2 Bijlage 1 Evaluatie Burgerberaad

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem Rapport Ipsos I&O

www.ioresearch.nl

Colofon Uitgave Ipsos I&O Piet Heinkade 55 1019 GM Amsterdam

Rapportnummer 2024/062

Datum maart 2024

Opdrachtgever opdrachtgever

Auteurs

Pascale Kwakman Charlotte van Miltenburg Femke Konings Rosan Spiers (gemeente Haarlem)

Copyright Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

2 van 74

Inhoudsopgave 1

Samenvatting _______________________________________________________________________ 5 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6

2

Wat is te leren van het burgerberaad? _______________________________________________ 10 2.1 2.2 2.3

3

Achtergrond _____________________________________ 16 Methode evaluatie burgerberaad _________________________ 17 Theoretisch kader __________________________________ 18

Hoe is het burgerberaad opgezet? __________________________________________________ 20 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7

5

Inzichten burgerberaad _______________________________ 10 Leerpunten met betrekking tot de opzet _____________________ 12 Leerpunten m.b.t. het verloop en de ervaring van deelnemers _________ 13

Aanleiding en methode onderzoek __________________________________________________ 16 3.1 3.2 3.3

4

Aanleiding ______________________________________ 5 Methode _______________________________________ 5 Wat kan er geleerd worden van het burgerberaad? _______________ 5 Hoe is het burgerberaad opgezet? _________________________ 7 Hoe verliep het burgerberaad? ___________________________ 8 Hoe hebben deelnemers het burgerberaad ervaren? ______________ 9

Selectie van deelnemers _____________________________ 20 Tijdsduur en opzet ________________________________ 20 Procesbegeleiding __________________________________ 21 Locatie _______________________________________ 22 Vergoeding en andere services __________________________ 22 Mandaat _______________________________________23 Communicatie ____________________________________23

Hoe hebben deelnemers het verloop ervaren? _______________________________________ 25 5.1 5.2 5.3 5.4

Motieven voor deelname _____________________________ 25 Verwachtingen van deelnemers vooraf _____________________ 26 Ervaringen van deelnemers achteraf ______________________ 27 Houding van deelnemers t.o.v. van het beraad, het klimaatbeleid en gemeente Haarlem _________________________________32

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

3 van 74

6

Hoe verliep het burgerberaad? ______________________________________________________ 34 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5

7

Praktische aspecten ________________________________ 34 Explanation ____________________________________ 34 Voice _________________________________________37 Respect _______________________________________ 38 Suspending _____________________________________ 39

Hoe zag de deelnemersgroep eruit?_________________________________________________ 41 7.1 7.2

Demografische kenmerken deelnemers (bijeenkomsten) ___________ 41 Demografische kenmerken deelnemers (vragenlijst) _____________ 42

Bijlagen ____________________________________________________________________________________ 43 A

Vragenlijst vooraf __________________________________________________________________ 44

B

Vragenlijst achteraf ________________________________________________________________ 49

C

Observatieschema plenair __________________________________________________________ 55

D

Observatieschema tafels ___________________________________________________________ 56

E

Beschrijving procedure loting _______________________________________________________ 58

F

Dagprogramma’s ___________________________________________________________________ 64

G

Adviezen ___________________________________________________________________________ 70

H

Mandaat ___________________________________________________________________________ 71

I

Verordening ________________________________________________________________________ 72

J

Referenties _________________________________________________________________________ 73

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

4 van 74

1

Samenvatting

1.1

Aanleiding

Een burgerberaad is een relatief nieuw participatie-instrument waarbij een representatieve groep gelote burgers wordt gevraagd om de politiek te adviseren over complexe en/of omstreden onderwerpen. Door middel van een burgerberaad krijgen ‘gewone’ burgers bij complexe maatschappelijke vraagstukken een actieve stem. Gemeente Haarlem wilde ervaring opdoen met een burgerberaad. Op basis van de ervaringen met dit eerste burgerberaad - heeft gemeente Haarlem een verordening opgesteld die het mogelijk maakt om in de toekomst vaker burgerberaden te formeren (zie bijlage I). Het onderwerp van het beraad was ‘CO2-reductie’, waarbij de volgende vraag aan inwoners is gesteld: Hoe kan de gemeente inwoners helpen om CO2-uitstoot te verlagen? Uit de bijeenkomsten is een advies van de bewoners aan de gemeenteraad voortgekomen, dat de raad zwaarwegend zal laten meewegen in haar besluitvorming. Het burgerberaad diende geëvalueerd te worden, waarbij gekeken moest worden naar vier onderwerpen: (1) de beleving van de deelnemers, (2) het verloop van het proces, (3) de politieke opvolging van de adviezen en (4) in welke mate het burgerberaad heeft geleefd in gemeente Haarlem.

1.2

Methode

Het voorliggende onderzoek gaat in op evaluatievraag 1 en 2. Hierbij stonden de volgende vragen centraal: Hoofdvraag: Wat kan er geleerd worden van het burgerberaad? Deelvragen: o Hoe is het burgerberaad opgezet? o Hoe verliep het burgerberaad? o Hoe hebben deelnemers het burgerberaad ervaren? De evaluatie bestond uit 3 onderdelen: (1) Een enquête die voor het burgerberaad en na afloop van het burgerberaad werd uitgezet onder deelnemers door gemeente Haarlem; (2) Observaties tijdens de vijf bijeenkomsten door onafhankelijke onderzoekers van Ipsos I&O; en (3) Het bestuderen van documenten door onafhankelijke onderzoekers. De evaluatie is uitgevoerd op basis van de principes van procedurele rechtvaardigheid. Deze theorie houdt in dat wanneer deelnemers de gang van zaken tijdens een burgerberaad als rechtvaardig ervaren, dit bijdraagt aan tevredenheid met - en acceptatie van - de uitkomsten, zelfs als er sprake is van een voor de deelnemer ongewenste uitkomst (‘fair-process-effect’). In de theorie zijn drie elementen die een rol spelen: respect, voice en explanation (Bleijenberg, 2021).

1.3

Wat kan er geleerd worden van het burgerberaad?

Op basis van de evaluatie kan gemeente Haarlem leren van de ervaringen die zijn opgedaan. De inzichten kunnen bijdragen aan het verbeteren van de opzet van een volgend burgerberaad.

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

5 van 74

Hieronder wordt een opsomming van belangrijke inzichten gegeven, waarna de belangrijkste leerpunten puntsgewijs worden besproken.

1.3.1

Inzichten

Samenstelling deelnemersgroep: betrekken nieuwe groep inwoners geslaagd •

Het overgrote deel van de deelnemers had in de afgelopen 3 jaar niet eerder deelgenomen aan enige vorm van door de gemeente georganiseerde participatie. Deelnemers kwamen uit verschillende stadsdelen en uit verschillende leeftijdsgroepen en verschilden in opleidingsniveau, geslacht en houding t.o.v. het vraagstuk. Groepen die normaal gesproken minder participeren – zoals jongeren en lager opgeleiden – waren hiermee ook goed vertegenwoordigd in het burgerberaad. Daarmee is de gemeente erin geslaagd om een andere groep inwoners te betrekken. Door het burgerberaad is dus mogelijk een nieuw geluid gehoord.

Proces: onderlinge sfeer en eigen inbreng dragen bij aan positieve ervaringen deelnemers •

•

De sfeer en het onderlinge vertrouwen tussen deelnemers waren zeer goed. Dit was te merken door de jovialiteit onder deelnemers, de respectvolle bejegening richting elkaar, het feit dat niemand tegen elkaar is uitgevallen tijdens de verschillende bijeenkomsten. Verschillende programmaonderdelen hebben bijgedragen aan deze goede sfeer en dit onderling vertrouwen: kennismakingsrondes, de mogelijkheid voor extra uitleg en ruimte voor inbreng van deelnemers zelf. Tijdens het beraad werden keuzes gemaakt aan de hand van unanieme stemrondes. Dit gold voor de afspraken die aan het begin met elkaar werden gemaakt, bijvoorbeeld over het niet delen van informatie op sociale media en over de twee derde meerderheid voor het instemmen van plannen. Ook als deelnemers zelf ideeën hadden om het programma anders vorm te geven, werd hier eerst over gestemd middels een stemronde. Omdat de deelnemers het proces zelf hadden vormgegeven, ontstond hierover later geen discussie.

1.3.2

Verbeterpunten

Deelnemers: besteed continue aandacht aan betrokken houden deelnemers •

Het aantal deelnemers dat kwam opdagen nam gedurende het traject af. Er zijn vele redenen te bedenken waarom deelnemers afhaken, door persoonlijke omstandigheden (bijv. ziekte) of doordat men weinig interesse heeft in het onderwerp van het beraad of omdat men het proces moeilijk te begrijpen vindt. Bij de opzet van een volgend burgerberaad kan rekening worden gehouden met deze afname.

Voorzieningen: vestig hier meer aandacht op in uitnodiging en kies een geschikte locatie •

• •

Dat er gebruik kon worden gemaakt van kinderopvang, een tolk en eventuele andere voorzieningen was niet aangegeven in de eerste uitnodigingsbrief. Mogelijk hebben sommige Haarlemmers zich hierdoor niet aangemeld. Van de kinderopvang is geen gebruik gemaakt. Bij het burgerberaad waren meerdere deelnemers aanwezig met een fysieke beperking. De toegankelijkheid van de locatie is daarom essentieel, ook bij volgende burgerberaden. De akoestiek in de zaal (gehorig, galm) zorgde voor suboptimale omstandigheden voor dialoog.

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

6 van 74

Tijdens het burgerberaad is hier de best passende oplossing voor bedacht, namelijk het verspreiden van de groepen over de zaal. Voor een volgend burgerberaad zal hier rekening mee moeten worden gehouden.

Proces: uitleg en inbreng van belangen voldoende aanwezig, overzicht kon beter •

•

Er is veel tijd besteed aan het uitleggen van de processtappen en er was daarbij voldoende ruimte voor de deelnemers om vragen te stellen. De informatievoorziening tijdens het beraad is (grotendeels) positief beoordeeld. Desondanks waren er programmaonderdelen waarvan deelnemers bij aanvang niet helemaal helder hadden wat er van hen verwacht werd. Het uitleggen en het doel van ieder onderdeel blijven daarom een doorlopend punt van aandacht. Deelnemers hadden behoefte aan een overzicht van huidige maatregelen vanuit gemeente Haarlem op het gebied van Co2-reductie. Ook had men behoefte aan overzicht van de reeds opgestelde adviezen door deelnemers zelf (bijv. middels een geprint document op de tafels). Dit kwam tijdens het formuleren van de adviezen meermaals naar voren.

Mandaat: onduidelijk wat het mandaat van dit burgerberaad inhield •

•

Van de eerste tot en met de laatste bijeenkomst werden vragen gesteld over het mandaat van het burgerberaad. Hierover bleef onduidelijkheid bestaan. Ook was niet volledig duidelijk welke adviezen zijn ingediend bij de gemeenteraad: zijn dit ook ‘weggestemde’ adviezen? Wat er precies met de weggestemde adviezen gebeurt, was ook onduidelijk. Deelnemers voelden een sterk eigenaarschap van ‘hun’ plan en vreesden dat hun plan verloren zou gaan na afloop van het beraad. In dit beraad is om die reden een groep vrijwilligers ontstaan die de opvolging van de adviezen in het komende jaar gaan monitoren. Mogelijk kan deze stap als vast onderdeel worden toegevoegd aan het proces van een burgerberaad.

Doorlooptijd: meerderheid deelnemers tevreden, maar ook behoefte aan meer bijeenkomsten •

•

In de doorlooptijd van het burgerberaad ligt een verbeterkans. De meeste deelnemers geven aan dat vijf zaterdagen precies de goede tijdsinvestering is. Iets minder dan een op de tien geeft aan dat er meer bijeenkomsten gewenst waren. Volgens deze deelnemers zou een zesde bijeenkomst meer ruimte bieden voor het formuleren en aanscherpen van adviezen. Iets waar in de ogen van een aantal deelnemers nu onvoldoende ruimte voor beschikbaar was. Wanneer deelnemers voldoende tijd hebben om de adviezen te formuleren, maakt dit de adviezen scherper. Het uiteindelijk stemmen op de adviezen moest ook relatief snel gebeuren. Hierdoor hadden deelnemers nauwelijks tijd om op de adviesbriefjes voor hen te noteren waarom zij een advies bezwaarlijk vonden of wat zij nog nodig hadden om een advies te kunnen instemmen. Dit zorgde voor frustratie onder deelnemers.

1.4

Hoe is het burgerberaad opgezet?

Selectie van deelnemers: om tot een selectie van deelnemers te komen is gebruik gemaakt van een stapsgewijze en gewogen loting. Eerst is een willekeurige steekproef (n=16.000, leeftijd = 16+) getrokken uit de gemeentelijke Basisadministratie Personen (BRP). De steekproef was representatief voor alle inwoners van de gemeente voor de kenmerken leeftijd, geslacht en stadsdeel. De tweede loting werd gedaan op basis van de aanmeldingen. Geïnteresseerden moesten bij aanmelding een aantal vragen beantwoorden.

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

7 van 74

Op die manier kon uit alle aanmeldingen een representatieve groep inwoners worden geselecteerd. De gemeente maakte hiervoor gebruik van een algoritme. Organisatie: de organisatie van het burgerberaad was in handen van meerdere medewerkers van gemeente Haarlem en medewerkers van een extern bureau met als specialisatie burgerberaden. Dit bureau verzorgde het procesontwerp en de procesbegeleiding en -voorbereiding van de sessies. Opzet: het burgerberaad had een doorlooptijd van 15 weken waarin 5 bijeenkomsten plaatsvonden in Sociëteit de Vereeniging. Iedere bijeenkomst vond plaats op een zaterdag en duurde van 10 uur ’s ochtends tot 16 uur ’s middags. Tijdens iedere bijeenkomst stond een ander thema of activiteit centraal. De bijeenkomsten bestonden uit plenaire onderdelen en ‘tafelgesprekken’ toegespitst op overleg tussen deelnemers in kleine groepen. De communicatie rondom de bijeenkomsten vond met name plaats via een online deelnemersplatform. Deze webpagina was ingericht als centrale verzamelplaats voor informatie over het burgerberaad en is enkel toegankelijk voor deelnemers zodra zij een account hebben aangemaakt. Services: gemeente Haarlem wilde het burgerberaad zo inclusief mogelijk organiseren. Om dit te bereiken heeft ze een aantal middelen ingezet om de drempel tot deelname zo laag mogelijk te maken: • • • •

Vergoeding van 50 euro voor iedere bijeenkomst waar een deelnemer bij aanwezig was. Gebruik kunnen maken van een tolk voor niet-Nederlands sprekenden (3 deelnemers maakten hier gebruik van). Kinderopvang (hier is geen gebruik van gemaakt). Fysieke hulpmiddelen (hier is geen gebruik van gemaakt).

Mandaat: met betrekking tot het mandaat kreeg het beraad een aantal kaders mee. Dit moest ervoor zorgen dat de adviezen uitvoerbaar zijn. De maatregelen van het burgerberaad moesten passen binnen door de gemeenteraad vastgesteld beleid, aanbevelingen moesten gaan over beleid en domeinen waar de gemeente over gaat, het advies moest passen binnen het budget en de maatregelen moesten door een meerderheid van de deelnemers gesteund worden.

1.5

Hoe verliep het burgerberaad?

Op de 1e dag van het burgerberaad waren 94 deelnemers aanwezig. Op de 5e en laatste dag van het burgerberaad waren er 78 deelnemers aanwezig. Tijdens de verschillende bijeenkomsten bleef de verdeling over alle kenmerken waarop was geselecteerd (zoals leeftijd) dichtbij de werkelijke verdeling van alle inwoners uit de stad. Het burgerberaad startte met kennismaking, oriëntatie en het inwinnen van informatie (bijeenkomsten 1 en 2), daarna volgden verdiepende sessies waarin onder andere adviezen voor gemeente Haarlem door burgers zijn opgesteld (bijeenkomst 3). Vervolgens hebben burgers de gelegenheid gekregen om deze adviezen verder aan te scherpen (bijeenkomst 4). Tot slot is plenair gestemd over de adviezen (bijeenkomst 5). De bijeenkomsten hadden een afwisselende structuur: zowel plenair als in groepsverband; programmaonderdelen ter kennisgeving en gecentreerd rondom interactie. De bijeenkomsten zijn begeleid door een dagvoorzitter, medewerkers van het externe bureau en getrainde tafelleiders.

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

8 van 74

Het formuleren van adviezen over CO2-reductie in Haarlem stond centraal tijdens dit burgerberaad. De wijze waarop dit tot stand diende te komen, is zorgvuldig gehandhaafd door de externe partij die het proces begeleidde. Dit werd gedaan met behulp van gedragsregels, handgebaren, getrainde tafelleiders en veel ruimte voor vragen van deelnemers. Aan deelnemers werd met enige regelmaat de mogelijkheid geboden om zelf een deelonderwerp in te brengen. Vooral tijdens de vierde en vijfde bijeenkomst kwam men tijd te kort: om de adviezen voldoende aan te scherpen en om de argumenten voor het vóór of tegen stemmen op te schrijven. Tijdens deze bijeenkomsten stond de deliberatie onder druk.

1.6

Hoe hebben deelnemers het burgerberaad ervaren?

De belangrijkste redenen voor deelnemers om zich aan te melden voor het burgerberaad waren het kunnen uitoefenen van invloed op klimaatbeleid van Haarlem en de plicht voelen om een bijdrage te leveren aan de maatschappij. Een financiële vergoeding is voor iets meer dan de helft van de deelnemers van invloed. Voorafgaand staan meer dan acht op de tien deelnemers positief tegenover het burgerberaad. Wel geeft een derde aan dat ze niet zo goed weten wat ze ervan moeten verwachten. Ongeveer driekwart van de deelnemers heeft vooraf vertrouwen in de wijze waarop de gemeente het burgerberaad organiseert. De houding van deelnemers ten opzichte van de vervolgstappen en opvolging van adviezen is na het burgerberaad gelijk aan de houding van voor het burgerberaad. Aan deelnemers is gevraagd om achteraf het burgerberaad als geheel een cijfer te geven. Het burgerberaad wordt gemiddeld genomen goed beoordeeld en krijgt van deelnemers gemiddeld een 8,1 als rapportcijfer. Bijna iedereen geeft aan een volgende keer weer deel te nemen aan een burgerberaad. Deelnemers geven aan zich zeer welkom en gehoord te voelen en vrijwel alle deelnemers zijn positief over de ruimte die er geboden werd om hun mening te geven en spreken hun waardering uit over de aandacht waarmee er naar hen werd geluisterd.

Een aantal deelnemers deelt in hun opmerkingen dat er winst valt te behalen in de opbouw en indeling van de bijeenkomsten. Hun advies is om meer tijd te besteden aan de laatste bijeenkomsten. Hoewel de meeste deelnemers tevreden zijn met de adviezen van het burgerberaad, had meer tijd in de laatste fase (aan het einde van de bijeenkomsten) volgens hen geleid tot (nog) betere adviezen. Enkele deelnemers geven aan om te kiezen voor meer bijeenkomsten van minder lange duur per bijeenkomst. Ook raden twee deelnemers aan om niet van groepjes te wisselen in de laatste fase. Twee deelnemers geven als aandachtspunt dat de adviesvraag te veelomvattend was: ‘Ik had het fijner gevonden als de adviesvraag kleiner was, bijvoorbeeld: hoe kan de gemeente helpen met minder consumeren.’ Deelnemers zijn tot slot te spreken over de manier waarop er gestemd kon worden over de deeladviezen. Het samenvoegen van deeladviezen wordt relatief gezien iets minder goed beoordeeld. Tot slot, nam de kennis van deelnemers over het klimaatbeleid van de gemeente en het klimaatvraagstuk toe. Er heeft geen substantiële verandering plaatsgevonden in houding ten opzichte van de klimaatverandering. Na deelname lijken deelnemers een meer duidelijk positief beeld te hebben over de manier waarop de gemeente het klimaatvraagstuk aanpakt.

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

9 van 74

2

Wat is te leren van het burgerberaad?

De hoofdvraag van dit onderzoek was: Wat is te leren van dit burgerberaad? Op deze vraag wordt in dit eerste hoofdstuk antwoord gegeven. In de hierna volgende hoofdstukken is meer te lezen over de aanleiding en methode van het onderzoek, hoe het burgerberaad is opgezet, hoe het is verlopen en de ervaring van deelnemers. Op basis van de resultaten van het onderzoek kan gemeente Haarlem leren van de ervaringen die zijn opgedaan. Het burgerberaad was ten slotte de eerste proef met een burgerberaad in de gemeente. Bij de opzet is gebruik gemaakt van de ervaringen van andere gemeenten die al eerder dit type burgerparticipatie inzetten. Ook door gebruik te maken van een extern bureau dat gespecialiseerd is in het opzetten en begeleiden van burgerberaden, bouwde gemeente Haarlem voort op de reeds bestaande kennis over deze relatief nieuwe vorm van participeren. De inzichten van het onderzoek dragen bij aan het verbeteren van de opzet van een burgerberaad, zodat het instrument in de toekomst mogelijk vaker effectief kan worden ingezet om burgers bij complexe maatschappelijke vraagstukken te betrekken. In dit hoofdstuk starten we met de inzichten die uit de evaluatie van het burgerberaad naar voren kwamen. Daarna worden de leerpunten met betrekking tot de opzet en met betrekking tot het verloop en de ervaringen van deelnemers beschreven.

2.1

Inzichten burgerberaad

Samenstelling van de deelnemersgroep Om tot een goede afspiegeling van de Haarlemse samenleving te komen is een stapsgewijze, gewogen loting toegepast. Daarbij is gekeken naar 5 kenmerken: leeftijd, stadsdelen, geslacht, opleiding en houding t.o.v. het vraagstuk. De verdeling over alle kenmerken ligt tijdens de bijeenkomsten dicht bij de oorspronkelijke verdeling van de inwoners uit de stad. •

•

•

Representatieve groep deelnemers: het burgerberaad gaf op de hierboven genoemde kenmerken een goed (representatief) beeld van alle inwoners in stad. Verder gaf een ruime meerderheid in de vragenlijst voorafgaand aan het burgerberaad aan in de afgelopen 3 jaren niet eerder te hebben deelgenomen aan enige vorm van door de gemeente georganiseerde participatie. Succesvol betrekken van nieuwe groep inwoners: er wordt door het organiseren van een burgerberaad mogelijk een nieuw geluid gehoord. Daarmee is de gemeente erin geslaagd om een andere groep inwoners te betrekken. Afname deelnemers gedurende het burgerberaad: wel nam het aantal deelnemers dat kwam opdagen gedurende het traject af. Dit is een punt van aandacht. Het kan wijzen op een zeker mate van zelfselectie, ook al was de deelnemersgroep op een aantal kenmerken zoals leeftijd en opleidingsniveau een goede afspiegeling van de Haarlemse bevolking.

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

10 van 74

Er zijn vele redenen te bedenken waarom deelnemers in de loop van het proces afhaken, door persoonlijke omstandigheden1 of doordat men weinig interesse heeft in het onderwerp van het beraad of omdat men het proces moeilijk te begrijpen vindt.

Handvatten voor een goede dialoog •

•

Zorgvuldige opzet formuleren adviezen: het formuleren van adviezen over CO2-reductie in Haarlem stond centraal tijdens dit burgerberaad. De wijze waarop dit tot stand diende te komen is zorgvuldig gehandhaafd door de externe partij die dit proces begeleidde (bijv. met gedragsregels, getrainde tafelleiders, ruimte voor vragen van deelnemers). Deliberatief proces: uiteindelijk valt te spreken van een zorgvuldig, deliberatief proces. Om tot dit doel te komen zijn verschillende soorten bijeenkomsten georganiseerd met een afwisselende structuur: zowel plenair als in groepsverband; programmaonderdelen ter kennisgeving en gecentreerd rondom interactie (bijv. tafelsessies en spelelementen). De bijeenkomsten zijn begeleid door een dagvoorzitter, medewerkers van het externe bureau en getrainde tafelleiders. Aan deelnemers werd met enige regelmaat de mogelijkheid geboden om zelf een deelonderwerp in te brengen voor het beraad.

Uitleg •

Uitleg vormde kernonderdeel van burgerberaad: er is veel tijd besteed aan het uitleggen van de processtappen tijdens de eerste bijeenkomst. De processtappen werden ook bij latere bijeenkomsten meerdere keren getoond en er was daarbij voldoende ruimte voor de deelnemers om vragen te stellen over het proces. De informatievoorziening tijdens het beraad is achteraf ook (grotendeels) positief beoordeeld.

Open sfeer en onderling vertrouwen •

•

•

Positieve sfeer tijdens burgerberaad: de sfeer en het onderlinge vertrouwen tussen deelnemers waren zeer goed. Dit was te merken door de jovialiteit onder deelnemers, de respectvolle bejegening richting elkaar en het feit dat niemand tegen elkaar is uitgevallen tijdens de verschillende bijeenkomsten. Diverse programmaonderdelen versterkten positieve sfeer: verschillende programmaonderdelen hebben bijgedragen aan deze goede sfeer en dit onderling vertrouwen en bleken daarmee essentieel. Zo startte de eerste bijeenkomst met een kennismakingsronde aan de verschillende tafels. Dit beviel deelnemers goed. Aan de hand van associatiekaarten deelden zij allen iets over zichzelf. Ze lachten elkaar toe en luisterden naar elkaar. Inbreng deelnemers versterkte positieve sfeer: ook wanneer deelnemers behoefte hadden aan extra uitleg, werd deze gegeven. En wanneer (een deel van) de deelnemers behoefte had aan een andere insteek van het programma, werd dit overwogen door een unaniem stemproces te hanteren. Wanneer alle deelnemers het hierover eens waren, werd het programma dusdanig aangepast.

1

Een aantal deelnemers heeft zich vanwege ziekte of persoonlijke omstandigheden afgemeld voor bepaalde bijeenkomsten van het beraad. Dit toont mogelijk de betrokkenheid van deze deelnemers bij het beraad, aangezien zij de noodzaak voelen om gemeente Haarlem van hun afwezigheid op de hoogte te stellen.

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

11 van 74

Voldoende ruimte voor inbreng van deelnemers, democratisch proces •

•

•

•

Beleving deelnemers centraal tijdens burgerberaad: de beleving van deelnemers stond tijdens de bijeenkomsten centraal. Het beraad bood voldoende ruimte voor inbreng en suggesties van Haarlemmers. Zo is op verzoek van deelnemers bijvoorbeeld een klimaatpsycholoog uitgenodigd voor de derde bijeenkomst en zijn twee deelnemersgroepen opgericht (de ‘schrijfgroep’ en de ‘taskforce vinger aan de pols’). Democratisch keuzeproces bij inbreng deelnemer: deelnemers konden tijdens een unanieme stemronde hun stem laten horen met betrekking tot deze deelnemersgroepen. Met andere woorden, hier was sprake van een democratisch keuzeproces waarin de wensen en behoeften van deelnemers centraal stonden. Deelnemers ervaren stemproces als rechtvaardig: het stemmen over de plannen in de laatste bijeenkomst werd gewerkt met een twee derde meerderheid (67%). Omdat de deelnemers het proces zelf vormgegeven hadden en er veel ruimte was voor inbreng en vragen, werd het proces grotendeels als rechtvaardig ervaren. Deelnemers voelen zich gehoord en gezien: door de opzet van het beraad en door de houding van de gespreksbegeleiders was er ruimte voor ieders inbreng. Ook in de enquête die achteraf is gehouden spreken deelnemers hun waardering uit voor de manier waarop er naar ze geluisterd is. Deelnemers voelden zich gehoord en gezien.

Secundaire effecten •

•

2.2

Inzicht en vertrouwen in klimaatbeleid gemeente neemt toe: deelname aan het burgerberaad leidde er ook toe dat deelnemers meer duidelijkheid hebben over het beleid van de gemeente en de deelnemers geven achteraf ook aan meer vertrouwen te hebben in het klimaatbeleid van de gemeente. Toename in kennis van CO2-reductie: een ander mogelijk secundaire effect van het burgerberaad is dat mensen meer kennis hebben over het onderwerp CO2-reductie. Dit kwam niet alleen tot stand door de informatie die gedurende het programma werd gegeven. Zo werd er tijdens de lunch regelmatig gepraat over duurzaamheid, bijvoorbeeld over de vraag wat duurzamer is een kunstkerstboom of een echte kerstboom, of het isoleren van je woning.

Leerpunten met betrekking tot de opzet

Samenstelling van de deelnemersgroep •

Gelijkgestemde Haarlemmers namen deel aan burgerberaad: uit de enquête die na afronding van het beraad is voorgelegd, blijkt dat enkele deelnemers de samenstelling van de groep niet ervaarde als een goede afspiegeling op het gebied van leeftijd en mening ten aanzien van het onderwerp. In paragraaf 7.1 wordt beschreven dat er in Haarlem veel mensen zijn met dezelfde houding ten opzichte van klimaat. Oversampling op houding ten aanzien van het vraagstuk had een oplossing kunnen bieden, net zoals is gedaan voor jongeren, stadsdelen (woonplaats) en vrouwen.

Informatievoorziening vooraf •

Toegankelijke communicatie: in de uitnodiging die aan 16.000 Haarlemmers is verstuurd, werd bondig en op B1-niveau de belangrijkste informatie over het burgerberaad gegeven, zowel in het Nederlands als in het Engels: Wat is een burgerberaad? Waarover praat je mee? Wat kun je verwachten?

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

12 van 74

• •

Helderheid m.b.t. incentive: in deze brief was ook aangegeven dat er een vergoeding tegenover stond. Informatie omtrent voorzieningen kon beter: dat er gebruik kon worden gemaakt van kinderopvang, een tolk en eventuele andere voorzieningen was echter niet aangegeven. Mogelijk hebben sommige Haarlemmers zich hierdoor niet aangemeld. Van de kinderopvang is ook geen gebruik gemaakt.

Locatie •

•

Toegankelijkheid van de locatie: bij het burgerberaad waren meerdere deelnemers aanwezig met een fysieke beperking. De toegankelijkheid van de locatie was daarom essentieel. Akoestiek in zaal: de akoestiek in de zaal (gehorig, galm) zorgde voor suboptimale omstandigheden voor dialoog. Tijdens het burgerberaad is hier de best passende oplossing voor bedacht, namelijk het verspreiden van de groepen over de zaal. Voor een volgend burgerberaad zal hier rekening mee moeten worden gehouden.

Tolk •

2.3

Tolken en fluisterapparatuur: de beschikbaarheid van meerdere tolken en fluisterapparatuur zou bij volgende beraden opnieuw wenselijk zijn.

Leerpunten m.b.t. het verloop en de ervaring van deelnemers

De deelnemers beoordelen het beraad achteraf met een rapportcijfer 8,1; een zeer goede beoordeling. De geluiden die opgepikt zijn tijdens het beraad zijn ook overwegend positief. Na afloop geeft vrijwel iedereen aan in de toekomst weer mee te willen doen aan een burgerberaad.

Uitleg •

Blijvende aandacht voor uitleg is van belang: desondanks waren er programmaonderdelen waarvan deelnemers bij aanvang niet helemaal helder hadden wat er van ze verwacht werd. Het uitleggen van de programmaonderdelen en het doel van ieder onderdeel blijven daarom doorlopend punt van aandacht.

Mandaat en transparantie •

Deelnemers ervaren onduidelijkheid m.b.t. inhoud mandaat: van de eerste tot en met de laatste bijeenkomst werden vragen gesteld over het mandaat van het burgerberaad. Hierover bleef onduidelijkheid bestaan. o Ook is niet volledig duidelijk welke adviezen zijn ingediend bij de gemeenteraad: zijn dit ook ‘weggestemde’ adviezen? Eerst is door de dagvoorzitter gezegd dat alleen ingestemde adviezen worden aangediend, later benadrukt hij dat alle adviezen worden afgegeven aan de gemeenteraad en weer later worden enkel de ingestemde adviezen in een envelop aangeboden aan gemeente Haarlem. Wat er precies met de weggestemde adviezen gebeurt, is onduidelijk. Dit is een aandachtpunt voor volgende burgerberaden.

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

13 van 74

•

•

Behoefte aan heldere communicatie over vervolgstappen: bovendien zijn de deelnemers bijzonder geïnteresseerd in de processtappen ná afronding van het burgerberaad. Wat gaat de gemeente er mee doen? Het is van belang om vooraf, tijdens en achteraf duidelijk te communiceren over wat de rol is van de adviezen die voortkomen uit het burgerberaad in het politieke besluitvormingsproces en waar dit door begrensd wordt. Gevoel van eigenaarschap adviezen: deelnemers voelden een sterk eigenaarschap van ‘hun’ plan en vrezen dat dit plan verloren gaat na afloop van het beraad. In dit beraad is uit de groep deelnemers daarom een groep vrijwilligers ontstaan die de opvolging van de adviezen in het komende jaar gaan monitoren. Mogelijk kan deze stap als vast onderdeel worden toegevoegd aan het proces van een burgerberaad.

Doorlooptijd •

•

Voldoende tijd voor formuleren adviezen van groot belang: in de doorlooptijd van het burgerberaad ligt een verbeterkans. De meeste deelnemers geven aan dat vijf zaterdagen precies de goede tijdsinvestering is. Iets minder dan een op de tien geeft aan dat er meer bijeenkomsten gewenst waren. Volgens deze deelnemers zou een zesde bijeenkomst meer ruimte bieden voor het formuleren en aanscherpen van adviezen. Iets waar in de ogen van een aantal deelnemers nu onvoldoende ruimte voor beschikbaar was. o Wanneer deelnemers voldoende tijd hebben om de adviezen te formuleren, maakt dit de adviezen scherper. Het uiteindelijk stemmen op de adviezen moest relatief snel gebeuren. Een advies van enkele deelnemers is om de centrale vraag van het burgerberaad minder veelomvattend te maken. Sommigen vinden de duur van bijeenkomsten te lang: ongeveer een op de vijf deelnemers geeft daarnaast aan dat de bijeenkomsten te lang duurden. Het is daarom het overwegen waard om bij een volgend burgerberaad te kijken of het mogelijk is om kortere (en mogelijk meer) bijeenkomsten te organiseren. Sommige deelnemers geven na afloop aan dat er tijdswinst te behalen was in de eerste twee bijeenkomsten. Voor een volgende keer is het dan ook zinnig om te kijken naar de inhoud van het programma en de tijd die uitgetrokken wordt voor de verschillende programmaonderdelen.

Een afgebakend tijdskader voor vragen kan hierbij helpen.

Variatie in werkvormen tijdens individuele bijeenkomsten •

Verbeterkans m.b.t. variatie in werkvormen: ook zien deelnemers verbetermogelijkheden met betrekking tot de verdeling van werkvormen tijdens de bijeenkomsten. Sommige bijeenkomsten (bijv. bijeenkomst 1) stonden in het teken van informatieverstrekking, terwijl anderen meer in het teken stonden van interactie en samenwerking. Door meer variatie in werkvormen aan te brengen tijdens individuele bijeenkomsten (bijv. presentaties, interactieve onderdelen, spelelementen), kan de aandacht van deelnemers mogelijk beter behouden worden.

Deliberatie •

Voldoende tijd benodigd voor succesvolle deliberatie: tegen het einde van het beraad (bijeenkomst 4 en 5) kwam de deliberatie door gebrek aan tijd onder druk te staan; tafelleiders moesten een rol aannemen als redacteur van adviezen in plaats van moderator en een aantal deelnemers raakten zichtbaar gefrustreerd wanneer er geen tijd meer was om adviezen verder te concretiseren en aan te scherpen.

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

14 van 74

o

Sturing was nodig om ervoor te zorgen dat iedereen aan bod kwam, om te kunnen stemmen en om het programma te volgen. Door de goede onderlinge sfeer kwam het uiteindelijk goed, ook wanneer het aan sturing ontbrak. De observaties en resultaten uit de kwantitatieve nameting (beoordeling burgerberaad met een 8,1) staven deze conclusie.

Wijze van modereren •

Vaardige moderatoren leiden tot betere betrokkenheid deelnemers: de wijze van modereren verschilde per tafelleider. De ene tafelleider maakte meer gebruik van bepaalde gesprekstechnieken dan de andere (bijv. luisteren, samenvatten, doorvragen; zie 4.5 Suspending). o Vaardige moderatoren zijn vereist om iedere deelnemer betrokken te houden, het gesprek (wanneer nodig) te sturen en de tijd te managen. Echter, de positieve sfeer en respectvolle bejegening zorgden ervoor dat gebreken in ‘suspending’ geen negatieve impact hadden op het beraad. o In de toekomst kan meer aandacht aan ‘suspending’ worden besteed, zodat er voldoende ruimte overblijft voor belangrijke programmaonderdelen (zoals het formuleren en aanscherpen van adviezen).

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

15 van 74

3

Aanleiding en methode onderzoek

3.1

Achtergrond

De afgelopen jaren wordt er in Nederland en daarbuiten steeds vaker geëxperimenteerd met nieuwe vormen van burgerparticipatie. Overheden en gemeenten willen burgers vaker betrekken bij besluitvorming om zo de (lokale) democratie te versterken. Denk aan het raadgevend referendum en laagdrempeligere participatietrajecten zoals bewonersenquêtes, wijkbijeenkomsten en bewonerspanels. Gemeente Haarlem heeft hier in het verleden al enige ervaring mee opgedaan. Zo zet de gemeente regelmatig participatietrajecten in bij infrastructuurprojecten en woningbouw. In 2020 zette Haarlem bovendien een geloot bewonerspanel op rondom het bomenbeleid in Schalkwijk. Deze trajecten geven burgers geen echt mandaat, maar vragen bewoners vooral om mee te denken met de gemeente. Dit leidt vaak tot teleurstelling onder participanten, omdat inwoners veelal andere verwachtingen bij dit soort participatietrajecten hebben. Een burgerberaad is een nieuw participatie-instrument waarbij een representatieve groep gelote burgers wordt gevraagd om de politiek te adviseren over complexe en/of omstreden onderwerpen waar de politiek zelf niet uitkomt. Een burgerberaad is een intensieve vorm van burgerparticipatie. Door middel van een burgerberaad worden gewone burgers bij complexe maatschappelijke vraagstukken betrokken en krijgen zij door hun deelname een actieve stem bij het maken van keuzes.

De afgelopen jaren is er wereldwijd, dus ook in Nederland, ervaring opgedaan met burgerberaden.2 Zo heeft de gemeente Den Haag burgerberaden georganiseerd in twee verschillende Haagse wijken waarbij ze inwoners vroegen om mee te denken over hoe de gemeente klimaatverandering kan aanpakken (Viersen, Bleijenberg & Renes, 2023).

Burgerberaad van gemeente Haarlem Ook gemeente Haarlem wilde een burgerberaad organiseren om zo haar inwoners te betrekken bij beleidsvorming. Zoals vastgelegd in het geaccordeerde initiatiefvoorstel ‘Burgerberaad Haarlem’ (2021) werd er een pilot Burgerberaad georganiseerd. Op basis van de (ervaringen met) pilot heeft de gemeente Haarlem een verordening opgesteld die het mogelijk maakt om in de toekomst vaker burgerberaden te formeren (zie bijlage I). Het onderwerp van deze pilot was ‘CO2-reductie’, waarbij de volgende vraag aan inwoners is gesteld: Hoe kan de gemeente inwoners helpen om CO2-uitstoot te verlagen? Het gaat dan onder andere over wat mensen nodig hebben om energie te besparen, energie op te wekken en voor schoner vervoer te kiezen. Uit de bijeenkomsten komt uiteindelijk een advies van de bewoners aan de gemeenteraad. De Haarlemse gemeenteraad zal het advies zwaarwegend meenemen in haar besluitvorming.

2

Zie voor meer informatie over gemeenten waar burgerberaden hebben plaatsgevonden: https://burgerberaad.nu/burgerberaden-burgerfora/

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

16 van 74

3.2

Methode evaluatie burgerberaad

Gemeente Haarlem vindt het van belang het burgerberaad te evalueren. Om het instrument op te nemen als participatiemiddel dient een weloverwogen besluit genomen te worden. De voorgenomen evaluatie spitst zicht daarom toe op vier onderwerpen: (1) de beleving van de deelnemers, (2) het verloop van het proces, (3) de politieke opvolging van de adviezen en (4) in welke mate het burgerberaad heeft ‘geleefd’ in gemeente Haarlem. Het voorliggende onderzoek gaat in op evaluatievraag 1 en 2. 3.2.1 Onderzoeksvragen In dit onderzoek staan vier vragen centraal: -

Hoe is het burgerberaad opgezet? Hoe verliep het burgerberaad? Hoe hebben deelnemers het burgerberaad ervaren? Wat kan er geleerd worden van het burgerberaad?

3.2.2 Methode Wat betreft de methodiek van de evaluatie is aangesloten bij de manier waarop de gemeenten Amsterdam en Den Haag haar (mini-)burgerberaden heeft geëvalueerd (zie bijlage I; o.a. Postma et al. (2022) en Viersen, Bleijenberg en Renes (2023)). Het toepassen van deze evaluatiemethode voor dit burgerberaad biedt als (bijkomend) voordeel dat de uitkomsten van verschillende burgerberaad-evaluaties in de toekomst met elkaar vergeleken kunnen worden. Deze evaluatie bestond uit 3 onderdelen: 1

Enquête die voorafgaand aan en na afloop van het burgerberaad werd uitgezet onder deelnemers:

Om een beeld te krijgen van de ervaringen van deelnemers is zowel vooraf als achteraf gebruik gemaakt van een online vragenlijst. De enquête bevatte vragen over (1) de verwachtingen - en ervaringen van deelnemers met het burgerberaad en (2) de eventuele verandering in kennis en houding ten aanzien van het klimaatvraagstuk. Gemeente Haarlem, afdeling Data, Informatie en Analyse, heeft deze enquête geprogrammeerd, verstuurd en geanalyseerd. De inhoud van de vragenlijst en de duiding van de resultaten is afgestemd met onderzoeksbureau Ipsos I&O. Vragenlijst vooraf Negen dagen voorafgaand aan het burgerberaad – op 2 november 2023 - is de eerste online vragenlijst vanuit het e-mailadres van gemeente Haarlem rondgestuurd (zie bijlage A). Een herinnering is op 9 november verzonden. De vragenlijst ging in op (1) de verwachtingen over het burgerberaad, (2) de aanwezige kennis en houding ten aanzien van het klimaatvraagstuk en klimaatbeleid, (3) demografische kenmerken van deelnemers (geslacht, leeftijd, stadsdeel, opleidingsniveau), (4) motivatie voor deelname en (5) ervaring met burgerparticipatie. Deelnemers werden gevraagd om vóór de eerste bijeenkomst de vragenlijst in te vullen, maar dit kon ook nog bij de inloop van de eerste bijeenkomst, desgewenst samen met een van de organisatoren. Het invullen duurde 5 tot 10 minuten.

In totaal zijn er 109 uitnodigingen verstuurd en er hebben 101 deelnemers meegedaan.

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

17 van 74

Vragenlijst achteraf Een paar dagen na afloop van het burgerberaad - op 1 februari 2024 - is de tweede online vragenlijst via het mailadres van gemeente Haarlem onder de deelnemers uitgezet (zie bijlage B). Op 8 februari 2024 is een herinnering verzonden. Deze vragenlijst was deels hetzelfde als de vragenlijst vooraf, om eventuele verschillen in houding en kennis te achterhalen. Deze vragenlijst bestond uit de elementen: (1) de ervaringen met het burgerberaad, (2) houding/verwachtingen van deelnemers aan het burgerberaad over de opvolging van de uitkomsten, (3) de aanwezige kennis en houding ten aanzien van het klimaatvraagstuk en klimaatbeleid en (4) demografische kenmerken. Het invullen duurde tussen de 10 tot 15 minuten. In totaal zijn er 97 uitnodigingen verstuurd. Uiteindelijk hebben 54 deelnemers de vragenlijst ingevuld. 2

Observaties tijdens de vijf bijeenkomsten door onafhankelijke onderzoekers:

Bij alle sessies van het burgerberaad was een onderzoeker van Ipsos I&O aanwezig. De gemeente vond het van belang dat de observaties door onafhankelijke onderzoekers werden gedaan. De onderzoekers waren de gehele dag aanwezig, luisterden mee met het plenaire programma en schoven aan bij de verschillende tafels/sessies. Hierbij verstoorden ze het proces zo min mogelijk. De onderzoekers maakten onderscheid in het observeren van de plenaire programmaonderdelen van het burgerberaad en de gesprekken die in subgroepen plaatsvonden aan de tafels. Voor beide vormen zijn observatieschema’s ontwikkeld vanuit eerder onderzoek (zie bijlage C en D). Van deze observatieschema’s hebben de onderzoekers gebruik gemaakt. Voor de plenaire programmaonderdelen gaat het om een observatieschema dat onderscheid maakt tussen proces en inhoud en ingaat op drie elementen van ervaren procedurele rechtvaardigheid (‘respect’, ‘voice’ en ‘explanation’, zie paragraaf 3.3). Voor de tafelgesprekken betreft het een observatieschema dat ingaat op de elementen van de dialoog van ervaren procedurele rechtvaardigheid. 3

Bestuderen van documenten:

Naast observaties tijdens de bijeenkomsten zijn ook relevante documenten bestudeerd om zicht te krijgen op het proces voor en tijdens het burgerberaad. Hier gaat het onder andere om het mandaat dat aan het burgerberaad is gegeven, de wijze waarop er met Haarlemmers is gecommuniceerd en de verslagen die na afloop van iedere bijeenkomst door een externe partij zijn gemaakt.

3.3

Theoretisch kader

In deze paragraaf wordt het theoretisch kader voor de evaluatie beschreven. Dit kader is gebaseerd op eerder onderzoek vanuit het Kenniscentrum Maatschappij en Recht van de Hogeschool van Amsterdam (Postma et al., 2022). In dit kader staan twee thema’s centraal: enerzijds het proces en anderzijds de effecten van het burgerberaad op de deelnemers. Hieronder worden de twee thema’s toegelicht.

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

18 van 74

Procedurele rechtvaardigheid De theorie van ervaren procedurele rechtvaardigheid laat zien dat burgers een eerlijke bejegening belangrijk vinden in hun contact met de overheid (Bleijenberg, 2021). Wanneer burgers eerlijk worden bejegend, heeft dit een positief effect op hun tevredenheid. Wanneer deelnemers de gang van zaken tijdens een burgerberaad als rechtvaardig ervaren, draagt dit bij aan tevredenheid met- en acceptatie van de uitkomsten. Ook draagt het bij aan het vertrouwen in de organisator (de gemeente in dit geval), zelfs als er sprake is van een voor de deelnemer ongewenste uitkomst. Dit wordt ook wel het ‘fair-process-effect’ genoemd. Er zijn drie belangrijke elementen die een rol spelen: respect, voice en explanation. Aan de hand van deze drie elementen is in dit onderzoek gekeken naar de ervaringen van deelnemers met het participatieproces. Vinden deelnemers dat het burgerberaad rechtvaardig is verlopen? En wat betekent dit voor hun steun voor de uitkomst ervan en hun vertrouwen in het klimaatbeleid van gemeente Haarlem? 1

2

3

Respect: hierbij gaat het om de ervaring van deelnemers dat er beleefd en respectvol met hen wordt omgegaan. Het gaat hierbij ook om het tijdstip en de locatie waar bijeenkomsten plaatsvinden. Voice: hierbij gaat het om de ervaring van deelnemers dat er voldoende ruimte is voor hun inbreng en dat die serieus wordt genomen. Dit gaat om ruimte voor meningen en vragen en om invloed op het verloop van het proces, bijvoorbeeld op het programma. Explanation: hierbij gaat het om de ervaring van deelnemers met betrekking tot de verantwoording over het participatieproces en hetgeen met de uitkomsten gebeurt. Begrijpelijke informatie over de aanpak van het participatieproces staat centraal. Bijvoorbeeld over hoe inhoudelijke keuzes tot stand komen en om transparante informatie over het politieke besluitvormingsproces na afronding.

De illusie van het beter weten Over het algemeen hebben mensen de neiging te denken dat ze veel weten van de dingen waar ze eigenlijk weinig kennis over hebben (Dunning-Kruger effect). Wanneer mensen zich meer verdiepen in een complex vraagstuk, komen ze er vaak achter dat ze er eigenlijk minder van wisten dan vooraf gedacht en meestal gaan ze er dan ook genuanceerder over denken. Door een vraagstuk feitelijk te bestuderen en dieper na te denken over de doorwerking van oplossingen gaan mensen meer de complexiteit van het vraagstuk inzien, wat de neiging tot nuanceren versterkt. In de evaluatie van het burgerberaad wordt naast de ervaringen van deelnemers, deze verandering in kennis en houding bestudeerd. Weten deelnemers achteraf meer over het klimaatvraagstuk dan vooraf en zijn ze anders over het vraagstuk en mogelijke oplossingen gaan denken? Uit de antwoorden van de enquête blijkt dat deelnemers een duidelijker beeld hebben van het klimaatbeleid van gemeente Haarlem. Ook is aan de nameting te zien dat het vertrouwen in dit beleid is toegenomen. Daarnaast leidde het burgerberaad ertoe dat men ook in de privé omgeving doorpraatte over het thema CO2-reductie en dat deelnemers diverse onderwerpen aansneden omtrent het thema klimaat tijdens de (lunch)pauzes van het burgerberaad.

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

19 van 74

4

Hoe is het burgerberaad opgezet?

In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe het burgerberaad is opgezet. Het gaat in op de selectie van deelnemers, het programma en de begeleiding van het programma, het mandaat dat aan het burgerberaad is gegeven en hoe de communicatie met deelnemers is verlopen.

4.1

Selectie van deelnemers

Voor de eerste loting is een willekeurige steekproef getrokken uit de gemeentelijke Basisadministratie Personen (BRP). De steekproef was representatief voor alle inwoners van gemeente Haarlem voor wat betreft de kenmerken leeftijd, geslacht en stadsdeel. Steekproeftrekking (1e loting) 16.000 inwoners van 16 jaar en ouder kregen per brief een uitnodiging om zich aan te melden voor het burgerberaad. In de brief stond informatie over wat een burgerberaad is, wat het onderwerp was, wanneer het plaatsvond en hoe inwoners zich aan konden melden. Tot slot was een telefoonnummer voor vragen opgenomen en een link naar de website www.haarlem.nl/burgerberaad. Op deze website stond algemene informatie vermeld over de aanleiding en het doel van het beraad. De gemeente zorgde ervoor dat maximaal een persoon per huishouden een uitnodiging kreeg. Daarnaast waren inwoners die onderdeel zijn van een institutioneel huishouden (denk aan verzorgingshuizen, revalidatiecentra, etc.) uitgesloten van deelname. Uit groepen waarvan bekend is dat zij minder geneigd zijn mee te doen (vrouwen, jongeren en inwoners uit de stadsdelen Noord, Oost en Schalkwijk) werden naar verhouding meer inwoners uitgenodigd om ervoor te zorgen dat toch voldoende mensen uit deze groep zich aanmeldden. Tweede loting De tweede loting werd gedaan op basis van alle aanmeldingen.

Geïnteresseerden moesten bij aanmelding een aantal vragen beantwoorden. Op die manier kon uit alle aanmeldingen en representatieve groep inwoners worden geselecteerd. De gemeente maakte hiervoor gebruik van een algoritme dat is ontwikkeld door Gemeente Utrecht. De verwachting bestond dat er mensen gedurende het proces afvielen vanwege andere verplichtingen, ziekte of afgenomen interesse. Daarom zijn meer mensen dan nodig ingeloot (142 in plaats van de beoogde 130 deelnemers). Een uitgebreide beschrijving van de loting is te vinden in bijlage E.

Uiteindelijk hebben 109 Haarlemmers zich definitief aangemeld.

4.2

Tijdsduur en opzet

Het burgerberaad had een doorlooptijd van 15 weken waarin vijf bijeenkomsten van circa 6 uur plaatsvonden. Iedere bijeenkomst vond plaats op een zaterdag en duurde van 1o uur ’s ochtends tot 16 uur ’s middags.

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

20 van 74

Tijdens iedere bijeenkomst stond een ander thema of activiteit centraal (zie Afbeelding 1). Het burgerberaad startte met een kennismaking, oriëntatie en informatie inwinnen (bijeenkomsten 1 en 2), daarna volgden verdiepende sessies waarin onder andere adviezen voor gemeente Haarlem door burgers zijn opgesteld (bijeenkomst 3). Vervolgens hebben burgers de gelegenheid gekregen om deze adviezen verder aan te scherpen (bijeenkomst 4). Tot slot is plenair gestemd over de adviezen (bijeenkomst 5). Figuur 4.1 Vooruitzicht komende bijeenkomsten (uit: deelnemersplatform, presentatie bijeenkomst 1)

De bijeenkomsten bestonden uit plenaire onderdelen (in ieder geval aan de start en het einde van de bijeenkomst) en ‘tafelgesprekken’ toegespitst op overleg tussen deelnemers in kleine groepen. Bij deze zogenoemde ‘deliberatieonderdelen’ in de bijeenkomsten werden deelnemers op basis van de eigen voorkeur ingedeeld in groepen. Zo konden deelnemers bijvoorbeeld kiezen om aan te sluiten bij thema’s die hen aanspraken zoals het onderwerp wonen en leefomgeving, consumeren of mobiliteit. Het stond deelnemers daarnaast vrij om na programmaonderdelen te wisselen van groep, bijvoorbeeld na een pauze. Tijdens de plenaire en sommige deliberatieve onderdelen van het programma, zijn deskundigen uitgenodigd. Een raadslid, wethouder, Stichting Klimaatgesprek en een klimaatpsycholoog (gedragswetenschapper). Deze deskundigen vertelden vanuit hun expertise meer over het onderwerp CO2-reductie. Waar nodig kon en werd het programma aangepast op basis van de voortgang, wensen van deelnemers en groepsdynamiek. In bijlage F staan de dagprogramma’s van alle vijf de bijeenkomsten vermeld. Iedere bijeenkomst bestond uit zowel plenaire als groepsonderdelen. Informatieverstrekking (bijv. door raadsleden en wethouders van gemeente Haarlem of door externe experts), samenwerking tussen deelnemers (bijv. om tot adviezen te komen), stemrondes (bijv.

op geformuleerde adviezen van deelnemers) en vragenrondes wisselden elkaar af. Iedere bijeenkomst startte plenair met een introductie van het dagprogramma door de dagvoorzitter en iedere bijeenkomst eindigde met een korte terugblik op de dag en een vooruitblik op de inhoud van de volgende bijeenkomst (zie bijlage F voor meer informatie over de dagprogramma’s en opzet van iedere bijeenkomst).

4.3

Procesbegeleiding

De organisatie van het burgerberaad was in handen van meerdere medewerkers van gemeente Haarlem (beleidsadviseur en communicatieadviseurs) en medewerkers van een extern bureau met als specialisatie burgerberaden. Dit bureau verzorgde het procesontwerp en de procesbegeleiding en -voorbereiding van de sessies. De dagvoorzitter vanuit het bureau leidde de plenaire onderdelen van de dag.

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

21 van 74

De tafelleiders hadden voornamelijk de taak de gesprekken aan tafel te modereren en het zo in goede banen te leiden, iedereen de kans te gunnen om aan het woord te komen en de tijd te managen. Daarnaast was een notulist vanuit het bureau aanwezig die aantekeningen maakte tijdens de plenaire onderdelen van het programma. Voorafgaand aan het burgerberaad heeft een training voor tafelleiders plaatsgevonden, uitgevoerd door het bureau. Deze training had als doel om uitleg te geven over de inhoud van het burgerberaad en de mogelijke gesprekstechnieken om in te zetten tijdens het beraad.

4.4

Locatie

Inwoners uit Haarlem kwamen voor de vijf bijeenkomsten samen in Haarlem bij ‘Sociëteit de Vereeniging’. Een historisch pand in de binnenstad van Haarlem die goed te bereiken is met zowel het openbaar vervoer, de fiets, te voet, als met de auto. Vanaf Station Haarlem is het 10 minuten lopen naar de locatie en er zijn diverse buslijnen die vlak bij de locatie stoppen. Daarnaast is het mogelijk om bij een parkeergarage op 4 minuten loopafstand te parkeren. Er is een invalidentoilet aanwezig en een stoellift naar de eerste verdieping.

4.5

Vergoeding en andere services

De gemeente wilde het burgerberaad zo inclusief mogelijk organiseren. Om dit te bereiken heeft ze een aantal middelen ingezet om de drempel tot deelname zo laag mogelijk te maken. Algemene vergoeding Deelnemers kregen een vergoeding van 50 euro voor iedere bijeenkomst waar zij bij aanwezig waren. In de uitnodigingsbrief stond vermeld dat de gemeente verwachtte dat deelnemers bij minimaal 4 van de 5 sessies aanwezig waren. Figuur 4.2 (deel uit) Brief uitnodiging voor deelname aan burgerberaad

Taal Deelnemers die geen Nederlands spreken, konden gebruik maken van een tolk. De deelnemers die zich hadden aangemeld en waren ingeloot, konden hun wens hiertoe aangeven in de vragenlijst die zij moesten invullen voorafgaand aan de eerste bijeenkomst. De mogelijkheid voor een tolk was niet vermeld in de uitnodigingsbrief die was verstuurd naar 16.000 Haarlemmers. Deze brief bevatte wel een Nederlandse en Engelse kopie. Verder streefde de gemeente ernaar om alle communicatie op B1-niveau te schrijven en waar mogelijk gebruik te maken van plaatjes.

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

22 van 74

Figuur 4.3 Afbeelding die is gebruikt in de presentatie van bijeenkomst 2

Kinderopvang Om het burgerberaad ook voor ouders toegankelijk te maken, bood de gemeente kinderopvang aan op locatie. Net zoals voor de tolk, konden deelnemers die waren ingeloot hun wens hiertoe aangeven in de startvragenlijst. Van de mogelijkheid tot kinderopvang is geen gebruik gemaakt. Overige hulpmiddelen Naast de behoefte voor een tolk en kinderopvang konden deelnemers ook andere ondersteuningsbehoefte aangeven. Denk hierbij aan fysieke en mentale hulpmiddelen. Er is hier uiteindelijk geen gebruik van gemaakt.

4.6

Mandaat

In december 2021 heeft de gemeenteraad ingestemd om een pilot burgerberaad te organiseren. Tijdens de raadsvergadering van 20 april 2023 heeft de raad aan het college gevraagd invulling te geven aan het organiseren van burgerberaad over CO2-reductie in Haarlem. Het college stelde de raad voor: 1 2 3

In te stemmen met het uitvoeren van de pilot burgerberaad over de vraag: ‘Hoe kan gemeente Haarlem burgers helpen hun CO2-uitstoot te verminderen? De adviezen van het burgerberaad als zwaarwegend te beschouwen. In te stemmen met de kaders die aan het burgerberaad worden meegegeven.

Het burgerberaad kreeg een aantal kaders mee. Dit moest ervoor zorgen dat de adviezen uitvoerbaar zijn. De maatregelen van het burgerberaad moesten passen binnen door de gemeenteraad vastgesteld beleid, aanbevelingen moesten gaan over beleid en domeinen waar de gemeente over gaat, het advies moest passen binnen het budget en de maatregelen moesten door een meerderheid van de deelnemers gesteund worden. Zie ook bijlage H.

4.7

Communicatie

De communicatie tijdens het burgerberaad vond met name plaats via een online deelnemersplatform. Deze webpagina is ingericht als centrale verzamelplaats voor informatie over het burgerberaad en is enkel toegankelijk voor deelnemers zodra zij een account hebben aangemaakt (i.e. afgeschermde omgeving).

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

23 van 74

Er is een sectie ‘veel gestelde vragen’ en er zijn secties met ‘lopende initiatieven vanuit gemeente Haarlem’, ‘achtergrondinformatie over CO2-reductie in Haarlem’. Op deze website zijn ook gegeven presentaties terug te vinden en de notulen van iedere bijeenkomst. Daarnaast zijn alle adviezen en de ingestemde adviezen op het platform in te zien, vergezeld met een leeswijzer voor de adviezen (wat was de rode draad? Welk gevoel hebben deelnemers bij de adviezen en bij wat hier uiteindelijk mee zal gebeuren?). Ook zijn nieuwsartikelen uit het Haarlems dagblad en NH Nieuws terug te vinden op het platform. Figuur 4.4 Schermopname deelnemersplatform

Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem

24 van 74

5

Hoe hebben deelnemers het verloop ervaren?

De ervaringen en verwachtingen van deelnemers zijn in kaart gebracht door middel van een enquête voor de aanvang van de eerste bijeenkomst en een na afloop van de laatste bijeenkomst. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op (1) de motieven voor deelname, (2) eventuele eerdere ervaringen van deelnemers met burgerparticipatie, (3) de verwachtingen van deelnemers voorafgaand aan het burgerberaad, (4) de ervaringen van de deelnemers achteraf en (5) de houding van de deelnemers ten opzichte van het beraad, het klimaatbeleid en gemeente Haarlem.

5.1

Motieven voor deelname

De belangrijkste redenen voor deelnemers om zich aan te melden voor het burgerberaad waren het invloed kunnen uitoefenen op klimaatbeleid van Haarlem en de plicht voelen om een bijdrage te leveren aan de maatschappij. Beide redenen werden door helft van deelnemers genoemd. Een kleiner deel (38 procent) gaf aan mee te doen om meer te leren over hoe een burgerberaad werkt en omdat men zich betrokken voelt bij de gemeente. Een vergoeding is voor een op de tien deelnemers een van de belangrijkste redenen om mee te doen. Figuur 5.1 Wat waren voor jou redenen om je aan te melden voor het burgerberaad? Kies de meest belangrijke reden(en). (n=101) Om invloed uit te oefenen op het klimaatbeleid van Haarlem Omdat ik het als een plicht zie om een bijdrage te leveren aan de maatschappij Om meer te leren over hoe een burgerberaad werkt

51% 51% 38%

Omdat ik me betrokken voel bij de gemeente

38%

Om meer te leren over gemeentelijke politiek

26%

Om mijn mening over het klimaat te geven

23%

Om (nieuwe) sociale contacten te leggen

14%

Omdat ik een vergoeding krijg

11%

Een andere reden, namelijk:

11%

Ik had geen specifieke reden

0%

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

De gemeente bood een aantal voorzieningen aan om zoveel mogelijk mensen de kans te geven om mee te doen. Een financiële vergoeding is voor iets meer dan de helft van de deelnemers van invloed, en voor bijna een op de vijf deelnemers is dit (helemaal) niet van invloed op hun deelname. Voor een overgrote meerderheid heeft de mogelijkheid tot kinderopvang en een tolk (helemaal) geen invloed op deelname aan het burgerberaad.