Rapport Scanner Groningen.pdf

Trimbos-instituut

31

5

Aanbevelingen

Op basis van het onderzoek doen wij een aantal aanbevelingen. Uitgangspunt daarbij zijn de doelstellingen van preventie die door het RIVM zijn geformuleerd: ‘Het doel van preventie is te zorgen dat mensen gezond blijven door hun gezondheid te bevorderen en te beschermen. Ook heeft preventie tot doel, ziekten en complicaties van ziekten te voorkomen of in een zo vroeg mogelijk stadium op te sporen. Preventieve maatregelen worden op verschillende locaties (settings) uitgevoerd, bijvoorbeeld in de zorg, op school, in de wijk en op de werkplek. Bij een integrale benadering richten preventiemaatregelen zich zowel op het gedrag van de personen als op de fysieke en sociale omgeving.’ Het effectief en preventief aanpakken van middelengebruik onder jongeren en jongvolwassenen werkt het beste wanneer dit integraal wordt opgepakt. Dit betekent het in samenhang inzetten van verschillende maatregelen, interventies en acties voor alle inwoners. De gemeente is bij uitstek de partij om een integrale aanpak op te zetten door belangrijke partijen uit verschillende domeinen hierbij te betrekken en te activeren en de verschillende activiteiten te coördineren. 1. Zet in op een integrale aanpak middelengebruik voor studenten Een groot deel van de inwoners in Groningen is student (25%).

Uit de scanner blijkt dat studenten in Groningen veel drinken en dat drugsgebruik onder een deel van de studenten een aanzienlijke rol speelt. Ook in vergelijking met het landelijk beeld onder studenten drinken zij meer en gebruikten zij vaker in het afgelopen jaar (2021) cannabis, xtc, cocaïne en lachgas14. In het huidige preventiebeleid worden studenten niet of nauwelijks als doelgroep genoemd. Momenteel zijn er enkele losse preventie-activiteiten voor studenten beschikbaar zoals voorlichting op de vereniging of eigen studenteninitiatieven als ‘Waar trek jij de lijn’ en ‘Lieve Mark’. De verenigingen hebben meer en meer aandacht voor dit thema en dat is een positieve ontwikkeling. Zij zoeken echter naar meer handvaten om hun beleid te verstevigen. Daarnaast wordt vanuit de gemeente aangeven dat er zorgen zijn over studenten, maar dat het aan ingangen ontbreekt. Dit biedt een mooi moment om de handen (nog meer) in een te slaan. Advies: werk samen aan een integrale aanpak middelengebruik rondom studenten. Dit betekent het inzetten op elementen als beleid, de omgeving (positief studieklimaat), deskundigheidsbevordering van docenten en toegankelijke interventies op universeel, selectief en geïndiceerd niveau.

Betrek in het opzetten van een integrale aanpak verschillende partijen zoals het hoger onderwijs, MBO, instelling voor verslavingszorg, horeca, GGD en de studie- en studentenverenigingen. Ook is het raadzaam studenteninitiatieven en professionals zoals de huisarts te betrekken. De studie-/studentenverenigingen kunnen een belangrijke rol spelen in de integrale aanpak 14 Factsheet monitor mentale gezondheid en middelengebruik studenten hoger onderwijs 2021, gemeente Groningen.

Trimbos-instituut

32

gezien hun relatie met de doelgroep en verantwoordelijkheid die besturen van verenigingen voelen voor hun leden. Studentenbesturen wisselen echter ieder jaar. Mede daarom adviseren wij een overkoepelende partij zoals VNN, het onderwijs of de GGD hierin het voortouw te laten nemen. Dit zijn de bovendien de partijen die vanwege hun expertise en functie hier het best geschikt voor zijn. Heb tot slot extra aandacht voor de internationale student. Uit de gesprekken kwam het beeld naar voren dat zij soms, door verschil in cultuur of verschil in regels (zoals legaliteit van cannabis), forser drinken en cannabis gebruiken.

Voorbeeld De handreiking ‘De (studenten)tijd van je leven! met addendum drugs voor gemeenten kan gebruikt worden voor het opzetten van een integrale aanpak en schenkt aandacht aan preventie van alcohol- en drugsgebruik in het hoger-onderwijs.

2. Zet in op een integrale aanpak cannabispreventie In Groningen is cannabis onder veel jongeren en jongvolwassenen een populair middel. Dit blijkt uit zowel de gesprekken als de cijfers van de gezondheidsmonitor jeugd, de jongvolwassenen monitor en de monitor studenten. Cannabis wordt gebruikt door personen uit alle lagen van de samenleving en is bij een deel (met name jongeren met ook andere problemen) problematisch. Advies: zet in op een integrale aanpak cannabispreventie. Binnen een integrale aanpak worden drugspreventieactiviteiten in verschillende settingen (omgevingen) uitgevoerd. De belangrijkste omgevingen voor jongeren en jongvolwassenen zijn in het onderwijs (po, vo, mbo, hbo, wo), het gezin/de thuissituatie, de fysieke omgeving en in de vrije tijd. Zet daarbij zowel in op universele primaire preventie (voorkomen van gebruik) als op selectieve en geïndiceerde preventie (voorkomen van problematisch gebruik/stoppen van gebruik). In het kader bieden we enkele voorbeelden voor preventie-activiteiten in de verschillende settingen waarbij we aansluiten op wat er al in Groningen is/komt. Daarnaast geeft de Strategische Verkenning Cannabispreventie veel tips en voorbeelden van interventies rond cannabisgebruik door jongeren.

Trimbos-instituut

33

Voorbeeld Onderwijs: de gemeente Groningen is voornemens het preventieprogramma Helder op School op alle VO-scholen uit te rollen. Dit voornemen sluit goed aan bij de aanbeveling om integraal te werken aan drugspreventie. Ook voor het PO en MBO biedt Helder op school een integrale aanpak. Voor het HBO en WO kan worden aangesloten op de eerdere aanbeveling voor een integrale aanpak studenten en middelengebruik hoger onderwijs. Het gezin/de thuissituatie: ouders spelen een belangrijke rol, ook voor jongvolwassenen. Het is daarom belangrijk dat ouders over de juiste informatie en tools beschikken om het gesprek met hun kind aan te gaan en te signaleren wanneer er sprake is van middelengebruik/-misbruik. De lokale instelling voor verslavingszorg biedt ouderavonden aan waarbij ouders informatie over middelen en tools voor hoe het gesprek met hun kind aan te gaan krijgen. Vrije tijd: er wordt door lokale professionals aangegeven dat een deel van de jongeren cannabis lijkt te gebruiken als tijdverdrijf of als sociale bezigheid. Inzetten op alternatieve georganiseerde vrijetijdsactiviteiten kan helpen te voorkomen dat jongeren beginnen met het gebruik van cannabis. Zorg er daarom voor dat er voldoende passend aanbod voor jongeren en jongvolwassenen is in de gemeente.

Hierbij is het belangrijk dat de activiteiten onder begeleiding van een volwassene én in een gezonde omgeving plaatsvinden. Fysieke omgeving: het aanbod en de beschikbaarheid van cannabis lijkt in de gemeente Groningen groot te zijn. Er zijn veel coffeeshops maar ook wordt cannabis via de illegale route gekocht. De nota integraal drugsbeleid zou aangescherpt kunnen worden op zaken die het minder gemakkelijk maken voor jongeren om aan cannabis te komen zoals het afstandscriterium en het aantal coffeeshops in de buurt van scholen.

Advies: Groningen gaat deelnemen aan het experiment gesloten coffeeshopketen. Voor de experiment gemeenten is een Model Preventie en Handhavingsplan Cannabis beschikbaar. Hierin staan bijv. cannabis interventies per setting beschreven. Dit plan kan apart geschreven worden, waarna ernaar verwezen kan worden in het bredere P&H plan middelen. Het Model Preventie en Handhavingsplan Cannabis kan ook dienen ter inspiratie voor cannabis specifieke invulling van het P&H plan middelen. 3. Heb (blijvend) aandacht voor alcohol preventie (Problematisch) alcoholgebruik lijkt geen grote rol te spelen onder jongeren in Groningen, al geeft in 2021 nog altijd 26% van de scholieren aan recent alcohol te hebben gedronken. Uit de gesprekken met professionals blijkt dat het drinken van alcohol meestal thuis gebeurt en soms ook onder toeziend oog of met goedkeuring van ouders. Voor jongvolwassenen speelt fors drinken een grotere rol, met name in de setting van het studentenleven. We verwijzen voor alcohol preventie onder 18+ naar aanbeveling 1 “Zet in op een integrale aanpak middelengebruik voor studenten”. Trimbos-instituut

34

Advies: hoewel er geen grote problemen lijken te zijn met alcohol onder de 18 is het belangrijk te blijven investeren in de NIX18 boodschap. Het drinken van alcohol onder de 18 is schadelijk voor de ontwikkeling van de hersenen en bovendien kan het leiden tot gedrag waar men achteraf spijt van heeft. Zet hierbij in op het preventiemodel van Reynolds (2003) waarbij de drie beleidspijlers educatie, regelgeving en handhaving centraal staan. De pijlers staan deels op zichzelf maar overlappen elkaar ook. Juist in de overlap is het integrale preventiebeleid terug te zien: het model maakt duidelijk dat educatie, regelgeving en handhaving bijdragen aan het voorkómen van (problemen door) alcoholgebruik. In het kader geven we enkele voorbeelden waarbij we aansluiten op de situatie in Groningen.

Voorbeeld Educatie: zoals eerder genoemd is de gemeente voornemens Helder op School op alle scholen in te zetten. Dit sluit goed aan bij de beleidspijler educatie. Zet daarnaast in op het trainen van barpersoneel en barvrijwilligers over de Alcoholwet, geef voorlichting voor ouders over de schadelijke gevolgen van alcoholgebruik, en blijf aangesloten bij landelijke campagnes zoals NIX18, en Zien Drinken, Doet Drinken. Regelgeving: de gemeente kan na denken over het beperken van happy hours, voorwaarden stellen aan alcoholverstrekking van evenementen en het beperken van de schenktijden van organisaties als sportkantines. Toezicht en handhaving: het is raadzaam blijvend in te zetten op het naleven van de leeftijdsgrens, wederverstrekking en het verbod op doorschenken bij dronkenschap. Dit kan bijvoorbeeld door middel van risicogestuurd toezicht. Bij risicogestuurd toezicht vinden de meeste controles plaats bij locaties met de meeste risico’s op het niet naleven van de Alcoholwet.

4. Zoek de (verdere) samenwerking met de horeca op en werk aan een gedeelde visie Bij het organiseren van de interviews voor deze scanner is het niet gelukt om een afspraak met de horeca te plannen door verschillende oorzaken (vakanties e.d.). De gemeente voert goede en constructieve gesprekken met de bij de Koninklijke Horeca Nederland aangesloten horeca. De belangen van de horeca (wat betreft alcoholgebruik) en gemeenten zijn weliswaar andere, maar ook de horeca heeft belang bij een prettige en veilige uitgaanscultuur waarin er weinig overlast, agressie en problematisch alcohol-/ en drugsgebruik voorkomt. Zoals gezegd is een deel van de Groningse horeca (ondernemers aangesloten bij de Koninklijke Horeca Nederland) betrokken bij het Convenant Veilig Uitgaan Gemeente Groningen. Hierin staan afspraken over o.a. deurbeleid en het herkennen van drugsgebruik in de horecaonderneming. Een groot deel van de Groningse horeca is echter niet bij de Koninklijke Horeca Nederland aangesloten en heeft ook het convenant niet ondertekend. Het is daardoor moeilijker om één visie en beleid vanuit de horeca op te stellen en om als sector een rol en verantwoording op te pakken als het gaat over veilig uitgaan.

Trimbos-instituut

35

Advies: zoek de samenwerking met de niet-KHN ondernemers door bijvoorbeeld een werkconferentie P&H-plan te organiseren. Tijdens deze bijeenkomst kan de samenwerking en uitvoering met alle betrokken partijen, waaronder horeca, worden besproken en kunnen (vaste) afspraken worden gemaakt. Werk hierbij in eerste instantie vanuit een gemeenschappelijk doel en belang. Een dergelijke conferentie kan helpend zijn in het versterken van de samenwerking met de horecasector als geheel. 5. Werk aan een concreet, domein overstijgend Preventie en Handhavingsplan alcohol en drugs In de huidige beleidsstukken valt het op dat er weinig tot geen concrete doelen rondom middelenpreventie zijn gesteld. Doelen blijven meer generiek (gezond Groningen) maar te weinig specifiek en zijn daardoor lastig concreet vorm te geven, uit te voeren en te monitoren. Daarnaast is er ruimte voor verbetering in de samenhang tussen het gezondheids- en het veiligheidsdomein. Advies: stel voor het op te stellen preventie- en handhavingsplan (P&H-plan) alcohol en drugs adviseren wij concrete doelstellingen met bijbehorende indicatoren en afspraken over monitoring op. Er kan hierbij gedacht worden aan doelen als; in 2022 geeft xx % van de jongvolwassenen aan xx te gebruiken/drinken. In 20xx moet dit percentage xx zijn. We beogen deze daling te verwezenlijken door de inzet van xx en monitoren dit middels xx.

Voor concrete doelen met betrekking tot de naleving van de alcoholwet is het raadzaam eerst een nalevingsonderzoek uit te voeren. Vervolgens kan op basis van de uitkomsten een doel gesteld worden voor over een x aantal jaar dat getoetst kan worden met een opvolgend nalevingsonderzoek. Advies: zoals hierboven staat dienen indicatoren concreet en meetbaar te zijn en verbonden aan doelen. De huidige indicator middelengebruik jongeren bestaat uit de scholieren monitor GGD. Middelengebruik in deze groep verdiend uiteraard aandacht, maar er zijn groepen jongeren wiens gebruik veel zorgelijker is, die buiten deze monitor vallen (bijv. omdat zij geen regulier voortgezet onderwijs volgen). Verken met betrokken partners hoe deze jongeren in beeld kunnen worden gebracht en gevolgd. Daarnaast kan voor het monitoren van jongvolwassenen gebruik worden gemaakt van de jongvolwassenen monitor van de GGD én de monitor studenten. Advies: een goed middelenpreventiebeleid werkt aan voorkomen van gebruik, het terugdringen van aanbod en het beperken van schade. Nu is de leidende uitspraak in de beleidstukken: preventie is alleen effectief wanneer deze hand in hand gaat met repressie en aanpak van illegale verschijnselen en gevolgen. In de praktijk heeft dit geresulteerd in een beleid dat voornamelijk over repressie en criminaliteitspreventie gaat.

In de publicatie Jong ontspoord in het drugsmilieu, staat de aanbeveling: ‘Preventie zonder repressie is tandeloos, repressie zonder preventie is eindeloos’. Deze is evenwichtiger, en geeft aan waarom er meer aandacht naar de preventieve kant van de middelenaanpak moet gaan. Een aanpak op middelengebruik is het meest effectief als zorg en veiligheid elkaar versterken. Voorbeelden van situaties waarbij samenwerking tussen preventie en handhaving voordelen kan hebben zijn: • Een horecaondernemer die merkt dat er gedeald wordt in de onderneming maar er niet goed grip op krijgt.

Trimbos-instituut

36

• Jongerenwerkers die zien dat sommige van de jongeren waarmee zij contact hebben opeens

dure merkkleding gaan dragen. • Scholen die merken dat er in de pauzes en na schooltijd jongens op scooters rondrijden en waarbij het vermoeden van dealen ontstaat. In deze situaties kan het grootste effect verwacht worden van een gecombineerde aanpak van preventieve activiteiten - zoals het inzetten van jongerenwerk, trainingen voor professionals, voorlichten van ouders, toeleiden naar zorg - enerzijds en anderzijds het inzetten van (preventief) toezicht en handhaving. Advies: voor de meeste partners is de visie en de rol van de gemeente op/in middelenpreventie niet altijd even duidelijk. Het is daarom belangrijk duidelijk naar de partners te communiceren waar de gemeente met het nieuwe P&H-plan naartoe wil werken en wat daarbij ieders rol is. Dit kan door een bijeenkomst te organiseren waar de plannen worden besproken en input van partners wordt opgehaald om het draagvlak verder te vergroten. Daarnaast is het belangrijk tussentijdse terugkoppeling en evaluatie te blijven verzorgen om iedereen goed op de hoogte te houden en de visie te blijven delen. Voor voorbeelden van een P&H-plan verwijzen we naar het P&H-modelplan alcohol, het modelplan drugs of een concreet plan van een andere gemeente, zoals Rotterdam. In het kader hieronder geven we nog enkele aandachtspunten, tips, acties en maatregelen mee die de gemeente in het P&H-plan middelen kan opnemen.

Tips voor het invullen van het P&H plan middelen • Voor de probleemanalyse kan grotendeels het voorliggende scannerrapport, aangevuld met een nalevingsonderzoek, worden gebruikt. Ook is er meer informatie over middelgebruik onder volwassenen nodig. Updaten van de studenten cijfers is raadzaam. Het rapport studenten voor de gemeente Groningen is begin 2024 beschikbaar. • Streef naar focus in het plan. Dat betekent ook een uitwerking voor specifieke doelgroepen en soms ook specifieke middelen. Voor Groningen zou dat het gebruik van cannabis kunnen zijn. • Het is belangrijk dat schenktijden in sportverenigingen en onderwerp van gesprek worden. Groningen is een JOGG-gemeente. JOGG kan met JOGG-teamfit hierbij ondersteunen. Binnen deze aanpak is namelijk ook aandacht thema’s als rookvrij en verantwoord alcoholgebruik binnen de sportomgeving. • Beperken van alcoholverkoop op bepaalde momenten (bijvoorbeeld; unit per persoon op een feestdag of verkoop verbieden op verkooppunten rondom grote evenementen). • Zet in op het verbod op doorschenken bij dronkenschap. Hierbij kan het stappenplan voor gemeenten voor gebruikt worden. • Voer een risicoanalyse voor risicogestuurd toezicht uit. • Happy hours in de horecagelegenheden kunnen beperkt worden in een gemeentelijke verordening.

Trimbos-instituut

37

6

Bijlagen

Bijlage 1: Overzicht gebruikte documenten, documentenonderzoek Naam document

Publicatiejaar

1.

Gezondheidsbeleid gemeente Groningen – Gezond leven in 050

2022

2.

Uitvoeringsplan gezondheid 2023 – Gezond leven in 050

2023

3.

Coalitieakkoord 2022-2026 - Het begint in Groningen, voor wat echt van waarde is

2022

4.

Nota integraal drugsbeleid gemeente Groningen 2020

2020

5.

Beleidskader veiligheid 2021-2024

2021

6.

Uitvoeringsprogramma 2022-2024 – Leefbaarheid en veiligheid

2022

7.

Omgevingsvisie levende ruimte

2021

8.

Onderzoeksportal GGD Groningen

9.

Jongvolwassenen monitor GGD (2022), opgevraagd bij GGD

10. Factsheet monitor mentale gezondheid en middelengebruik studenten hoger onderwijs 2021 – Gemeente Groningen

2021

11. Registratiegegevens ontvangen VNN, 31-10-2023 12. Data.politie.nl 13. Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Groningen

Trimbos-instituut

2022

38

Bijlage 2: Topiclijst interviews Introductie a) Wie zijn wij b) Context en doel interviews c) Toestemmingsformulier & Opname d) Onderwerpen - alcohol en drugs gebruik in Groningen onder 12-18 en 18-27 jaar - huidige (preventie)beleid en uitvoering van de gemeente - verbeter ideeën - rol en inzet van gemeenten en eigen organisatie e) Duur interview, beperkte tijd dus soms afbreken f) Nog vragen? A. Achtergrondvragen • Achtergrondinfo respondent/Naam organisatie/instantie • Functie • Hoe lang in deze functie • Met welke doelgroep het meeste in aanraking (12-18 of 18-27)  bepaalt vervolg topiclijst. B. Alcohol en drugs gebruik in Groningen • Wat weet u (uit eigen ervaring/observaties/onderzoek/registraties) van drugsgebruik in Groningen? • Is dit iets waar open over in gesproken wordt? • Zijn er drugsproblemen in Groningen? Drugs 18• Welke drugs worden er in Groningen gebruikt? Veranderingen daarin gesignaleerd? • Zijn er specifieke gebruikers te identificeren? Wat zijn verschillen in gebruik tussen deze • • • • •

groepen? In welke setting wordt er (het meest) gebruikt? Levert dat overlast of problemen op voor de omgeving/de jongeren zelf? Zo ja, welke drugs zorgen voor de grootste/meeste problemen? Link naar criminaliteit? Waar maakt u zich zorgen over?

Drugs 18+ • Welke drugs worden er in Groningen gebruikt? Veranderingen daarin gesignaleerd? • Zijn er specifieke gebruikers te identificeren? Wat zijn verschillen in gebruik tussen deze groepen? • In welke setting wordt er (het meest) gebruikt? • Levert dat overlast of problemen op voor de omgeving/de jongvolwassene zelf? • Zo ja, welke drugs zorgen voor de grootste/meeste problemen? • Link naar criminaliteit? • Waar maakt u zich zorgen over

Trimbos-instituut

39

• Wat weet u (uit eigen ervaring/observaties/onderzoek/registraties) van alcoholgebruik in

Groningen? • Is dit iets waar open over in gesproken wordt? • Zijn er alcoholproblemen in Groningen? Alcoholgebruik 18• Hoe is het alcoholgebruik onder de 18 jaar in Groningen (veel/weinig, wie, waar) • In welke setting wordt er (het meest) gedronken? • Welke problemen zijn er rond alcohol/veroorzaak alcohol voor deze groep? • Zijn er alcoholproblemen in Groningen? Zijn er specifieke ‘probleem’drinkers te identificeren? • Waar maakt u zich zorgen over? • Bent u in bezit van registraties, cijfers over alcohol-/drugsgebruik en problematiek/overlast anders, dan wij al hebben? Alcoholgebruik 18+ • Hoe is het alcoholgebruik boven de 18 jaar in Groningen (veel/weinig, wie, waar) • In welke setting wordt er (het meest) gedronken? • Welke problemen zijn er rond alcohol/veroorzaakt alcohol voor deze groep? • Zijn er specifieke ‘probleem’ drinkers te identificeren? • Waar maakt u zich zorgen over? • Bent u in bezit van registraties, cijfers over alcohol-/drugsgebruik en problematiek/overlast anders, dan wij al hebben? C. Preventie Hoe ziet het huidige (preventie)beleid en uitvoering van de gemeente Groningen eruit, gekeken naar doelmatigheid en doeltreffendheid?

• Doelmatigheid: het realiseren van bepaalde prestaties met een zo beperkt mogelijke

inzet van middelen. • Doeltreffendheid: de mate waarin de gewenste prestaties en de beoogde maatschap-

pelijke effecten of gestelde doelen van het beleid ook daadwerkelijk worden behaald.

Algemene vragen • Op welke manier wordt er aan middelenpreventie gedaan in Groningen? Wat werkt wel en wat werkte niet? Ook vragen naar kwaliteit en onderbouwing. • Wordt er voldoende gedaan door de gemeente? Voor alle doelgroepen? Wat mist u nog? - Voorlichting - Deskundigheidsbevordering professionals - Regelgeving (huisregels en APV) - Toezicht (formeel/informeel) - Handhaving • Wat zouden zij anders/beter/meer kunnen doen? Waar moeten ze vooral mee doorgaan? - Wat zou volgens u als eerste moeten gebeuren? Noem drie speerpunten

Trimbos-instituut

40

• Wat is de rol van uw eigen organisatie in middelenpreventie? • Wat zou uw organisatie meer kunnen doen? • Wat is daarvoor nodig? • Voor welke andere partijen ziet u een rol? Welke partijen moeten volgens u betrokken

worden bij de oplossing? Afsluiting • Nog iets waarnaar we niet gevraagd hebben? Nog terugkomen op iets? • Afronding en dank • Hoe verder • Planning en terugkoppeling • Nog vragen

Trimbos-instituut

41