1 Van Maatschappelijke opvang naar Wonen eerst

Collegebesluit

Onderwerp Van Maatschappelijke opvang naar Wonen eerst Nummer Portefeuillehouder Programma/beleidsveld Afdeling Auteur Telefoonnummer Email Kernboodschap

Behandelvoorstel voor commissie

Relevante eerdere besluiten

2025/422143 Loenen, D. van & Roduner, F. 2.3 Opvang, wonen en herstel MO Kienhuis, N. & Duker, J.W. 0643280968 nkienhuis@haarlem.nl Afgelopen jaar zijn met succes tien dakloze alleenstaanden en gezinnen in Haarlem gehuisvest met de Wonen eerst-methodiek. Dit is een actie uit het (lokale) Actieplan Housing first/ Wonen eerst. Voor deze tien huishoudens is verblijf in de opvang voorkomen of sterk verkort. Deze koplopersgroep heeft belangwekkende resultaten opgeleverd die we voortvarend oppakken. In samenwerking met de regiogemeentes, corporaties en zorgaanbieders zetten we in op regionale voortzetting en uitbreiding van de aanpak Wonen eerst. Dat doen we met het Regionaal Actieplan Dakloosheid (RAD). Het RAD zet in op ‘Wonen eerst’ als systeemaanpak om dakloosheid terug te dringen. In het actieplan is aandacht voor het voorkomen van dakloosheid, het verbeteren van de toegang (BCT) en de uitstroomregelingen, Wonen eerst als methodiek en de inzet op structurele en tijdelijke woonoplossingen en woonvariatie, zoals gemengd wonen, skaeve huse en Tijdelijk onder Dak. In dit gemeenschappelijke plan van de gemeentes, corporaties en zorgaanbieders is ook aandacht voor zorg en ondersteuning voor inwoners in leefbare wijken en gezamenlijk eigenaarschap, commitment en communicatie.

Met het voortzetten van het (lokale) Actieplan Wonen eerst en het ondertekenen van het RAD zet de regio vaart achter de beweging van Maatschappelijke opvang naar Wonen eerst en zet zij in op het fors en structureel terugdringen van dakloosheid in de regio. Het college stuurt het collegebesluit ter bespreking naar de commissie Samenleving. De commissie wordt gevraagd of zij nog iets mee willen geven aan het college voor de verdere uitwerking en implementatie van het Regionaal Actieplan Dakloosheid en het Haarlemse Actieplan Housing first/ Wonen eerst 2023-2026. - Actieprogramma wonen en zorg (2025/216877) in de raad van 28 mei 2025 - Regionale woonzorgopgave Zuid-Kennemerland/IJmond (2024/1551344) in commissie Ontwikkeling van 3 oktober 2024 en de commissie Samenleving van 17 oktober 2024 - Tijdelijke urgentieregeling koplopersgroep Actieplan Housing first Haarlem 2024 (2024/454062) in het college van 28 mei 2024

Kenmerk: 2025/422143

1/7

Besluit college d.d. 3 juni 2025

- Actieplan Housing first Haarlem 2024 (2023/820207), besproken in de commissie Samenleving op 21 september 2023 Het college van burgemeester en wethouders besluit: 1. Het Regionaal Actieplan Dakloosheid (I Veranderstrategie; II Toelichting en achtergrond) vast te stellen. 2. In te stemmen met de Intentieverklaring Wonen Eerst. 3. De Tussenevaluatie Actieplan Housing First 2024 vast te stellen. 4. De Tijdelijke urgentieregeling koplopersgroep Wonen Eerst 2025-2026 vast te stellen. de secretaris,

de burgemeester,

1. Aanleiding Het Nationaal Actieplan Dakloosheid 2023-2030 zet in op een transformatie in de manier waarop we kijken naar en omgaan met dakloosheid. Het actieplan stelt de ambitie om dakloosheid in Nederland fors en structureel terug te dringen. Daarbij wordt ingezet op een beweging ‘van Maatschappelijke opvang naar Wonen eerst’. In Haarlem hebben we daarvoor in 2023 een eerste stap gezet met het vaststellen van het Actieplan Housing first, met daarin vier actielijnen: • • • •

De bestaande Housing first praktijk (Amerikaanse model) versterken 10 dakloze deelnemers per jaar die zelfstandig gaan wonen als koplopersgroep voor de invoering van een systeemverandering op basis van de Finse aanpak Vergroten en verbreden van de toepassing van de principes van Housing first (Finse Systeem) in de aanpak van (het voorkomen van) dakloosheid Uitbreiden van woonvariaties voor dakloze mensen

Zoals toegezegd bij de bespreking van het Actieplan Housing first is nu een tussenevaluatie opgesteld. Als uitvoering van de tweede actielijn is in 2024 tevens een Tijdelijke urgentieregeling koplopersgroep Housing first vastgesteld. In vervolg op de tussenevaluatie wordt de Tijdelijke urgentieregeling nu met enkele kleine aanpassingen verlengd. Regionaal is in 2024 een proces gestart om samen met zorgaanbieders, woningcorporaties en gemeenten te komen tot een Regionaal Actieplan Dakloosheid (Zuid-Kennemerland, IJmond en Haarlemmermeer). Het Regionaal Actieplan Dakloosheid (RAD) zet in op de volgende acties:

Kenmerk: 2025/422143

2/7

• • • • • • • • •

Voorkomen van dakloosheid door inzet op preventie (zoals Preventie Huisuitzettingen) Verbeteren toegangsproces Brede Centrale Toegang (BCT) Regionaal uitrollen Wonen Eerst als methodiek (urgentieregeling) Verbeteren van de uitstroomregelingen Pact voor Uitstroom en Opstapregeling Inzet op structurele woonoplossingen en woonvariatie, zoals gemengd wonen, woningdelen en andere bijzondere woonvormen Creëren van tijdelijke (woon-)oplossingen Ombouw van huidige opvanglocaties ten behoeve van woonoplossingen Zorg en ondersteuning in leefbare wijken Gezamenlijk eigenaarschap, commitment en communicatie

Het RAD wordt nu vastgesteld door centrumgemeente Haarlem en de overige gemeenten in de regio. Om de gezamenlijke verantwoordelijkheid van zorgaanbieders, woningcorporaties en gemeenten te onderstrepen is een intentieverklaring opgesteld. Streven is dat deze in september door alle partijen wordt ondertekend.

2. Beoogd resultaat Afgelopen jaar zijn met succes tien dakloze alleenstaanden en gezinnen in Haarlem gehuisvest met de Wonen eerst-methodiek. Dit is een actie uit het (lokale) Actieplan Housing first/ Wonen eerst. Voor deze tien huishoudens is verblijf in de opvang voorkomen of sterk verkort. Deze koplopersgroep heeft belangwekkende resultaten opgeleverd die we voortvarend oppakken. In samenwerking met de regiogemeentes, corporaties en zorgaanbieders zetten we in op regionale voortzetting en uitbreiding van de aanpak Wonen eerst. Dat doen we met het Regionaal Actieplan Dakloosheid (RAD). Het RAD zet in op ‘Wonen eerst’ als systeemaanpak om dakloosheid terug te dringen. In het actieplan is aandacht voor het voorkomen van dakloosheid, het verbeteren van de toegang (BCT) en de uitstroomregelingen, Wonen eerst als methodiek en de inzet op structurele en tijdelijke woonoplossingen en woonvariatie, zoals gemengd wonen, skaeve huse en Tijdelijk onder Dak. In dit gemeenschappelijke plan van de gemeentes, corporaties en zorgaanbieders is ook aandacht voor zorg en ondersteuning voor inwoners in leefbare wijken en gezamenlijk eigenaarschap, commitment en communicatie.

Met het voortzetten van het (lokale) Actieplan Wonen eerst en het ondertekenen van het RAD zet de regio vaart achter de beweging van Maatschappelijke opvang naar Wonen eerst en zet zij in op het fors en structureel terugdringen van dakloosheid in de regio. 3. Onderbouwing voorstel 3.1. Dakloosheid los je op met een woning Decennialang werd de zorg voor dak- en thuisloze mensen in Nederland voornamelijk geboden volgens het ‘woonladdermodel’. Dit behelst het bieden van opvang en ondersteuning voor dakloze mensen in veelal grootschalige, groepsgewijze opvanglocaties. In onze regio gaat het dan bijvoorbeeld om de locaties Wilhelmina en Velserpoort. Vanuit deze locaties kunnen mensen

Kenmerk: 2025/422143

3/7

doorstromen naar een ’doorstroomlocatie, waar zij moeten ‘bewijzen’ of zij al dan niet in staat zijn om zelfstandig te wonen. Pas daarna stromen zij uit naar zelfstandige huisvesting met begeleiding of naar een passende plek voor beschermd wonen (Wmo of Wlz). De praktijk leert dat deze route zorgt voor verblijf in de opvang variërend van 1 jaar tot 4 jaar. Het langdurig opvangen van dakloze mensen zorgt eerder voor het verergeren dan het oplossen van problematiek, mede door de stressvolle omstandigheden in de opvang en het langdurig ontbreken van perspectief. Willen we dakloosheid structureel oplossen, dan moeten we dakloosheid voorkomen en als dat niet lukt zo snel mogelijk zorgen voor passende huisvesting en begeleiding. Ervaringen uit Finland, Utrecht en Den Bosch tonen aan dat dit mogelijk is. Inmiddels hebben we zelf ook positieve ervaringen opgedaan met onze tijdelijke urgentieregeling Housing First. Naast het invoeren van Wonen eerst als methodiek gaat het om de uitbreiding van woonvariatie (bijvoorbeeld gemengd wonen, Skaeve Huse) en zorg dragen voor passende voorzieningen (zoals Domus Plus). 3.2. Landelijk, regionaal en lokaal beleid vraagt om actie De beweging die de (centrum-)gemeente Haarlem inzet met dit besluit vloeit voert uit verschillende landelijke, regionale en lokale beleidsprogramma’s.

Het Nationaal Actieplan Dakloosheid: Eerst een Thuis stelt als ambitie om dakloosheid fors en structureel terug te dringen, aansluitend bij de verklaring van Lissabon om dakloosheid in 2030 te beëindigen. Inzet is om toe te werken naar afbouw van langdurige en grootschalige opvang en in plaats daarvan – met zo min mogelijk tussenstappen – toe te werken naar het bieden van een stabiele woonplek met – gescheiden daarvan – de juiste begeleiding. Met het beleidskader en uitvoeringsprogramma Opvang, wonen en herstel wordt in ZuidKennemerland/IJmond en Haarlemmermeer gewerkt aan vier speerpunten: • Versterken van preventie • Verbeteren van ondersteuning op maat • Vergroten tijdelijke en structurele woonoplossingen • Realiseren van stabiele uitstroom Alle gemeenten hebben hiertoe een regionale paragraaf opgenomen in hun lokale uitvoeringsprogramma’s. 3.3. Het terugbrengen van het financieel tekort op de maatschappelijke opvang Het hierboven beschreven woonladdermodel is ook een zeer kostbaar model. Een plek in de maatschappelijke opvang kost gemiddeld meer dan €40.000 per persoon per jaar. Door Wonen eerst in te zetten als aanpak kan voor een deel van de doelgroep opvang voorkomen worden. Mede middels de koplopersgroep is aangetoond dat Wonen eerst als methodiek leidt tot de mogelijkheid

Kenmerk: 2025/422143

4/7

om opvangkosten fors terug te dringen. Belangrijke kanttekening is dat deze kosten pas daadwerkelijk bespaard worden, indien de plekken afgebouwd worden. Afhankelijk van het soort voorziening of locatie zorgt de afbouw van een opvanglocatie voor grote besparingen, variërend van ca. € 1 miljoen tot € 3 miljoen per jaar. Wel is van belang om er rekening mee te houden dat de transformatie naar Wonen eerst bij aanvang ook om investeringen vraagt. De transformatie zal daarom naar verwachting pas op langere termijn leiden tot besparingen op het budget voor maatschappelijke opvang. Bureau AEF becijferde in 2023 dat het versnellen van de uitstroom een belangrijke maatregel is om de tekorten op het budget voor MO terug te dringen. 3.4. Positieve resultaten Actieplan Housing First Haarlem Uit de tussenevaluatie van het Actieplan Housing First/ Wonen eerst komen zeer positieve resultaten naar voren. Er zijn tien huishoudens in de aanpak Wonen eerst als methodiek geïncludeerd, met als voorwaarden het betalen van de huur, het accepteren van begeleiding en geen overlast veroorzaken. Op moment van schrijven zijn 9 huishoudens gehuisvest zijn in een gemiddelde doorlooptijd van 84 dagen. Voor 6 huishoudens is verblijf in de opvang volledig voorkomen. Voor 4 huishoudens is verblijf in de opvang aanzienlijk teruggedrongen.

Zowel de deelnemende huishoudens als de betrokken organisaties zijn positief over de aanpak. De persoonlijke verhalen van de deelnemers laten zien dat door de inzet van Wonen eerst langdurige opvang en escalatie van problematiek voorkomen kon worden en dakloosheid werd opgelost met snelle, passende huisvesting. 3.5. Hogere ambitie Tijdelijke urgentieregeling koplopersgroep Housing First Haarlem In de periode 5 juni 2024 tot 5 juni 2025 hebben 10 dakloze Haarlemmers een urgentieverklaring gekregen op basis van een tijdelijke regeling. Het gaat om inwoners die op grond van de Wmo in aanmerking komen voor maatschappelijke opvang. In de bijlage bij dit collegebesluit is de tussentijdse evaluatie opgenomen. Op grond daarvan wordt nu voorgesteld de regeling met een jaar te verlengen en het maximum aantal urgenties te verhogen naar 16 op jaarbasis. Deze aantallen passen binnen de met woningcorporaties reeds afgesproken contingenten in het Pact voor Uitstroom. De ervaring in andere steden leert dat er door de inzet van Wonen eerst als methodiek een verschuiving plaats vindt van de achterkant (reguliere uitstroomregelingen) naar de voorkant van het proces (Wonen eerst). Per saldo gaat het daarmee om een vergelijkbaar totaal aan woningen.

Op grond van de tussenevaluatie zijn wel enkele organisatorische verbeteringen gewenst, zoals in het toegangsproces en door de inzet van meer gespecialiseerde begeleiding. Om die reden gaat de nieuwe regeling niet eerder in dan per 1 september 2025. Ondertussen gaan ook andere gemeenten in de regio als onderdeel van het Regionaal Actieplan Dakloosheid aan de slag met een tijdelijke urgentieregeling, in nauwe samenwerking met Haarlem. De experimenteertitel wordt voor de duur van een jaar verlengd om enkele aanpassingen door te voeren en de regeling uit de rollen naar de regio, met als beoogd doel om het jaar erop de regeling door te voeren als reguliere werkwijze.

Kenmerk: 2025/422143

5/7

4. Risico’s en kanttekeningen 4.1. Transformatie vraagt veel van alle partijen De beweging van Opvang naar Wonen Eerst vraagt om een paradigmashift voor inwoners, zorg- en welzijnsorganisaties, gemeenten en andere betrokkenen. Daarom is tot nu toe een zorgvuldig proces doorlopen en nemen we tot 2030 de tijd om de transformatie te implementeren. De veranderende bijdragen van gemeenten, zorgaanbieders en corporaties zijn verwoord in een intentieverklaring, die waar nodig uitwerking krijgt in regelgeving, contracten en (prestatie-)afspraken. 4.2 Beschikbaarheid van woonruimte De transformatie naar Wonen eerst vraagt niet alleen om een andere werkwijze, maar ook om de blijvende beschikbaarheid van passende huisvesting voor (voormalig) dakloze inwoners. De beschikbaarheid van woonruimte is een essentiële voorwaarde om dakloosheid op te kunnen lossen. De beschikbaarheid van huisvesting is onderdeel van de reeds gemaakte afspraken in het Pact voor Uitstroom1. Naast de beschikbaarheid van woonruimte gaat het ook om de uitbreiding van woonvariatie, zodat er voor mensen met verschillende woonbehoeftes een passende plek gerealiseerd kan worden. 4.3 Balans in de buurt Passende huisvesting en aandacht voor inclusie in wijken en buurten zijn randvoorwaarden voor het prettig samenleven van mensen met en zonder ondersteuning.

Het is van belang dat partijen die betrokken zijn bij de begeleiding, het wonen, welzijn en veiligheid elkaar goed en snel weten te vinden en daar aan bijdragen, om te voorkomen dat sommige wijken te veel belast raken. 5. Consequenties en uitvoering Vooralsnog kan de uitvoering van het RAD plaatsvinden door middel van bestaande capaciteit en middelen, in samenwerking met regiogemeenten, zorgaanbieders en woningcorporaties. Voor een uitvoeringsplan voor de af- en ombouw van opvanglocaties wordt extern advies ingewonnen. Direct betrokken bewoners worden over de uitvoering geïnformeerd. Een evaluatie van het Pact voor Uitstroom loopt nog. In de tweede helft van 2025 wordt bezien of herziening van het Pact nodig is en of daarin afspraken tussen partijen die voortvloeien uit het RAD verwerkt kunnen worden. De komende weken en maanden zullen ook de regiogemeenten het RAD vaststellen. Streven is om in september een startconferentie te organiseren en daar alle partijen de intentieverklaring te laten ondertekenen. 1 Pact voor Uitstroom (Zuid-Kennemerland en IJmond) 178 woningen per jaar, Opstapregeling

(Haarlemmermeer) 45 woningen per jaar.

Kenmerk: 2025/422143

6/7

6. Bijlagen 1. Regionaal Actieplan Dakloosheid (deel I: Veranderstrategie) 2. Regionaal Actieplan Dakloosheid (deel II: Toelichting en achtergrond) 3. Intentieverklaring Wonen Eerst 4. Tussenevaluatie Actieplan Housing first/ Wonen eerst 2024 5. Tijdelijke urgentieregeling koplopersgroep Wonen Eerst 2025

Kenmerk: 2025/422143

7/7