Verslag inspiratiereis Bratislava 11-12 september 2025 def

Inspiratiereis Mobiliteit en OVknooppunten Bratislava 11 & 12 September 2025

Bezoek aan Nivy busstation

INSPIRATIEREIS MOBILITEIT EN OV-KNOOPPUNTEN BRATISLAVA

1

Introductie Onder de noemer ‘Eindhoven Internationale Knoop XL’ ondergaat het hele stationsgebied van Eindhoven de komende jaren een gedaanteverwisseling. De ambitie van het programma Eindhoven Internationale Knoop XL is om de Eindhovense identiteit van technologie, design en kennis te verbinden aan het gebied. De omgeving rond het station moet hét visitekaartje worden van Brainport Eindhoven en Brabant (www.knoopxl.nl). Binnen het programma worden diverse projecten voorbereid, waaronder het uitbreiden van het aantal sporen op het station Eindhoven Centraal en de aanleg van een ondergronds busstation, om meer ruimte te creëren voor verdichting van de stationsknoop. Overal in Europa (en wereldwijd) vindt planvorming plaats waarbij vervoersknooppunten een integraal onderdeel zijn van de stedelijke ontwikkeling. Deze zogeheten Transit Oriented Development (ToD) is belangrijk om ervoor te zorgen dat steden zich economisch, cultureel en sociaal kunnen ontwikkelen, er voldoende woningen kunnen worden gebouwd om de groei op te vangen en om de bereikbaarheid en leefbaarheid te kunnen waarborgen. Vandaar dat de verstedelijking zich dus sterk rond bestaande openbaar vervoerknooppunten concentreert. In Nederland vindt dit vrijwel overal plaats, waaronder in Utrecht, Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Breda, Tilburg en Eindhoven.

Specifiek met betrekking tot het faciliteren van het stedelijk en regionaal busvervoer heeft de gemeente Eindhoven interesse in voorbeelden waarbij busstations worden vernieuwd of verbouwd. Op 11 en 12 september 2025 heeft de raadscommissie van KnoopXL een bezoek gebracht aan Bratislava om te leren van hun ontwikkelingen op het gebied van ondergrondse busstations en stedelijke vernieuwing. In het najaar van 2021 is in Bratislava een geheel nieuw regionaal/internationaal busstation is gebouwd onder een winkelcentrum: Nivy Centrum 1.

1

Nivy mall – stores, buses, a food market and a green roof

INSPIRATIEREIS MOBILITEIT EN OV-KNOOPPUNTEN BRATISLAVA

2

Bratislava en Nivy Bratislava (475.000 inwoners) is de hoofdstad van Slowakije (5 miljoen inwoners). De stad ligt in het westen van het land, niet ver van Wenen en Oostenrijk. De stad heette voorheen Pressburg (Prešporok), was lange tijd onderdeel van Oostenrijk-Hongarije en werd na de Eerste Wereldoorlog onderdeel van Tsjecho-Slowakije. In 1993 werd Bratislava hoofdstad van Slowakije, dat lid is van de Europese Unie en sinds 2009 de Euro als betaalmiddel kent. De stad Bratislava is sterk in ontwikkeling. De stad bestaat feitelijk uit 3 delen: een historische binnenstad, de communistische uitbreidingswijken en de nieuwe stad vanaf het begin van dit millennium. Het historische stadshart is vrij traditioneel en de groei van de stad vindt juist buiten het historische stadshart plaats, waaronder in de wijk Mlynské Nivy (Nivy betekent ‘uiterwaarden’ of ‘graslanden’). Hier vindt verdichting van de stad plaats, rond het Nivy Centrum. Nivy is een multifunctioneel gebouw, bestaande uit een internationaal busstation, foodcourt, winkelcentrum en markt. Het gebouw werd geopend op 30 september 2021. Tot het complex behoort ook de Nivy Tower, een kantoorgebouw van 125 meter dat tot 2022 het hoogste gebouw van Slowakije was. Het Nivy busstation is ondergronds en vervult een belangrijke functie in het regionale, nationale en internationale busvervoer.

Het gehele plan is gerealiseerd door investeringsmaatschappij HB Reavis, een van oorsprong Slowaaks bedrijf. Het bedrijf begon als een lokale vastgoedontwikkelaar en groeide uit tot een internationale speler met projecten in onder andere het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Polen en Hongarije.

Bratislava aan de Donau met de locatie van Nivy Station (blauwe cirkel) INSPIRATIEREIS MOBILITEIT EN OV-KNOOPPUNTEN BRATISLAVA

3

Het stedelijk openbaar vervoer in Bratislava is in handen van het gemeentelijk vervoerbedrijf Dopravný podnik Bratislava en omvat bussen, trams en trolleybussen. Sinds de jaren ’80 van de vorige eeuw is het openbaar vervoer in Bratislava enorm in belang afgenomen ten faveure van individueel autoverkeer. Dit is een trend die in vele steden uit zich ontwikkelende landen is waar te nemen. Met de bouw van het Nivy station en andere mobiliteitsingrepen probeert men het tij te keren en momenteel is de modal split van het openbaar vervoer naar schatting ongeveer 50%, alhoewel zeer accurate gegevens niet voorhanden zijn 2. Het Nivy Station is een multifunctioneel gebouw, met op het dak een “groen dak” waarop allerlei activiteiten worden georganiseerd 3

Modernisering in de wijk Mlynské Nivy met links Nivy Station

2

https://www.researchgate.net/publication/335891496_Modelling_of_Capacity_and_Public_Transport_Modal_Split_for _New_City_Centre_in_Bratislava 3 Green roof on the roof of Nivy, in the middle of Bratislava | Floodplains INSPIRATIEREIS MOBILITEIT EN OV-KNOOPPUNTEN BRATISLAVA

4

Deelnemers De deelnemersgroep bestond uit leden van de raadscommissie en wethouder voor de Knoop XL en enkele ambtelijke vertegenwoordigers plus vertegenwoordiging van Eindhovens Dagblad. De deelnemerslijst is onderstaand weergegeven. Organisatie Eindhoven Raadscommissie Knoop XL

Eindhoven Bestuurlijk Eindhoven Ambtelijk Eindhovens Dagblad GUICK

Naam deelnemer Patrick van Tuijn (PvdA), plv vz Niels Groot (CDA), lid Lex Janssen (VVD), lid Robin Brokmann (Volt), lid Henk Hulshuizen (OAHvE), lid Damian Dassen (LPF), lid Ruud van Acquoij (50PLUS), lid Annelies Becker (D66), lid Tieke Veuskens, raadsadviseur Myrthe van Mil, raadsadviseur Stijn Steenbakkers (CDA), wethouder Brainport, Onderwijs, KnoopXL en Eindhoven-Noordwest Frank van Swol, programmadirecteur PSM Robbert de Mug, programmanager PSM Dunja Hendrix, bestuursadviseur Mark Wijdeven, pers Don Guikink, organisator

Deelnemers inspiratiebezoek INSPIRATIEREIS MOBILITEIT EN OV-KNOOPPUNTEN BRATISLAVA

5

Economie,

Programma Het programma is in nauw overleg met de gemeente Eindhoven en de contacten in Bratislava opgesteld. Ook zijn vertegenwoordigers van de Nederlandse Ambassade bij programmaonderdelen aanwezig geweest.

Donderdag 11 september 2025 •

Ochend: reizen naar Bratislava

•

Middag: Ontmoeting en interactie met vertegenwoordigers van de stad Bratislava: o

Ms Lenka Antalová Plavuchová, Deputy Mayor (wethouder)

o

Mr Peter Netri, Mobility Expert

o

Ms Martina Cíferská, Project Manager for Mobility

o

Ms Veronika Štefániková, International Relations Officer

Zij hebben introducties verzorgen over mobiliteit en stedelijke ontwikkeling in Bratislava en details verstrekken over de totstandkoming van het Nivy Station. Specifieke informatie is op vrijdagochtend door de projectontwikkelaars gedeeld. •

Avond: Receptie en diner op uitnodiging van de Nederlandse ambassadeur in Bratislava, de heer Jules Gerzon. Hierbij waren ook de wethouder uit Bratislava en vertegenwoordigers van de stad en HB Reavis uitgenodigd.

Vrijdag 12 september 2025 •

Ochtend: Ontmoeting met HB Reavis (de investeerder) over de totstandkoming van het Nivy centrum en busstation, inclusief een uitgebreide rondleiding door onder andere: o

Mr René Popik, Partner

o

Jan Harom, Property Director Nivy centrum, en

o o

•

Mr Matúš Lipták, Chief Operating Officer Peter Gežík, Development Manager

Middag: site visit in Bratislava met de fiets (saillant detail: witte deelfietsen van “Nationaal Park de Hoge Veluwe”), onder begeleiding van Mr Peter Netri, mobiliteitsexpert van de stad Bratislava.

•

Avond: terugreizen naar Nederland

INSPIRATIEREIS MOBILITEIT EN OV-KNOOPPUNTEN BRATISLAVA

6

Resultaten Het presentatiemateriaal is als losse bijlage bij dit verslag gevoegd. Er was tijdens alle ontmoetingen zeer levendige interactie tussen alle betrokken partijen en de Eindhovense delegatie. Er zijn heel veel vragen gesteld en antwoorden geformuleerd en bediscussieerd. Dit is niet allemaal genotuleerd, deelnemers hebben zelf ook aantekeningen van bevindingen gemaakt en zullen deze ook zelf indien nodig inbrengen en/of terugkoppelen met hun fractie en collega’s. Onderstaand is een aantal algemene bevindingen en informatie samengevat. Dit is een interpretatie van de auteur en geen afgestemde conclusie namens de raadscommissie of anderszins.

Ontwikkeling Nivy Station De ontwikkeling van het Nivy Station is op zich een interessante vertelling, waarin de stedelijke autoriteiten in Bratislava en de investeerder HB Reavis in eerste instantie helemaal niet samenwerkten. Het is in ieder geval belangrijk om de ontwikkeling in de juiste tijdlijn en tijdgeest te plaatsen. Tot eind jaren ’80 was Slowakije (toen nog Tsjechoslowakije geheten) een communistisch land achter het IJzeren Gordijn. Privé bezit was er nauwelijks (onder de bevolking), en de kwaliteit van dienstverlening en openbare ruimte was totaal anders dan wij nu gewend zijn (in het Westen). Samenwerkingsvormen tussen overheid en bedrijfsleven, zoals wij die bijvoorbeeld in Nederland al lang kennen, zijn in Slowakije pas later ontdekt.

1983

Ingebruikname oude busstation

In 1993 werd Bratislava hoofdstad van Slowakije en startte de economische ontwikkeling (langzaam). Bedrijven probeerden in de stad een voet aan de grond te krijgen, maar de (sterk verouderde) overheidsinstellingen waren ook toen nog vrij lang een dominante factor in besluitvorming. Dus toen de planvorming voor modernisering van het oude busstation van start ging (in de periode 2000 - 2005), was er nog geen volwassen samenwerking in de beroemde ‘triple helix’ (overheid – bedrijfsleven - kennisinstellingen), om nog maar de te zwijgen over burgerparticipatie.

INSPIRATIEREIS MOBILITEIT EN OV-KNOOPPUNTEN BRATISLAVA

7

2007

HB Reavis koopt busbedrijf en station op

HB Reavis, in 1993 opgericht in Bratislava, heeft rond 2007 het oude busstation opgekocht (feitelijk doordat de toenmalige busmaatschappij geprivatiseerd werd), om het te gaan moderniseren en er een winkelcentrum te gaan bouwen. Vanaf dat moment is de stad Bratislava nauwelijks bij de planvorming van het nieuwe centrum betrokken geweest, anders dan deze te toetsen aan het masterplan. Aangezien het masterplan heel erg vaag omschreven was, had de stad dus weinig invloed (ook niet financieel) op de ontwikkeling. Het stadsbestuur van die tijd was niet betrokken bij strategische planvorming en had daar (volgens het huidige bestuur) ook weinig interesse in. Het (grote) nadeel daarvan was dat er dus ook geen visie op de stedelijke ontwikkeling was waarin het nieuwe station een rol van betekenis zou kunnen hebben. Het verderop gelegen treinstation was (en is nog steeds) niet goed verbonden met het busstation.

2017

Sluiting oude busstation (na 34 jaar) Tijdelijk busstation in gebruik

Tussen 2017 en 2021 (dus deels tijdens de coronapandemie) is het nieuwe Nivy centrum gebouwd door HB Reavis. Dit betrof niet alleen het winkelcentrum (de belangrijkste bron van inkomsten), maar ook het ondergrondse busstation, parkeren en omliggende weginfrastructuur.

INSPIRATIEREIS MOBILITEIT EN OV-KNOOPPUNTEN BRATISLAVA

8

2017 2021

Bouw van het Nivy winkelcentrum & Ondergronds busstation

Het Nivy centrum is sinds de opening snel uitgegroeid tot een bestemming van grote economische betekenis. Nivy is het grootste en meest moderne winkelcentrum van het land.

INSPIRATIEREIS MOBILITEIT EN OV-KNOOPPUNTEN BRATISLAVA

9

Nivy busstation Het nieuwe busstation bevindt zich op -1, met een passagiersingang vanuit het winkelcentrum. Oorspronkelijk betrof het een oppervlakte van ruim 31.000 m2 met zo’n 20 platforms en een complete busremise in een. Zonder de financiële details te hebben gezien, wordt geconcludeerd dat de uitgebreide ondergrondse bus voorzieningen zich op ‘dure grond’ bevinden. Volgens de investeerders heeft de bouw van het busstation zo’n 100 miljoen euro gekost, deze getallen zijn niet nader te verifiëren en is lastig te vergelijken met Eindhoven, vanwege het verschil in prijsniveau en het feit dat deze investering ruim 8 jaar geleden is gedaan. In ieder geval heeft de stad niet financieel bijgedragen aan het station of de direct aangrenzende bovengrondse infrastructuur.

2021 (sep)

Opening van Nivy station

Het was de bedoeling om het busstation de uitstraling van een luchthaven te geven. Naast de verplichte installaties voor (brand)veiligheid en luchtkwaliteit is er specifiek aandacht besteed aan wachtruimtes, lcd informatiepanelen, rust- en wachtruimtes voor chauffeurs (met daglicht), lockers en ticket counters. Een bezoek aan het station zelf leert dat dit eerlijkheidshalve best goed gelukt is. Er is niet bezuinigd op materialen en beplanting (buiten) en de beleving van het busstation is tamelijk modern te noemen. In elk geval beter dan sommige busstations elders in Oost-Europa, maar ook in Nederland.

Doorkijk vanuit het winkelcentrum naar het busplatform (foto van 27 augustus 2025)

INSPIRATIEREIS MOBILITEIT EN OV-KNOOPPUNTEN BRATISLAVA

10

Ten tijde van de opening van Nivy Station was HB Reavis dus ontwikkelaar van het gebouw, exploitant van de dienstverlening (inclusief het busstation) en eigenaar van Slovak Lines (de grootste lange afstandsvervoerder). Dit was uit bedrijfseconomisch oogpunt waarschijnlijk een goed idee, ware het niet dat Europese wetgeving vereist dat het openbaar vervoer als markt moet functioneren met een vervoersautoriteit, een vervoerder en overige stakeholders.

2021 (nov)

Slovak Lines verliest de OV concessie aan Arriva

Uit gesprekken met experts uit de stad Bratislava kwam naar voren dat het verschil tussen de aanbiedingen van Slovak Lines en Arriva klein waren, maar dat de vervoersautoriteit toch voor de “economisch meest voordelige aanbieding” moest (of wilde) gaan. En zo verloor Slovak lines de concessie en daarmee werd een belangrijke pijler onder het businessmodel van Nivy geslagen. Het zal mogelijk niet het 1 op 1 gevolg zijn, maar er is overduidelijk verband tussen die beslissing en de verbouwing (lees: verkleining) van het busstation. In plaats van vervoerder (“KLM”) werd HB Reavis alleen exploitant van het busstation (“Schiphol”). Door een entry-fee van 8 euro per bus te heffen moesten de kosten worden gecompenseerd, met als gevolg dat bussen nu lang niet altijd bij Nivy halteren. Er zijn namelijk andere plekken in de stad waar reizigers kunnen overstappen van de lange afstandsbussen op het stedelijk vervoer (bus of tram), waarmee de inrijd-heffing kan worden vermeden. En de stad? Die stond erbij en keek ernaar. Het is speculeren, maar je kunt je afvragen of de korte termijn focus van de aanbesteding uiteindelijk voor de stad het gewenste effect heeft gehad.

2025

Verkleinen busstation  vergroten winkelcentrum

INSPIRATIEREIS MOBILITEIT EN OV-KNOOPPUNTEN BRATISLAVA

11

Tijdens het voorbereidende bezoek voor de inspiratiereis (27 augustus 2025) was het busstation nog in zijn oorspronkelijke staat. Krap twee weken later (12 september) is het aantal haltehavens letterlijk gehalveerd en is er over de volledige lengte van het wachtperron een wand geplaatst. Tijdens het bezoek zijn de werkzaamheden nog in volle gang, maar de aanblik met de voorgaande situatie is heel anders geworden. Zie onderstaande foto’s voor een sfeerimpressie.

Nivy ondergronds busstation (tot 1 september 2025)

Verbouwing (verkleining) Nivy busstation (12 september 2025)

INSPIRATIEREIS MOBILITEIT EN OV-KNOOPPUNTEN BRATISLAVA

12

Plattegrond busstation tot 1 september 2025

Plattegrond busstation op 12 september 2025

INSPIRATIEREIS MOBILITEIT EN OV-KNOOPPUNTEN BRATISLAVA

13

Site visit Bratislava (per fiets) In de middag van 12 september is een fietstocht gemaakt door de stad, overigens op oude witte fietsen van Nationaal Park Hoge Veluwe. Bratislava heeft in de afgelopen jaren veel nieuwe infrastructuur voor fietsers aangelegd. Dit is uiteraard tot stand gekomen na onderhandeling met groeperingen die van mening zijn dat dit niet ten koste mag gaan van auto infrastructuur. Het resultaat is een gefragmenteerd netwerk met stukken fietspad, afgewisseld met gewone weginfrastructuur, fietsen op het voetpad of aan de overzijde van de weg. Dit levert regelmatig bijzondere taferelen op, maar het is de realiteit waar veel Europese steden mee te maken hebben. “De fiets neemt in rap tempo meer ruimte in, en dat gaat met horten en stoten”: zo legt de Slovaakse vertegenwoordiger van de Cycling Embassy, Dan Kollar, uit. Er is in ieder geval een mooi nieuwe fietsroute gekomen, dwars door Bratislava langs de noord-zuid tramverbinding (de "Cyklotrasa Mlynské nivy – Prievozská – Bajkalská"). Deze route volgt grotendeels het traject van de vernieuwde tramlijn en maakt deel uit van een bredere inspanning van de stad om duurzame mobiliteit te bevorderen. Het fietspad is ontworpen om veilig en comfortabel fietsen mogelijk te maken langs drukke verkeersassen, en verbindt belangrijke wijken zoals Ružinov en Nové Mesto met het centrum van Bratislava.

Binnen een half uur ben je vrij ver van het centrum verwijderd, nabij de grotere nieuwe uitbreidingswijken aan de zuidkant van de stad. Hier is goed de overgang van de historische, via communistische naar de moderne stad waar te nemen.

Via de oude stad…

INSPIRATIEREIS MOBILITEIT EN OV-KNOOPPUNTEN BRATISLAVA

Langs de communistische stad….

14

En een ontbrekende schakel hier en daar…

Door de nieuwe stad.

Conclusie “Eindhoven leert van fiasco”, kopt het Eindhovens Dagblad op 17 september 2025. Op basis van de hierboven geformuleerde tijdlijn is dat wellicht een iets te negatieve formulering. Een fiasco is het Nivy Station absoluut niet. De wijk Mlynské Nivy is onderdeel van een transitie van een oude industriegebaseerde en arme industriestad naar een hoofdstad die de modernisering omarmt en ‘groeipijn’ ervaart in haar ontwikkeling. De stad en de investeerder zien dat zelf ook in. HB Reavis heeft iets goeds willen doen voor Bratislava (de bakermat van het bedrijf). De mensen die wij spraken hadden het steeds over een “gift to the city”. Terwijl de stad kritisch is en niet blij lijkt te zijn met het cadeau. Zo simpel is het niet. Steden zijn van oudsher arena’s waar mensen samenkomen en activiteiten ontplooien, en de stad, het klimaat, de economie en de mensen zelf maken samen mogelijk dat dit tot bloei kan komen (of niet). En soms moet je een stap te veel zetten, om te leren dat het anders moet. HB Reavis heeft het station verkleind om ruimte te maken voor meer winkelcentrum (omdat ze daar meer aan kunnen verdienen). Zij verbreden hun portfolio door ook projecten in Warschau of Londen aan te nemen. Ze hebben geleerd van wat het betekent als je je nek wellicht te ver uitsteekt. De stad is bezig om de “missing links” te herstellen.

Er wordt veel nieuwe fiets- en openbaarvoer infrastructuur aangelegd, en die wordt op Nivy aangesloten. Er zijn plannen om een goede verbinding tussen het treinstation en Nivy te realiseren en om het treinstation te moderniseren. De stad heeft geleerd dat ze meer regie moet pakken en partijen samen moet brengen. Het is zeker dat het Eindhovense bezoek daar een bijdrage aan heeft geleverd. Wat de Eindhovense delegatie heeft geleerd mag men zelf concluderen. Er lijken waardevolle lessen getrokken uit het bezoek, alleen al ter inspiratie van wat wel en wat niet verstandig is. Door te kijken en te ervaren worden de ogen geopend en kijk je vanuit een andere invalshoek naar het Eindhovense project. En dat is op zich al een verrijking voor het levendige debat in de gemeenteraad. A good example of a ‘bad’ practice, maar nog steeds een example. INSPIRATIEREIS MOBILITEIT EN OV-KNOOPPUNTEN BRATISLAVA

15

Colofon Verslag van een inspiratiereis naar Bratislava met vertegenwoordigers van de raadscommissie KnoopXL Eindhoven. Het verslag bevat de hoofdpunten van de presentaties en site visit. Tijdens de reis hebben de individuele deelnemers hun eigen leerervaringen opgedaan en conclusies kunnen trekken. Auteur: Don Guikink Bedrijf: GUICK Capacity building for mobility. Screenshots van presentaties zijn afkomstig van het aangeleverde materiaal en als bijlagen beschikbaar Afbeeldingen komen grotendeels van de auteur of van de deelnemers en zijn vrij te gebruiken (de afbeeldingen in de tijdlijn en op pagina 4 komen van internet). September 2025 info@guick.eu

INSPIRATIEREIS MOBILITEIT EN OV-KNOOPPUNTEN BRATISLAVA

16