C11.Openingsstatement procesbegeleider 15 november

Openingsstatement Dank aan de gemeenteraad en ook de burgemeester en het College dat ik in deze bijzondere vergadering van uw gemeenteraad een kort statement kan geven om mijn opdracht als procesbegeleider netjes af te ronden. En ik vind het ook fijn dat ik dat hier kan doen in de Raadszaal waar we de vorige bijeenkomst ook hebben gehouden. Ik ben immers niet alleen door het ministerie van EZK, maar ook door uw College verzocht deze taak op mij te nemen. En uw gemeenteraad heeft in de motie begin juli om een procesbegeleider gevraagd en naar aanleiding van de gemeenteraadsvergadering van 11 september, die destijds ging over mij helaas en over mijn vermeende neutraliteit of het gebrek daaraan, heeft u ook uw college unaniem ingestemd met die voordracht. Naar aanleiding daarvan zijn we nu zover dat ik ook kan spreken over het proces. Het is dan ook vanzelfsprekend en ik vind het ook logisch om naar u en het College verantwoording af te leggen en dat in de openbaarheid te doen. Omdat ik hecht aan openbaarheid en transparantie, twee cruciale elementen die ook dit proces hebben gekenmerkt. Daarom wil ik mijn eindverslag ook bewust in openbaar, het liefst gelivestreamed, in uw aanwezigheid naar buiten brengen. Hiermee kan elke Haaksbergenaar horen hoe dit proces is verlopen. In verschillende media zijn de afgelopen weken over dit proces hallucinante beelden ontstaan.

Die ik niet heb kunnen en ook niet willen weerspreken. De reden is dat ik heb besloten mij uitsluitend op het proces te concentreren en pas aan het einde daarvan, nu dus, in het openbaar verslag te doen. Ik ben om die reden dan ook bewust niet ingegaan op verzoeken van landelijke media zoals het Financieel Dagblad en Trouw omdat ik het proces zelf niet wilde belasten uitspraken of quotes van mijn kant. Een uitzondering heb ik gemaakt voor RTV Oost. Dat was omdat ik het proces live kon toelichten. En anders dan in geschreven media heb je live controle over je eigen uitspraken. Andere regionale media, zoals Twentse Courant/Tubantia hebben mij nooit benaderd, behalve dan toen er discussie ontstond over mijn eigen neutraliteit aan het begin van het proces. Daarover heb ik op uw verzoek in die betreffende raadsvergadering verantwoording afgelegd. En vandaag doe ik dat voorafgaande aan uw eigen definitieve Raadsvergadering omtrent de zoutwinning opnieuw, aan het einde van het proces. Ik zal u nu graag schetsen hoe het proces is verlopen en nog belangrijker; wat dit proces in mijn ogen heeft opgeleverd voor de inwoners van Haaksbergen. Op 21 augustus ben ik begonnen met het begeleiden van het proces voor de besluitvorming van de gemeenteraad van Haaksbergen over het wel of niet afgeven van de verklaring van geen bedenkingen.

In die eerste week heb ik mij uitgebreid georiënteerd op het proces tot dan toe, de twee jaar die daaraan vooraf gingen en in het bijzonder de bevindingen van verkenner Bernard Wientjes. Ik heb mij de stukken die ten grondslag lagen tot aan dat moment van uw raadsvergadering begin juli eigengemaakt. Ik heb mij ter plekke op de hoogte gesteld van waar de boringen mogelijk zouden kunnen plaatsvinden. En welke ruimtelijke gevolgen dat zou hebben voor de inwoners van het gebied. Vanaf de start van dit proces heb ik bewust de gemeenteraad (de volksvertegenwoordiging) daarbij centraal gesteld. De reden dat ik het proces zo heb vormgegeven zoals het is vormgegeven is omdat het vertrouwen van de bevolking van Haaksbergen alleen kan worden verkregen of herkregen als de raad overtuigend en gemotiveerd tot haar besluit kan komen. Alleen als de Raad naar eer en geweten, zoals ik dat aan het begin van het proces heb uitgelegd, kan zeggen dat ze de kwestie van eventuele zoutwinning in Haaksbergen zo volledig en goed mogelijk geïnformeerd hebben kunnen beoordelen, kan een besluit ook worden gedragen of uitgedragen worden. Wat dat besluit ook is: dat heb ik vanaf het begin of aan duidelijk gemaakt. Een ja of ook een nee tegen een verklaring van geen bedenkingen. Deze trein stond niet van te voren vast. Althans niet waar deze zou eindigen.

Vanzelfsprekend heb ik ook met de politiek verantwoordelijken gesproken aan het begin van het proces. Te weten de minister van Economische Zaken en Klimaat Micky Adriaansens, de Staatssecretaris voor Mijnbouw Hans Vijlbrief en de minister voor Klimaat en Energie Rob Jetten. Het eerste dat ik hen heb gevraagd is om de gebruikelijke informatiestroom naar de Tweede Kamer te verleggen naar het college van BenW van Haaksbergen. Zodat de gemeente op elk moment in het proces de gemeente als eerste zou worden geïnformeerd. Gedurende het proces heb ik op enkele cruciale momenten bij één of meer van deze bewindspersonen geïntervenieerd. Ofwel om het proces en eventuele beslissingen die daarmee samenhingen ofwel de benodigde documentenstroom af te dwingen. In het bijzonder heeft dit geleid tot een verklaring van de minister van EZK en de daarmee samenhangende tegenhanger van de CEO van Nobian. Ik kom daar straks op terug. Op maandag 4 september heb ik de hele dag gesprekken gevoerd met alle fracties individueel. Van die gesprekken heb ik bewust geen verslagen gemaakt zodat iedereen zich maximaal vrij voelde om alle problemen, voetangels en klemmen met mij te delen die noodzakelijk waren om ook het vertrouwen en de gemeenschappelijkheid binnen de Raad te kunnen aanbrengen. De dag erna heb ik uitgebreid gesproken met het College van BenW.

Naast de gemeenteraadsleden heeft immers ook het College van BenW een belangrijke rol in dit proces te spelen. In de eerste bijeenkomst kwamen de contouren en omvang van de informatie die noodzakelijk was in beeld. Maar ook van de lacunes die vanuit de optiek van het College daarin bestonden. Het college was daar zeer helder in. In een tweede zeer uitgebreide bijeenkomst met het voltallige college BenW hebben wij het dashboard dat toen was opgesteld minutieus, ik zou bijna zeggen met de vinger langsgelopen. Ik heb een College gezien dat zich met alle leden maximaal heeft ingezet om de belangen van Haaksbergen en zijn inwoners te behartigen. Tot op de grens zou ik het willen kwalificeren. Ik kom hier later in mijn statement nog specifiek op terug. Ook heb ik het nodig geacht om met experts en adviseurs te spreken. Om zelf informatie in te winnen en om de cruciale informatie bij het College en de gemeenteraad bezorgd te krijgen. Ik heb oriënterende gesprekken gevoerd met SodM en TNO, de Technische Commissie Bodembeweging (TCBB) en de desbetreffende afdelingen van het ministerie. Allen zijn ook uitgenodigd bij de briefing die we hebben gehad. Ik heb één oriënterend gesprek gehad met het bedrijf Nobian. Daarna heb ik enkele malen telefonisch contact met hen gehad. In het bijzonder met de CEO Michael Koenig om die verklaring voor elkaar te krijgen.

Ook heb ik vertegenwoordigers van het bedrijf samen met de ander door mij zojuist genoemde deskundigen gesproken op de dag in de aanloop naar de technische briefing op 2 oktober. Dit was om er zorg voor te dragen dat zij die avond in ieder geval helder antwoord zouden geven. Dit om te verzekeren dat hun antwoorden op de vragen van de gemeenteraadsleden zo concreet en volledig mogelijk zouden zijn. Voorts heb ik geen ontmoetingen gehad met Nobian. Dat is omdat ik heb geprobeerd belanghebbenden, zowel voor als tegen de zoutwinning, zoveel mogelijk buiten het centrale proces te laten om daarmee de volksvertegenwoordiging weer terug te plaatsen in de centrale rol die zij hebben. Ik heb hier één nadrukkelijke uitzondering op gemaakt. En dat is voor de werkgroep ‘Stichting Laat de Hoeve niet Zakken’. Ik heb hen actief in het proces betrokken door meermaals met ze te spreken en ook meermaals hen te ontmoeten. Ik heb de afgelopen weken kunnen waarnemen dat nogal subjectief in de media mijn rol en die van het proces is belicht. Er zijn allerlei termen bij gebruikt die ik hier nu niet zal herhalen. Deze laat ik voor rekening voor wie ze heeft uitgesproken. Ik heb daar destijds en tot nu toe niet op kunnen en ook niet willen reageren om in elk geval van mijn kant het proces niet te beïnvloeden.

Maar nu dit proces zijn voltooiing nadert, voel ik mij wel genoodzaakt hier kort en vooral feitelijk op te reageren.

Op dag 1 van mijn inventariserende gesprekken op 4 september heb ik 1,5 uur gesproken met de werkgroep. Langer dan met de gemiddelde fractie. Daarna heb ik op 11 september gebeld met de werkgroep naar aanleiding van een niet afgesproken gespreksverslag van 4 september dat door hen eenzijdig is gestuurd naar het College en de Raad en ook in Tubantia werd genoemd. Vervolgens ben ik op 23 september ruim 2 uur thuis aan keukentafel bij een van de werkgroep leden langs geweest. Bij dit, in mijn ogen constructief en prettig, gesprek heb ik werkgroep o.a. voorinzage gegeven in de definitieve vorm van het dashboard en deden zij de suggestie dat ik een door hen te organiseren werkbezoek aan Groningen zou leiden. Ik heb hier aanvankelijk voor bedankt omdat ik dat niet zag als mijn rol als procesbegeleider. Ik zou immers een soortgelijk verzoek van Nobian om een bedrijfsbezoek te organiseren ook niet hebben gehonoreerd. Maar ik had mij na enkele dagen bedacht omdat ik het eigenlijk niet zo een slecht idee vond om het in het bredere kader te plaatsen, waar immers deze besluitvorming in de media ook in wordt geplaatst: lees Groningen. Hierover heb ik de werkgroep in het weekend van 30 september geïnformeerd. Daarbij heb ik wel getracht een mijn inziens gebalanceerd programma te formuleren zodat de fractieleden van de verschillende fracties een volledig beeld zouden krijgen.

Op verzoek van de werkgroep heb ik ook MijnEnDijn belangen (de evenknie van de werkgroep) in het programma opgenomen. Er is ook nog een diner georganiseerd met de gemeenteraad van Oltambt. Ik heb mij daarbuiten gelaten. Dat heeft geleid tot de zoutsafari waarbij ook een tiental gedupeerden die in het verleden met Nobian te maken heeft gehad, door mij zijn verzocht met de raad het gesprek aan te gaan. Op zaterdag 14 oktober ben ik opnieuw 2 uur bij de werkgroep (dit keer in de kantine van Hoeve Vooruit) in de vroege middag op bezoek geweest. En ook op zaterdag 28 oktober heb ik opnieuw contact gezocht met de werkgroep. En ik ben niet alleen langs geweest bij de werkgroep en hen op tijd en soms zelf vooraf geïnformeerd. Ik heb ook gepoogd hun punten zo goed mogelijk in het proces in te brengen. Zo heb ik mij actief ingezet om de 40 vragen die zij aanvankelijk vergeefs bij enkele van u hadden neergelegd, alsnog behandeld te krijgen in de technische briefing. En dat is gelukt want die vragen zijn bijna allemaal ook aan bod geweest. Door die vragen vooraf te verdelen hebben we ook gemeenschappelijkheid met elkaar weten te creëren. Ook heb ik hun suggestie voor een second-opinion, die overigens ook door de CDA fractie is gedaan, op de ruimtelijke ordening aspecten door een, bij voorkeur juridisch bureau of advocaten kantoor, te laten beoordelen heb ik opgevolgd en ingevuld.

Ik heb dit verzoek neergelegd bij de burgemeester. Ik heb ook zelf contact gezocht en gevonden met juridische adviseurs die bereid waren dit te doen. Deze suggestie is uiteindelijk door uw Raad niet overgenomen, helaas wat mij betreft. Ik vind het belangrijk dat al deze inspanningen om de werkgroep actief te betrekken in het proces nu ook openbaar zijn genoemd zodat hier geen enkel misverstand over kan bestaan. Ook heb ik begrepen dat Nobian nog een document heeft gestuurd, dat is buiten mijn verantwoordelijkheid om gegaan, waarin zij heeft gereageerd op publiciteit van afgelopen dagen. Ik laat dit voor hun rekening. Ik zal mij in dit statement beperken tot het proces. Wat betreft dat proces. Zoals al meerdere malen besproken of beschreven ben ik in een zo vroeg mogelijk stadium gekomen tot 32 afgestemde randvoorwaarden en waarborgen die nodig waren om tot een weloverwogen besluit te komen. Dat heb ik samen met u gedaan. En is ook samen met u tot stand gekomen. Daarmee heb ik samen met de Raad, denk ik, de volledige informatiebehoefte die de raad nodig had om tot besluitvorming te kunnen komen gevat. Ik denk ook dat het dashboard er om die reden aan bij heeft gedragen dat de Raad, ongeacht eerder ingenomen posities, er ook een gevoel van gemeenschappelijkheid en gemeenschappelijke verantwoordelijkheid is ontstaan voor de besluitvorming die nu moet plaatsvinden.

Ik was onder de indruk van de wijze waarop de Raad tijdens de technische briefing van 2 oktober de vragen die voortvloeide uit het dashboard onderling hebben verdeeld. Ongeacht eerder ingenomen standpunten. En

daarmee de informatievoorziening nadrukkelijk hebben gedepolitiseerd. En dat was nodig om tot een gemeenschappelijk uitgangspunt te komen. Dat gemeenschappelijke uitgangspunt laat onverlet dat er verschillende standpunten zijn. Dat gemeenschappelijke uitgangspunt werd dus het dashboard. De 32 punten zijn verwerkt en gebundeld in vijf categorieën. Ik herhaal ze hier nog maar eens: 1. Ruimtelijke ordening 2. Veiligheid 3. Financiële afspraken 4. Juridische zekerheid 5. Transparantie en vertrouwen Om deze 32 punten te realiseren was transparantie van alle direct betrokkenen cruciaal. Daarom zijn het concept dashboard, het finale dashboard en alle bijbehorende nieuwe stukken openbaar gemaakt en hebben er meerdere openbare sessies plaatsgevonden. Ik vind het belangrijk om hier te benadrukken dat de 32 punten uit het dashboard al voor de technische briefing van 2 oktober zijn vastgezet. Daarna is er gewerkt aan de oplossingen. Het dashboard is constant bijgewerkt en geactualiseerd, vandaar de naam dashboard. Maar het is dus niet zo dat de dag voor de commissievergadering nieuwe randvoorwaarden of waarborgen zouden zijn opgenomen in het dashboard. De eerste kolom is ongewijzigd gebleven. Het dashboard kan gebruikt worden als leeswijzer voor alle bewoners van Haaksbergen die naar de openbaar gemaakte documenten willen kijken.

Ik zet deze documenten graag kort op een rijtje: - Een groot deel van de documenten bij het dashboard, zoals bijvoorbeeld de rapporten van SodM en TNO, zijn in de fase voor mijn start al openbaar gemaakt en zijn online te vinden. Aan al die documenten is de afgelopen 2 maanden dan ook niets veranderd. - Op mijn verzoek is het concept besluit op het winningsplan (via BenW) met de Raad gedeeld voor besluitvorming. Deze is met het Raadsvoorstel openbaar gemaakt. - Daarnaast zijn, in lijn met het advies Wientjes, alle toezeggingen van Nobian aan de gemeente in een juridisch bindende overeenkomst verwerkt. Een eis van zowel het College als uw Raad. Hier is medio oktober een verklaring van de minister van Economische Zaken en Klimaat en een extra verklaring van Nobian aan toegevoegd. Daar heb ik mij hard voor gemaakt. Deze stukken zijn ook samen met het Raadsvoorstel openbaar gemaakt. - Ook zijn er m.b.t. de ruimtelijke onderbouwing meerdere rapporten (natuurtoets, geluidsrapport, AERIUS berekening stikstof, milieu effect rapportage) openbaar gemaakt. - Verder heeft EZK vorige week vrijdag nog een brief gestuurd naar het college waarin is opgenomen dat EZK aansprakelijk is voor eventuele planschadekosten en in een overeenkomst wil vastleggen dat EZK alle potentiële planschades n.a.v. de te verlenen omgevingsvergunning op zich zal nemen en de gemeente daarvan zal vrijwaren.

Een van de eisen van uw Raad. - Tot slot heeft Nobian een voorstel voor regionale betrokkenheid uitgewerkt en openbaar gemaakt. Ook dit voorstel is online te vinden bij het Raadsvoorstel. Wat heeft dit proces nu in mijn ogen opgeleverd. - Openheid en transparantie in zowel de informatievoorziening als de wijze waarop met elkaar is gewerkt en gecommuniceerd om daarmee de belangen van Haaksbergen en de Haaksbergenaren maximaal tot uitdrukking te brengen. - Een overeenkomst tussen Nobian en de gemeente. Een unieke opbrengst in de mijnbouwgeschiedenis. Waarbij Kienhuis Hoving als juridisch adviseur van de gemeente heeft verklaard dat deze overeenkomst juridisch afdwingbaar is en de

-

-

-

-

-

-

-

kans dat de overeenkomst door de rechter als nietig of vernietigbaar wordt beoordeeld, zeer gering is. Een omgevingsfonds dat recht doet aan een uitgangspunt waarin ik ook zelf geloof: dat naast het belang voor Nederland ook Haaksbergen zelf dient mee te profiteren. Er zijn twee onafhankelijke fondsen overeengekomen. Allereerst een monitoring-en waarborgfonds voor eventuele schade. Nobian vult dit fonds altijd aan tot 1 miljoen euro. Daarnaast komt er een onafhankelijk omgevingsfonds ter hoogte van 1,5 euro per ton gewonnen zout. Op basis van het huidige winningsplan betekent dit ca. 3,75 miljoen euro per jaar. Omgekeerde bewijslast. Omwonende kunnen een bouwkundige schouw laten uitvoeren. Daarna zal Nobian moeten bewijzen aan de commissie mijnbouwschade dat de schade niet door mijnbouw komt. Maar zelfs als de gedupeerde naar de rechter stappen zal de rechter dit principe meewegen en aan Nobian vragen om aan te tonen of hieraan is tegemoet te komen. De minister van Economische Zaken en Klimaat heeft een publieksrechtelijke verklaring opgesteld waarin o.a. is opgenomen dat de cavernes nooit worden gebruikt voor opslag, de wijze waarop eventuele schade voor de mijnbouwactiviteit wordt afgehandeld en de zorgplicht die het Rijk heeft voor het opruimen van de putten, mocht Nobian hiertoe niet in staat zijn. We hebben dit principe een lender of last resort genoemd.

Naar mijn idee zijn er een aantal unieke zaken geregeld in de verklaring van de minister. Zo is bijvoorbeeld in de verklaring opgenomen dat de minister van EZK aanspreekbaar is op het stellen van voldoende zekerheid door Nobian voor microondernemingen die een beroep willen doen op schadevergoeding. Hiermee zijn op basis van artikel 46 van de mijnbouwwet dezelfde waarborgen ingebouwd als voor natuurlijke personen onder de artikelen 137 en 140 van de mijnbouwwet. De minister van EZK beoogt hiermee micro-ondernemers eenzelfde financiële vangnet te bieden als aan natuurlijke personen bij eventuele schade door de mijnbouwactiviteit. Nobian heeft middels een extra verklaring toegezegd hier volledig aan mee te zullen werken. Daarmee is het juridisch rond. Een voorschotregeling. In het geval van bijvoorbeeld faillissement van Nobian kan door natuurlijke personen een beroep gedaan worden op het wettelijke Waarborgfonds mijnbouwschade. In het geval Nobian niet failliet is maar ondanks een advies van de Commissie Mijnbouwschade weigert schadevergoeding te betalen kan aan de minister een voorschot worden gevraagd uit het waarborgfonds. In het concept besluit op het winningsplan zijn alle adviezen van de SodM overgenomen door EZK. Dit betreft o.a. : o de maximaal toegestane bodemdaling o afspraken over metingen o een seismisch risicobeheersplan o eisen m.b.t. een afsluitingsplan.

Nobian moet binnen 18 maanden na afronding van de eerste boring over een door SodM goedgekeurd afsluitingsplan beschikken. o het implementeren van een grondwater beschermingsplan, gericht op voorkomen van verontreinigen vanuit de put. SodM is verantwoordelijk voor de handhaving. Dit betekent dat als Nobian afwijkt van de gestelde eisen in het besluit op het winningsplan, SodM handhavend zal optreden en de winning stop kan zetten. Tot slot verbindt Nobian zich dat de winning geen significante stikstofuitstoot en depositie zal veroorzaken zodat dit geen beperkingen oplegt voor andere activiteiten in het gebied. Een onafhankelijke derde partij zal een voortoets uitvoeren om de eventuele stikstofdepositie op relevante natuurgebieden vast te stellen. Deze voortoets wordt voorgelegd aan het ministerie van LNV en, indien deze laatste dit op basis van wet- en regelgeving nodig acht, wordt een natuurvergunning aangevraagd.

Conclusie: In mijn optiek is aan alle 32 punten uit het dashboard invulling gegeven. En dat moet ik met u vaststellen voor u tot besluitvorming overgaat. Want zo hebben we dat afgesproken aan het begin. Het is nu aan de Raad om deze invulling te beoordelen. Verder zijn de stukken voordat besluitvorming plaatsvindt openbaar gemaakt. En daarmee is voldaan aan mijn belangrijkste eis om de raad centraal te stellen in dit proces. Ook zijn alle toezeggingen vooraf juridisch bindend gemaakt en zijn alle adviezen m.b.t. veiligheid overgenomen in het concept besluit. Ik ben van mening dat de gemeenteraad nu in staat is gesteld om naar eer en geweten een weloverwogen besluit te nemen voor óf tegen het afgeven van een VvGB. De overeenkomst tussen Nobian en de gemeente zie ik als een eerste slot op de voordeur. De verklaring van de minister als lender of last resort is een extra slot op de achterdeur. En met de extra verklaring van Nobian daar weer overheen zijn ook de ramen van een slot voorzien. Of het bouwwerk daarmee staat als een huis is aan de Raad om te beoordelen. Ik denk wel dat we kunnen vaststellen dat de mijnbouwwet zoals we die kennen en die naar mijn mening de Raad en gemeente nauwelijks mogelijkheden geeft om iets te regelen, dat die achterhaald is en dat de facto, hoe ook uw raad stemt, zal moeten worden aangepast.

Dat heb ik ook met zoveel woorden laten weten aan de bewindspersonen. Daar zullen zij niet meer verantwoordelijk voor zijn. Maar ik permiteer mij even de vrijheid om als oud-Kamerlid om aan te geven dat daar voor de volgende wetgever wel een taak ligt. Dus wat er ook gebeurt, hoe u ook zult besluiten, u heeft er in ieder geval aan toe bijgedragen dat mijnbouw in Nederland op een andere manier zal plaatsvinden dan tot nu toe het geval was. De ruimte die u heeft heet een verklaring van geen bedenkingen. Of die ruimte door u met een ja of een nee ingevuld wordt is mij om het even. Maar wat ik wel noodzakelijk vind om vast te stellen met elkaar is dat u, en dat geldt ook voor uw College, er alles aan heeft gedaan om zoveel mogelijk waarborgen en garanties voor uw inwoners te realiseren. En daarvoor denk ik dat u ook de erkenning verdient. En dat betreft u allen voor wie ik dit uitspreek. Meneer de Griffier. Daarmee wil ik mijn verklaring voorafgaand aan de Raadsvergadering afsluiten. Ik hoop dat u daarmee genoegen wilt nemen. Voor mij is procesmatig en feitelijk alles nu op tafel. Ik wens u allen succes met de boordeling die u zult moeten maken. En dankuwel voor het in mij gestelde vertrouwen. Ik ga rustig luisteren naar wat u zult besluiten. Dankuwel.