RA5113 - gemeente Dordrecht - accountantsverslag 2025.pdf
Tekst van het document
19 JUNI 2026
CONCEPT ACCOUNTANTSVERSLAG 2025
Gemeente Dordrecht
BDO Audit & Assurance B.V., Weena 764, 3014 DA Rotterdam, www.bdo.nl
Aan:
Geachte leden van de raad,
de raad van gemeente Dordrecht T.a.v. de heer G.J.P. van Soest, raadsgriffier Postbus 8 3300 AA DORDRECHT
Wij hebben de jaarrekening 2025 van gemeente Dordrecht gecontroleerd. Zoals afgesproken in onze opdrachtbevestiging d.d. datum, ontvangt u hierbij ons accountantsverslag 2025. In dit verslag hebben we de belangrijkste bevindingen en conclusies naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole opgenomen. Wij zijn van mening dat de reikwijdte van onze werkzaamheden en de resultaten daarvan een deugdelijke basis vormen voor ons oordeel over de jaarrekening 2025 van gemeente Dordrecht.
Rotterdam, 19 juni 2026
Dit accountantsverslag hebben we op 18 mei 2026 besproken met de concerncontroller, portefeuillehouder financiën en de gemeentesecretaris. Op 9 juni 2026 hebben we dit verslag toegelicht bij de bijeenkomst met de auditcommissie.
Kenmerk: AK/MF/RA5113
Het opstellen en controleren van de jaarrekening vraagt elk jaar weer een aanzienlijke inspanning. Bij deze willen wij alle betrokken medewerkers van de gemeente Dordrecht bedanken voor de constructieve en plezierige samenwerking tijdens de controle. Wij vertrouwen er op u met dit verslag van dienst te zijn. Vanzelfsprekend zijn wij graag bereid om een nadere toelichting op de inhoud te geven. Met vriendelijke groet, BDO Audit & Assurance B.V. namens deze,
F.P. (Arne) Koole MSc RA Partner
3
ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
Inhoudsopgave
01
02
03
Dashboard accountantscontrole
Uitkomsten jaarrekeningcontrole
Resultaat & financiële positie
04
05
06
Belangrijkste bevindingen
Bijlagen
4
ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
1. Dashboard accountantscontrole
1.1 Dashboard accountantscontrole
5
ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
STATUS VAN DE CONTROLE
BELANGRIJKE BEVINDINGEN
RESULTAAT 2025
We hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt bij de jaarrekening
Er resteren twee ongecorrigeerde controleverschillen van € 2,6 miljoen, maar die blijven ruim onder de grens van € 16,4 miljoen
Gemeente Dordrecht heeft in 2025 een positief resultaat behaald van € 3,3 miljoen
Getrouwheid: we hebben vier controleverschillen geconstateerd met een totale impact van € 13,9 miljoen (voordelig) op het saldo van baten en lasten. Er resteren twee ongecorrigeerde controleverschillen van € 2,6 miljoen, maar die blijven ruim onder de grens van € 16,4 miljoen. Rechtmatigheid: het totaal van gerapporteerde onrechtmatigheden en onduidelijkheden bedraagt € 13,5 mln (2024: € 9,0 mln). Dit is lager dan de gestelde verantwoordingsgrens van € 16,4 miljoen. Deze onrechtmatigheden zijn het gevolg van begrotingsonrechtmatigheden van € 11,5 mln (waarvan € 8,5 mln acceptabel) en € 2,0 mln. Europese aanbestedingsonrechtmatigheden.
De uitvoering van de specifieke uitkering (SiSaregeling B2) voor compensatie van gedupeerden van toeslagenaffaire, is door gemeente Dordrecht gemandateerd aan de GR Sociaal. Hierbij zijn onvolkomenheden geconstateerd die effecten hebben op de gemeentelijke jaarrekening. De SiSa bijlage is in de definitieve jaarstukken gecorrigeerd; resterende getrouwheids- en rechtmatigheidsverschillen (maximaal € 1,7 miljoen) zijn niet verwerkt en worden in dit verslag toegelicht. Deze hebben geen effect op de strekking van onze controleverklaring noch op het oordeel van het college in de rechtmatigheidsverantwoording.
Het overschot van 3,3 miljoen over 2025 is € 1,7 miljoen hoger dan de begroting na wijzigingen (overschot van € 1,6 miljoen).
Op meerdere programma’s is sprake is van afwijkingen tussen begrote baten en lasten en de werkelijke baten en lasten. De grootste afwijking betreft uitstel van realisatie van grondexploitaties. 2025
BEGROTING NA WIJZIGINGEN
-/- 63.628
-/- 92.509
Mutatie reserves
66.949
94.130
RESULTAAT
3.320
1.622
(x €1.000) Saldo van baten en lasten
UW FINANCIËLE POSITIE
AANDACHTSPUNTEN 2026
SAMENWERKING
Uw financiële positie krijgt in onze landelijke benchmarkrapportage een 10 als score (2025: 8), maar schijn bedriegt
Wij zien de volgende aandachtspunten voor 2026
We hebben een plezierige en constructieve samenwerking met de organisatie ervaren
Die 10 heeft gemeente Dordrecht gekregen met name vanwege het vele vet op de botten, met name door de verkoop van Eneco aandelen in 2020.
Het resultaat onder aan de streep (met inbegrip van reservemutaties) is 3,3 miljoen positief. Echter het ‘echte’ verlies voor 2025 (het saldo van baten en lasten) is € 63,6 miljoen negatief (met name door de nieuwe grex Maasterras). Het totale vermogen van Dordrecht daalt dit jaar met € 63,6 miljoen van € 655,8 miljoen naar € 592,2 miljoen.
Dordrecht geeft al jaren meer geld uit dan er binnenkomt, mede in het kader van Agenda Dordrecht 2030. In de toekomst is begroot dat dit wel weer omslaat naar ‘zwarte’ cijfers.
De spelregels bij het verstrekken van subsidies zijn aangescherpt door de commissie BBV. We adviseren voor 2026 te toetsen of incidentele subsidies enkel verstrekt worden voor activiteiten die niet reeds voorzienbaar waren. Wij adviseren gemeente Dordrecht kennis te nemen van de Publieke Managementletter van de NBA en waar nodig ‘blinde vlekken’ in de huidige digitale weerbaarheid te versterken. Wij adviseren gemeente Dordrecht kennis te nemen van de NRA en – indien noodzakelijk – de interne analyses v.w.b. fraude en corruptie te verreiken met de inzichten van de NRA.
De jaarrekeningcontrole 2025 heeft in een plezierige en constructieve samenwerking plaatsgevonden.
Over het algemeen was de oplevering tijdig en van voldoende kwaliteit. Bij aanvang van de controle lag er een complete set van jaarstukken.
Op een aantal onderdelen was sprake van vertraging in de oplevering en/of was de kwaliteit van de oplevering onvoldoende. Daar was met name sprake van bij de grondexploitaties. Een evaluatie wordt gepland om in gezamenlijkheid richting volgend jaar weer vooruitgang te boeken.
6
ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
2. Uitkomsten jaarrekeningcontrole
2.1 Onze opdracht en controle 2.2 Strekking controleverklaring 2.3 Aandachtspunten 2026 2.4 Proces jaarrekeningcontrole
7
ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
2.1 Onze opdracht en controle (1) In het kader van getrouwheid hebben we een aantal fouten gerapporteerd die nog worden gecorrigeerd in de definitieve jaarrekening. Doel en object van de controle Het doel van de controle is het geven van een onafhankelijk oordeel of de financiële overzichten van gemeente Dordrecht, in alle van materieel belang zijnde opzichten, zijn opgesteld in overeenstemming met het BBV. De reikwijdte van onze controle nader toegelicht Wij hebben de jaarrekening gecontroleerd conform de Nederlandse controlestandaarden en de met u gemaakte afspraken in de opdrachtbevestiging. Tevens beoordeelden wij de verenigbaarheid van de andere informatie, inclusief de overige gegevens en het jaarverslag met de jaarrekening en of deze geen materiële afwijkingen bevatten op basis van onze kennis en ons begrip, verkregen vanuit de jaarrekeningcontrole of anderszins. Voor een accountantscontrole gelden inherente beperkingen, die zijn uiteengezet in de opdrachtbevestiging. De strekking van de controleverklaring is goedkeurend We hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt bij de jaarrekening. De grondslagen van de jaarrekening zijn aanvaardbaar en het BBV wordt nageleefd. Wij de hebben de materialiteit voor de jaarrekening bepaald op € 16,4 miljoen.
De rapporteringstolerantie bedraagt € 820.000 Afwijkingen kunnen ontstaan als gevolg van fouten of fraude en zijn materieel indien redelijkerwijs kan worden verwacht dat deze, afzonderlijk of gezamenlijk, van invloed kunnen zijn op de economische beslissingen die gebruikers op basis van deze jaarrekening nemen. De beïnvloedt de aard, timing en omvang van onze controlewerkzaamheden en de evaluatie van het effect van onderkende afwijkingen op ons oordeel. Bij onze controlewerkzaamheden hebben wij als uitgangspunt de door de raad vastgestelde toleranties gehanteerd. De raad heeft ons daarbij opgedragen om bij onze oordeelsvorming en rapportering uit te gaan van de hierna vermelde goedkeurings- en rapporteringstolerantie. Op basis van het Besluit accountantscontrole decentrale
overheden (BADO) en onze professionele oordeelsvorming hebben wij de materialiteit voor de jaarrekening als geheel bepaald op € 16,4 miljoen, zijnde 2% van het totaal van de lasten, waar dit in 2024 nog 1% was. Wij houden ook rekening met afwijkingen en/of mogelijke afwijkingen die naar onze mening voor de gebruikers van de jaarrekening om kwalitatieve redenen materieel zijn. Wij zijn met u overeengekomen dat wij tijdens onze controle geconstateerde afwijkingen boven de € 820.000 rapporteren, alsmede afwijkingen die naar onze mening om kwalitatieve redenen relevant zijn. Onze controle richt zich tevens op de getrouwheid van de informatie in de WNT-verantwoording en de getrouwheid en rechtmatigheid van de SiSa-bijlage van de jaarrekening. Voor de WNT en SiSa gelden specifiek voorgeschreven rapporteringstoleranties die veelal lager zijn dan uw rapporteringstolerantie. Wij passen deze voorgeschreven WNTen SiSa-toleranties eveneens op correcte wijze toe.
Het jaarverslag en de jaarrekening van gemeente Dordrecht zijn verenigbaar De jaarstukken 2025 van gemeente Dordrecht bestaan uit: het jaarverslag 2025 (programmaverantwoording en verplichte paragrafen); de jaarrekening 2025 (rechtmatigheidsverantwoording, balans met toelichtingen, overzicht van baten en lasten in de jaarrekening met toelichting inclusief SiSa-bijlage en taakvelden); managementsamenvatting en bijlagen overig. In het onderdeel ‘programmaverantwoording’ van het jaarverslag is informatie opgenomen over ‘wat hebben we gedaan’, ‘wat hebben we bereikt’ en ‘wat heeft het gekost?’ De programmaverantwoording vormt samen met de verplicht voorgeschreven paragrafen (zoals weerstandsvermogen, bedrijfsvoering, etc.) het jaarverslag. Het jaarverslag en de jaarrekening zijn met elkaar verenigbaar.
8
ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
2.1 Onze opdracht en controle (2) Wij hebben voor de volgende risico’s in onze controle verhoogde aandacht gehad: management override en onjuiste waardering van bouwgronden in exploitatie (BIE). Wel hebben wij enkele aanbevelingen waarmee de informatiewaarde van het jaarverslag vergroot kan worden Het jaarverslag biedt veel informatie over de realisatie ten opzichte van de uitgangspunten van het beleid. In de basis is de kwaliteit van het jaarverslag voldoende. Inzake informatie en leesbaarheid hebben wij de volgende observaties: Hoofdstuk 1.2 inzake het Dashboard Agenda Dordrecht 2030 is een goed en inzichtelijk hoofdstuk en heeft veel informatiewaarde op hoofdlijnen De activiteitsverantwoording leest prettig. Niet te veel en niet te weinig informatie. Ook de vinkjes bij de activiteiten of die gehaald zijn, geeft snel inzicht. Indicatoren in programmaverantwoording: uit de programmaverantwoording blijkt per indicator de actuele waarde. Wat alleen gemist wordt voor (bijna) elke indicator is de streefwaarde. Wanneer is het goed? En wanneer is het niet goed? In het verlengde hiervan zou het de leesbaarheid/ informatiewaarde vergroten als voor die indicatoren zichtbaar gemaakt wordt op welke wijze de realistaie zich verhoudt tot de streefwaarde. Dit kan bijvorbeeld middels kleurtjes of smilies.
En dan nóg relevanter wat het betekent of wat er gedaan gaat worden om waarden weer op/over niveau van de streefwaarde te krijgen. De materiële schattingen die onderhevig zijn aan de jaarrekening hebben we gecontroleerd en daartoe hebben we geen bijzonderheden aangetroffen De belangrijkste grondslagen van uw gemeente zijn uiteengezet in de grondslagen van de jaarrekening. In 2025 zijn er geen grote wijzigingen geweest. Significante verslaggevingsgrondslagen en toepassing hiervan zijn belangrijk voor de presentatie van de financiële positie van uw gemeente en de baten en lasten in de jaarrekening. Daarnaast vereisen zij van het college en het management dat zij een oordeel vormen ten aanzien van soms moeilijke, subjectieve en complexe posities vaak vanwege de noodzaak om inschattingen te moeten maken over het effect van zaken die inherent onzeker zijn.
Wij hebben het door het college en het management toegepaste proces met betrekking tot significante verslaggevingsaspecten geëvalueerd en hebben gegevensgerichte controle-werkzaamheden uitgevoerd. Onze controleaanpak is gebaseerd op een risicogerichte benadering Onze controleaanpak is gebaseerd op een risicogerichte benadering. Deze aanpak gaat uit van een risicoanalyse op transactiestromen, zoals inkopen van goederen en diensten, subsidieverstrekkingen, inkomensoverdrachten etc. In de risicoanalyse hebben wij beoordeeld in hoeverre de onderkende risico’s van invloed kunnen zijn op de jaarrekening. Wij hebben voor de volgende risico’s in onze controle verhoogde aandacht gehad: Het risico van management override of internal controls: In onze controlestandaarden (NV COS) wordt expliciet het risico van management override (bewuste beïnvloeding van de jaarcijfers door het college, de directie of het management) als een verplicht significant risico benoemd. Als accountant hebben wij in onze werkzaamheden hier specifiek aandacht aan besteed. Om het risico te mitigeren, beoordeelden wij schattingsprocessen en hebben wij controlewerkzaamheden rondom memoriaalboekingen (handmatige boekingen) verricht. Uit onze werkzaamheden volgen geen aanwijzingen voor management override.
Onjuiste waardering bouwgronden in exploitatie (BIE): Materiële post in de jaarrekening met verschillende materiële schattingselementen in de nog te realiseren kosten en opbrengsten. Wij zijn onafhankelijk van gemeente Dordrecht Op basis van Nederlands recht en overige beroepsregels, zoals de ‘Verordening inzake de onafhankelijkheid van accountants bij assuranceopdrachten’ (ViO), is vereist dat wij onafhankelijk zijn ten opzichte van onze controlecliënten. Wij zijn van mening dat door ons is voldaan aan deze eisen. Naast de controle van de jaarrekening en natuurlijk advies verrichten wij geen andere werkzaamheden voor gemeente Dordrecht.
9
ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
2.1 Onze opdracht en controle (3) De besprekingen met het management en onze controlewerkzaamheden hebben geen indicaties voor materiële fraude opgeleverd. Wij hebben de automatiseringsorganisatie van gemeente Dordrecht uitsluitend in het kader van de jaarrekeningcontrole beoordeeld De accountant dient op basis van artikel 2:393, lid 4 BW, melding te maken van zijn bevindingen met betrekking tot de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking. Tijdens de interim-controle hebben wij ook relevante processen met betrekking tot de geautomatiseerde gegevensverwerking getoetst. Voor onze bevindingen verwijzen wij naar onze boardletter 2025. Wij hebben de automatiseringsorganisatie van de organisatie uitsluitend in het kader van de jaarrekeningcontrole beoordeeld. Wij vinden de inschatting van het college v.w.b. het vermogen om risico’s vanuit de reguliere bedrijfsvoering financieel op te vangen aanvaardbaar Gemeente Dordrecht heeft een ‘voldoende’ financiële positie. In generieke zin kunnen gemeenten bij langdurige financiële tekorten een beroep doen op een extra uitkering uit het gemeentefonds. Gemeenten kunnen echter niet failliet gaan. Het gevolg hiervan is dat crediteuren en andere stakeholders nooit benadeeld kunnen worden door een faillissement.
Desalniettemin is de financiële positie vanuit het perspectief van raadsleden van belang en moet het college inzicht geven in hoeverre de gemeente in staat is om de financiële risico’s vanuit de reguliere exploitatie en onverwachte tegenvallers financieel op te vangen, zonder tussenkomst van de toezichthouder. Met de invoering van de aangepaste Nederlandse Standaard 700 dienen accountants voor gemeenten in hun controleverklaringen bij jaarrekeningen naast fraude te rapporteren over de veronderstellingen inzake de financiële risico’s in relatie tot de financiële positie. Onze controlewerkzaamheden hebben geen informatie opgeleverd die strijdig is met de veronderstellingen en aannames van het college over de gehanteerde uitgangspunten om de normale bedrijfsvoering voort te kunnen zetten.
Voor een nadere uiteenzetting van onze controleaanpak ten aanzien van de veronderstellingen inzake financiële risico’s in relatie tot de financiële positie verwijzen wij naar onze controleverklaring 2025. De besprekingen met het management en onze controlewerkzaamheden hebben geen indicaties voor materiële fraude opgeleverd Bij de planning van de jaarrekeningcontrole houden wij rekening met het risico dat de jaarrekening als gevolg van fraude en onregelmatigheden onjuistheden van materieel belang zou kunnen bevatten. Daarnaast hebben wij beoordeeld in hoeverre sprake kan zijn van een risico omtrent corruptie of een risico omtrent het niet-naleven van wet- en regelgeving. Eén van de door ons uitgevoerde maatregelen is het bespreken van de mogelijke frauderisico’s en mogelijke fraudesituaties met verschillende personen binnen de gemeente. Daarnaast nemen wij kennis van de door u opgenomen toelichtingen in de jaarstukken (zie hiervoor tevens paragraaf 4.4). Het voorkomen en mitigeren van frauderisico’s is primair de verantwoordelijkheid van het management, de directie, het college en de raad (BAC). Daarom hebben wij op diverse momenten met u en de BAC over dit onderwerp van gedachten gewisseld. Deze besprekingen en onze controlewerkzaamheden hebben geen indicaties voor materiële fraude opgeleverd.
Hierbij hebben wij specifiek aandacht besteed aan de veronderstelling dat er bij de opbrengstverantwoording frauderisico’s bestaan. Wij hebben in onze controleverklaring melding gemaakt van de belangrijkste frauderisico’s en hoe wij deze hebben geadresseerd. Tijdens de controle van boekjaar 2025 betroffen dat de risico’s zoals beschreven op de vorige pagina. Voor een nadere uiteenzetting van onze controleaanpak ten aanzien van de frauderisico’s verwijzen wij naar onze controleverklaring 2025. Onze werkzaamheden hebben niet geleid tot specifieke aanwijzingen voor materiële fraude(risico’s) of vermoedens van materiële fraude(risico’s).
10 ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
2.2 Strekking controleverklaring De jaarrekeningcontrole is afgerond en strekking van de controleverklaring is goedkeurend. Strekking van de controleverklaring is goedkeurend Een goedkeurend oordeel betekent dat de jaarrekening van gemeente Dordrecht een getrouw beeld geeft van de grootte en de samenstelling van zowel de baten en lasten over 2025 als van de activa en passiva per 31 december 2025 in overeenstemming met het Besluit begroting en verantwoording Provincies en Gemeenten (BBV). De in de jaarrekening opgenomen rechtmatigheidsverantwoording geeft een getrouw beeld en de met de raad gemaakte afspraken hierover zijn nageleefd (zie uitwerking in paragraaf 4.1). Wij hebben enkele controleverschillen geconstateerd, die door de gemeente zijn gecorrigeerd in de definitieve jaarrekening (zie tabel hieronder). Wij zijn met u overeengekomen dat wij tijdens onze controle geconstateerde afwijkingen boven € 820.000 rapporteren, alsmede afwijkingen die naar onze mening om kwalitatieve redenen relevant zijn. GECORRIGEERDE CONTROLEVERSCHILLEN 2025 Fouten en onzekerheden (in €)
Impact resultaat (€)
Verwijzing
Grondexploitaties (Maasterras) - Te hoge raming rentelasten
14.800.000
14.800.000 (v)
4.2
2
Grondexploitaties (Stadswerven) - Onnauwkeurige verwerking opbrengsten deelgebied H
3.421.000
-
4.2
3
Grondexploitaties/Voorziening – De verliesvoorziening was gedeeltelijk onjuist gepresenteerd
40.089.000
-
4.2
SUBTOTAAL
58.310.000
14.800.000 (v)
Fouten en onzekerheden (in €)
Impact resultaat (€)
Verwijzing
#
Omschrijving
1
ONGECORRIGEERDE CONTROLEVERSCHILLEN 2025 #
Omschrijving
1
Crediteuren – Crediteuren onvolledig en lasten te laag (geïdentificeerde fout en extrapolatie)
912.000
912.000 (n)
4.4
2
Bestedingen SiSa B2 regeling - In de jaarrekening is sprake van een ongecorrigeerd getrouwheidsverschil van maximaal € 1,7 miljoen, samenhangend met de uitvoering van de B2 regeling door de GR Sociaal. Dit verschil heeft betrekking op baten, lasten en de bijbehorende vorderingen en schulden (geen resultaatseffect).
1.701.000
-
4.4
SUBTOTAAL
2.613.000
912.000 (n)
Vanuit onze controle volgden enkele reclassificaties binnen de balans en tekstuele correctievoorstellen binnen het jaarverslag, enerzijds om te voldoen aan de vereisten vanuit het BBV, anderzijds om het inzicht en de leesbaarheid te verbeteren. De reclassificaties worden doorgevoerd in de definitieve jaarrekening en de tekstuele correctievoorstellen zijn indien noodzakelijk opgevolgd. In paragraaf 4.3 geven wij nadere aanbevelingen waarmee de informatiewaarde van het jaarverslag voor 2026 vergroot kan worden.
11 ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
2.3 Aandachtspunten 2026 De spelregels rondom het verstrekken van subsidies zijn recent aangescherpt. Incidentele subsidies mogen niet (meer) structureel versterkt worden en structurele subsidies moeten getoetst worden aan ‘objectiviteit’. Wij adviseren Dordrecht voor 2026 te toetsen of incidentele subsidies enkel verstrekt worden voor activiteiten die niet reeds voorzienbaar waren In de uitspraak van de Raad van State van juli 2025 is bevestigd dat incidentele subsidies slechts in beperkte en uitzonderlijke gevallen kunnen worden verleend. Voor toepassing van deze grondslag is doorslaggevend dat sprake is van een onvoorzien en onverwacht project. Het dient te gaan om een activiteit met een bijzonder en naar haar aard eenmalig karakter, die niet reeds voorzienbaar was binnen bestaand beleid of lopende voorbereidingen. Indien een project gedurende langere tijd in voorbereiding is, onderwerp is van bestuurlijk overleg of past binnen vastgesteld beleid, ontbreekt het incidentele karakter en kan geen incidentele subsidie worden verleend. Wij adviseren de organisatie voor 2026 te toetsen of incidentele subsidies enkel verstrekt worden voor activiteiten die niet reeds voorzienbaar waren. Vanuit onze controlewerkzaamheden hebben geen aanwijzingen dat gemeente Dordrecht hier een verhoogd risico loopt.
De Publieke Managementletter van de NBA kan bijdragen kan de (digitale) weerbaarheid van gemeente Dordrecht De NBA heeft in samenwerking met NOREA en IIA de Publieke Managementletter over digitale weerbaarheid (PML) in de keten gepubliceerd. Deze PML beoogt bestuurders (directie en college), toezichthouders (raad/auditcommissie) en externe en interne accountants te ondersteunen in hun verantwoordelijkheid voor digitale weerbaarheid en ketencontinuïteit en draagt bij aan een scherper en eerlijker beeld van risico’s en afhankelijkheden in een steeds complexer ketenlandschap. Wij adviseren gemeente Dordrecht kennis te nemen van de PML en waar nodig ‘blinde vlekken’ in de huidige digitale weerbaarheid te versterken.
Wij adviseren gemeente Dordrecht kennis te nemen van de NRA en – indien noodzakelijk – de interne analyses v.w.b. fraude en corruptie te verreiken met de inzichten van de NRA In onze boardletter adviseerden wij de organisatie de interne analyses op het gebied van fraude en corruptie (verder) periodiek te actualiseren. Onlangs heeft het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum met de publicatie van de National Risk Assessment (NRA) de grootste corruptierisico’s in kaart gebracht. Welke corruptiedreigingen hebben voor Nederland het hoogste risiconiveau? Uitgaande van hun mogelijke impact en de mate waarin deze voorkomen of tegengegaan kunnen worden. Enkele van de grootste risico’s gaan o.a. over politieke ambtsdragers. Zij kunnen door criminele organisaties, private partijen of statelijke actoren worden gecorrumpeerd, bijvoorbeeld via omkoping of chantage. Wij adviseren gemeente Dordrecht kennis te nemen van de NRA en – indien noodzakelijk – de interne analyses v.w.b. fraude en corruptie te verreiken met de inzichten van de NRA.
12 ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
2.4 Proces jaarrekeningcontrole Wij constateren verbeteringen in de aanlevering van het jaarrekeningdossier door de gemeente Dordrecht. De controle van de grondexploitaties (met name Maasterras) heeft meer tijd nodig gehad. Proces jaarrekeningcontrole Ook dit jaar heeft de gemeente Dordrecht enkele stappen gezet om het proces van de jaarrekeningcontrole te verbeteren, met als uiteindelijke doel om de jaarrekeningcontrole effectiever en efficiënter te laten verlopen en de gecontroleerde jaarstukken eerder aan de raad te kunnen aanbieden. De controle van de grondexploitaties heeft echter meer tijd in beslag genomen dan was voorzien. Startnotities goede basis voor start van de controle Het opgeleverde jaarrekeningdossier van de gemeente Dordrecht dat dient als onderbouwing voor onze controle van de jaarrekening is verbeterd op enkele cruciale punten. De balansrekeningen zijn onderbouwd door goede startnotities die uitgangspunten bevatten voor een goede start van de controle van een balanspost zoals aansluitingen met grootboekrekeningen waarbij mogelijke verschillen tussen financiële administratie en jaarrekening op een juiste wijze zijn uitgewerkt.
Documentatie van onderliggende boekingen kan nog verbeterd worden Ten aanzien van de onderbouwing van overlopende activa, overlopende passiva en voorzieningen constateren wij dat de documentatie die hieraan ten grondslag ligt in eerste instantie nog wel eens onvoldoende is. Hierdoor moeten wij aanvullende vragen stellen om een oordeel te kunnen geven over de opgenomen boekingen. Daarnaast ontbreekt het in gevallen aan een toelichting op de boekingen, waardoor wij relatief veel tijd besteden aan het uitzoeken, navragen en het controleren van (aanvullende) onderbouwingen.
SiSa-bijlage De gemeente Dordrecht heeft een startnotie opgesteld met daarin een uitwerking van alle SiSa-regelingen waarbij vastgelegd is dat de SiSa-bijlage juist is ingevuld en waarbij de gemeente ook zelf deelwaarnemingen heeft uitgevoerd om de juistheid van de bestede middelen vast te stellen. Deze notitie is van goede kwaliteit en geeft een chronologische beeld per regeling over de afgelopen jaren. Enige verbeterpunt dat wij willen meegeven is de vastlegging van de prestatielevering bij uitvoering van de deelwaarnemingen. Deze ontbreekt of is in veel gevallen nog niet voldoende vastgelegd. Dossier grondexploitaties Net als voorgaande jaren heeft de controle van de grondexploitaties ook nu plaatsgevonden in december en januari. Het naar voren halen van deze controle zorgt ervoor dat de jaarrekeningcontrole in april minder omvangrijk is en het proces dus eerder afgerond zou kunnen worden. Helaas heeft de controle van het Maasterras (nieuwe grondexploitatie) veel tijd in beslag genomen, ook nog tijdens de jaarrekeningcontrole in april 2026 waardoor het effect van het naar voren halen van deze controle teniet is gedaan. Er zijn diverse vragen gesteld, diverse aanpassingen gedaan en uiteindelijk heeft er een grote correctie moeten plaatsvinden om de jaarrekening te kunnen voorzien van een goedkeurende controleverklaring.
Verdere verbetering VIC: analyse memoriaalboekingen Aan het einde van het boekjaar en voor het opstellen van de jaarrekening van de gemeente worden er nog diverse correctieboekingen via memoriaalboekingen gemaakt. Ook tijdens het boekjaar vinden er memoriaalboekingen plaats. Deze memoriaalboekingen maken derhalve een groot onderdeel uit van de jaarrekening. In de VIC-controle worden deze niet betrokken. Wij adviseren deze boekingen in volgende jaren ook mee te nemen in het VIC-plan en de VICselecties.
13 ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
3. Resultaat & financiële positie
3.1 Begroting versus realisatie 3.2 Weerstandsvermogen en ratio’s 3.3 Ons beeld van uw financiële positie
14 ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
3.1 Begroting versus realisatie (1) Het resultaat 2025 wijkt ongeveer 0,06% af van de totale begrote lasten (na wijziging). Op basis van onze ervaringsnorm bij decentrale overheden is een afwijking van 2-3% inherent aan een complex begrotingsproces. Realisatie vs. gewijzigde begroting Het resultaat 2025 van gemeente Dordrecht is € 1,7 miljoen hoger in vergelijking met de begroting na wijzigingen. Percentueel wijken de werkelijke cijfers 0,06% af ten opzichte van de begroting na wijzigingen (als percentage van de totale begrote lasten). Deze afwijking is beperkt. In onderstaand overzicht is het resultaat per programma in het kort weergegeven: OVERZICHT REALISATIE PER PROGRAMMA 2025 *1000 € Programma
Realisatie
Begroting na wijziging
Verschil
1. Bestuurlijk en Ondersteunend Dordrecht
-/- 18.761
-/- 15.613
3.148
2. Levendig, Leefbaar en Veilig Dordrecht
-/- 47.570
-/- 46.982
588
3. Groen, Duurzaam en Ruimtelijk Dordrecht
-/- 43.640
-/- 49.425
-/- 5.785
4. Gezond, Sociaal en Zorgzaam Dodrecht
-/- 268.359
-/- 276.920
-/- 8.561
5. Lerend en Ondernemend Dordrecht
-/- 24.322
-/- 31.749
-/- 7.427
6. Bouwend en Bereikbaar Dordrecht
-/- 59.216
-/- 67.779
-/- 8.563
455.493
453.112
2.381
-/- 57.072
-/- 56.994
78
-/- 181
-/- 109
72
0
-/- 50
-/- 50
-/- 63.628
-/- 92.509
-/- 28.881
Mutatie reserves (onttrekkingen)
66.949
94.130
-/- 27.181
RESULTAAT
3.321
1.622
1.699
Algemene dekkingsmiddelen Overhead Vennootschapsbelasting Onvoorzien Saldo van baten en lasten
Het resultaat van -/- € 63,7 miljoen over 2025 is € 28,9 miljoen beter dan het verwachte resultaat vanuit de begroting na wijzigingen van -/- € 92,5 miljoen (excl. mutatie reserves) Wij vinden het naast de analyse op de ontwikkeling van het resultaat ook goed om de ontwikkeling van het saldo van baten en lasten te analyseren, dus
exclusief de reservemutaties. Het saldo van baten en lasten bepaalt immers de ‘winst’ (of ‘verlies’) van het betreffende jaar. Het eigen vermogen stijgt (of daalt) met de omvang van het saldo van baten en lasten. Het resultaat van € 63,6 miljoen over 2025 is € 28,9 miljoen hoger (minder negatief) dan het verwachte resultaat vanuit de begroting na wijzigingen van € 92,5 miljoen. Het gerealiseerd structureel saldo over het boekjaar is € 6,6 miljoen positief. Dit betekent dat het totaal gerealiseerde saldo sterk wordt beïnvloed door incidentele baten en lasten. Wij adviseren de gemeenteraad om met het college het dialoog te voeren hoe het structureel begrotingsevenwicht wordt beheerst. Voorspellend vermogen van de begroting van gemeente Dordrecht kan worden vergroot door verbeterde monitoring en andere aandachtspunten Voor een gemeente is de scheiding van taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden (dualisme) kenmerkend. Deze governance verhoudingen vormen de basis voor de P&C-cyclus van een gemeente en is daarmee vanzelfsprekend ook een belangrijk proces binnen gemeente Dordrecht. Op de programma’s Bouwend en Bereikbaar Dordrecht en Lerend en Ondernemend Dordrecht is sprake van aanzienlijke afwijkingen tussen begrote baten en lasten en de daadwerkelijke baten en lasten. De grootste afwijking (-/8,2 miljoen) hangt samen met de grondexploitaties.
Deze worden gedurende het jaar niet geactualiseerd, maar alleen ten behoeve van de jaarrekening. Dit is een structureel terugkerend patroon waarbij de realisatie van projecten wordt uitgesteld. In programma Lerend en Ondernemend Dordrecht hangen de afwijkingen samen met niet volledig bestede Rijksmiddelen voor onderwijs en vertraagde investeringen (o.a. Maakfabriek en Merwedehavens). Wij zijn overigens wel van mening dat de raad middels toelichtingen goed geïnformeerd wordt over de afwijkingen tussen begroting en realisatie. Op basis van het voorgaande concluderen wij dat het voorspellend vermogen van gemeente Dordrecht op meerdere programma’s voor verbetering vatbaar is.
15 ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
3.1 Begroting versus realisatie (2) Een programmabegroting moet - in tegenstelling tot wat wij in de praktijk vaak zien – niet het startpunt van beleid zijn, maar juist het sluitstuk. In dit kader adviseren wij het volgende (niet limitatief): De controles of (diepgaande) analyses van de programmabegroting, de kaderen perspectiefnota, voorjaarsnota en zomer- en slotrapportages door zowel de afdeling Organisatie en Concerncontrol als de stadscontroller diepgaander en zichtbaarder te maken. Dit kan bijv. door een gestructureerd afsluitingsproces onderdeel te maken van de controlewerkzaamheden die Team Audits nu al uitvoert. De afdeling Organisatie en Concerncontrol kan een tussentijdse monitoring uitvoeren op de voortgang van budgetten (realisatie versus begroting) en kan de uitkomsten hiervan vastleggen. Tenslotte kan de afdeling Organisatie en Concerncontrol analyses opstellen waaruit blijkt welke baten en lasten lastig te voorspellen zijn en leerpunten formuleren hoe dit verbeterd kan worden (backtesting). Ook raden wij aan tussentijds balansposten te analyseren. Een programmabegroting moet - in tegenstelling tot wat wij in de praktijk vaak zien – niet het startpunt van beleid zijn, maar juist het sluitstuk Wij constateren, in zijn algemeenheid, dat zonder een duidelijk inhoudelijk fundament de programmabegroting vooral een financieel-technisch document blijft.
Dit kan leiden tot planningsoptimisme (meer plannen dan uitvoering), onrealistische raming van kosten en investeringen en gebrek aan prioritering. Ook geldt dat programmabegrotingen niet altijd gekoppeld zijn aan de (maatschappelijke) doelen die de gemeente zich stelt. Een programmabegroting moet - in tegenstelling tot wat wij in de praktijk vaak zien – niet het startpunt van beleid zijn, maar juist het sluitstuk. Pas wanneer helder is wat de gemeente moet en wil bereiken, kan realistisch worden bepaald wat het kost, wat haalbaar is en hoe middelen en capaciteit moeten worden verdeeld. De eerste stap is dat gemeente Dordrecht in beeld brengt welke taken zij uitvoert, waarom deze worden uitgevoerd en welke doelen daarmee worden nagestreefd. Dit betekent dat de gemeente inzicht moet krijgen in alle wettelijke verplichtingen, autonome beleidskeuzes en de maatschappelijke effecten die gemeente wil bereiken.
Een ‘producten- en dienstencatalogus’ (PDC) of een ‘opgavenprofiel’ is ondersteunend daarbij. Kernbegrippen bij de te maken keuzes zijn: ‘beleidsvrijheid en beïnvloedbaarheid’ Beleidsvrijheid is de ruimte die de gemeente heeft om zelf keuzes te maken over wat zij wil bereiken en hoe zij dat doet. Sommige taken zijn wettelijk verplicht (bijvoorbeeld jeugdzorg of Wmo). Daar is de beleidsvrijheid beperkt. Bij andere onderwerpen – zoals cultuur, sport, duurzaamheid of extra handhaving – kan gemeente Dordrecht zelf bepalen hoeveel aandacht en geld zij eraan geeft. Waarom is dit belangrijk? Omdat beleidsvrijheid bepaalt waar de gemeenteraad écht kan sturen. Alleen bij onderwerpen met beleidsvrijheid kun je als raad keuzes maken, prioriteiten stellen en budgetten verschuiven. Beïnvloedbaarheid gaat over in hoeverre de gemeenteraad en het college de uitgaven en inkomsten daadwerkelijk kunnen aanpassen. Een deel van de programmabegroting bestaat uit vaste, moeilijk beïnvloedbare kosten (zoals wettelijke taken, bestaande contracten, kapitaallasten, cao-afspraken). Een ander deel is wel beïnvloedbaar – denk aan subsidies, investeringen, beleidsintensiveringen of bezuinigingen. Waarom is dit belangrijk? Omdat het laat zien hoeveel financiële ruimte er écht is om keuzes te maken.
Van de begrote lasten van Dordrecht over 2026 van € 839 miljoen (voor mutatie reserves) is ‘maar’ een relatief klein deel vrij inzetbaar en/of politiek stuurbaar. De programma’s 2, 5 en 6 zijn bepalend voor de programmabegroting van gemeente Dordrecht en bevatten naast de wettelijk taken ook keuzeruimte.
16 ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
RATIO WEERSTANDSVERMOGEN
3.2 Weerstandsvermogen en ratio’s Het weerstandsvermogen van de gemeente Dordrecht is onvoldoende t.o.v. de signaleringswaarden van Gemeenschappelijk financieel toezichtkader (GTK) 2020 Onze rol in relatie tot het weerstandsvermogen en financiële kengetallen De analyse van het weerstandsvermogen en de financiële kengetallen is een onderdeel van het jaarverslag en de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing. Uit de combinatie van de kengetallen kan een beeld worden geschetst van de financiële positie van gemeente Dordrecht. Daarbij kan ook inzichtelijk worden gemaakt wat de oorzaak is van een sterke of zwakke financiële positie. De financiële kengetallen geven, met de inherente beperkingen hierbij, inzicht in (de ontwikkeling van) uw financiële positie. Hieronder vindt u een andere toelichting op de ratio's van uw gemeente. Weerstandsvermogen van gemeente Dordrecht is onvoldoende In de paragraaf weerstandsvermogen heeft het college een overzicht opgenomen van de weerstandscapaciteit. De weerstandscapaciteit bedraagt volgens deze paragraaf € 84,3 miljoen. In de paragraaf weerstandsvermogen zijn de relevante risico’s benoemd. De grootste 'buffer' uit het weerstandsvermogen betreft de Reserve Grondbedrijf (68,7 miljoen).
Gemeente Dordrecht heeft op basis van een risicosimulatie uit Naris het totale bedrag aan risico’s waaraan de organisatie is blootgesteld bepaald op € 92 miljoen. Het weerstandsvermogen van gemeente Dordrecht is volgens het GTK 2020 met een ratio van 0,9 'onvoldoende’ te noemen. Wij adviseren u om gericht maatregelen te treffen om het weerstandsvermogen te versterken tot minimaal 1,0. Daarbij is het van belang onderscheid te maken tussen structurele en incidentele risico’s en de versterking van de weerstandscapaciteit niet primair te laten afhangen van incidentele meevallers. De solvabiliteit van gemeente Dordrecht is voldoende De solvabiliteit bedraagt ultimo 2025 51,0%. Voor de solvabiliteit geldt dat hoe hoger dit percentage is, hoe beter gemeente Dordrecht in staat is om haar verplichtingen op lange termijn te voldoen. De solvabiliteit is voldoende, maar laat een negatieve ontwikkeling zien ten opzichte van voorgaande boekjaren en ten opzichte van de signaleringswaarde volgens het GTK 2020.
3,00
2,60
2,50 2,00 1,50 1,00
1,10 1
1
1
1,10
0,50 2021
2022
Gemeente Dordrecht
1
1 0,90
0,90 2023
2024
2025
Signaleringswaarde GTK (< 1,0)
SOLVABILITEITSRATIO 80,0% 70,0%
68,0%
69,0%
64,0% 56,0%
60,0%
51,0%
50,0% 40,0% 30,0% 20,0%
20,0%
20,0%
20,0%
20,0%
20,0%
2021
2022
2023
2024
2025
10,0% 0,0% Gemeente Dordrecht
Signaleringswaarde GTK (< 20%)
17 ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
NETTO SCHULDQUOTE
3.2 Weerstandsvermogen en ratio’s
140,0%
Gemeente Dordrecht valt met de ratio's netto schuldquote, grondexploitatie en belastingcapaciteit in de categorie ‘minst risicovol’.
100,0%
130,0%
130,0%
130,0%
80,0% 60,0% 20,0% 0,0% -20,0%
-8,0% 2021
0,0% 2022
Gemeente Dordrecht
Ratio grondexploitatie Voor de ratio grondexploitatie geldt dat hoe lager deze is, hoe beter. De ratio grondexploitatie van gemeente Dordrecht is laag doordat de grondpositie (de waarde van de grond) ten opzichte van de totale baten laag is. De gemeente Dordrecht valt met een ratio grondexploitatie van 9% (2024: 10%) qua signaleringswaarde in de categorie 'minst risicovol'. Belastingcapaciteit De belastingcapaciteit van een gemeente geeft de belastingdruk weer. Een percentage lager dan 100% geeft weer dat de belastingdruk van de gemeente Dordrecht lager is dan het landelijk gemiddelde. Met een ratio van 95% voor woningen en niet-woning gecombineerd (2024: 99%) is de belastingdruk in 2025 lager dan het landelijk gemiddelde. Gemeente Dordrecht valt met een ratio van 95% qua signaleringswaarde in de categorie ‘minst risicovol’ volgens het GTK 2020.
130,0%
120,0%
40,0% Netto schuldquote De netto schuldquote bedraagt 32% (2024: 18%). De netto schuldquote geeft een indicatie van de druk van de rentelasten en de aflossingen op de exploitatie en de hoogte van de investeringen uit het nabije verleden. De netto schuldquote van gemeente Dordrecht laat een positief beeld zien ten opzichte van de signaleringswaarden volgens het GTK 2020 en valt in de categorie ‘minst risicovol’. Wel is een stijgende trend te zien in de netto schuldquote.
130,0%
7,0% 2023
18,0%
2024
32,0%
2025
Signaleringswaarde GTK ( > 130%)
RATIO GRONDEXPLOITATIE 40,0%
35,0%
35,0%
35,0%
35,0%
35,0%
10,0%
10,0%
9,0%
10,0%
9,0%
2021
2022
2023
2024
2025
35,0% 30,0% 25,0% 20,0% 15,0% 10,0% 5,0% 0,0% Gemeente Dordrecht
Signaleringswaarde GTK (> 35%)
18 ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
3.3 Ons beeld van uw financiële positie Door te prioriteren en keuzes te maken heeft gemeente Dordrecht voor de jaren 2026 tot en met 2029 kunnen komen tot een structureel sluitende begroting. Positieve cijfers verhullen structurele uitdagingen Schijn bedriegt: positieve cijfers verhullen structurele uitdagingen. Dat is de titel van ons benchmarkonderzoek gemeenten dat wij in januari 2026 hebben uitgebracht over de financiële positie van gemeenten. Wij concluderen hierin dat de meeste gemeenten over 2024 een positief resultaat hadden (per saldo € 2,0 miljard) terwijl voor de komende vijf jaren grote tekorten worden verwacht (over vijf jaar totaal voor alle gemeenten € 2,0 miljard). Dit is voornamelijk het gevolg van de gewijzigde financieringssystematiek vanuit het Rijk, wat leidt tot een zogenoemd ‘Ravijn’. Gemeenten staan aan de vooravond van een nieuwe bestuursperiode met grote financiële uitdagingen. Veel begrotingen laten een gunstiger beeld zien dan vorig jaar, maar dat is deels het gevolg van financieeltechnische ingrepen. De onderliggende opgaven in het sociaal domein, de energietransitie, het maatschappelijk vastgoed en de uitvoeringscapaciteit blijven onverminderd groot. Ook bij gemeente Dordrecht zien wij dit terug. Met name de grote gebiedsontwikkelingen voegen een extra dimensie van onzekerheid toe.
Deze projecten brengen substantiële investeringen met zich mee, hiermee nemen de onzekerheden en dus ook de risico’s toe. Bovendien zijn er externe factoren die het lokale beleid beïnvloeden en de risico’s verder kunnen vergroten. Om deze risico’s op te vangen en een stabiel financieel perspectief te houden voor gemeente Dordrecht wordt tussen 2026 en 2029 in totaal € 4,6 miljoen vanuit het meerjarenperspectief in de algemene reserve gestort. Door te prioriteren en keuzes te maken heeft gemeente Dordrecht voor de jaren 2026 tot en met 2029 kunnen komen tot een structureel sluitende begroting. Volgens de begroting 2026 wordt tot en met 2029 cumulatief een positief resultaat (vóór mutaties reserves) behaald van € 21,2 miljoen. Uw score in onze landelijke benchmarkrapportage 2026 is een 10 (2025: 8), maar schijnt bedriegt Vanuit hun taak als financieel toezichthouder hebben de twaalf provincies een gemeenschappelijk financieel toezichtkader opgesteld. In dit GTK 2020 zijn signaleringswaarden opgenomen voor de financiële kengetallen zoals opgenomen in het jaarverslag van de gemeente. Wij hebben deze signaleringswaarden als basis gebruikt voor het bepalen van uw score en dus financiële positie. Indien uw gemeente voor de komende jaren (2025 tot en met 2029) per saldo een negatief resultaat begroot (en inteert op het eigen vermogen), beïnvloedt dit de score.
Een uitwerking van deze systematiek beschrijven wij in onze benchmarkrapportage.
BEGROOT RESULTAAT VOOR MUTATIE RESERVES (IN MILJOENEN €) 9,3
10 7,3
8 6 4
2,8
1,8
2 0 2026
2027
2028
2029
19 ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
4. Belangrijkste bevindingen 4.1 Rechtmatigheidsverantwoording 4.2 Grondexploitaties 4.3 BBV, WNT en SiSa 4.4 Belangrijke overige bevindingen 4.5 Belangrijke schattingsposten
20 ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
4.1 Rechtmatigheidsverantwoording (1) Blijkens de rechtmatigheidsverantwoording bedraagt de omvang van de in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties die niet rechtmatig tot stand zijn gekomen € 13,5 miljoen (2024: € 9,0 miljoen). Status wijziging wet– en regelgeving Naar aanleiding van de wijzigingen in het BBV wijzigt vanaf boekjaar 2025 het maximum van de door de raad vastgestelde verantwoordingsgrens naar 2% (was 3%). De omvangsbasis van de verantwoordingsgrens wijzigt naar de totale lasten, exclusief de toevoegingen aan de reserves. In september 2025 is de kadernota rechtmatigheid geactualiseerd. De belangrijkste wijzigingen zijn: • De verantwoordingsgrens valt vanaf 2025 binnen de bandbreedte van 0% tot 2% van de totale lasten van de gemeente. Dit was tot en met 2024 binnen de bandbreedte van 0% tot 3%. • Het percentage voor de verantwoordingsgrens geldt vanaf 2025 voor de rechtmatigheidsfouten en onduidelijkheden samen. Tot en met 2024 gold het percentage van de verantwoordingsgrens afzonderlijk voor rechtmatigheidsfouten en voor onduidelijkheden. • Vanaf 2025 geldt dat de omvangbasis voor het percentage van de verantwoordingsgrens de lasten van de gemeente exclusief toevoegingen aan de reserves is. Tot en met 2024 was dit inclusief toevoegingen aan de reserves.
Strekking van de rechtmatigheidsverantwoording van gemeente Dordrecht De raad van gemeente Dordrecht heeft de verantwoordingsgrens bepaald op 2% van de totale lasten exclusief toevoegingen aan de reserves en de verantwoordingsgrens is daarmee bepaald op € 16,4 miljoen. Blijkens de rechtmatigheidsverantwoording stelt het college van gemeente Dordrecht vast dat de omvang van de in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties die niet rechtmatig tot stand zijn gekomen € 13,5 miljoen bedraagt. Dit is lager dan de daarvoor gestelde verantwoordingsgrens van € 16,4 miljoen. Van de niet rechtmatig tot stand gekomen verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties is volgens het college van gemeente Dordrecht een bedrag van € 8,5 miljoen acceptabel op basis van door de gemeenteraad vastgestelde afspraken. De door het college gerapporteerde afwijkingen en onduidelijkheden kunnen als volgt worden samengevat: BEVINDINGEN IN HET KADER VAN RECHTMATIGHEID Acceptabel (in mln €)
Niet-acceptabel (in mln €)
Totaal afwijkingen en onduidelijkheden (in mln €)
Voorwaardencriterium
0
2,0
2,0
Begrotingscriterium
8,5
3,0
11,5
0
0
0
TOTAAL
8,5
5,0
13,5
Verantwoordingsgrens (2%)
16,4
Rapportagegrens
0,4
Onrechtmatigheden
Misbruik en oneigenlijk gebruik criterium
21 ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
4.1 Rechtmatigheidsverantwoording (2) Wij hebben vastgesteld dat de rechtmatigheidsverantwoording in uw jaarrekening een getrouw beeld geeft (met uitzondering van de onrechtmatigheid in relatie tot de SiSa B2-regeling). Dordrecht heeft toereikende werkzaamheden heeft uitgevoerd om de in de rechtmatigheidsverantwoording genoemde onrechtmatigheden te onderbouwen. Rechtmatigheidsverantwoording in uw jaarrekening geeft een getrouw beeld Het is onze rol om de getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening 2025 van gemeente Dordrecht te controleren. Wij hebben vastgesteld dat de rechtmatigheidsverantwoording in uw jaarrekening een getrouw beeld geeft. Onze controle richt zich op het bepalen of de opsomming van de onrechtmatigheden door het college toereikend is onderbouwd. De rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening richt zich op een drietal criteria die wij hieronder nader hebben toegelicht. Voor de SiSa-bijlage heeft het college negen rechtmatigheidscriteria in acht genomen. Hierbij stellen wij vast of de rechtmatigheidsverantwoording is opgesteld in overeenstemming met de afspraken die gemaakt zijn tussen de gemeenteraad en het college. Deze afspraken zijn vastgelegd in het normenkader van gemeente Dordrecht, dat d.d. 10 maart 2026 door de gemeenteraad is vastgesteld, en de financiële verordening.
Bij de uitvoering van onze werkzaamheden hebben wij vastgesteld dat de organisatie toereikende werkzaamheden heeft uitgevoerd om de opsomming van de onrechtmatigheden in de rechtmatigheidsverantwoording te onderbouwen. Fouten in uitvoering B2-regeling leiden tot onvolledige rechtmatigheidsverantwoording voor een bedrag van maximaal € 1,7 miljoen De uitvoering van de specifieke uitkering (SiSa-regeling B2) voor compensatie van gedupeerden van toeslagenaffaire, is door gemeente Dordrecht gemandateerd aan de GR Sociaal. Uit interne controles en aanvullend onderzoek is gebleken dat voor een deel van de bestedingen onzekerheid bestaat over de rechtmatigheid, onder andere door ontbrekende onderbouwing en lopend extern onderzoek. Omdat het oordeel in de rechtmatigheid niet verandert en vanwege het feit dat de definitieve jaarstukken al in routing waren heeft het college ervoor gekozen alleen de SiSa-bijlage aan te passen en niet de jaarstukken zelf. Als gevolg hiervan is de in de rechtmatigheidsverantwoording opgenomen totale .
onrechtmatigheid onvolledig voor een bedrag van maximaal € 1.701.000. De totale omvang van de onrechtmatigheden blijft, ook met deze aanvullende onrechtmatigheid, onder de door u vastgestelde verantwoordingsgrens van € 16,4 miljoen. Daarmee blijft het oordeel van het college in de rechtmatigheidsverantwoording ‘rechtmatig’. Wij benadrukken dat deze aanvulling geen invloed heeft op de strekking van onze controleverklaring. De paragraaf bedrijfsvoering is verenigbaar met de jaarrekening en bevat geen materiële afwijkingen De paragraaf bedrijfsvoering is onderdeel van het jaarverslag. Wij hebben deze paragraaf gelezen en hebben op basis van onze kennis en ons begrip, verkregen vanuit de jaarrekeningcontrole of anderszins, overwogen of deze paragraaf materiële afwijkingen bevat. Deze werkzaamheden hebben niet dezelfde diepgang als onze controlewerkzaamheden van de rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening. Op grond van onze werkzaamheden zijn wij van mening dat de paragraaf bedrijfsvoering verenigbaar is met de jaarrekening en geen materiële afwijkingen bevat. Actie gevraagd voor rechtmatigheidsverantwoording 2026 Gemeente Dordrecht heeft de financiële verordening aangepast en voor 2025 is deze vastgesteld door de gemeenteraad.
In deze verordening is echter niet duidelijk omschreven op welk niveau overschrijdingen op investeringskredieten gewogen dienen te worden voor de rechtmatigheidsverantwoording: op niveau van investeringskrediet of investeringskredieten tezamen op niveau van een product. De afgelopen jaren heeft beoordeling plaatsgevonden op productniveau. Ook in de begroting worden investeringskredieten op productniveau opgenomen en door de gemeenteraad geaccordeerd. Om discussie over deze beoordeling te voorkomen adviseren wij u dit duidelijk op te nemen in de financiële verordening voor 2026 zodat eenduidig blijkt dat beoordeling plaatsvindt op productniveau. Ook adviseren wij de rapporteringsgrens aan te passen van € 375.000 naar € 775.000.
22 ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
4.1 Rechtmatigheidsverantwoording (3) Het totaal aan overschrijdingen op lasten in 2025 ten opzichte van de laatst geautoriseerde begrotingswijziging bedraagt € 8,5 miljoen. De overschrijdingen van investeringsbudgetten (kredieten) leiden daarnaast tot een onrechtmatigheid van € 3,0 miljoen. Begrotingscriterium Het begrotingscriterium richt zich op het budgetrecht van de raad. Overschrijdingen van de lasten en overschrijdingen van investeringsbudgetten (kredieten) zijn op basis van de Gemeentewet onrechtmatig. Het totaal van de begrotingsonrechtmatigheden van gemeente Dordrecht heeft de verantwoordingsgrens overschreden en het college heeft het totaal van de begrotingsonrechtmatigheden opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording. De begrotingsonrechtmatigheden zijn op basis van de afspraken tussen college en raad in de financiële verordening acceptabel voor een bedrag van € 8,5 miljoen en deze zijn door het college (nader) uitgewerkt in de rechtmatigheidsverantwoording.
Alleen daadwerkelijke afwijkingen als gevolg van misbruik worden opgenomen in de paragraaf bedrijfsvoering.
Overschrijdingen van baten en/of onderschrijdingen van lasten en baten en investeringsbudgetten (kredieten) zijn op zichzelf niet onrechtmatig. Deze zijn echter wel onrechtmatig als deze niet tijdig tot een begrotingswijziging hebben geleid of te laat aan de raad zijn gemeld. Het college en de raad hebben door middel van de financiële verordening afspraken gemaakt over wanneer overschrijdingen van baten en/of onderschrijdingen van lasten en baten en investeringsbudgetten (kredieten) in een begrotingswijziging aan de raad voorgelegd moeten worden. Het college van gemeente Dordrecht heeft de overschrijdingen van baten en/of onderschrijdingen van lasten en baten en investeringsbudgetten (kredieten) tijdig voorgelegd aan de raad en er is in dit kader geen sprake van begrotingsonrechtmatigheden.
Voorwaardencriterium Als laatste toetst het college bij de uitvoering van haar controlewerkzaamheden of bij de uitvoering van financiële beheershandelingen binnen de geldende weten regelgeving is gehandeld. De relevante wet- en regelgeving is tussen het college en de raad afgestemd door middel van het normenkader. Het voorwaardencriterium is met name relevant bij de processen: subsidieverstrekkingen en aanbestedingen. Indien is vast komen te staan dat de gemeente niet aan het voorwaardencriterium heeft voldaan is sprake van een onrechtmatigheid. Over 2025 blijkt uit de spend-analyse een totaal aan onrechtmatigheden van € 2,0 (2024: € 2,4 mln.). Deze afwijking is als volgt opgebouwd:
Misbruik en oneigenlijk gebruik criterium Het college dient ook een uitspraak te doen over de naleving van bepalingen die in wet- en regelgeving zijn opgenomen met betrekking tot misbruik en oneigenlijk gebruik. Hiervoor stelt het college vast welke verplichte handhaving noodzakelijk is en welke maatregelen binnen de gemeente genomen zijn om dit te kunnen uitvoeren. Tevens stelt het college vast of de getroffen maatregelen werken. Indien geconstateerd wordt dat beleid niet bestaat of niet wordt nageleefd dan wordt dit toegelicht in de paragraaf bedrijfsvoering.
(x €1.000) Afwijkingen vanuit 2024 die doorlopen in 2025 Nieuwe afwijkingen met ingang van 2025 TOTAAL
BEDRAG 2,0 0 2,0
23 ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
ONTWIKKELING NETTO BOEKWAARDE GRONDEXPLOITATIES (x € 1 miljoen)
4.2 Grondexploitaties - Algemeen Ontwikkelingen binnen het grondbedrijf zorgen voor bijstelling van de balanswaarde ultimo 2025, waaronder het herzien van Stadswerven en het openen van Maasterras
200 180 160
Ontwikkelingen binnen het grondbedrijf brengt risico’s met zich mee De bevolking van Dordrecht groeit de komende jaren verder. Het aantal huishoudens neemt zelfs nog sneller toe, doordat huishoudens gemiddeld kleiner worden. Daardoor blijft de vraag naar extra woningen hoog. In 2025 hebben zich bij meerdere grondexploitaties bijstellingen voorgedaan. De grondexploitaties van gemeente Dordrecht zijn verantwoord in het programma 'Bouwend en Bereikbaar Dordrecht’. De bruto boekwaarde van de grondexploitaties is in 2025 afgenomen van € 177,8 miljoen naar € 144,4 miljoen, voornamelijk beïnvloed door het herzien van de grondexploitatie Stadswerven en het afsluiten van grondexploitaties. Door het openen van nieuwe (verlieslatende) grondexploitaties zoals Maasterras neemt de verliesvoorziening toe.
140
De actualisatie en bijstelling grondexploitaties zijn betrokken in onze controle Vanwege de invloed van de parameters (zoals kostenstijgingen, stikstofproblematiek, bouwvrijstelling, fluctuatie verkoopprijzen, rente-effecten) die bepalend zijn voor de in de toekomst te realiseren kosten en opbrengsten hebben wij bij onze controle de grondexploitaties diepgaand gecontroleerd. Wij hebben vastgesteld dat, na verwerking van correcties, de gehanteerde parameters en uitgangspunten (zoals de gehanteerde rekenrente, kosten- en opbrengstenstijgingen, verkoopprijzen en programmering/fasering) passend en verifieerbaar zijn. Op basis hiervan hebben wij voldoende zekerheid verkregen ten aanzien van de waardering van de grondexploitaties.
0
De gemeente Dordrecht heeft elf grondexploitaties waarvoor een verliesvoorziening gevormd is Wij hebben vastgesteld dat, op grondexploitaties waar sprake is van een verwacht negatief resultaat, in de jaarrekening 2025 een verliesvoorziening gevormd is. Ultimo 2025 is op grond van de berekening van de eindwaarden een voorziening grondexploitaties gevormd van in totaal € 129,3 miljoen (2024: € 107,6 miljoen), waarvan € 45 miljoen voor Stadswerven en € 61 miljoen voor Maasterras. In de eerste versie van de jaarrekening waren de verliesvoorzieningen in mindering gebracht van de boekwaarden van de desbetreffende grondexploitaties. In overeenstemming met de notitie grondbeleid van de Commissie BBV worden verliesvoorzieningen voor grondexploitaties primair in mindering gebracht op de boekwaarde van de betreffende projecten, tot maximaal een boekwaarde van nihil. Voor zover de verliesvoorziening het niveau van de boekwaarde overstijgt, wordt het meerdere afzonderlijk aan de passivazijde van de balans verantwoord. Deze correctie is juist en volledig verwerkt in de definitieve versie van de jaarrekening.
177,8 160,9 144,4 120
120
107,6 92,1
100 80
70,2 68,8
60 40
24,4
20 Bruto BW
Voorziening
2025
2024
Grondexploitatie
Netto BW
2023
Eindwaarde
3e Merwedehaven
€ 1,1 miljoen
Amstelwijck Wonen
€ 11,7 miljoen
Dordtse Kil
€ 38,8 miljoen
Maasterras
€ -61,0 miljoen
Middenzone
€ 3,8 miljoen
Spuiboulevard
€ -7,3 miljoen
Stadswerven
€ -45,8 miljoen
Wielwijk
€ -3,9 miljoen
24 ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
4.2 Grondexploitaties – Speerpunt Wij vragen aandacht voor het verder versterken van het schattingsproces en het jaarrekeningdossier welke ten grondslag liggen aan de waardering van de grondexploitatie De basis van waarborgen en interne beheersing is aanwezig; verdere aanscherping draagt bij aan meer betrouwbare en realistische schattingen in het jaarrekeningdossier In onze managementletter hebben wij gerapporteerd over het door de auditcommissie geformuleerde speerpunt: "Over welke waarborgen en interne beheersingsmaatregelen beschikt gemeente Dordrecht om: 1. Jaarlijkse fluctuaties in de actualisaties van de grondexploitaties zoveel mogelijk te beperken; en 2. Te komen tot realistische en betrouwbare schattingen binnen de grondexploitaties" . Zoals reeds gerapporteerd in de managementletter zijn wij van mening dat het proces in opzet voldoende waarborgen bevat om tot betrouwbare schattingen te komen en hebben wij aanbevelingen gedaan ter verdere optimalisatie van dit proces. Als onderdeel van de jaarrekeningcontrole hebben wij de schattingen zoals opgenomen in de grondexploitatieopzetten gecontroleerd. Op basis van onze controle zien wij dat de geïmplementeerde waarborgen en interne beheersingsmaatregelen aanknopingspunten bieden voor verdere verbetering, zodat de betrouwbaarheid en realistische onderbouwing van schattingen verder kan toenemen.
Daarnaast zijn van wij van mening dat de onderbouwing van schattingen in het jaarrekeningdossier verder versterkt kan worden. Dat was vooral aan de orde bij project Maasterras (nieuw), Stadswerven (herziening) en Distripark. Concreet vragen wij aandacht voor het verder verbeteren van:
Het expliciet leggen en vastleggen van de samenhang tussen ramingen, gerealiseerde bestedingen en verplichtingen en toekomstige prognoses;
Het waarborgen van sluitende specificaties van nog te realiseren kosten en opbrengsten bij grondexploitaties, bijvoorbeeld via versterkte interne controle of borging in de kwaliteitsreview;
Het verkrijgen van beter inzicht in gerealiseerde plankosten (uren) ten opzichte van begrote plankosten, inclusief het expliciet analyseren en duiden van afwijkingen en de impact op toekomstige ramingen;
Het verder uniformeren van schattingsmethodieken tussen projectteams en het expliciet bespreken en vastleggen van projectspecifieke risico’s en onzekerheden.
Een verdere versterking van de interne kwaliteitsreview ondersteunt een consistente toepassing. Positief is dat bij het gebruik van parameters reeds een duidelijke en uniforme aanpak zichtbaar is.
25 ACCOUNTANTSVERSLAG 2025 – GEMEENTE DORDRECHT
4.2 Grondexploitaties - Maasterras Wij kunnen ons, na verwerking van correcties, vinden in de waardering van de nieuwe grondexploitatie Maasterras. Wel vragen wij aandacht voor het verder versterken van de onderlinge samenhang en controleerbaarheid van het dossier. Grote en complexe grondexploitatie vraagt om blijvende aandacht voor actualisatie en risicobeheersing In 2025 heeft gemeente Dordrecht de financieel grootste grondexploitatie geopend. Voor Maasterras bedragen de nog te realiseren kosten € 205 miljoen en de nog te realiseren opbrengsten € 171 miljoen, resulterend in een verwacht verlies van € 61 miljoen waarvoor een verliesvoorziening is getroffen. Gezien de omvang, de lange looptijd en de huidige ontwikkelfase is sprake van een hoge mate van schattingsonzekerheid. Dit vraagt om een continue en tijdige actualisatie van ramingen en een robuuste onderbouwing daarvan. Waardering grondexploitatie is na correcties toereikend onderbouwd Naar aanleiding van onze werkzaamheden zijn enkele controlebevindingen geconstateerd, die door de gemeente Dordrecht zijn verwerkt. Dit draagt zichtbaar bij aan de kwaliteit van de verantwoording en de naleving van verslaggevingskaders. Wij hebben de grondexploitatieopzet integraal gecontroleerd. Op basis van onze werkzaamheden, en na verwerking van doorgevoerde correcties, kunnen wij ons vinden in de gehanteerde waardering.