle militaire vliegtuigverliezen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het betreft een overzicht van meer dan zesduizend neergekomen vliegtuigen. Dit register is geraadpleegd, de resultaten zijn verwerkt in bijlage 3. Gemeentelijk en Provinciaal Archief Het gemeentearchief van de gemeenten Haarlem en Haarlemmerliede en Spaarnwoude en het provinciaal archief van de provincie Noord-Holland zijn geraadpleegd. Delen van de gemeenten Haarlemmerliede en Spaarnwoude zijn immers na de oorlog bij Haarlem gevoegd. In de archieven is gezocht naar voor Haarlem mogelijk relevante informatie. In bijlage 4 is een gedetailleerd overzicht opgenomen van alle geraadpleegde archieven en inventarissen en de informatie die in de archieven en inventarissen is aangetroffen. Nationaal Archief (NA) in Den Haag In NA is onder andere het archief van de Hulpverleningsdienst geraadpleegd. Dit heeft relevante informatie opgeleverd, zie bijlage 4. Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag Het NIMH beheert onder andere de collecties Gevechtsverslagen en –rapporten mei 1940 (Collectie 409) en Duitse verdedigingswerken (Collectie 575).
Deze collecties dienen volgens het WSCS-OCE te worden geraadpleegd indien er aanwijzingen zijn dat grondgevechten hebben plaatsgevonden in mei 1940 of dat er Duitse stellingen hebben gelegen. Daarnaast wordt gekeken naar overige mogelijk relevante collecties. Omdat in Haarlem geen grondgevechten hebben plaatsgevonden in mei 1940, is de collectie
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 9 van 188
409 niet geraadpleegd. Wel zijn enkele stukken uit de collectie 575 geraadpleegd. De resultaten zijn opgenomen in bijlage 4. NIOD instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies (NIOD) in Amsterdam Het NIOD beschikt over de archieven van de diverse bezettingsautoriteiten tijdens de Tweede Wereldoorlog. Voorbeelden hiervan zijn archieven van de Duitse politie-instanties en de archieven van de Duitse militaire staf in Nederland. Ook beschikt het NIOD over een uitgebreid knipselarchief, een grote collectie egodocumenten en over archieven van verzetsgroepen. In het NIOD is relevante informatie aangetroffen, zie bijlage 4. Daarnaast is in de literatuurcollectie van het NIOD gezocht naar relevante informatie voor de gemeente Haarlem. Dit heeft één aanvullende titel opgeleverd. Relevante informatie uit dit boek is verwerkt in bijlage 3. Luchtfoto’s Via de volgende luchtfoto-instanties zijn luchtfoto’s van tijdens en vlak na de oorlog verkregen: - Luchtfotocollectie van de Universiteit Wageningen, afdeling Speciale Collecties (Wageningen UR). - Luchtfotocollectie Topografische Dienst Kadaster Zwolle, afdeling GEO-informatie (Kadaster). - Luchtfotocollectie The National Collection of Aerial Photography in Edinburgh (NCAP). - Luchtfotocollectie Luftbilddatenbank in Estenfeld, Duitsland.
In bijlage 5 is een overzicht opgenomen van de gegeorefereerde en geanalyseerde luchtfoto’s van Haarlem. De luchtfoto’s geven informatie over de situatie in oorlogstijd en mogelijk zijn sporen van de oorlog, zoals kraters en verdedigingsstellingen, waar te nemen. De luchtfoto’s zijn ingepast in tekening 04. Kadaster Bij de afdeling GEO-informatie van het Kadaster in Zwolle is de geallieerde stafkaart besteld. De geallieerde stafkaart is nodig om te achterhalen of bombardementen uit de bombardementsgegevens in Haarlem hebben plaatsgevonden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog maakten de geallieerden gebruik van het zogenaamde Nord du Guerre coördinaatsysteem. Deze coördinaten staan op de stafkaarten vermeld. Op de stafkaart zijn de voor Haarlem relevante kaartvierkanten geselecteerd, zie bijlage 6. Met behulp hiervan is vastgesteld of er bombardementen binnen de kaartvierkanten of de onderliggende coördinaten hebben plaatsgevonden. The National Archives (TNA) in Londen REASeuro beschikt over kopieën van diverse gegevens uit The National Archives in Londen. Het betreft voornamelijk kopieën van de Operations Record Books (ORB’s) van de 2nd Tactical Air Force. Dit luchtleger voerde in 1944 en 1945 inleidende bombardementen uit vooruitlopend op de geallieerde troepenbeweging.
Daarnaast beschikt REASeuro over een groot aantal ORB’s van de Engelse luchtlegers Coastal Command, Bomber Command en Fighter Command. Er is gezocht naar luchtaanvallen die hebben plaatsgevonden in het Haarlem. In bijlage 6 is deze informatie opgenomen. The National Archives and Records Administration (NARA) in Washington D.C. REASeuro beschikt over een collectie archiefstukken uit de Amerikaanse National Archives and Records Administration. Het betreft stukken met betrekking tot de activiteiten van de Amerikaanse luchtmacht, zoals de Mission Reports, luchtfoto’s en stukken van de militaire inlichtingendienst. Het raadplegen van de NARA heeft relevante resultaten opgeleverd voor dit onderzoek, zie bijlage 7.
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 10 van 188
Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg. REASeuro beschikt over diverse stukken uit het Bundesarchiv. Het betreffen stukken van Duitse marineeenheden in Nederland. De relevante stukken uit het Bundesarchiv-Militärarchiv zijn opgenomen in bijlage 4. Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) De EOD heeft de inventarissen van de munitieruimrapporten 1 beschikbaar gesteld. Dit zijn de munitieruimingen die zij van 1971 tot en met heden door heel Nederland hebben uitgevoerd. In bijlage 8 is een overzicht opgenomen van de in Haarlem verrichte ruimingen. Tevens is een begrippenlijst toegevoegd met de in de broninformatie gehanteerde vakinhoudelijke termen en afkortingen. Daarnaast is bij de EOD nagevraagd of in Haarlem mijnenvelden of mijnenverdachte gebieden hebben gelegen. De EOD heeft overzichtskaarten aangeleverd, waarop te zien is dat er geen mijnenverdachte gebieden hebben gelegen in Haarlem, zie bijlage 9. Tot slot is het MMOD-archief geraadpleegd. De MMOD is een voorloper van de EOD en heeft direct na de oorlog veel munitie geruimd. Het MMOD-archief is ondergebracht in de Semi-Statische Archiefdiensten (SSA) in Rijswijk. In het MMOD-archief is geen informatie voor het Haarlem aangetroffen, zie bijlage 9. In het verleden uitgevoerde gerelateerde NGE-bodemonderzoeken Er zijn diverse onderzoeken uitgevoerd met betrekking op de gemeente Haarlem.
Er wordt gekeken of in deze NGE-bodemonderzoeken relevante informatie staat die kan worden meegenomen voor dit onderzoek. In bijlage 10 is weergegeven welke in het verleden uitgevoerde onderzoeken in de omgeving zijn uitgevoerd. 2.2
NIET GERAADPLEEGDE B RONNEN
In dit HVO-NGE zijn geen getuigen geraadpleegd, omdat de bronnen beschreven in paragraaf 2.1 voldoende informatie opleveren om een goed beeld te krijgen van de gemeente Haarlem in oorlogstijd. 2.3
BEVINDINGEN INVENTAR ISATIE BRONNENMATERIAAL
Uit de inventarisatie van het bronnenmateriaal is gebleken dat Haarlem gedurende de Tweede Wereldoorlog meermaals doelwit is geweest van bombardementen en beschietingen. De ligging van Haarlem nabij belangrijke doelen voor de geallieerde luchtmachten, zoals industrie bij Velsen en IJmuiden en de nabijheid van Schiphol, maakte Haarlem het slachtoffer van vergissingsbombardementen. Daarnaast vormden fabrieken in en rond Haarlem een alternatief doel om aan te vallen als vliegtuigen nog bommen aan boord hadden, voordat zij richting hun bases in Engeland terugkeerden. Ook vliegtuigen in nood wierpen enkele malen hun bommenlast af op Haarlem, tijdens een zogenaamde noodafworp. Die prijs die Haarlem hiervoor betaalde was hoog. Tientallen burgers verloren het leven toen bommen neerkwamen in de dichtbevolkte wijken Rozenprieel (3 oktober 1940), de Amsterdamse Buurt (16 april 1943) en tijdens andere bombardementen en beschietingen. In hoofdstuk 4 worden deze bombardementen en beschietingen geanalyseerd om vast te stellen of er mogelijk NGE kunnen zijn achtergebleven. De grote activiteit in de lucht heeft tevens geleid tot enkele vliegtuigcrashes in Haarlem. Vier maal zijn vliegtuigen neergestort op Haarlems grondgebied, waarvan één midden in de stad. Enkele van deze vliegtuigen werden neergehaald door luchtafweergeschut.
De neergestorte vliegtuigen en de gevolgen van luchtafweergeschut worden in hoofdstuk 5 beoordeeld en geëvalueerd. 1 Beschikbaar van 1971 tot heden. De munitieruimrapporten worden ook wel MORA’s of UO’s genoemd.
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 11 van 188
De in Haarlem aanwezige verdedigingswerken worden in hoofdstuk 6 geanalyseerd. Haarlem lag midden in de tweede verdedigingslinie achter de belangrijke linie langs de kust, waardoor stelling in Haarlem talrijk waren. Tot slot worden in hoofdstuk 7 naoorlogse munitievondsten beoordeeld en geëvalueerd. In de gemeente Haarlem heeft vooral de luchtoorlog veel schade berokkend. Grondgevechten hebben niet plaatsgevonden tijdens de inval in mei 1940, noch tijdens de bevrijding. De Duitse troepen in Haarlem capituleerden in de avond van 4 mei 1945. De stad was gedurende de gehele oorlogsperiode bezet.
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 12 van 188
Werkwijze afbakening
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 13 van 188
3
WERKWIJZE AFBAKENING NGE-RISICOGEBIEDEN
Zoals zal blijken uit de volgende hoofdstukken bevinden zich in de gemeente Haarlem diverse NGERisicogebieden. In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe de afbakening van deze risicogebieden tot stand is gekomen. 3.1
ALGEMEEN
In principe geldt dat heel Nederland niet verdacht is op de aanwezigheid van NGE, totdat op basis van feitelijk bronnenmateriaal het tegendeel wordt bewezen. Bij een HVO-NGE wordt getracht voldoende feitelijk bronnenmateriaal te vinden, op basis waarvan het gerede vermoeden op de aanwezigheid van NGE al of niet kan worden onderbouwd. Het is niet uit te sluiten dat buiten de afgebakende risicogebieden NGE worden aangetroffen. Het is evengoed mogelijk dat in een NGE-Risicogebied tijdens de opsporing geen NGE wordt aangetroffen. Dit kan worden veroorzaakt door het ontbreken van feitelijke informatie. Het afbakenen van de NGE-Risicogebieden op basis van historisch feitenmateriaal is geen ‘exacte wetenschap’. De afbakening van risicogebieden gebeurt zoveel mogelijk conform bijlage 3 van het WSCS-OCE. Wanneer het toepassen van de richtlijnen uit het WSCS-OCE niet mogelijk, of ontoereikend is, wordt gemotiveerd afgeweken van deze richtlijnen. Op grond van het verzamelde feitenmateriaal en ‘expert judgement’ wordt getracht het risicogebied zo goed mogelijk af te bakenen. 3.2
NAUWKEURIGHEID AFBAKENING
Bij dit HVO-NGE is rekening gehouden met een aantal factoren die van invloed zijn op de nauwkeurigheid van de afgebakende risicogebieden, namelijk: 1. de horizontale verplaatsing van NGE in de bodem; 2. de cartografische onnauwkeurigheid en de onnauwkeurigheid van het bronnenmateriaal; 3. onduidelijke locatieomschrijvingen in de broninformatie. 3.2.1 Horizontale verplaatsing NGE in de bodem De richtlijnen voor de afbakening van luchtaanvallen met afwerpmunitie in het WSCS-OCE zijn gebaseerd op een Brits onderzoek. Het betreft een beperkt statistisch onderzoek naar de spreiding van de inslagen (kraters) ten opzichte van het beoogde doel. De in bijlage 3 van het WSCS-OCE genoemde afstanden bakenen daarom het kraterpatroon af, maar niet het risicogebied. Na inslag in de bodem kan een blindganger, door zijn kinetische energie, nog een aanzienlijke (horizontale) afstand afleggen. De afstand die een blindganger kan afleggen, is afhankelijk van diverse factoren, waaronder de bodemopbouw. Voor het grondgebied van Haarlem is in dit HVO-NGE uitgegaan van een maximale ondergrondse horizontale verplaatsing van twintig meter. De afstand van de horizontale verplaatsing wordt door REASeuro bij de in de richtlijn voor afbakening genoemde afstand opgeteld om het risicogebied af te bakenen.
In de figuur op de volgende pagina is een voorbeeld weergegeven van de horizontale verplaatsing van een blindganger na inslag in de bodem.
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 14 van 188
Figuur 2: Horizontale verplaatsing van een blindganger van een vliegtuigbom.
3.2.2 Cartografische onnauwkeurigheid Het is gebleken dat bij de inpassing van de diverse kaarten (de huidige ondergrond, geallieerde stafkaarten etc.) en luchtfoto’s enige onnauwkeurigheid onvermijdbaar is. Voor dit vooronderzoek zijn diverse luchtfoto’s besteld, die zijn ingepast in het Geografisch Informatiesysteem (GIS). De afwijking bij het inpassen van deze luchtfoto’s is variabel en is afhankelijk van het aantal herkenningspunten op de luchtfoto. Bij het intekenen van NGE-Risicogebieden op basis van deze luchtfoto’s wordt een buffer in acht genomen ter ondervanging van deze cartografische afwijking. De gemiddelde buffer bedraagt circa tien meter. Deze relatief kleine afwijking kan worden gehanteerd door de vele herkenningspunten die zowel in de Tweede Wereldoorlog als in het heden aanwezig waren en nog altijd aanwezig zijn. Sommige bronnen, met name de Operations Record Books (ORB’s), maken gebruik van het Nord du Guerre coördinatenstelsel om de locatie van oorlogshandelingen weer te geven. Piloten van bommenwerpers en jachtbommenwerpers noteerden hun waarnemingen met een coördinaat in de logboeken. Het Nord du Guerre coördinatenstelsel is opgedeeld in kilometervakken, die zijn weergegeven op de geallieerde stafkaart. Bij het noteren van coördinaten vanaf deze kaart is sprake van drie soorten onnauwkeurigheden: 1.
Notatie onnauwkeurigheid In de notatie van coördinaten zit altijd een afwijking, deze afwijking is afhankelijk van het aantal cijfers, waarmee het coördinaat is genoteerd. Bij een zescijferig coördinaat bedraagt deze onnauwkeurigheid 100 m. Bij een achtcijferige notatie 10 meter. Dit houdt in dat bij een achtcijferig coördinaat geen punt maar een vak van 10x10 meter wordt aangeduid waarbinnen het doelwit zich bevindt. 2. Projectie van de geallieerde stafkaart De geallieerde stafkaart is samengesteld op basis van vooroorlogse kaarten, die gedurende de oorlogsjaren zijn geüpdatet en aangevuld met nieuwe informatie. Door de beperking van de techniek en gebrek aan de mogelijkheid om gebieden goed in te meten, is de kaart onnauwkeurig, zie Figuur 3. In het figuur zijn twee afbeeldingen opgenomen. Links is de huidige nauwkeurige ondergrond weergegeven waarbij een deel van een straat is opgemeten. In het figuur rechts is een deel van de geallieerde stafkaart weergegeven, waarbij hetzelfde deel van de straat is opgemeten. Het verschil in afstand bedraagt 13 m. Bij productie van kaarten worden de kaartelementen vertekend om een overzichtelijk kaartbeeld te creëren, bijvoorbeeld wegen zijn breder weergegeven dan dat ze in werkelijkheid op schaal zouden moeten worden ingetekend, anders zouden ze niet zichtbaar zijn.
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 15 van 188
Figuur 3: Weergave verschil huidige ondergrond en geallieerde stafkaart.
3. Waarnemingsonnauwkeurigheid van de piloot. Veel verkenningsvluchten en luchtaanvallen werden onder slechte omstandigheden uitgevoerd. Vaak was het nacht, bewolkt, slecht weer of lagen de vliegtuigen onder vuur van Duits luchtafweergeschut. Daarnaast waren de navigatiemiddelen in de Tweede Wereldoorlog niet zo ver ontwikkeld. Piloten hadden tijdens de missies vermoedelijk de stafkaarten bij zich om zich te kunnen oriënteren. Hierdoor kunnen waarnemingen slecht genoteerd zijn en afwijken van de werkelijkheid. Gebrekkige waarneming leidde ertoe dat Haarlem bijvoorbeeld werd verward met vliegvelden Schiphol, Valkenburg en Schellingwoude en als zodanig werd aangevallen 4. Projectie op de bommenkaart De dienst gemeentewerken van Haarlem heeft nog tijdens de Tweede Wereldoorlog een bommenkaart opgesteld, waarop de bekende bominslagen stonden aangegeven. De bommenkaart geeft een goed beeld van de aantallen en de locaties van de bombardementen op Haarlem. De nauwkeurigheid van deze kaart is echter niet groot; de kaart is immers ten eerste met de hand getekend en ten tweede digitaal ingepast in GIS. Tot slot is gebleken dat in sommige gevallen de aangegeven locaties niet correct zijn. Zo zijn op de kaart blindgangers aangegeven die na raadpleging geen blindgangers bleken te zijn, maar gedetoneerde bommen. Ook zijn sommige locaties niet correct aangegeven.
Tot slot hebben de symbolen op de bommenkaart een doorsnede van vijftig meter. Dit verhoogt de onnauwkeurigheid van deze kaart.
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 16 van 188
Figuur 4: Doorsnede van de symbolen op de bommenkaart (Bron: Beeldbank NHA).
De combinatie van deze onnauwkeurigheden leidt tot een relatief grote onnauwkeurigheid bij het intekenen van oorlogshandelingen op basis van ORB’s, indien mogelijk wordt daarom altijd een tweede bron (bijv. luchtfoto) gebruikt om het betreffende NGE-Risicogebied af te bakenen. 3.2.3 Onduidelijke locatieomschrijving of In de verschillende geraadpleegde bronnen is informatie aangetroffen, waarvan de locatieverwijzing onvoldoende concreet is om een gebied af te kunnen bakenen: Neergestorte vliegtuigen In het geval van de neergestorte vliegtuigen blijkt dat de locatieomschrijving vaak niet specifiek is. Zo wordt bijvoorbeeld als locatie van een neergestort vliegtuig ‘Haarlem’ gegeven. Op basis van die vage locatieomschrijving is het niet mogelijk een gebied af te bakenen.
3.3
Onbekende locaties Met name bij de naoorlogs geruimde NGE door de EOD is de locatie vaak onbekend. Als locatieomschrijving wordt vaak een straatnummer genoemd, terwijl het goed kan zijn dat het NGE is aangetroffen in een weiland op driehonderd meter van het straatnummer. Bij de munitieruimrapporten dient dus rekening te worden gehouden dat de aangegeven locatie niet altijd de locatie van het aangetroffen NGE hoeft te zijn. AFBAKENING NGE-RISICOGEBIEDEN
Op basis van de beoordeling en evaluatie van het bronnenmateriaal is bepaald of ten gevolge van een oorlogshandeling mogelijk NGE kunnen zijn achtergebleven. Als dat het geval is, is een NGERisicogebied afgebakend. Deze risicogebieden zijn na overleg tussen de Historici en Senior OCEdeskundige zo goed mogelijk afgebakend, waarbij de richtlijnen voor afbakening in het WSCS-OCE leidend zijn geweest. In verschillende gevallen is echter gebleken dat moest worden afgeweken van deze richtlijnen. Waar dit het geval is, is dit aangegeven. Daarnaast biedt in een aantal gevallen het WSCS-OCE geen richtlijn voor het afbakenen van risicogebieden. In deze gevallen heeft de afbakening plaatsgevonden op basis van “expert judgement” van de Historici en de Senior OCE-deskundige.
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 17 van 188
Onderstaand wordt per type oorlogshandeling beschreven hoe de NGE-Risicogebieden zijn afgebakend. 3.3.1 Naar aanleiding van bombardementen Het WSCS-OCE hanteert bepaalde richtlijnen voor het afbakenen van risicogebieden naar aanleiding van bombardementen. Zoals ook uit dit onderzoek is gebleken, zijn niet alle bombardementen conform deze richtlijn af te bakenen. Er zijn vrijwel bij iedere locatie waar meerdere bombardementen hebben plaatsgevonden uitzonderingen. In deze paragraaf zijn de verschillende manieren van afbakenen beschreven. In dit onderzoek is sprake van drie soorten bombardementen: 1. Bombardementen van lage hoogte door Mosquito bommenwerpers met meerdere bommen. 2. Bombardementen van geringe tot grote hoogte met lichte en middelzware bommenwerpers, zoals de Britse Wellington, Blenheim en Albacore bommenwerpers. 3. Bombardementen van grote hoogte door middelzware Ventura en Whitley bommenwerpers. Tijdens het onderzoek is op een aantal moeilijkheden gestuit: Geen bruikbare luchtfoto’s; in verschillende gevallen is gebleken dat geen luchtfoto’s beschikbaar zijn van kort na de aanvallen. De luchtfoto’s zijn van enige tijd na de aanval, waardoor de kans bestaat dat er nog meer luchtaanvallen hebben plaatsgevonden in de periode tussen de aanval en de opnamedatum van de luchtfoto.
Ten oosten en ten zuiden van Haarlem zijn gebieden onder water gezet (geïnundeerd), waardoor kraters niet meer op luchtfoto’s konden worden waargenomen. De bebouwing maakte krateranalyse onmogelijk. De verschillende geraadpleegde bronnen waren niet consistent, waardoor verschillende bronnen elkaar tegen spraken. Het afbakenen van NGE-Risicogebieden naar aanleiding van bombardementen heeft op de volgende manieren plaatsgevonden: Bombardement van lage hoogte. In Haarlem hebben enkele bombardementen plaatsgevonden door Mosquito bommenwerpers van lage hoogte. De afbakening van deze aanvallen is per keer verschillend. Zo is van één bombardement bekend dat slechts één bom van één vliegtuig niet is gedetoneerd. Het NGERisicogebied naar aanleiding van dit bombardement is dan ook relatief klein afgebakend. Bij andere bombardementen van Mosquito’s zijn de risicogebieden groter, aangezien er mogelijk meer blindgangers zijn achtergebleven of de locatieomschrijving op een groter gebied duidt.
Tapijtbombardement krateranalyse. Volgens het WSCS-OCE dient een inslagenpatroon te worden afgebakend volgens de indicatie tapijtbombardement. Dit is een gebied dat is getroffen door een bombardement met middelzware en/of zware bommenwerpers met als doel schade aan te richten over een groot gebied. Op basis van een analyse van het inslagenpatroon is de maximale afstand tussen twee opeenvolgende inslagen binnen een inslagpatroon bepaald. Het verdachte gebied is afgebakend door deze afstand, vermeerderd met de cartografische onnauwkeurigheid en de horizontale verplaatsing, te projecteren op de buitenste inslagen van het inslagenpatroon. In enkele gevallen zijn risicogebieden afgebakend op basis van een soortgelijke krateranalyse. In de gevallen dat de luchtfoto’s zich niet leenden voor een krateranalyse, bijvoorbeeld doordat de bommen in bebouwd gebied neerkwamen of doordat de kwaliteit van de luchtfoto’s onvoldoende was voor een goede analyse, zijn geen risicogebieden afgebakend naar aanleiding van een krateranalyse.
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 18 van 188
Tapijtbombardement geen krateranalyse. Het WSCS-OCE biedt geen richtlijn voor het afbakenen van bombardementen van middelzware en/of zware bommenwerpers waarvan het niet mogelijk is om krateranalyse toe te passen. Zo komt het in dit onderzoek voor dat geen kraters zijn waar te nemen, bijvoorbeeld in een stedelijk gebied. In deze gevallen zijn de bombardementen situationeel afgebakend.
3.3.2 Naar aanleiding van luchtaanvallen met boordgeschut Het WSCS-OCE biedt geen richtlijn voor het afbakenen van NGE-Risicogebieden naar aanleiding van beschietingen met boordwapens. Aanvallen met boordgeschut zijn lastig af te bakenen omdat vaak: 1. niet exact bekend is waar de aanvallen hebben plaatsgevonden; 2. in het geval van een “strafing” (aanval met boordgeschut) de wapens al ruim van te voren worden afgevuurd, waardoor niet bekend is wat de spreiding is. 2 Om bovenstaande redenen is het risicogebied gelijk gesteld aan het risicogebied naar aanleiding van bombardementen of raketaanvallen. In gevallen waar alleen een luchtaanval heeft plaatsgevonden met boordwapens is het risicogebied situationeel afgebakend. Daar waar bekend is dat aanvallen zijn uitgevoerd met boordmitrailleurs, wordt geen risicogebied afgebakend. Met boordmitrailleurs worden kogels (Klein Kaliber Munitie, KKM) afgeschoten welke in de meeste gevallen geen springstof bevatten. De kogel is het projectiel dat wordt verschoten. 3.3.3 Naar aanleiding van neergekomen vliegtuigen De richtlijn in het WSCS-OCE schrijft voor dat in het geval van een crashlocatie van een vliegtuig het risicogebied situationeel dient te worden afgebakend. In de meeste gevallen is gebleken dat de exacte locatie van de neergekomen vliegtuigen niet te achterhalen is op basis van het geraadpleegde bronnenmateriaal.
In dit HVO-NGE is op basis van locatieomschrijving één NGE-Risicogebied afgebakend. 3.3.4 Naar aanleiding van de aanwezigheid van verdedigingsstellingen Uit de luchtfoto’s, de Defence Overprints en de overige kaarten uit de archieven is gebleken dat in de gemeente Haarlem diverse verdedigingsstellingen hebben gelegen. Deze zijn onder te verdelen in: • Verdedigingswerk Dit is een groepering van wapenopstellingen en/of geschutopstellingen. Volgens het WSCS-OCE is het grondgebied binnen de grenzen van het verdedigingswerk verdacht. Hierbij dient de cartografische onnauwkeurigheid te worden toegevoegd. • Wapenopstelling Een wapenopstelling is een opstelling voor handvuurwapens, machinegeweren en/of andere (semi)automatische wapens, niet zijnde onderdeel van een verdedigingswerk. Uitgangspunt is dat de locatie van de wapenopstelling verdacht is op de aanwezigheid van NGE. Omdat een wapenopstelling op basis van luchtfoto’s is afgebakend, dient rekening te worden gehouden met de cartografische onnauwkeurigheid. • Geschutopstelling Locatie van geschut, niet zijnde onderdeel van een verdedigingswerk. Volgens het WSCS-OCE is het risicogebied een gebied met een straal van 25 m. rondom het hart van de geschutsopstelling, maar niet verder dan een eventueel aangrenzende watergang. Hierbij dient de cartografische onnauwkeurigheid te worden toegevoegd. 2
Een film van aanvallen met boordwapens: https://www.youtube.com/watch?v=L1HrOu4SW8o.
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 19 van 188
• Loopgraaf Een loopgraaf is meestal te herkennen aan een zigzaggend patroon. Uitgangspunt is dat het gebied binnen de contouren van de loopgraaf verdacht is. Omdat een loopgraaf op basis van luchtfoto’s is afgebakend, dient de cartografische onnauwkeurigheid te worden toegevoegd om de contour van de loopgraaf. • Mangat Dit is een gat in de grond met schuilfunctie, niet in gebruik genomen als schuttersput. Mangaten zijn volgens het WSCS-OCE niet verdacht tenzij er aanwijzingen zijn dat ze in gebruik zijn genomen als schuttersput. Het is aannemelijk dat de mangaten die zich bevinden in gebieden waar ook grondgevechten hebben plaatsgevonden, zijn gebruikt als schuttersput. De mangaten die zijn gebruikt als schuttersput zijn verdacht op mogelijk achtergebleven NGE. 3.3.5 Naar aanleiding van neergekomen projectiel luchtafweergeschut Meerdere keren is in de bronnen een melding aangetroffen van een neergekomen granaat van luchtafweergeschut. Volgens het WSCS-OCE is een krater van een gedetoneerde incidentele luchtafweergranaat niet verdacht tenzij er indicaties zijn dat het geen incidentele luchtafweergranaat betreft. In één geval is een NGE-Risicogebied afgebakend naar aanleiding van een neergekomen luchtafweergranaat. Het betrof in dit geval een blindganger.
Dit NGE-Risicogebied is situationeel afgebakend, aangezien het WSCS-OCE geen richtlijnen biedt voor het afbakenen van een NGERisicogebied voor blindgangers van luchtafweerprojectielen. Vanwege de grote hoeveelheid luchtafweergeschut in de omgeving van Haarlem, kan niet worden uitgesloten dat er granaten van luchtafweergeschut in de gemeente zijn neergekomen. Granaten van luchtafweergeschut worden op vliegtuigen afgevuurd met tijdschokbuizen. Dit betekent dat de granaten detoneren als zij een schok ervaren, bijvoorbeeld door het raken van een vliegtuig. Als ze geen vliegtuig raken, moeten zij na een vooraf ingestelde tijd alsnog detoneren en verscherven in de buurt van het vliegtuig. Als de tijdschokbuizen niet functioneren, valt de granaat als blindganger op de grond, waar deze alsnog detoneert of als blindganger achterblijft. Het is niet in te schatten waar granaten van luchtafweergeschut zijn neergekomen, omdat het luchtafweergeschut meebeweegt met de overvliegende vliegtuigen. Granaten kunnen tot vele kilometers van het afweergeschut neerkomen. Om deze reden is het niet mogelijk een NGE-Risicogebied af te bakenen ten gevolge van neergekomen luchtafweergranaten, tenzij een concrete inslaglocatie bekend is.
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 20 van 188
Beoordelen en evalueren bombardementen
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 21 van 188
4
BEOORDELEN EN EVALUEREN BOMBARDEMENTEN
Uit de inventarisatie van het bronnenmateriaal is gebleken dat er diverse luchtaanvallen in de gemeente Haarlem hebben plaatsgevonden. Deze luchtaanvallen waren in veel gevallen vergissingsbombardementen en bomafworpen door vliegtuigen in nood. Enkele luchtaanvallen zijn echter ook gericht op doelwitten binnen Haarlem uitgevoerd. Zo is de gasfabriek verschillende keren aangevallen, is de Centrale Werkplaats van de Nederlandse Spoorwegen gebombardeerd en zijn treinen en schepen aangevallen. In dit hoofdstuk worden deze bombardementen en beschietingen vanuit de lucht beoordeeld, waarbij wordt bepaald of sprake is van een NGE-Risicogebied. 4.1
INCIDENTELE BOMBARDEMENTEN, 1940
In 1940, het eerste jaar van de Tweede Wereldoorlog, vonden zes bombardementen plaats op Haarlems grondgebied. De eerste bominslag vond plaats op 27 mei 1940, toen een kleine bom in het noordelijke deel van Haarlem insloeg. Hierbij werden geen slachtoffers veroorzaakt. Dit was niet bij ieder bombardement op Haarlem in 1940 het geval. Het bombardement op de Rozenprieel op 3 oktober leidde tot veel slachtoffers en grote schade. De bombardementen in 1940 worden in deze paragraaf nader toegelicht. 4.1.1 Bominslag weiland Sperwerstraat, 27 mei 1940 Het boek Zonder Waarschuwing maakt melding van een bominslag op 27 mei 1940, ’s nachts rond 2.00 uur (zie bijlage 3: MAA, p. 27). De bom viel op het land van de boer Cor Vink, achter de speeltuin Meerlebos bij de Sperwerstraat. De boer verklaarde in 1989 in een interview met de auteurs van het boek: "Toen ik de volgende morgen de wei inliep om de koeien te melken, zag ik in het land een kleine bomkrater van ongeveer twee meter breed en een meter diep. Het had niet veel om het lijf. Ik heb nog twee kleine stukjes opgepakt, een onderdeel met een soort propeller eraan en een stuk van de staart.” De speeltuin Meerlebos aan de Sperwerstraat is de huidige Speeltuin DVS.
De locatie van de speeltuin en de aangrenzende weilanden zijn weergegeven in de luchtfoto van 8 februari 1943, de eerst beschikbare kwalitatief goede luchtfoto van na de bominslag Op de luchtfoto is geen krater waargenomen.
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 22 van 188
Figuur 5: Weilanden nabij de Sperwerstraat op een luchtfoto van 8 februari 1943.
Het is niet bekend waar de bom exact is neergekomen. Ook is niet te achterhalen welk vliegtuig deze bommen afwierp. In het geraadpleegde bronnenmateriaal wordt slechts melding gemaakt van één neergekomen bom. Het overige geraadpleegde bronnenmateriaal maakt geen melding van deze bominslag. Naar aanleiding van de bominslag op 27 mei 1940 wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend. Conclusie Naar aanleiding van de bominslag in de nacht van 27 mei 1940 wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend. 4.1.2 Bominslag in de Waarderpolder, 31 mei 1940 In het boek Zonder Waarschuwing (zie bijlage 3: MAA p.27) wordt melding gemaakt van een neergekomen bom op het weiland van boer Dijkzeul in de Waarderpolder op 31 mei 1940. In het overige bronnenmateriaal is geen informatie aangetroffen met betrekking tot deze bominslag. Mogelijk is de bom afgeworpen door een vliegtuig dat in nood verkeerde. Het is niet bekend waar het land van boer Dijkzeul zich in de Tweede Wereldoorlog bevond. Op een luchtfoto van 28 oktober 1940 zijn geen bomkraters waarneembaar. Het gebied waarbinnen de bom kan zijn neergekomen, is weergegeven in Figuur 6.
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 23 van 188
Figuur 6: Waarderpolder in de Tweede Wereldoorlog (rode onderbroken lijn) op de geallieerde stafkaart.
Het tijdstip waarop de bom neerkwam, is niet bekend. Om deze reden kan ook niet worden vastgesteld door welk vliegtuig de bom is afgeworpen, en of er mogelijk meer bommen zijn afgeworpen. De bron waarin het bombardement wordt vermeld maakt slechts melding van één bominslag. Het overige bronnenmateriaal maakt geen melding van deze gebeurtenis. Aangezien het geraadpleegde bronnenmateriaal slechts één bom vermeld, wordt naar aanleiding van deze gebeurtenis geen NGERisicogebied afgebakend. Conclusie Naar aanleiding van de bominslag in de nacht van 31 mei 1940 wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend. 4.1.3 Bominslagen bij de Zomerweg en de Buitenrustbrug, 20 juni 1940 Op 20 juni 1940 vielen tussen 1.40 en 1.41 uur bommen in de Romolenpolder. Er vielen geen doden en gewonden. Tien bomkraters in het weiland waren het gevolg. Twee houten vlonders en een weg werden vernield. De bommen vielen nabij de bebouwde kom. Dit blijkt uit informatie uit het Nationaal Archief (zie bijlage 4: toegang 2.04.53.15, inventaris 75). Informatie uit het boek Zonder Waarschuwing (zie bijlage 3: MAA, p. 27) maakt melding van bominslagen op 200 meter afstand van de Buitenrustbrug, en bominslagen aan de Zomerweg.
Figuur 7: Uitsnede van het rapport van de Inspectie Luchtbeschermingsdienst (Bron: Nationaal Archief, Toegang 2.04.53.15).
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 24 van 188
In het boek Zonder Waarschuwing (zie bijlage 3) wordt dit bombardement toegeschreven aan bommenwerpers van het Britse Coastal Command die in de nacht van 19 op 20 juni IJmuiden aanvielen. Hudson bommenwerpers van 206 Squadron en drie Albacore torpedobommenwerpers van 826 squadron vielen met korte tussenpozen de haven van IJmuiden aan. Mogelijk bombardeerden deze vliegtuigen per abuis Haarlem. Uit de bombardementsgegevens van Coastal Command (zie bijlage 6) blijkt dat deze vliegtuigen inderdaad IJmuiden aanvielen. Om 22.10 uur (23.10 uur Nederlandse tijd) viel een Hudsonbommenwerper van 206 Squadron de zuidzijde van de binnenhaven van IJmuiden aan met vier brandbommen en 2 bommen van 250 lbs. De brandbommen vielen in het water, maar de bommen van 250 lbs vielen op de havenkant. De resultaten van de overige Hudson-bommenwerpers worden niet vermeld. De drie Albacore-bommenwerpers vielen IJmuiden aan om 23.55 uur (0.55 uur Nederlandse tijd) met in totaal twaalf 250 lbs brisantbommen. Er werden geen treffers waargenomen.
Figuur 8: Uitsnede bombardementsgegevens Coastal Command (Bron: TNA, AIR 24/373).
In het Nationaal Archief3 is een lijst geraadpleegd van de oorlogshandelingen in de gemeente Velsen, waartoe IJmuiden behoorde. Hieruit blijkt dat in de nacht van 19 op 20 juni 1940 meerdere bominslagen plaatsvonden in IJmuiden. Om 23.15 uur vielen twee brisantbommen op het Sluiseiland (Zuidersluis). Om 23.30 uur vielen nogmaals bommen, ditmaal twee brisantbommen op Fort IJmuiden. Enkele uren later, om 4.40 en 5.15 uur, vielen wederom brisantbommen. Om 0.55 uur, het tijdstip waarop de Albacore-bommenwerpers hun twaalf 250 lbs brisantbommen afwierpen, wordt in IJmuiden geen bominslag gemeld. Op basis van deze gegevens hebben vermoedelijk de drie Albacore-bommenwerpers van 826 Squadron hun twaalf bommen bij Haarlem afgeworpen. Op de bommenkaart (Beeldbank Noord-Hollands Archief (NHA), fotonummer 51-001344) van de gemeente Haarlem is het bombardement weergegeven met de cijfers 1 tot en met 10. Een uitsnede van de bommenkaart is weergegeven in Figuur 9.
3 Nationaal Archief, toegang 2.04.53.15: Inventaris van het archief van het Ministerie van Binnenlandse Zaken: Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, 1937-
1946, inventaris 75: Noord-Holland. In deze toegang is een overzicht aangetroffen van de oorlogshandelingen in de gemeente Velsen tussen 15 mei en 15 december 1940.
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 25 van 188
Figuur 9: Bominslagen in de Romolenpolder, rood omcirkeld op de bommenkaart (Bron: Beeldbank NHA).
Een luchtfoto van 10 juli 1940 is geraadpleegd ter verificatie van de bommenkaart. Op deze luchtfoto zijn inslagen zichtbaar op een andere locatie dan op de bommenkaart is aangegeven.
Figuur 10: Bominslagen op een luchtfoto d.d. 10 juli 1940, rood omcirkeld.
Aan de hand van het geraadpleegde bronnenmateriaal wordt geconcludeerd dat de drie Albacorebommenwerpers van Coastal Command niet IJmuiden, maar per abuis Haarlem hebben gebombardeerd. Daarnaast wordt geconcludeerd dat de bominslagen op de bommenkaart verkeerd zijn aangegeven. Op de luchtfoto van 10 juli 1940 zijn immers tien bomkraters zichtbaar op andere locaties in de Romolenpolder dan op de bommenkaart. Deze tien bomkraters komen overeen met de tien
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 26 van 188
bomkraters die worden vermeld in de informatie uit het Nationaal Archief. Aangezien tien van de twaalf bommen met zekerheid zijn gedetoneerd, zijn mogelijk twee brisantbommen van 250 lbs als blindgangers achtergebleven. Het bombardement in de nacht van 19 op 20 juni 1940 is aanleiding voor het afbakenen van een NGERisicogebied, waarbinnen mogelijk twee blindgangers van 250 lbs brisantbommen zijn achtergebleven. Het NGE-Risicogebied wordt afgebakend op basis van de zichtbare kraters op de luchtfoto van 10 juli 1940. De maximale afstand tussen twee opeenvolgende inslagen van het inslagenpatroon wordt hierbij als uitgangspunt genomen. Deze maximale afstand bedraagt ca. 95 meter. Aan deze 95 meter wordt een straal van vijftien meter toegevoegd ter ondervanging van de cartografische onnauwkeurigheid. Daarnaast wordt een buffer toegevoegd ter ondervanging van de ondergrondse horizontale verplaatsing van een blindganger van een vliegtuigbom. Deze buffer bedraagt twintig meter. Het totale NGE-Risicogebied bedraagt derhalve 130 meter rond de zichtbare bomkraters en is weergegeven in Figuur 11.
Figuur 11: NGE-Risicogebieden n.a.v. het bombardement op 20 juni 1940.
Conclusie Naar aanleiding van het bombardement van 20 juni 1940 wordt een NGE-Risicogebied afgebakend, waarbinnen NGE van afwerpmunitie van 250 lbs G.P. kunnen zijn achtergebleven. 4.1.4 Bombardement op de Edisonstraat, 26 op 27 juni 1940 Uit het archief van de Haarlemse luchtbeschermingsdienst (zie bijlage 4: NHA, toegang 1539) is gebleken dat in de nacht van 26 op 27 juni rond 2.15 uur bommen insloegen bij de Leidsevaart. De luchtbeschermingsdienst rapporteerde vier bominslagen. Eén bom was neergekomen in een weiland ter hoogte van Leidsevaart 84, waardoor in de omgeving ruiten waren gesprongen en pannen van de daken waren geslagen. Een tweede bom was gedetoneerd in de Leidsevaart ongeveer veertig meter ten noorden van de bom in het weiland. Een motorbootje en een kano waren totaal vernield. De derde bom kwam neer midden op de Leidsevaart tegenover de Maxwellstraat, waardoor een gat in het wegdek was ontstaan van twee bij twee meter. Deze bominslag had de aanvoerbuis van de waterleiding vernield, waardoor de straat onder liep. De vierde bom was ingeslagen in de woning Edisonstraat 4, waardoor
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 27 van 188
twee mensen om het leven kwamen. Eén agent werd ingezet om te zoeken naar blindgangers van vliegtuigbommen. In het archiefstuk wordt geen melding gemaakt van het aantreffen van blindgangers.
Figuur 12: Rapport van de luchtbeschermingsdienst (Bron: NHA, toegang 1539).
De dag na de bombardementen werden foto’s genomen van de schade. De foto’s zijn opgenomen in de beeldbank van het Noord-Hollands Archief en zijn weergegeven in Figuur 13 en Figuur 14.
Figuur 13: De verwoeste woning Edisonstraat 4 (Bron: Beeldbank NHA, fotonummer NL-HlmnHA_Hrlm_19352).
72334/RO-160069 versie 1.0
DR Update Haarlem NGE-Risicokaart
Pagina 28 van 188
Figuur 14: Herstel van bomschade aan de Leidsevaart (Bron: Beeldbank NHA, fotonummer NLHlmNHA_Hrlm_19361).
De bominslagen zijn als volgt weergegeven op de bommenkaart van Haarlem uit 1943. Het gaat om de nummers 11 tot en met 14. De locaties komen bij benadering overeen met de locaties die zijn vermeld in het overige bronnenmateriaal.