#Gelderland2071 - ruimte en landschap over vijftig jaar - def - spreads
Tekst van het document
#Gelderland2071: ruimte en landschap over vijftig jaar
Inspiratie voor de toekomst naar aanleiding van het vijftigjarig bestaan van Natuur en Milieu Gelderland
We zijn bezig een systeemfout te maken. We geven de natuur Wat er nu gebeurt, op ten lezer, behoeve van de econoBeste heeft effect op de mie. Daar word ik soms wel een Met deze uitgave sluiten we het jubileumjaar rond ons vijftigjarig bestaan af. Ons jubileum hebben we jongste generatie beetje chagrijnig van aan te gaan over wezenlijke veranderingen aangegrepen om het debat voor de toekomst. Een toekomst
Inhoud 3
Voorwoord
28
Petra Souwerbren 4
Dit is mijn oproep Lessen uit het verleden:
34
18
De bijdragen zijn buitengewoon verfrissend en inspirerend. Jongeren willen problemen voor de lange termijn
Thijs Fijen 40
oplossen en zoeken naar oplossingen buiten de gevestigde orde. Kunstenaars laten zien en horen hoe groot de urgentie is om duurzaam perspectief te bieden. En diverse deskundigen werpen hun licht op benodigde
vijf bouwstenen voor een
gezond voedselsysteem
veranderingen.
duurzaam Gelderland
Lara Sibbing 44
voor duurzaam gedrag
Willemijn Kranendonk
Arianne van der Wal
Natuurinclusief Gelderland
52
En tóch ben ik hoopvol
Ik als jongere heb wel ‘s het gevoel dat ik tegen een muur aanloop, omdat wij het kennis en innovatie. Productieprocessen zijn efficiënter, er is kennis over schadelijke stoffen, er is geïnvesteerd in willemijn kr anendonk zo vaak moeten aankaarten schonere auto’s, stallen, industrie. Desondanks zijn de opgaven voor klimaat en biodiversiteit ongekend groot. Klimaatdichter
Wellicht het belangrijkste kantelpunt dat naar voren komt is dat afgelopen decennia veel is gewerkt aan technische
Inspelen op onbewuste motieven
Over verering [gedicht]
Bas Breman 24
Landbouw: probleem én oplossing Naar een duurzaam en
Petra Souwerbren 16
Kringloop-klimaat-kunst Rob Chevallier
Nando Habraken 7
voor Gelderland waarin we duurzaam omgaan met natuur en landschap. We hebben bijdragen verkregen Jurjenwe van Weerdenburg van wetenschappers, kunstenaars, idealisten. In het bijzonder hebben bijdragen gevraagd van ‘young grie tje van delf t lid Jong-RES Cleantech Regio professionals’. Het gaat tenslotte om de toekomst waarin zij zullen leven en die zij met de erfenis van Hydroloog vandaag verder moeten vormgeven.
Dat lossen we niet alleen met technische innovatie op. Wat eerst en vooral nodig is, is dat de betekenis van bodem, water en lucht en het belang van rijke biodiversiteit omarmd worden. Dat is de basis van onze leefomgeving en dat vormt het natuurlijk kapitaal waarop onze welvaart en ons welzijn zijn gebaseerd. Zonder robuust natuur- en robin smale waterbeheer is een gezonde economie mogelijk.charmante Het vergt een omslag in ons denken en doen. We moeten pijnlijke enniet minder Onderzoeker oplossingen omarmen energietransitie In deze bundel kunt udurven daarom ook over gedragspsychologie lezen. Een leefbare toekomst begint met duurzame
Wij blijven nodig Dirk van Uitert
54
Luister!
waarden bij burgers en bestuurders; dingen anders doen dan we altijd deden. En de drempel om duurzaam te
Floor Mossink
doen zo laag mogelijk maken. Wij nodigen u uit om verder te lezen, inspiratie op te doen en leider te zijn voor een duurzaam Gelderland. Colofon
In 1971 werd de Milieuraad Gelderland opgericht, de voorloper van Natuur en Milieu Gelderland. In 2021 bestonden we 50 jaar. Onze missie is nog lang niet bereikt. Wat is er nodig om 50 jaar vooruit, in 2071, natuur en landschap duurzaam een plek te geven? Dat hebben we onderzocht.
2
#Gelderland2071
Natuur en Milieu Gelderland Met bijdragen van Bas Breman, Rob Chevallier, Oude Kraan 72, 6811 LL Arnhem Thijs Fijen, Nando Habraken, Willemijn Kranendonk, www.natuurenmilieugelderland.nl Floor Mossink, Lara Sibbing, Loesje, Petra Souwerbren, E-mail: info@natuurenmilieugelderland.nl Arianne van der Wal en Dirk van Uitert IBAN: NL89 TRIO 0338 6290Petra 25 © Natuur en Milieu Gelderland 2 022 Souwerbren IDeal: natuurenmilieugelderland.nl/doneren Overname van artikelen wordt op prijs gesteld, Vormgeving: IDD•idd.nu na toestemming van Natuur en Milieu Gelderland en met bronvermelding.
Fotografie en illustraties Coverfoto ©hansbarten, Annemieke Kok p 3, 34; Guy Ackermans p 5, 16, 41; Lilian van den Brink p 6; Erik van der Ploeg p 11; Yvon Vos p 14, Jetty Karthaus p 18, Rob Chevallier p 28-29, 31-33. Overig: persoonlijke archieven, stockbeeld en Natuur en Milieu Gelderland Illustraties: pag 4, 9 en 39: ©Loesje, pag 20-23: Natasha Sena, pag 27: ©Sweco Nederland.
ruimte en landschap over vijftig jaar 3 ruimte en landschap over vijftig jaar
55
NANDO HABRAKEN
Dit is mijn oproep
O
ver vijftig jaar bestaat Natuur en Milieu
Durf te gaan staan voor wat er moet gebeuren en durf
Gelderland honderd jaar. Ik ben dan 79.
daar je eigen verhaal van te maken. Durf te zeggen:
Wat is het verhaal dat ik dan aan mijn
het gaat niet makkelijk worden om dit te doen in onze
kinderen - of misschien zelfs kleinkinderen - vertel?
gemeente of onze provincie, maar het moet wel.
Ik werk op het gebied van energie en spreek daarom
Welk verhaal vertel ik mijn kleinkinderen? “Wij met z’n
met veel wethouders en ambtenaren. Die willen ook
allen hebben er in de jaren twintig van deze eeuw voor
allemaal in actie komen voor duurzame energie.
gezorgd dat we de natuur leidend lieten zijn. Dat we moeilijke keuzes hebben gemaakt die wel noodzakelijk waren.” Ik ben bang dat dat mijn verhaal niet wordt.
Maar … als er dan mensen voor het gemeentehuis staan te demonsteren tegen windmolens of een zonnepark, dan halen ze toch meestal bakzeil en komt er niks terecht van actie.
Helpt het als we bedenken wat mensen van eerdere generaties voor ons hebben gedaan? Ik vind de Deltawerken een mooi voorbeeld. Die waren echt superduur! Maar ik ben blij dat de generatie van toen dat voor ons heeft gedaan.
En daarom is dit mijn oproep: Beste bestuurder, beste gemeenteambtenaar:
Het is aan jullie en aan ons allemaal: buig het verhaal om. Zodat ik over vijftig jaar aan mijn kinderen kan vertellen: wij hebben toen, in de jaren twintig, als beleidsmakers en burgers in Gelderland een heel mooi en natuurinclusief Gelderland gecreëerd door niet weg te lopen voor de moeilijke keuzes die we moesten maken. Dank jullie wel.
Nando Habraken is medewerker energie en circulaire economie bij Natuur en Milieu Gelderland ruimte en landschap over vijftig jaar
5
‘Spin’ van de 17-jarige Lilian van den Brink, prijswinnaar van de fotowedstrijd ter gelegenheid van ons jubileum in de categorie ‘Natuur’.
PETRA SOUWERBREN
Lessen uit het verleden: vijf bouwstenen voor een duurzaam Gelderland Petra Souwerbren is directeur van Natuur en Milieu Gelderland
I
k was 19 toen ik in Wageningen ging studeren, om met plantenveredeling bij te dragen aan de wereldvoedselvoorziening. Al snel had ik in de gaten dat mijn ambitie niet alleen met techniek en kennis van plantenveredeling bereikt kon worden. De invloed van multinationals was groot en sociaal-economische factoren complex. Tot teleurstelling
van mijn ouders, ik was tenslotte de eerste generatie van de familie die een universitaire studie kon doen, kreeg ik grote bedenkingen bij deze studie. Maar Wageningen is een rijk vat aan kennis en stromingen. Ik volgde studies landbouwpolitiek, communicatie en natuurfilosofie. Ik las Silent spring van Rachel Carson. Mijn inzet voor rechtvaardigheid werd sterk aangewakkerd.
6
#Gelderland2071
ruimte en landschap over vijftig jaar
7
Wetgeving wordt in toenemende mate vervangen door convenanten en samenwerking
met dergelijke kansen, maar niet minder valkuilen.
De ongemakkelijke waarheid
De Kaderrichtlijn Water is tweemaal met zes jaar
Deze titel heb ik natuurlijk ontleend aan Al Gore. De
verlengd en nog halen we de doelen voor 2027 niet.
ongemakkelijke waarheid is helaas nog groter dan
Het arrest over de Programmatische Aanpak Stikstof
klimaat alleen.
drukt ons met de neus op het feit dat we daar niet
Het KNMI stelt: sinds Parijs zitten we nog steeds op
alleen moreel maar ook wettelijk niet mee weg
scenario ‘niets doen’. De zeespiegel stijgt sneller dan
Vijftig jaar milieubeleid, beperkt resultaat
Het vierde en laatste Nationaal Milieubeleidsplan uit
komen. Dankzij gerechtelijke uitspraken in de zaak
verwacht. Er is een toename van valwinden, droge
Vijftig jaar geleden zag het ministerie van Volksgezond-
2001 constateert dat een systeeminnovatie nodig is.
van Urgenda en van Milieudefensie is het voor Staat
perioden en extreme regenbuien. Dat dit geen loze
heid en Milieuhygiëne het licht. Inzet was gericht op
Het plan richtte zich op de lange termijn, toen 2030,
èn bedrijven klip en klaar dat er meer en sneller
waarschuwingen zijn, hebben we gezien in Leersum,
reductie van vervuiling, bodemsaneringen en wet- en
met aandachtspunten die vandaag nòg actueel zijn.
resultaat nodig is.
in de beken en in Zuid-Limburg. Ook dreigen grote
regelgeving. Al in de jaren ’80 zette Winsemius de
Er is dus vooralsnog weinig van terecht gekomen.
‘ver’-thema’s op de kaart. Maar terwijl er effectieve
Aandacht voor thema’s komt en gaat. De huidige
In essentie is de vraag: gaan we failliet als gevolg van
Het IPCC-rapport van augustus 2021 waarschuwt
maatregelen zijn genomen tegen verzuring, zoals het
trend is dat wetgeving in toenemende mate wordt
duurzame keuzes? Of is het andersom: we koersen
dat we alleen als we binnen 10 jaar met drastische en
uitbannen van cfk’s, staat vermesting na 50 jaar nog
vervangen door inzet op convenanten en samenwer-
op een faillissement vanwege de vernietiging van ons
grootschalige maatregelen komen, de temperatuur-
steeds hoog in de lijst van milieuproblemen.
king. Zo blijkt alleen al het invoeren van statiegeld op
natuurlijk kapitaal?!
stijging kunnen beperken tot ruim onder de 2 graden.
In de jaren ’90 staat Nederland internationaal bekend
drankflesjes en blikjes een schier onneembare horde.
Daarvoor moet de uitstoot van broeikasgassen veel
als koploper met milieubeleid, maar brokkelt de invloed
Kortetermijnpolitiek overheerst en het beleid is oppor-
sneller omlaag dan nu het geval is.
van het ministerie af. Postbus 51 liet weten ‘Een beter
tunistisch, waarbij we vooral ruimte geven aan de eco-
Een turbulent en onbeheersbaar klimaat is heel
milieu begint bij jezelf’. Vandaag weten we dat het
nomie, desnoods met een hypotheek op de toekomst.
ongemakkelijk. Dat geldt in niet mindere mate voor
oproepen van burgers alleen nooit voldoende kan zijn.
De Omgevingswet is de meest recente krachtoefening
de aantasting van ons natuurlijk kapitaal.
branden, hittegolven en overstromingen.
Sinds 1970 is de populatiegrootte van vissen, vogels, zoogdieren, amfibieën en reptielen wereldwijd met gemiddeld 68% afgenomen. Dat blijkt uit het Living Planet Report 2020 van het Wereldnatuurfonds. In Nederland zijn populaties van wilde dieren op land sinds 1990 gemiddeld gehalveerd. Boerenlandvogels, vlinders en insecten zijn sterk afgenomen. Gelderland zegt bij monde van gedeputeerde Peter Drenth blij te zijn dat de achteruitgang van de biodiversiteit in de provincie is gestopt. Het is tijd om te werken aan herstel, zegt hij. Dat is heel hard nodig, 8
#Gelderland2071
ruimte en landschap over vijftig jaar
9
'We hebben het ecosysteem zo ver uitgehold dat ons welzijn en onze welvaart in het geding komen.
regionen op de internationale lijst voor de staat van
Bouwsteen 1 : Meer ruimte voor water en natuur
instandhouding van habitats.
Klimaatverandering vergt dat we veel meer ruimte
De abiotische kwaliteit is evenmin op orde. Bodem,
geven aan water: ruimte om zoetwater vast te
water en lucht voldoen niet aan de normen en tasten
houden en te bewaren, en ruimte voor periodieke
onze leefomgeving aan. Hier spelen verzuring, ver-
overstromingen.
mesting, verdroging, verdichting en een verhoogde
De kaart van Gelderland moet een robuuste groen-
kwetsbaarheid van de bodem. De Raad voor de Leef-
blauwe structuur laten zien. Klimaatbestendige
omgeving waarschuwt bovendien dat het intensieve
beekdalen zijn ruim, landschappelijk divers, veerkrach-
grondgebruik en gevaarlijke stoffen kunnen leiden tot
tig. Uiterwaarden, beken, overgangsgebieden rond
lagere opbrengsten.
natuur en stedelijke gebieden fungeren als natuurlijke
We hebben het ecosysteem inmiddels zo ver uitge-
klimaatbuffers.
hold dat ons welzijn en onze welvaart in het geding
We zijn zuinig met zoetwater. We winnen minder
komen.
grondwater; drinkwater is niet voor het sproeien
voeg ik daar aan toe. Nederland staat in de onderste
van tuinen of koelen van industrie.
Bouwen met de ruimte
Het natuurnetwerk heeft versteviging nodig, met
Aanpak van deze opgaven kan alleen slagen met
robuuste verbindingen en vooral een gezond natuurin-
een langetermijnvisie en integrale aanpak. Op een
clusief beheerd gebied om de natuurkernen heen.
natuurinclusieve leest geschoeid. Ik noem onze vijf
Dit zijn multifunctionele gebieden voor extensief
bouwstenen voor Gelderland in 2071.
landgebruik. En anders dan nu zorgen àlle ruimtelijke functies voor basiskwaliteit natuur. En ja, dat betekent dat landbouw en andere functies de waterordening moet volgen. Zij hoeven niet altijd te wijken, maar moeten zich wel verenigen met deze basisfunctie.
10
#Gelderland2071
ruimte en landschap over vijftig jaar
11
De idee dat Nederland de wereld moet voeden, is niet op feiten gebaseerd.
afnemen… De privétijd in de auto wordt door velen
maat voor woningzoekenden. Kiezen voor flexibel aan
gezien als de enige ontsnapping uit het drukke werk-
te passen woningen helpt aan het voorkomen van een
en gezinsleven.’
volgend infarct op de woningmarkt.
Het optimisme overheerst dat schonere auto’s het
Zuinig ruimtegebruik vereist dat bestaand stedelijk
antwoord zijn op de maatschappelijke opgaven.
gebied wordt benut. Hier ligt een kans om circulair te
De automobilist is te zeer gehecht is aan zijn heilige
bouwen: een woonlaag bovenop bestaande gebou-
koe. Het is echter de vraag of het individuele comfort
wen uitgevoerd in licht ‘biobased’ materiaal. Trans-
het grote ruimtebeslag van automobiliteit recht-
En ja, het biedt nieuwe kansen voor de aanleg van
We hebben niet minder landbouw, maar wel een
formatie van leegstaande kantoren en winkelpanden
vaardigt? Ik denk dat groei van automobiliteit voor
nieuwe bossen, die daadwerkelijk multi-functioneel zijn
àndere landbouw nodig. Landbouw die kwaliteits-
is gestart. Belangrijk om mee te nemen is groen,
de langere termijn een doodlopende weg is. Kiezen
voor recreatie, landgoederen, hout- en voedselproduc-
producten voortbrengt, plantaardige eiwitten en
wateropvang en ruimte om te bewegen en te spelen.
voor wegen en parkeerplaatsen in plaats van bomen,
tie, en wellicht ook windenergie. En waar we allemaal
maatschappelijke diensten levert. Producten en diensten
We zien echter ook dat het bestaand stedelijk gebied
klimaatbuffers of sportvelden: het past niet meer.
blij van worden: aanleg en beheer van landschapsele-
waarvoor de markt en de consument een eerlijke prijs
niet in de hele woonopgave kan voorzien. Onher-
menten.
betalen. Zo bereiken we landgebruik dat duurzaam
roepelijk zullen overgangsgebieden rond bestaande
Een ander heilig domein: ons privé-bezit rond huis. Op
verenigbaar is met water en natuur. Het scenario van
stedelijke kernen transformeren naar wonen. De kunst
dit moment zijn tuinen in Nederland gemiddeld meer
Bouwsteen 2: Natuurinclusieve landbouw en duurzaam voedsel
de commissie Kiezen en delen biedt voor de komende
is om natuur en water als ordenend principe in te
dan 60 procent betegeld, met hitte-stress als gevolg.
decennia richting voor werkelijk kiezen in een gebieds-
zetten; versterkt door natuurinclusief ontwerpen op
We kunnen proberen dat tegen te gaan met voorlich-
Om de wereldbevolking te voeden, de rechtvaardige
aanpak.
alle schaalniveaus.
ting of met juridische instrumenten. Ik zie meer toe-
Cruciaal is het uitgangspunt dat wonen meer is dan
komst in gedeelde voorzieningen en openbare ruimte
een dak boven je hoofd. Toegegeven: veel woningzoe-
voor ontmoeting, om te bewegen en om de spelen.
ge producten eten. Dierlijke productie is inefficiënt: het
Bouwsteen 3: Woningbouw met menselijke maat in natuurlijke omgeving
kers zouden daar vandaag al dolblij mee zijn. Op de
Minder privaat bezit, meer collectief geluk.
neemt veel meer land in beslag per eenheid voedsel en
De vraag of vluchtelingen welkom zijn leidt tot vurige
lange termijn is compleet wonen cruciaal: beschikbare
Van de Blue zones leren we dat mensen daar gezonder
zorgt voor een hoge milieubelasting. Minder dierlijke
debatten. Het gezichtspunt van cabaretier Patrick
woonruimte in een gezonde leefomgeving.
en gelukkiger zijn. In deze gebieden zijn mensen niet
eiwitten consumeren is bovendien gezond. De idee
Nederkoorn in zijn voorstelling Hoogtij werpt een
dat Nederland de wereld moet voeden, is niet op feiten
nieuw licht op die vraag. Wat als 17 miljoen Nederlan-
gebaseerd. Wel een feit is dat de agrifood-sector groot is geworden met intensivering van dierlijke productie.
voedselvoorziening waar ik als jonge student al naar op zoek was, is boven alles nodig dat we vooral plantaardi-
12
In toenemende mate is de eengezinswoning niet op
rijk in de materiële zin van het woord, maar zij genieten een groot welzijn.
ders met de caravan naar Duitsland vluchten voor de
Bouwsteen 4: Afscheid van de heilige koe, kiezen voor welzijn
rijzende zee? Schaffen wir das?
In het Toekomstperspectief automobiliteit 2040 van
betekent kiezen voor een natuurlijk ingerichte omge-
Gelderland huisvest enorm veel koeien, kalveren,
Wáár mensen ook vandaan komen en hoe de samen-
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat wordt
ving. Uitnodigen tot spelen, bewegen en ontmoeten.
pluimvee, varkens en geiten. Tè veel in verhouding tot
stelling van huishoudens ook verandert: de vraag
geconcludeerd dat ‘de maatschappelijke nadelen van
Het collectief boven het individu.
de grond die er is om voedsel en veevoer te produceren
naar woningen in Gelderland groeit. Gebrek aan door-
de auto (onveiligheid, vervuiling) een ontmoedigings-
Moderne ‘commons’. Dat voelt veel rechtvaardiger.
en de mest zonder belasting van het milieu terug te
stroming in de woningmarkt is een belangrijke oorzaak
beleid niet kunnen verantwoorden… De automobi-
Dit is overigens geen luchtfietserij. Bouwbedrijf BAM
brengen.
van het tekort aan passende woningen.
liteit zal naar verwachting eerder toenemen en niet
heeft initiatief genomen om in Utrecht het concept
#Gelderland2071
Kiezen voor welzijn vertaald naar ruimtelijke inrichting
ruimte en landschap over vijftig jaar
13
Het is tijd om te bezinnen op een goede verdeling van de schaarse ruimte in Nederland, voordat de schade niet meer is te herstellen.
van Blue zones te vertalen naar een hoogstedelijke
kennis, kwaliteit en kringlopen. Waar producten
omgeving. En bij de buren doen ze het al: meten van
worden gemaakt met een lange levensduur, die
het Bruto Twents Geluk.
daarna weer grondstof worden. Met bedrijven die zich richten op herstel en hergebruik. Een economie met
Bouwsteen 5: Groene economie en leiderschap
aandacht voor kringlopen en het delen van spullen.
Elke regio in Gelderland zoekt naar zijn eigen Unique Selling Point. Fruitdelta, Food Valley of gewoon
Leiderschap, visie, daadkracht
Achterhoek: zij willen zich onderscheiden. Vreemd
Voor alle duurzame doelen is leiderschap vereist.
genoeg geven ze allemaal ruimte aan logistieke
Jongeren uit het VN-klimaatpanel verwoordden het
bedrijvigheid. Terwijl ruimte schaars is en de werk-
als volgt: ‘Vergelijk de uitvoering van het akkoord van
gelegenheid per hectare aanzienlijk lager ligt dan bij
Parijs met examen doen. Voor het tegengaan van kli-
gemiddelde bedrijvigheid.
maatverandering is er geen herexamen mogelijk. De
Rijksadviseur voor de fysieke leefomgeving Wouter
politiek vertoont een hopeloze 5-jes cultuur. Er is een
Veldhuis beschrijft een ‘goldrush’ in de markt voor
klimaat-autoriteit nodig, zeg maar een huiswerkbege-
logistiek vastgoed. Het is tijd om te bezinnen op een
leiding voor de regering’.
goede verdeling van de schaarse ruimte in Nederland,
Gelderland heeft een gezaghebbende groep kennis-
voordat de schade niet meer is te herstellen.
dragers nodig die vrij zijn van de waan van de dag en
Dat is géén pleidooi tegen logistiek. Wel voor duur-
de taak krijgen zwaarwegend advies te geven over
zame en aantrekkelijke steden. Met autovrije binnen-
do’s en don’ts voor langetermijnduurzaamheid en
steden, minder groot en zwaar vrachtverkeer en meer
-leefbaarheid van Gelderland.
‘business to consumer’. Stadslogistiek met pakhuizen aan de randen in plaats van verdozing voor internatio-
Voor dat duurzame leefbare Gelderland van 2071
nale doorvoer. Hubs voor verspreiding per elektrische
hebben we stoere leiders nodig, met visie, lef en
fiets op weg naar de groene stad. Laten we meer
daadkracht.
inzetten op een groene economie die gebaseerd is op 14
#Gelderland2071
ruimte en landschap over vijftig jaar
15
Met haar nagel schraapt ze over een korstje tot het beschermingslaagje loskomt de kwetsbare huid blootlegt, een uitgegraven wortel het bloed als Oost-Indische inkt ze trekt eraan geeft een rukje aan het laatste offensief.
WILLEMIJN KRANENDONK
Willemijn Kranendonk uit Leuth is betrokken bij de Klimaatdichters. Zij schreef dit gedicht ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van Natuur en Milieu Gelderland en droeg het voor op de jubileumbijeenkomst op 26 november 2021.
Over verering
Haar dorp wordt omringd door drassige velden haar tuin is van klei ’s nachts wanneer ze wakker is – het laatste ijs de laatste bittervoorn de laatste zilveren maan – denkt ze The body keeps the score het is de vleselijke materie Your body is a vessel guiding you through the universe waar het collectieve onderbewustzijn in ligt opgesloten. Ze knipt haar nagels zo kort af dat de aanhechtingen te zien zijn, het rode kussenbed waar de nagel aan vast zat, ze knipt haar nagels zo kort af dat ze ingroeien, ontsteken, het pus hoopt zich op in vuile plooien.
K
limaatdichters is een beweging van Vlaamse en Nederlandse woordkunstenaars naar het voor-
verbinden en de individuele en collectieve verantwoordelijkheid versterken.
beeld van Poets for the Planet. Met poëzie strijden
• We geloven in poëzie als verzet tegen klimaat-
ze voor een klimaatvriendelijke wereld. Uit hun manifest:
moeheid. We weigeren lijdzaam toe te kijken hoe de ecologische ramp wereldwijd steeds
• Aangemoedigd door protest over de hele wereld geloven we dat poëzie een belangrijke rol kan
grotere vormen aanneemt. • We stellen ons een toekomst voor waarin lessen
vervullen om het tij te keren, als creatief en
zijn getrokken uit de ecologische noodtoestand.
inspirerend geluid in de strijd voor het klimaat.
Een toekomst waarin de natuur op de eerste plaats
• We zijn lyrisch over de natuur en ziedend over de
staat en alle levende wezens welvaren.
destructie. We zetten de schoonheid van de taal in voor bewustwording. We willen mens en planeet 16
#Gelderland2071
Meer informatie: www.klimaatdichters.org
In de Ooijpolder wonen eenzame mensen in vochtige huizen, op televisie ziet ze mannen die zo rijk zijn dat ze zich de ruimte in laten schieten. Elon Musk is our new God now. Amen. In een weiland bij Ooij een Jezusbeeld, ze fietst er vlug langs, zonder informatiebord, hij hangt daar lijdend, voor haar. Zij denkt aan wie er vereerd wordt, ze denkt aan Moeder Aarde die haar wiegt als ze niet kan slapen.
BAS BREMAN
Gelderland Natuurinclusief in 2071 Bas Breman, senior-onderzoeker bij Wageningen Environmental Research en co-auteur van de Natuurverkenning 2050 van het Planbureau voor de Leefomgeving en Wageningen University Research. Een natuurinclusief scenario is één van de toekomstscenario’s uit die verkenning. De Natuurverkenning 2050 is in februari 2022 gepubliceerd. De illustraties bij dit artikel zijn van Natasha Sena.
D
e laatste jaren is natuurinclusief ‘the talk of the
Natuurinclusief
town’, ook in Gelderland. Op allerlei plekken
Wat is natuurinclusief eigenlijk? Het gevaar van derge-
ontstaan initiatieven om natuur onderdeel te
lijke ‘buzzwoorden’ is dat allerlei partijen het gebruiken
maken van maatschappelijke ontwikkelingen zoals
voor hun eigen framing en er op een verschillende
voedselproductie, stedenbouw en klimaatadaptatie.
manier invulling aan geven. In de Natuurverkenning
Deze ontwikkelingen zijn vaak nog bescheiden van
hebben we dit ingevuld op basis van drie dimensies:
omvang. In de Natuurverkenning onderzoeken we wat
1. G ebruik maken van natuurlijke systemen en
het zou betekenen als deze ontwikkelingen op grote
processen, denk bijvoorbeeld aan het vergroenen
schaal worden toegepast.
van de stad voor verkoeling en waterberging (en meer ruimte om gezond te bewegen);
18
#Gelderland2071
ruimte en landschap over vijftig jaar
19
2. Zorgen voor natuur en biodiversiteit, bijvoorbeeld
De natuurinclusieve stad
door in te zetten op een landbouw die ruimte laat
Een meer natuurinclusieve inrichting van de stad
voor een diversiteit van soorten en leefgebieden;
betekent dat plantsoenen en wegbermen ecologisch
3. Het opereren binnen de grenzen van natuurlijke
worden ingericht en beheerd. Ook op bedrijventerrei-
systemen. Dus bijvoorbeeld geen uitstoot van
nen en in tuinen van particulieren valt nog een wereld
schadelijke stoffen en geen onttrekking van water
te winnen. De bestaande stad kan vaak ook groener
waar dat leidt tot onherstelbare schade aan de
worden ingericht door de aanleg van groene daken,
leefomgeving.
groene schoolpleinen en de aanplant van extra bomen in de openbare ruimte op plekken waar automobiliteit
In de Natuurverkenning geven we hier voor de
plaats maakt voor andere vormen van mobiliteit.
deelgebieden stad, landelijk gebied en natuur verdere invulling aan.
Nieuwe wijken bieden de kans om ze meteen groen aan te leggen. Een mooi bestaand Gelders voorbeeld is de wijk Eva-Lanxmeer in Culemborg. Ook het puntensysteem voor natuurinclusief bouwen dat Arnhem dit jaar heeft geïntroduceerd is
Het natuurinclusieve landelijk gebied
ontwikkeld gericht op het integreren van natuur en
een mooie stap.
Ook in het landelijk gebied zien we allerlei natuurinclu-
landbouw.
sieve ontwikkelingen die op grotere schaal toegepast
Natuurinclusieve landbouw impliceert ook een transitie
kunnen worden. Op de Boerderij van de Toekomst in
naar meer plantaardige productiesystemen. Wel is
Lelystad worden veelbelovende methoden ontwikkeld
op minder productieve gronden nog ruimte voor
waarbij agro-ecologische principes worden gecom-
vormen van dierlijke productie, vaak in combinatie
bineerd met innovatieve technologie, bijvoorbeeld in
met de levering van andere ‘diensten’ zoals het bergen
strokenteelt. Ook vanuit het Platform Natuurinclusieve
en vasthouden van water, het opwekken van energie en
Landbouw Gelderland worden verschillende projecten
de productie van bio-based materialen voor de bouw.
Ook op bedrijventerreinen en in tuinen van particulieren valt nog een wereld te winnen.
20
#Gelderland2071
ruimte en landschap over vijftig jaar
21
Is zo’n natuurinclusief toekomstbeeld te mooi om waar te zijn? Nee. Dat het kan, blijkt al in de praktijk.
Inspiratie genoeg, zo blijkt uit bovengenoemde
plaats op het gebied van ruimtelijke ordening, waarbij
voorbeelden. Onderdeel van de Natuurverkenning is
we de titel van het rapport van Johan Remkes over
om de (potentiële) impact van zo’n toekomstbeeld
stikstof breed kunnen toepassen: ‘niet alles kan overal’.
door te rekenen. Die doorrekening bevestigt dat Nederlandse ecosystemen allerlei extra diensten
Een verschuiving van dierlijke naar plantaardige
kunnen leveren, zoals bijvoorbeeld de vastlegging
productiesystemen heeft betrekking op veel grond-
van CO2, de verkoeling van steden, de productie van
eigenaren, flinke arealen landbouwgrond én ook het
Natuurlijke oplossingen voor maatschappelijke opgaven
hout en schoon drinkwater, de berging van water
karakter van het landschap. Dit is alleen haalbaar als
Ook in en om bestaande natuurgebieden bestaan vaak nog mogelijk-
en het versterken van de (basiskwaliteit van) natuur.
die grondeigenaren ook daadwerkelijk waardering
heden voor meer inclusieve maatregelen. Bijvoorbeeld door beekdalen
Daarmee kan dus een forse bijdrage worden geleverd
krijgen én beloond worden voor het brede pallet aan
en rivierdalsystemen natuurlijker in te richten zodat ze bijdragen aan
aan uiteenlopende opgaven op het gebied van klimaat,
maatschappelijke diensten dat zij kunnen leveren. Als
klimaatadaptatie en biodiversiteitsherstel. Een mooi Gelders voorbeeld
biodiversiteit en kwaliteit van leven.
we CO2-vastlegging, schoon drinkwater, veilig voedsel en behoud van biodiversiteit en/of cultuurhistorie écht
is de Leuvenumse beek op de noordflank van de Veluwe waar de beek door een aantal relatief simpele maatregelen veel meer is gaan ‘leven’.
Maar... #hoedan?
zo belangrijk vinden, hangt daar ook een prijs aan.
Kostbaar water wordt vastgehouden, wat grote impact heeft op het
Doen dus, zo’n natuurinclusieve inrichting? Zo simpel is
Instrumenten als True Pricing kunnen helpen om dat
natuurlijke systeem. Ook de aanleg van extra klimaatbuffers en extra bos
het natuurlijk ook weer niet! Op verschillende niveaus
beter in beeld te brengen. Vervolgens zullen we daar
biedt kansen voor natuurherstel én andere maatschappelijke opgaven
zullen we scherpe keuzes moeten maken. In de eerste
ook naar moeten handelen. Dat vraagt nog een flinke
(CO2-vastlegging, waterberging, verkoeling, houtproductie).
gedragsverandering! Het heeft immers weinig zin om boeren te vragen meer plantaardig te produceren wanneer we niet zelf onze consumptiepatronen aanpassen. Is zo’n natuurinclusief toekomstbeeld te mooi om waar te zijn? In principe niet. Dat het kan, blijkt al in de praktijk. Maar om de mooie voorbeelden op te schalen vraagt om een samenhangende visie op die praktijk, op de moed om bestaande institutionele belemmeringen te doorbreken en om structureel stimulerend beleid. Daarbij is een leidende rol weggelegd voor overheden op nationaal, regionaal en lokaal niveau. Maar niemand ontkomt eraan zelf ook in beweging te komen.
22
#Gelderland2071
ruimte en landschap over vijftig jaar
23
FLOOR MOSSINK
‘En tóch ben ik hoopvol’ Floor Mossink is adviseur klimaat adaptatie en biodiversiteit bij ingenieursadviesbureau Sweco
O
ver vijftig jaar? Dan leeft een derde van de wereldbevolking in gebieden die net zo warm zullen worden als de heetste delen van de Sahara.1 Voor mij benadrukt dit weetje vooral de impact die klimaatverandering zal hebben op iedereen in de hele wereld. Er komt een gigantische uitdaging op ons af. Wetenschappers leggen uit dat
de gevolgen van klimaatverandering voor de mensheid nog vele malen groter zijn dan de gevolgen van de coronacrisis. Maar helaas kunnen we voor klimaatverandering en biodiversiteitsverlies geen vaccin ontwikkelen.
Bron: website Wageningen University and Research, 4 mei 2020, gebaseerd op het onderzoek Future of the human climate niche | PNAS) 1
24
#Gelderland2071
ruimte en landschap over vijftig jaar
25
Weten, willen, durven
Ik heb een kinderwens, maar denk ook na over de wereld waarin die kinderen op zullen groeien. Kan dat wel? Wat doe ik hen aan?
We hebben al heel veel kennis. We weten waar de
En dan ziet mijn #Gelderland2071 er zo uit: groen
knelpunten liggen. Dus waar het op aan komt is willen
en divers. Je ziet de vogelkastjes, halfverharding en
en durven. Gewoon doen, bijvoorbeeld: we gaan het
grote bomen (wist je dat een grote boom dezelfde
centrum autoluw maken. Dat is spannend en je voelt
verkoeling als tien airco’s levert?) Maar je ziet ook nog
misschien ‘ja, maar…’, maar uiteindelijk is het een
iets anders: de leefbaarheid gaat erop vooruit. Je ziet
kwestie durven en doen. Een praktische stap is om
de sociale cohesie toenemen, gezondheid en welzijn
aan de voorkant van een project of ontwikkeling een
wordt verbeterd en kinderen spelen buiten. Misschien
percentage ruimteclaim voor blauw en groen neer te
wel mijn toekomstige kinderen.
Kinderwens
tot één systeem behoren, zeggen ook het Intergovern-
leggen. Met alle beschikbare data kijk je vervolgens
Het is mijn generatie, waaronder ik zelf - wíj zijn
mental Panel on Climate Change (IPCC) en Intergover-
hoe je dat het beste kunt integreren.
degenen die hier de gevolgen van gaan ondervinden.
nmental Science-Policy Platform on Biodiversity and
Sommige van mijn vrienden zeggen om die reden
Ecosystem Services (IPBES) in een gezamenlijk rapport
geen kinderen te willen, omdat ze hun kinderen dat
uit december 2020.
niet aan willen doen. Ik vind dat heel heftig. Zelf heb ik een kinderwens, maar ook ik denk natuurlijk na over de
Die kansen kun je wél optimaal benutten door de be-
wereld waarin een kind zal opgroeien. En dan twijfel ik:
bouwde omgeving op de juiste manier te vergroenen.
kan dat wel? Wat doe ik hen aan? Toch ben ik hoopvol.
Dat heeft grote voordelen, zoals schaduw voor hete
Mijn visie voor de toekomst is vol waardevolle natuur,
dagen en infiltratie van regenwater wat droogte tegen-
gezondheid, sport en spel. Ik denk echt dat het kan, sa-
gaat. Door het aanbrengen van divers groen met ecolo-
men met alle mensen die zich daar voor willen inzetten.
gische meerwaarde heeft het ook een positief effect op de biodiversiteit. Stadswadi’s zijn een mooi voorbeeld.
26
Wat moeten we nu doen om de ontwikkelingen
Zij fungeren als groene buffer om water op te vangen.
die kant op te buigen? Daarvoor is het nodig om de
Maar als daarin alleen gras groeit, is de waarde voor de
synergie tussen klimaat en biodiversiteit optimaal te
biodiversiteit laag. Je kunt het ook heel anders inrich-
benutten. Deze twee zijn volledig met elkaar verweven.
ten, met diverse kruiden en bloemen, vaste planten en
Waar het klimaat verandert, verandert de temperatuur,
wat boompjes. Zo’n plek biedt schuilplaats en voedsel-
waardoor het leefgebied van dieren en planten veran-
bronnen voor vogels, vlinders, insecten en bodemle-
dert. Dat heeft weer invloed op het klimaatsysteem,
ven. Hetzelfde geldt voor bomen. Veel dezelfde bomen
doordat bijvoorbeeld de waterhuishouding en de vege-
verminderen wel hittestress, maar als je verschillende
tatie verandert. Toch worden klimaat en biodiversiteit
boomsoorten plant met struiken en bloemrijke vegeta-
vaak als aparte beleidsterreinen gezien, met als gevolg
tie eronder bevordert het ook de biodiversiteit én ziet
dat kansen niet optimaal worden benut. Dat deze twee
de leefomgeving er aantrekkelijker uit.
#Gelderland2071
©Sweco Nederland
ruimte en landschap over vijftig jaar
27
K L I M A A T S C H A L E N door Rob Chevallier De Nederlandse klimaattabel op zeven schalen: de gemiddelde jaartemperatuur van 1901 tot 2035. Op de schalen liggen zeven foto’s van een solitaire boom. Die boom houdt stand in tijden van klimaatverandering, maar wordt bedreigd door stijgend waterpeil. De klimaatschalen werden voor het eerst vertoond op onze jubileumbijeenkomst op 26 november 2021 en door Rob persoonlijk toegelicht.
28
#Gelderland2071
ruimte en landschap over vijftig jaar
29
ROB CHEVALLIER
DE STIKSTOFBOOM
Rob Chevallier is kunstenaar en woont en werkt in Arnhem
K
unst als verbinding tussen een schijnbaar zorgeloos verleden en maatschappelijke problemen van nu. Dat is het doel van de foto-objecten en installaties van de Arnhemse kunstenaar en fotograaf Rob Chevallier. Met materialen die hij in
kringloopwinkels opduikelt, creëert hij een rake kijk op klimaatverandering, natuurbehoud en overconsumptie.
Honderd foto’s van solitaire bomen in het Nederlandse landschap hangen in bladvormen op z’n kop aan uitlaatpijpen. De wereld staat op zijn kop als gevolg van de enorme stikstofuitstoot. De bomen zijn ook symbolen van hoop. De spiegels, die we onszelf kunnen voorhouden, zetten de wereld weer rechtop. Het kán goedkomen.
30
#Gelderland2071
ruimte en landschap over vijftig jaar
31
VRIEND & VIJAND Door klimaatverandering stijgt de zeespiegel en krijgen we te maken met extreme regenval. Hoogwaterperiodes nemen toe. De waterpassen symboliseren onze kans om de stijging in de komende jaren te beïnvloeden door technische aanpassingen én ons gedrag.
H E T L A AT S T E R E D M I D D E L Klimaatverandering kan leiden tot periodes van extreme droogte, zoals in 2018, 2019 en 2020. Een privévoorraadje water zou het laatste redmiddel kunnen zijn, mits je het hoofd boven water houdt.
32
#Gelderland2071
ruimte en landschap over vijftig jaar
33
THIJS FIJEN
Landbouw: probleem én oplossing voor biodiversiteitscrisis Thijs Fijen is universitair hoofddocent Plantenecologie en Natuurbeheer aan de Wageningen Universiteit
A 34
#Gelderland2071
l zolang ik me kan herinneren hoor ik dat land-
voor de crisis in de natuur. Landbouw heeft de natuur
bouw één van de grootste veroorzakers is van
nodig. Denk aan bestuiving van gewassen, natuurlijke
de achteruitgang van de biodiversiteit. Dat is
plaagbestrijding en vertering van gewasresten. De
misschien wel zo, maar ik bekijk dat graag optimistisch:
vraag waar ik in mijn onderzoek mee bezig ben is daar-
dan is landbouw dus ook de belangrijkste oplossing
om: hoe kunnen landbouw en natuur elkaar versterken?
ruimte en landschap over vijftig jaar
35
Diversiteit in het systeem: met overhoekjes, bloemen, bomenrijen, met akkers én weilanden, strokenteelt, voedselbossen en simpelweg meer verschillende gewassen.
natuur in plaats van ertegen in. Op die manier heeft
krachtig zijn: als het gebied weer geschikt is, komen
de stikstofdepositie minder effect op Natura 2000-
ze er vanzelf weer bovenop.
gebieden. Vanuit de Omgevingswet kan de overheid
Alleen, als we over vijftig jaar een provincie vol
(provincie of gemeente) een bufferzone aanwijzen
biodiversiteit willen, dan moeten we onmiddellijk
waarin alleen deze vormen van duurzame landbouw
beginnen met ons landbouwsysteem te verduurza-
zijn toegestaan. Er zijn voorzichtige bewegingen die
men. Initiatieven zijn er genoeg, zoals bijvoorbeeld
kant op, ook binnen Provincie Gelderland, maar de
Herenboeren, burgerboerderij De Patrijs, Land
implementatie moet wel gerealiseerd worden.
van Ons, Aardpeer en coöperatie Veld en Beek in Wageningen. De bal ligt echter bij de overheid,
Een Gelderland vol leven
voor een langetermijnvisie op financiering,
Misschien wel Gelderlands zeldzaamste soort is de
regelgeving en handhaving.
Landbouwgebied van sink naar source
te verbeteren voor insecten. In het voorjaar van 2021,
kleine heivlinder. Dit was halverwege de jaren vijftig
Op dit moment is het merendeel van de landbouwge-
slechts drie jaar na de start van het project, werd de
een vrij algemene soort in Gelderland, Utrecht en
Het kan: voedsel verbouwen terwijl we goed zijn
bieden een kale en gevaarlijke omgeving voor biodi-
boshommel aangetroffen – ooit vrij algemeen, sinds
Limburg. Nu komt ‘ie alleen nog sporadisch voor op
voor de natuur. Dus waar wachten we nog op?!
versiteit. We noemen dat een sink: bijna alle soorten
de jaren vijftig zeer zeldzaam en al veertien jaar hele-
het Kootwijkerzand. Als we niks doen aan de oorzaken
die zich in dat gebied proberen te vestigen, houden
maal niet meer aangetroffen.
(verzuring en beperkt beheer) zijn we deze soort kwijt
Kijktip van Thijs: VPRO Tegenlicht
en komt ‘ie nooit meer terug. En dat geldt voor meer
met natuurfilosoof Matthijs Schouten
diersoorten. Het positieve is dat veel diersoorten veer-
17 november 2017.
dat niet vol. Enkel de soorten die heel goed aangepast zijn aan deze eentonige omgeving overleven – veelal
Landbouw en natuur: hoe het samen kan
plaaginsecten.
Allereerst heeft de natuur een hogere grondwater-
In plaats daarvan zouden landbouwgebieden een bron
stand nodig. Door het te lage grondwaterpeil nu gaan
kunnen worden van biodiversiteit: een source. Dat
bijvoorbeeld veel bomen en struiken dood en komt
doe je door diversiteit in het systeem aan te brengen.
hoogveen droog te staan waarbij veel CO2 vrij komt.
Niet eindeloze monotone raaigrasvelden, maar meer
Deze verdroging komt bovenop de vermesting en
bloemen, overhoekjes en bomenrijen. Ook diversiteit
verzuring van de verhoogde stikstofdepositie. Met een
in landbouwsystemen hoort daarbij, zoals akkers én
hogere grondwaterstand kunnen de ecosystemen veel
weilanden, voedselbossen, strokenteelt en simpelweg
beter tegen een stootje van buitenaf. Het is niet het
meer verschillende gewassen. Ook daarmee creëer je
enige wat er moet gebeuren, maar het is wel een hele
diversiteit.
belangrijke stap. Een andere belangrijke stap is om rondom Natura
36
De natuur blijkt dan veerkrachtig te zijn. Een mooi
2000-gebieden een bufferzone aan te leggen met
voorbeeld daarvan is het project Boshommelland-
natuurinclusieve, duurzame, agro-ecologische of
schap in het Geuldal, waar boeren, gemeenten en
kringlooplandbouw. Hoe je het ook noemt, ze gaan
natuurorganisaties samenwerken om het landschap
uit van dezelfde principes, namelijk landbouw mét de
#Gelderland2071
ruimte en landschap over vijftig jaar
37
38
#Gelderland2071
LARA SIBBING
Naar een duurzaam en gezond voedselsysteem in Gelderland Lara Sibbing is zelfstandig beleidsmaker duurzame voedselsystemen en stond aan de wieg van het lokale voedselbeleid in Ede
I
k begon mijn studie met dierwetenschappen, omdat ik geïnteresseerd was in dieren en een bijdrage wilde leveren aan duurzame voedselproductie. Vervolgens verdiepte ik me in planten. Maar ik kwam er als snel achter dat het probleem bij het verduurzamen van ons voedselsysteem helemaal niet bij die dieren en planten ligt, maar bij de mensen. Zo kwam ik uiteindelijk
terecht bij de beleidskant om van daaruit bij te dragen aan betere voedselsystemen.
40
#Gelderland2071
ruimte en landschap over vijftig jaar
41
42
Naast de koelkast
Het risico van een integraal systeem
“Maar we willen niet bij mensen naast de koelkast
Maar dan zijn we er nog niet. Want als je je bezig
gaan staan”, klinkt het al snel als het gaat over voed-
houdt met een systeem kan dat ook enorm tegenwer-
selbeleid. Alsof de overheid nog helemaal niet ingrijpt
ken en vertragen. Dat zien we in Nederland veel ge-
op wat, hoe en waar we eten. Dat is een illusie, want
beuren. Want wat gebeurt er als je het hebt over een
de overheid stuurt al heel lang en ook vergaand op
systeem waarin alles met alles te maken heeft? Dan
wat we eten. Er zijn talloze regels, beleidsmaatregelen
krijgen politici en beleidsmakers de mogelijkheid zich
en wetten die dat beïnvloeden, zoals het landbouwbe-
daarachter te verschuilen. Ze zeggen: ‘we doen alles,
leid, subsidieregelingen, horecawetgeving, voedsel-
we laten iedereen meepraten, we zetten alles op deze
veiligheidswetgeving en btw-regelingen.
agenda’ en dat noemen ze dan systeembeleid. Maar
Niet naast de koelkast willen gaan staan is dus geen
vervolgens vergeten ze – al dan niet bewust – om de
valide argument, omdat de overheid in de hele
moeilijke keuzes te maken.
voedselketen allang beïnvloedt wat er überhaupt in
Een voedselsysteembeleid is dus pas af als er duide-
die koelkast terechtkomt. De echte vraag is wát je als
lijke keuzes in worden gemaakt die zijn gebaseerd op
overheid naast die koelkast doet.
concrete, resultaatgerichte doelen.
Overheid als partner in de voedseltransitie
Harde en zachte beleidsinstrumenten
Lokale en duurzame initiatieven voor de voedsel-
Daarnaast is het belangrijk om niet alleen de doelen,
transitie springen de laatste jaren als paddenstoelen uit de grond, vooral door de inzet van particuliere
Als je voorlichting en convenanten combineert met financiële prikkels en wet- en regelgeving, wordt je beleid al snel een stuk effectiever.
voor onbewerkte producten als aanvulling op alle
Gezocht: politici met lef
goede zachte instrumenten die nu al ingezet worden.
Ten slotte moeten we niet alleen innoveren in de
Dat dit goed werkt zie je bijvoorbeeld bij anti-rook-
voedselketen, via bijvoorbeeld mooie startups, maar
beleid, waar de overheid ook een combinatie van
ook in het beleid en onze wet- en regelgeving. Laten
maar ook de middelen, de beleidsinstrumenten, te
instrumenten gebruikt. Dus én voorlichting én hulp-
we ook challenges, calls en dragon dens in het leven
beschrijven. Daarvoor is het belangrijk om een goede
programma’s voor stoppers én hoge accijnzen én het
roepen voor innovatieve juristen en beleidsmakers
enthousiastelingen. De overheid speelt meestal geen
mix van instrumenten te gebruiken, met zowel zachte
verbieden van roken op bepaalde plekken.
die eens níet een nieuw product in de markt zetten,
of nauwelijks een rol.
als harde instrumenten.
Mijn missie is dat de overheid in Gelderland een
Tot op heden kiezen overheden in Nederland vooral
Het inzetten van deze instrumenten is bovendien een
transitie belemmert. Aan deze beleids- en bestuurs-
volwaardige partner wordt voor de voedseltransitie
zogeheten ‘zachte’ instrumenten, zoals convenanten
taak van álle overheden: van het rijk, de provincies,
kant is nog zoveel te winnen.
en dat die overheid stevig beleid voert gericht op
en voorlichtingscampagnes. Daar is niks mis mee,
én de gemeentes. Een ministerie kan bijvoorbeeld
Om dit alles in 2071 te bereiken hebben we nu politici
gezonde en duurzame voedselsystemen. Ze doen
maar die hebben vaak beperkt effect. Als je echter
de drank- en horecawetgeving aanpassen zodat het
met lef nodig. Politici met een langetermijnvisie, die
dat door niet naar aparte onderdelen te kijken,
combineert met harde instrumenten, zoals financiële
gemakkelijker wordt om fastfoodketens te weren in
concrete doelen opstellen en daar de bijbehorende
bijvoorbeeld alleen naar landbouw of alleen naar
prikkels en wet- en regelgeving, kan je beleid al snel
de stad, en de gemeentes zouden in hun Algemene
instrumenten aan koppelen. Dus, politici met lef: aan
voedsel, maar de hele keten van boer tot bord als een
een stuk effectiever worden. Ik hoop dus op zaken als
Plaatselijke Verordening (APV) kunnen opnemen dat
de slag!
integraal geheel te bezien. Alleen op die manier kun je
een suikertaks, taks op dierlijke eiwitten, strengere
nieuwe fastfoodketens zich niet binnen vijfhonderd
tot een volwaardig voedselsysteembeleid komen.
regelgeving voor reclames en lagere btw-tarieven
meter van een middelbare school mogen vestigen.
#Gelderland2071
maar een artikel in een wet ontdekken dat de voedsel-
ruimte en landschap over vijftig jaar
43
ARIANNE VAN DER WAL
Inspelen op onbewuste motieven Duurzaam gedrag bevorderen met kennis van het brein Arianne van der Wal is sociaal psycholoog en promoveerde in 2018 op het evolutionaire brein en duurzaam gedrag. Zij werkt bij TNO Energietransitie Studies, waar ze onderzoek doet naar burgerparticipatie en energiearmoede. Ze werkt graag samen met gemeentes en provincies om tot toepasbare oplossingen te komen voor duurzaamheidsvraagstukken.
H
oe beweeg je mensen tot duurzaam gedrag?
De evolutionaire psychologie heeft laten zien dat gedrag
Kennis over wat wel en niet duurzaam is, is
van mensen vaak voortkomt uit het evolutionaire brein.
steeds breder bekend. Toch is dit lang niet
Mensen zijn van nature gericht op eigenbelang en het
altijd voldoende om mensen tot gedrags-
hier en nu, wat haaks staat op de milieuproblematiek.
verandering te bewegen.
Dan heb je het immers over het algemeen belang en toekomstige gevolgen.
44
#Gelderland2071
ruimte en landschap over vijftig jaar
45
Ik heb onderzocht hoe we dit evolutionaire brein
aan het winnen van prijzen, het positieve gevoel beter
Wat bleek? De deelnemers in de competitiegroep
Vervolgens zoomde ik in op verdere kenmerken van de
kunnen gebruiken voor het stimuleren van duurzaam
te zijn dan anderen bij het leveren van een goede pres-
waren meer bereid om een herbruikbare kop aan te
deelnemers. Daarbij bleek het positieve effect van
gedrag. Het kan zelfs goed werken, omdat dit gedrag
tatie, maar ook gewoon het feit dat het leuk kan zijn om
schaffen dan mensen in de controlegroep.
voortkomt uit onbewuste motieven en dus bijna als
deel te nemen aan een competitie.
‘vanzelf’ gaat. Hieronder beschrijf ik vier onbewuste
Er zijn verschillende voorbeelden van duurzame
motieven voor gedrag, die voortkomen uit ons evoluti-
competities, zoals de CO2-fit app, waarin mensen met
onaire brein. Ik heb onderzocht of het mogelijk is deze
elkaar kunnen strijden wie het meeste CO2 bespaart,
(pro-socialen) bleek het effect van competitie minder
onbewuste motieven op zo’n manier te activeren dat
en het klimaatstraatfeest, waarin straten concurreren
groot; zij waren bij het initiatief tot recycling bijna net
mensen daardoor juist duurzaam gedrag gaan verto-
de meest milieuvriendelijke straat van Nederland te
nen. Het antwoord is een duidelijk ja.
zijn. Werken dergelijke initiatieven daadwerkelijk om gedrag te beïnvloeden? Gaan mensen zich er duurza-
competitie op duurzaam gedrag voornamelijk zichtbaar bij mensen die meer dan anderen gericht zijn op
Bereidheid tot aanschaf herbruikbare kop (schaal 1-5)
het eigen belang (zogenaamd pro-zelven). Bij mensen die meer dan anderen gericht zijn op het sociale belang
zo gemotiveerd om een herbruikbare beker te kopen.
3,5
Dit is een belangrijke constatering: competitie is dus een bruikbare strategie om mensen te stimuleren tot
3
Motief 1: Eigenbelang
mer van gedragen? Dat blijkt inderdaad zo te zijn. Ster-
Mensen zijn van nature gericht op het eigen belang en
ker nog, hoe meer mensen zijn gericht op eigenbelang,
dat van hun naasten. Evolutionair gezien is dat logisch,
hoe beter een duurzame competitie werkt.
2,5
te laten voortbestaan. Wil je mensen tot duurzaam
Kampioen recyclen
2
gedrag bewegen, benadruk dan de relevantie van dat
Bij koffiebar Doppio op het terrein van de Vrije
gedrag voor het eigenbelang.
Universiteit in Amsterdam werden klanten
Ik onderzocht de effecten van een competitie op
opgeroepen een eigen beker te kopen om de
duurzaam gedrag, omdat competitie uitkomsten kan
hoeveelheid afval te verminderen. De deelnemers
opleveren voor het eigen belang. Denk bijvoorbeeld
kregen één van deze twee teksten te zien:
duurzaam gedrag en dan met name voor de mensen die meer gericht zijn op het eigen belang en normaliter veel minder duurzaam zijn.
omdat natuurlijk selectie als doel heeft de eigen genen Competitie
Controleconditie
Doppio Espresso VU has started a competition to
Doppio Espresso VU has started an initiative
foster sustainable behavior.
to foster sustainable behavior.
The goal of the competition is to make customers
The goal of the initiative is to make customers
compete to reduce most waste by bringing their
reduce waste by stimulating them to bring their
own reusable coffee cups.
own reusable coffee cups.
Each week Doppio will announce the winner of
Each week Doppio will announce how much
the competition.
waste is reduced in total.
Een vergelijkbare situatie ontstond bij een initiatief om biologische groenten bij studenten onder de aandacht te brengen. De ene groep studenten ontving een informatieve mail over de te bestellen groentebox,
Bereidheid tot aanschaf herbruikbare kop (schaal 1-5) Pro-zelf
Competitieconditie
Controle
Pro-sociaal
de andere groep ontving een competitieve mail. De competitief getinte mail leidde tot meer interesse onder de studenten.
En verder…. 3,5
Het leuke was dat bij de studenten in de competitiegroep ook ander sociaal gedrag toenam. Zo zagen we hogere donaties aan het Wereldnatuurfonds en meer
3
afvalscheiding van papier in het onderzoekslab. 2,5
Motief 2 – status Evolutionair gezien verhoogt meer status de overle-
2 Competitie
Controle
vingskansen, omdat het seksuele partners aantrekt en de kans op nakomelingen vergroot. Als duurzaamheid
46
#Gelderland2071
ruimte en landschap over vijftig jaar
47
een statussymbool is, zal dat mensen dus onbewust
Door deze boodschap van ‘morgen’ aan ‘vandaag’
stimuleren om daarnaar te streven. Geef mensen de
te verbinden, wordt duurzaamheid relevant voor nu.
mogelijkheid om hun duurzame gedrag publiekelijk
Duurzaam gedrag zou dan ook bevordert kunnen
te vertonen, dan zal dat de bereidheid tot dit gedrag
worden door de directe opbrengsten er van te bena-
vergroten.
drukken. Dit maakt vooral in tijden van onzekerheid een
Tesla en Marqt spelen hier op in. Hun duurzame
groot verschil in de keuzes die mensen maken.
In onzekere tijden vertonen mensen minder duurzaam gedrag. Benadruk daarom ook directe positieve gevolgen van duurzame keuzes.
producten zijn luxueus en kunnen daarom worden
48
gezien als statussymbool, wat mensen duidelijk graag
Effecten van onzekerheid
In een vervolgstudie keek ik naar de reactie op
kozen mensen voor de duurzame optie als de directe
laten zien aan anderen.
In onzekere tijden weet je niet wat de toekomst brengt.
advertenties die de directe opbrengst van duurzame
opbrengsten daarvan werden benadrukt. Maar als
Voorbeelden zijn terroristische aanslagen, economi-
producten naar voren brengen en advertenties die
vooral de toekomstige positieve gevolgen werden
De paradox van “green to be seen”
sche crisis en natuurlijk de huidige pandemie. Onze-
vooral toekomstige opbrengsten benadrukken.
benadrukt, kozen mensen in onzekere tijden voor het
Dit statusmotief - duurzaam doen om gezien te worden
kerheid heeft gevolgen voor het gedrag van mensen:
Voor twee producten, een ledlamp en duurzaam
reguliere product.
- heeft ook een mogelijk negatief effect. Dat onderzocht
ze worden meer gericht op directe opbrengsten van
gevangen vis, stelden we verschillende teksten op:
Anders gezegd: het benadrukken van de directe
ik bij de twee duurzame supermarkten EkoPlaza en
hun gedrag en niet zozeer op de toekomstige gevolgen
één gericht op directe positieve gevolgen en één
opbrengsten van de duurzame producten zorgde
Marqt, waarbij Marqt een duidelijk luxueuzere én
ervan. Terwijl juist duurzaamheid is gerelateerd aan de
gericht op toekomstige positieve gevolgen.
ervoor dat mensen in een onzekere situatie deze
duurdere uitstraling heeft dan EkoPlaza.
toekomst op langere termijn. Dat betekent dat mensen
De advertenties hieronder lieten we zien in zekere én
producten net zo waardeerden als mensen in een
Het publiekelijk vertoon maten we aan de hand van het
in onzekere tijden minder duurzaam gedrag tonen.
onzekere situaties. Wat bleek? Ook in onzekere tijden
niet-onzekere situatie.
percentage klanten dat een plastic tasje kocht. Bij Marqt
Uit mijn onderzoek bleek dat mensen over het
kocht 21 procent van de klanten een plastic tasje, terwijl
algemeen best bereid waren om wat meer geld te
slechts twee procent van de klanten van EkoPlaza dit
betalen voor een duurzaam product, zoals gerecycled
deed.
printpapier. Maar in een onzekere conditie verdween
Status kan dus zeker een motief zijn om duurzame
die bereidheid. Dit bleek ook het geval bij fairtrade
boodschappen te doen, maar dit is een extrinsieke mo-
kaarsen en spijkerbroeken van biologisch katoen.
tivatie. Dat kan dus leiden tot het effect dat mensen zon-
Dit verschil bestaat niet bij het conventionele product.
der met hun ogen te knipperen een plastic tasje kopen
Mensen wilden in zowel zekere als onzekere tijden
om hun duurzame boodschappen in mee te nemen.
hetzelfde bedrag betalen voor dit product.
Motief 3: gericht op hier en nu
Ledlampen en duurzame vis
Evolutionair gezien is de mens er vanwege natuurlijke
Onzekere tijden zullen er altijd zijn. We kunnen ons
selectie – de primaire noodzaak om te overleven - in
niet veroorloven om duurzaam gedrag in onzekere
eerste instantie op gericht om het hier en nu te maxi-
tijden dan maar op te schorten. Is het mogelijk om
maliseren. Veel informatie over duurzaamheid gaat
het negatieve effect van onzekerheid op duurzaam
over gevolgen op langere termijn.
gedrag voorkomen?
#Gelderland2071
Directe opbrengsten van duurzame producten
Toekomstige opbrengsten van duurzame producten
ruimte en landschap over vijftig jaar
49
Terroristische aanslag Twee weken na de terroristische aanslagen in Brussel (2016) deed ik een onderzoek bij een actie van het Wereld Natuur Fonds. Op het treinstation in Brussel gingen we donaties werven voor schone lucht. Er waren twee versies: “Geef om uw huidige gezondheid” en “Geef om uw toekomstige gezondheid”. Bij het benadrukken van de directe opbrengsten van de acties van het WNF doneerden mensen meer geld dan wanneer de toekomstige opbrengsten werden benadrukt.
Motief 4: mensen houden van natuur Onze voorouders waren sterk afhankelijk van de natuur. Mogelijk is dat wat evolutionair heeft geleid tot een affectieve en cognitieve waardering voor de natuurlijke wereld. Mensen houden van de natuur! voor een bedrag in de toekomst kiezen en dus meer Ik keek naar het effect van natuur ten opzichte van stad
toekomstgerichte beslissingen nemen dan de mensen
op de mate waarin mensen toekomstgerichte beslis-
die in de stad zijn.
singen namen. Dat deed ik in Amsterdam. Deelnemers aan het onderzoek maakten een korte wandeling van
Conclusie
vijf minuten. De ene helft van de onderzochte groep
Mijn onderzoek leidt tot vier specifieke aanbevelingen
wandelde aan de Zuidas, een hoogstedelijke omgeving.
voor het promoten van duurzaam gedrag waarbij
De andere helft van de deelnemers wandelde in het
gebruik wordt gemaakt van menselijke evolutionaire
Amsterdamse bos. Na de wandeling van vijf minuten
motieven.
kregen zij de vraag of zij liever nu meteen 100 euro
1. Creëer een competitie waarin mensen kunnen
ontvingen of een groter bedrag over negentig dagen.
Mensen in de natuur nemen meer toekomstgerichte beslissingen dan mensen in de stad.
50
#Gelderland2071
strijden de meest duurzame persoon te zijn 2. Geef mensen de mogelijkheid hun duurzaamheid
Bij de deelnemers die in de natuur hadden gewandeld, gaf zeventig procent al bij 120 euro aan dat ze daar wel
publiekelijk te tonen 3. B enadruk de directe opbrengsten van duurzaam-
negentig dagen op wilden wachten. Bij de deelnemers
heid, met name in tijden van onzekerheid
die aan de Zuidas hadden gewandeld, was dat pas bij
4. Stel mensen bloot aan de natuur tijdens het
140 euro. Dit laat zien dat mensen in de natuur eerder
verkopen en promoten van duurzaamheid ruimte en landschap over vijftig jaar
51
DIRK VAN UITERT
Overheden en bedrijven zullen niet voorop lopen. Acties van burgers zullen onverkort nodig blijven, als kiezer en als consument.
We blijven nodig Dirk van Uitert is voorzitter van Natuur en Milieu Gelderland
1971
was het jaar van ‘Grenzen aan de Groei’,
eeuw bepaald niet op initiatief van bedrijfsleven
Toch is de politiek in de 33
het rapport van de Club van Rome. Het
en overheden tot stand kwamen. De meeste van
jaren sinds dat artikel he-
was ook het jaar waarin voor het eerste sprake was van
die maatregelen zijn juist zwaar bevochten door
laas in gebreke gebleven
een nationaal milieubeleid.
organisaties als Natuur en Milieu Gelderland en de
waar het om die inkrim-
Niet helemaal toevallig dus dat de voorganger van
vele collega-organisaties en burgerinitiatieven.
ping gaat. Het recente
Natuur en Milieu Gelderland in 1971 het licht zag en
Ook de afgezwakte slotverklaring van klimaatconfe-
regeerakkoord lijkt daar
dat we in 2021 ons vijftigjarig bestaan vierden.
rentie COP26 in november toonde aan dat overheden
weliswaar stappen in te
De vraag is natuurlijk of vieren wel de juiste term is.
niet voorop zullen lopen. Acties en activiteiten van
zetten. De vraag blijft of dat
De alarmerende voorspellingen van de Club van
burgers, als kiezer en consument, zullen onverkort
voldoende zoden aan de dijk gaat zetten.
Rome zijn immers uitgekomen en dat lijkt mij
nodig blijven.
geen aanleiding voor een feest.
52
niet aan “bla bla bla” (zoals Greta Thunberg treffend Gelukkig is er ook veel goeds te melden, zoals het
samenvatte) maar aan “actie, actie, actie” (een net
Ik moest denken aan het artikel uit de Trouw van 8
platform Natuurinclusieve Landbouw waarin een
zo treffend citaat van Mark Rutte).
Het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat vierde
december 1988 dat recent op sociale media circuleerde.
breed samengesteld palet van organisaties, inclusief
Laten we als Natuur en Milieu Gelderland ook de
vijftig jaar milieubeleid in oktober 2021 met een
De kop “VVD waarschuwt boeren” is veelbelovend en
de provincie Gelderland, onder aanvoering van Natuur
komende decennia proactief aan de slag blijven.
symposium. Na dat symposium moest ik concluderen
dat geldt nog meer voor de subkop “Inkrimpen
en Milieu Gelderland de verbinding maakt tussen duur-
De afgelopen vijftig jaar hebben laten zien dat we
dat genomen milieumaatregelen in de afgelopen halve
veestapel nodig als technische maatregelen falen”.
zame landbouw, natuur en cultuurlandschap. We doen
daar goed en succesvol in zijn.
#Gelderland2071
ruimte en landschap over vijftig jaar
53
We zijn bezig een systeemfout te maken. We geven de natuur op ten behoeve van de economie. Daar word ik soms wel een beetje chagrijnig van
over landbouw
Inhoud
Luisteren?
3
Voorwoord
28
Kringloop-klimaat-kunst
overPetra Souwerbren klimaat
Bezorgd. Optimistisch. Gemotiveerd. Eerlijk. Rob Chevallier
Dit is mijn oproep
Luister naar deze jongeren te zeggen hebben. 34 watLandbouw: probleem én oplossing
Nando Habraken
Via de QR-codes vind een compilatie van de webinars ThijsjeFijen
4 7
Lessen uit het verleden:
gezond voedselsysteem
Natuurinclusief sanne vanGelderland leeuwen
44
Inspelen op onbewuste motieven
52
Wij blijven nodig