1 Anders maaien grote stappen voor meer biodiversiteit

Informatienota

Onderwerp Anders maaien: grote stappen voor meer biodiversiteit Nummer Portefeuillehouder Programma/beleidsveld Afdeling Auteurs Telefoonnummer Email Kernboodschap

2023/917925 Berkhout, R.A.H. 5.4 Klimaatbestendige stad BBOR Tetteroo-Mathijsen, M.T.L.C. 06-57388890 mtetteroomathijsen@haarlem.nl De gemeenteraad van Haarlem neemt concrete stappen om de biodiversiteit in onze stad te verbeteren. Een grote stap voorwaarts is te behalen door minder en anders te maaien. Maaibeheer staat namelijk aan de wieg van het verhogen van de biodiversiteit. Vanuit het vierde spoor van het Meerjariguitvoeringsplan Groen (MJUP Groen) starten we daarom met de aanpak ‘Anders maaien’. Het doel hiervan is om het aandeel lang gras in Haarlem te maximaliseren en het klepelen maximaal uit te faseren, want in lang gras is de meeste biodiversiteit aanwezig. Het totale grasareaal van Haarlem, inclusief riet, oeverbegroeiing en dierenweiden in Haarlem is ongeveer 265 hectare. Door het areaal aan lang gras te vergroten ontstaat er een groter leefgebied voor diverse soorten insecten en andere dieren én een grotere soortenrijkdom aan vegetatie. Ondanks dat maaien een voorwaarde is om de grootste verscheidenheid aan soorten en de meeste kleur in bermen en graslanden te krijgen, en voorkomt dat soorten gaan overwoekeren, of dat grasland bos wordt, leidt maaien ook tot verliezen aan insecten. Dat verlies kan in belangrijke mate worden verminderd door minder te maaien en door apparatuur in te zetten die meer dier- en plantvriendelijk is.

Zo zetten we verdere stappen richting meer ecologisch beheer. Omdat het een nieuwe werkwijze betreft, zal op verschillende locaties geëxperimenteerd worden met de precieze verhouding van lang/kort gras. Dit heeft invloed op de beleving van het groen door bewoners. Daarom wordt het nieuwe maairegime actief ondersteund met communicatie, waaronder bordjes met uitleg. Natuurlijk wordt er ook rekening gehouden met de functie van het gras, bijvoorbeeld voor recreatie en bij speelveldjes.

Kenmerk: 2023/917925

1/9

Met deze aanpak werken we toe naar een areaal waar anders wordt gemaaid met een omvang van 50-65 hectare in 2026 . Dit betekent iets voor hoe het groen in onze stad eruit gaat zien, maar ook voor de werkwijze, de apparatuur, de kosten, de frequentie en de plekken waar we maaien. Het opschalen van het op biodiversiteit gericht maaien past binnen de doelstellingen van de Omgevingsvisie, het Groenbeleidsplan, het Ecologisch beleidsplan en het Opgavegericht beheer in het Dagelijks Beheer Contract (DBC). Behandelvoorstel voor commissie

Relevante eerdere besluiten

Besluit College d.d. 6 februari 2024

Het college stuurt de informatienota ter kennisname naar de commissie Beheer. Hiermee wordt de toezegging ingevuld om met een aanpak te komen om biodiversiteit inclusief te maaien in te voeren en wordt invulling gegeven aan de moties 17.02 Motie Klepelen is funest voor de biodiversiteit en moet stoppen (2022/1530066) en Motie 54: Minder maaien, meer insecten 13 juli 2023 (2023/1247098). - Evaluatie maaibeheer 2020 en voortzetting vanaf 2021 (2021/177838) zoals aan de orde in de commissie Beheer van 20 mei 2021. - Groenbeleidsplan ‘Haarlem gaat op Groen!’ (2022/606659) 1. Het college stelt de informatienota aan de commissie vast. de secretaris,

Kenmerk: 2023/917925

de burgemeester,

2/9

1. Inleiding Met deze nota informeert het college de commissie Beheer over de aanpak van het ‘Anders maaien’. Uit diverse onderzoeken weten we dat het slecht gaat met de biodiversiteit. Daar zijn verschillende oorzaken voor. De wijze van maaien is er één van. Met de aanpak ‘Anders maaien’, gaat Haarlem stappen zetten om de negatieve impact van maaien op de biodiversiteit te verminderen. Het totale grasareaal van Haarlem, inclusief riet, oeverbegroeiing en dierenweiden is ongeveer 265 hectare. Hiervan bestaat een oppervlakte van zo’n 121 ha uit kort gras. Dat is bijvoorbeeld op plekken die vaak intensief worden gebruikt door mensen zoals het gazon in parken, op begraafplaatsen, bij kinderboerderijen, hondenuitlaatstroken en de smalle groenstroken in buurten. Ook vanwege verkeersveiligheid wordt het gras op plekken waar het zicht belangrijk is, kort gehouden. Dit is bijvoorbeeld bij kruispunten of een strook langs fiets- en wandelpaden. Een oppervlak van ongeveer 144 ha in Haarlem bestaat uit lang gras, riet en oeverbegroeiing. Hier krijgt de natuur meer ruimte en laten we het gras meer zijn gang gaan. Denk bijvoorbeeld aan lang gras in het buitengebied, bonte bermen, lang gras in sommige delen van stadsparken en riet langs oevers. In dit lange gras is de meeste ecologische waarde te vinden.

Om de grootste verscheidenheid aan soorten en de meeste kleur in bermen en graslanden te krijgen en te voorkomen dat soorten gaan overwoekeren, of dat grasland bos wordt, is maaien een voorwaarde. Het maaien leidt echter ook tot verliezen aan insecten. Een goed maairegime staat daarom aan de wieg van meer biodiversiteit.

Figuur 1 Voorbeeld lang gras, Park Oosterspaarn

Kenmerk: 2023/917925

3/9

1. Verschillen tussen de klepelmaaier en de cyclomaaier Het lange gras wordt momenteel voornamelijk met de klepelmaaier gemaaid. Het maaien en afvoeren met de klepelmaaier verloopt efficiënt, maar geeft veel verlies aan biodiversiteit. Bij klepelmaaien sterft een groot deel van de aanwezige insecten doordat het gras in kleine stukjes wordt gehakseld. En door het onmiddellijk afvoeren van het maaisel krijgen ook zaden en larven geen kans. Maaien met bijvoorbeeld een cyclomaaier of met een vingerbalk kan, ten opzichte van het klepelmaaien, een groot verschil maken.

Figuur 2 Klepelmaaien

Bij cyclomaaien of maaien met een vingerbalk overleeft tot 92% van de insecten een maaibeurt, ten opzichte van ca. 6% bij het klassieke klepelmaaien. Bovendien geeft maaien met een cyclomaaier of vingerbalk zaden de tijd om te rijpen en op de bodem te vallen. De aanpak anders maaien ziet daarom toe op het zo maximaal mogelijk uitfaseren van het klepelmaaien om zo het aandeel ecologisch beheerd gras te maximaliseren.

Figuur 3 Cyclomaaien

2. Terugblik. We starten niet op nul. De afgelopen tijd is geëxperimenteerd met een verandering in het maairegime door minder te maaien en door de inzet van andere apparatuur dan de klepelmaaier, zoals de cyclomaaier. Binnen de 144 ha aan lang gras in Haarlem is het oppervlak wat met de cyclomaaier wordt gemaaid sinds 2021 gegroeid naar 11 hectare. De resultaten van de proefperiode met de cyclomaaier zijn geëvalueerd. De cyclomaaier blijkt veel vriendelijker voor de natuur, maar vergt meer werkgangen

Kenmerk: 2023/917925

4/9

(drie in plaats van één) en is daardoor duurder. Op basis van de ervaringen tot nog toe is geconcludeerd dat de kosten voor maaien met de cyclomaaier tot 35% hoger liggen. Daarnaast kent de cyclomaaier technische beperkingen. Zo heeft de cyclomaaier een dubbele bandbreedte ten opzichte van de klepelmaaier, waardoor de machine een veel grotere draaicirkel heeft. Dit heeft ook invloed op de veiligheid van het personeel. Het cyclomaaien kan dus niet overal ingezet worden. In de afgelopen jaren is veel kort gras omgezet van gazon naar lang gras. Een voorbeeld hiervan is het Zaanenpark waar door minder vaak te maaien 3785m2 van kort naar lang gras is omgevormd. Dit is qua omvang te vergelijken met een van de naastgelegen huizenblokken. Daarnaast is er een subtype aan het korte gras toegevoegd, het zogenoemde “bijengazon”. Dit bijengazon wordt deels ecologisch beheerd door tot juni niet te maaien om insecten in het voorjaar een voedselbron te geven. In 2023 was het oppervlak aan bijengazon en gazon met (biologische) bollen al 34 ha groot.

Gras areaal

33%

54%

13%

Lang gras

Bijengazon & gazon met (biologische) bollen

Kort gras

Ook is de gemeente meer datagedreven gaan werken. In 2023 zijn locaties met overbodige verharding in kaart gebracht en deze worden via open data op www.kaart.haarlem.nl gedeeld. Met deze informatie kan gericht gezocht worden naar kansrijke locaties die nu nog verhard zijn, zoals sommige verharde bermen, maar die op termijn omgevormd kunnen worden naar lang gras. Ook op die manier kan het areaal aan gras worden vergroot en kan de biodiversiteit in Haarlem worden versterkt.

Kenmerk: 2023/917925

5/9

2. Kernboodschap De gemeenteraad van Haarlem zet concrete stappen om de biodiversiteit in onze stad te verbeteren. Een grote stap voorwaarts is te behalen door de aanpak ‘Anders maaien’. De aanpak ‘Anders maaien’ vergroot de biodiversiteit in Haarlem door het maairegime aan te passen op drie niveaus: 2.1 het klepelmaaien maximaal uitfaseren In heel Nederland, maar ook daarbuiten, is een transitie gaande waarin veel gemeenten op zoek zijn naar de juiste maaiapparatuur die meer dier- en plantvriendelijk is. Een cyclomaaier of vingerbalk is een grote vooruitgang, maar technische beperkingen maken het nog niet mogelijk om de klepelmaaier volledig te vervangen. Bij de inzet van de cyclomaaier ligt de focus daarom vooral op het buitengebied zoals al zichtbaar is bij het Dag Hammersköldpad. Tot en met 2026 werken we toe naar een maximale uitbreiding van de inzet van de cyclomaaier. In 2024 wordt de cyclomaaier bijvoorbeeld ingezet langs de Ringvaart zodat we tot een oppervlakte van ruim 15 ha in 2024 komen. Ook de jaren daarna breiden we dit uit tot 17 ha in 2025 en 18 ha in 2026. Vanwege de technische beperkingen van de apparatuur kan de cyclomaaier niet op meer locaties worden ingezet. De markt werkt intussen wel aan nieuw materiaal zoals de ‘robo’ (fig 1.) cirkelmaaier van 180 cm breed.

De verwachting is dat er in de komende jaren meer geschikt materiaal op de markt gaat komen om te voorzien in de behoefte van meer biodivers maaien. Vanuit de aanpak ‘Anders maaien’ wordt deze ontwikkeling, samen met uitvoeringspartner Spaarnelanden met belangstelling gevolgd. We starten dit jaar met het testen van de Robo cirkelmaaier op een areaal lang gras van 2 ha. De Robo cirkelmaaier is lichter van gewicht, heeft een Figuur 4 Robo cirkelmaaier kleinere draaicirkel dan de cyclomaaier en kan daarom op plekken worden ingezet waar dat technisch niet mogelijk is met de cyclomaaier. Hij rijdt wel minder hard dan de huidige cyclomaaier. 2.2 het minder maaien maximaliseren Door minder vaak te maaien of door delen van het korte gras langer te laten staan, wordt de biodiversiteit bevordert. Per maaibeurt zal gemiddeld 30% van het lange gras blijven staan. Met deze verandering in het maairegime zorgen we voor een hogere kruidenrijkdom en dus een hogere biodiversiteit, momenteel wordt deze manier van maaien op een oppervlakte van ruim 4 ha

Kenmerk: 2023/917925

6/9

toegepast. Dit breiden we de komende jaren uit tot bijna 29 ha. De resultaten van omvorming zullen niet van de ene op de andere dag zichtbaar zijn. Het heeft tijd nodig om grasareaal te ontwikkelen tot bloemrijker grasland. Het maairegime wordt ook aangepast om de verhouding lang gras ten opzichte van kort gras te maximaliseren. Er zijn locaties waar een gedeelte van het korte gras door aanpassing in het maairegime, omgezet kan worden naar lang gras. De prioriteit bij omvorming ligt in 2024-2025 op areaal behorend tot Natuur Netwerk Haarlem, bijvoorbeeld in een deel van het Reinaldapark. Maar er zijn ook verschillende redenen waarom kort gras niet altijd omgezet kan worden in lang gras. Dit geldt bijvoorbeeld op locaties met intensieve recreatie, vanwege verkeersveiligheid of in hondenlosloopgebieden. Op deze locaties kan een kleinere aanpassing van de maaihoogte ook al een verschil maken om de overlevingskans van insecten en zaden te vergroten, net als door de snelheid waarmee de maaimachine rijdt te verlagen. In 2026 wordt waar mogelijk en gewenst ook kort gras buiten Natuur Netwerk Haarlem omgevormd naar lang of iets langer gras. Dit zijn echter geen oppervlakten die op zullen tellen tot meerdere hectaren.

2.3 het areaal aan lang gras maximaal vergroten Met behulp van data gaan we gericht aan de slag om de natuur meer ruimte te geven door voor lang gras en bonte bermen te kiezen in plaats van voor verharding. Waar mogelijk en gewenst vormen we vanuit dit inzicht overbodige verharding om tot lang gras. Dit draagt bij om het totale areaal aan gras te vergroten en versterkt met name de biotoop lang gras, maar zal niet optellen tot grote aantallen extra hectaren aan lang gras. Zoveel ruimte is er simpelweg niet in de stad. Figuur 5 Uitsnede kaartlaag overbodige verharding

2.4 Beleving Delftplein De aanpak ‘Anders maaien’ betekent iets voor hoe het groen in onze stad eruit gaat zien, maar ook voor de werkwijze, de apparatuur, de kosten, de frequentie en de plekken waar we maaien. Omdat het een nieuwe werkwijze betreft, zal op verschillende locaties geëxperimenteerd worden met de precieze verhouding van lang/kort gras. Dit heeft invloed op de beleving van het groen door bewoners. Daarom wordt het nieuwe maairegime actief ondersteund met communicatie, waaronder bordjes met uitleg. We voegen het lange gras bij voorkeur toe op locaties die van belang zijn binnen Natuur Netwerk Haarlem en houden in het nieuwe maaien rekening met de functie van het gras, bijvoorbeeld voor recreatie, bij hondenlosloopgebieden en bij speelveldjes en speellocaties.

Kenmerk: 2023/917925

7/9

3. Consequenties Een sneller scenario is op korte termijn niet realistisch vanwege technische beperkingen in de maaiapparatuur die op dit moment beschikbaar is op de markt. Een langzamer scenario zou geen recht doen aan om de noodzaak om de teruggang van de biodiversiteit zoveel mogelijk te beperken. 1. Financieel De proefperiode met de cyclomaaier heeft laten zien dat de meerkosten van de inzet van de cyclomaaier 35% hoger liggen. Deze meerkosten (€16.000) worden nu opgevangen binnen het Dagelijks Beheer Contract (DBC) van Spaarnelanden. De meerkosten die volgen uit de aanpak ‘Anders maaien’ worden tot en met 2026 gedragen vanuit het DBC en budget horend bij het Groenbeleid. Er lijken mogelijkheden om de kosten te verlagen door minder werkgangen in te zetten. Daarnaast zullen ontwikkelingen op de markt zorgen voor een ruimere keuze in het aanbod van geschikt materiaal. Tenslotte wordt verwacht dat de meerkosten verder kunnen dalen doordat (delen van) sommige van de gazons omgevormd kunnen worden naar lang gras met maaibeheer dat gericht is op meer biodiversiteit. Gedurende de looptijd van het MJUP Groen worden de meerkosten van het nieuwe maaien gedekt vanuit het DBC en het budget horend bij het Groenbeleid. 2. Omvorming gazon naar bloemrijk grasareaal De gemeente heeft 84 ha aan gazon in beheer, waarvan ca.

de helft in parken, begraafplaatsen, stroken uitlaatplekken langs bloemrijk gras en sportvelden en de overige helft in plantsoenen en smalle groenstroken in wijken. Voor een hoge biodiversiteit was in dit type gras tot nu toe minder plaats. De maaifrequentie is ca. 20-26 keer per jaar, afhankelijk van het weer. Om de biodiversiteit te versterken vormen we geleidelijk een zo groot mogelijk deel hiervan om naar lang of langer gras. Dat heeft impact, want alle huidige gazontypen zijn het gevolg van vroegere keuzen t.a.v. beeldkwaliteit, gebruiksfuncties en technische mogelijkheden. In een verdichte stad, met de parken als achtertuin is de gebruikswaarde van dit type gazon voor inwoners groot. Het is niet de bedoeling om de verblijfswaarde weg te nemen; wel wordt het een proces van aftasten of en hoe deze gazons (deels) een andere maaifrequentie kunnen krijgen of omgevormd kunnen worden naar een meer ecologisch beheer als bijengazon.

Kenmerk: 2023/917925

8/9

3. Draagvlak en communicatie In 2020 is er gekeken naar het draagvlak voor omvorming van grasarealen, voor vergroting van biodiversiteit via een Digipanel onderzoek. Daaruit bleek bij de meerderheid van de ondervraagden draagvlak voor meer lang gras en bloemrijke bermen ter versterking van de biodiversiteit. Een minderheid van de ondervraagden gaf aan juist meer van strak gemaaid gras en verzorgde perken met heesters te houden. De landelijke trend met meer aandacht voor het belang van een grote soortenrijkdom is ook in Haarlem voelbaar, en uit zich door een toenemende weerstand tegen het frequent maaien van het gazonareaal. Het peilen van draagvlak voor de in te zetten wijziging in het beheer, voorlichting en communicatie over het belang van de biodiversiteit wordt betrokken bij de uitvoering en de evaluatie binnen het uitvoeringsplan Groen. 4. Vervolg Vanuit het Meerjaren Uitvoeringsplan Groen starten we met de aanpak ‘Anders maaien’.

Figuur 6 Voorbeeld van kort gras naast fietspad, langer gras daarnaast

Monitoring vindt plaats via de reguliere P&C cyclus om uw raad op de hoogte te houden van de arealen en de omvang van het groenareaal wat ecologisch wordt beheerd. Daarnaast wordt middels voortgangsrapportages waarin de resultaten uit de vier groene uitvoeringssporen uiteen worden gezet, een aanvullende informatiestroom voorzien. Op basis van de bevindingen uit het maaiseizoen 2023, wordt in 2024 beoordeeld of een efficiëntieslag kan worden behaald om de kosten bij uitbreiding van de inzet van de cyclomaaier naar beneden bij te stellen. In 2024 introduceren we de NectarIndex. De NectarIndex geeft inzicht in de staat van de ondergrond zoals over de samenstelling van de bodem, het pH-gehalte en het nutriëntengehalte. Bij het onderzoek worden 30 locaties in Haarlem betrokken. Hierop kan in de toekomst het maaibeheer worden aangepast.

Kenmerk: 2023/917925

9/9