RIS321333 Bijlage 1
Tekst van het document
Beeldkwaliteitsplan
Den Haag Centraal
vernieuwen verbinden verrassen
CID
Den Haag Centraal
Central Innovation District
Central Innovation District (CID) Het CID is een nieuw stuk Haags centrum. Het economische hart van de stad. Perfect gelegen naast de oude binnenstad. En tussen en rond de treinstations Den Haag Centraal, Hollands Spoor en Laan van NOI. Het gebied is uitstekend bereikbaar met het openbaar vervoer. Nergens anders komen de landelijke overheid, bedrijven en hoger onderwijs zo dicht bij elkaar. Dat biedt grote kansen. En maakt het CID een fijne plek om te wonen, werken, leren en te zijn. Den Haag groeit. Steeds meer mensen wonen en werken in onze stad. Daarom maken we in het CID ruimte voor toekomstige en huidige inwoners, studenten, ondernemers, professionals en bezoekers. De komende 20 jaar komen er 20.500 nieuwe woningen, nieuwe kantoren en voorzieningen. Creatieve en vernieuwende bedrijven brengen we samen om kennis te delen. Samen met de buurt en partners breiden we de komende jaren het centrum uit tot een leefbaar en prettig gebied waar iedereen zich thuis voelt: het Central Innovation District.
2
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Den Haag Centraal
Inhoudsopgave 01 Inleiding
7
1.1 Beeldkwaliteitsplan
10
1.2 Kader
10
1.3 Samenhang Ontwikkelvisie en Beeldkwaliteitsplan
12
1.4 Participatie en communicatie
14
02 Identiteit omgeving Den Haag Centraal Identiteit omgeving Den Haag Centraal
03 Beeldkwaliteit bebouwing
17 18
25
Ontwerpregels voor de bebouwing
26
A Materialisatie en kleur
34
B Plint
38
C Stedelijke laag
50
D Toren
58
E Kroon
62
04 Beeldkwaliteit openbare ruimte Ruimtelijke principes voor de openbare ruimte
65 66
A Materialisatie en kleur verharding
72
B Vergroenen
78
C Verblijfskwaliteit
84
D Straatmeubilair
89
E Overbruggen Hoogteverschillen
92
F Viaduct
96
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
3
N Koekamp
S 0
100
Haagse bos
200m
Den Haag Centraal
Utrechtsebaan
Rijnstraat
Oranjebuitensingel
Centrum
Bezuidenhoutseweg
KJ plein
Anna van Buerenplein
Bezuidenhout
Theresiastraat Busplatform Schedeldoekshaven Ammunitiehaven Prins Bernhardviaduct
Rivierenbuurt
Juliana van Stolberglaan
Spooremplacement
Bezuidenhout-West
Plangrens voor de gebiedsontwikkeling van Den Haag Centraal
4
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Leeswijzer
Dit beeldkwaliteitsplan bestaat uit 4 hoofdstukken. Het eerste hoofdstuk beschrijft het gebruik van het beeldkwaliteitsplan in relatie tot andere beleidsdocumenten. Het tweede hoofdstuk beschrijft de context en de ruimtelijke kenmerken die aan de ontwerpregels in de volgende hoofdstukken ten grondslag liggen. Hoofdstuk 3 bevat de ambities en ontwerpregels voor de bebouwing. Hoofdstuk 4 bevat de ruimtelijke principes, en ontwerpregels voor de openbare ruimte. In het beeldkwaliteitsplan zijn alle referentiebeelden ter inspiratie.
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
5
6
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
1. Inleiding
Mensen verlangen van steden dat ze identiteit hebben, van gebouwen dat ze karakter hebben en goed samengaan, van openbare ruimte dat ze levendig of rustig, aantrekkelijk, veilig en sociaal betekenisvol is. Deze kwaliteiten komen niet vanzelf tot stand. Een verzameling van al te eigenzinnige gebouwen oogt onrustig en ontbeert samenhang. Openbare ruimte en plinten hebben veel met elkaar te maken. Een beeldkwaliteitsplan (BKP) is een belangrijk middel bij het realiseren van omgevingskwaliteit en identiteit. Dit beeldkwaliteitsplan bouwt voort op het Kwaliteitsplan CID, en stuurt aan op een karakter voor gebouwen en buitenruimte dat past bij het eigentijdse OV-knooppunt Den Haag Centraal; het vraagt om evenveel aandacht en zorg voor de openbare ruimte als voor de bebouwing; het omarmt de eigentijdse look en feel van de stationsomgeving én vraagt om respect voor de rijke kwaliteiten en waardes van de stad waar het deel van uitmaakt.
8
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
lijk toekomstbeeld CID
Omgeving Den Haag Centraal
Mogelijk toekomstbeeld CID (Bron: Kwaliteitsplan CID). Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
9
1.1 Beeldkwaliteitsplan
1.2 Kader
Een beeldkwaliteitsplan - afgekort tot BKP - is het
De belangrijkste ambities en doelstellingen zoals
In dit Beeldkwaliteitsplan zijn twee projecten
document waarin de overkoepelende intenties
die uit de diverse plannen voor het CID worden
betrokken waarvoor Plan Uitwerkingskaders
van stadsmakers (bestuurders, beleidsmede-
hierna weergegeven.
zijn vastgesteld: Bezuidenhoutseweg 50-58
werkers, ontwerpers en stakeholders, waaronder omwonenden) zijn vertaald in regels of richt-
(mei 2023) en Bellevue (maart 2023), beide De kaderstellende plannen zijn:
lijnen voor het daadwerkelijk uitvoeren van
gelegen aan de Bezuidenhoutseweg. De in beide PUK’s beschreven aspecten van architectonische
plannen voor de stad. Die plannen omvatten
De Structuurvisie CID (RIS 307135, vastgesteld
kwaliteit of omgevingskwaliteit zijn in dit voor-
zowel gebouwen als openbare ruimte. De regels
d.d. 1 juli 2021). De Structuurvisie beschrijft de
liggende Beeldkwaliteitsplan Den Haag Centraal
richten zich op de beeldkwaliteit – de schoonheid
programmatische verdichtingsopgave voor het
verwerkt.
- van gebouwen en openbare ruimte, hun diversi-
CID met de daarbij behorende integrale kwali-
teit en hun onderlinge samenhang.
teitsopgave op hoofdlijnen aan de hand van drie
Het beeldkwaliteitsplan zal na vaststelling
ambities: verdichten, vergroenen en verbinden.
door de gemeenteraad, in combinatie
Het beeldkwaliteitsplan is een handleiding voor de ontwerpers van die gebouwen en de openbare ruimte; het is de meetlat voor degenen
met de Welstandsnota Den Haag 2017 (RIS Het Kwaliteitsplan CID (RIS 314594, vastge-
297760) - conform artikel 22.7 en 22.29 van het
steld d.d. 15 februari 2024). Het Kwaliteitsplan
Omgevingsplan gemeente Den Haag -, als kader
die hen begeleiden (stedenbouwkundige,
beschrijft de kwalitatieve opgaven binnen het
dienen voor de ontwikkelingen in het gebied.
projectmanager, supervisor of kwaliteitsteam)
CID die noodzakelijk zijn in een verdichtende stad
Nu de Omgevingswet in werking is getreden,
en het is de maatstaf voor het Kwaliteitsteam
en integraal opgepakt moeten worden om de
is de Welstandsnota een beleidsregel, als
en de Adviescommissie Omgevingskwaliteit, die
stad leefbaar te houden.
bedoeld in artikel 4.19 van de Omgevingswet
goedkeuring moet geven op de beeldkwaliteit
(ingevolge artikel 4.114, lid 1 van de Invoeringswet
van gebouwontwerpen bij het verlenen van een
Het Voorzieningenonderzoek (RIS 316628).
omgevingsvergunning.
Het Voorzieningenonderzoek beschrijft de kwantitatieve opgave voor sport, vergroening en
Dit beeldkwaliteitsplan is een onderdeel van een
maatschappelijke/commerciële voorzieningen
viertal documenten. De andere drie uit de reeks
behorend bij de verdichtingsopgave.
zijn: de Ontwikkelvisie, de Ontwikkelstrategie en het Buitenruimteplan. Deze gebiedsspe-
Dit Beeldkwaliteitsplan is een gebiedsspecifieke
cifieke documenten zijn voorafgegaan door
uitwerking van het Kwaliteitsplan CID. De verta-
documenten op het schaalniveau van het Central
ling van de Haagse kernkwaliteiten en kwali-
Innovation District (CID), waarvan het gebied
teitsopgaven uit het Kwaliteitsplan CID naar
Den Haag Centraal deel uitmaakt.
Beeldkwaliteitsplan Den Haag Centraal vindt u op de volgende pagina.
10 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Omgevingswet).
Haagse kernkwaliteiten
Eeuwige Haagse Schoonheid
Lange lijnen verbinden de stad
Eigen karakters per deelgebied
Ontwikkelopgaven
Verblijfskwaliteit
Voor iedereen
Mix
Natuurlijk
Slim verdichten
Economisch topmilieu
Haal er meer uit dan erin zit
Kwalitatieve opgaven, uit: Kwaliteitsplan CID
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 11
1.3 Samenhang Ontwikkelvisie en Beeldkwaliteitsplan De Ontwikkelvisie is de eerste van vier
3. De Ontwikkelstrategie legt vast hoe de
4. Het Buitenruimteplan is een uitwerking
samenhangende beleidsdocumenten voor de
gemeente de planontwikkeling uitwerkt met de
van de kaders in de Ontwikkelvisie. Het geeft
gebiedsontwikkeling rond Den Haag Centraal:
vastgoedeigenaren en de financiële middelen
nauwkeuriger aan hoe de openbare ruimte
1) Ontwikkelvisie, 2) Beeldkwaliteitsplan, 3)
waarom de plannen vragen. Ook krijgt de manier
wordt ingericht en houdt rekening met de
Ontwikkelstrategie en 4) Buitenruimteplan.
waarop de gemeente stuurt op de invulling van
mogelijkheden van de ondergrond (kabels
Hieronder wordt de inhoud van elk plan
de begane grond van de bebouwing (“de plinten-
en leidingen, gebouwde voorzieningen als
beschreven:
strategie”) specifieke aandacht. Bij vaststelling
parkeergarages en ruimte voor energietran-
in de gemeenteraad van de Ontwikkelvisie
sitie) en het uiteindelijke beheer. Er wordt ook
1. De Ontwikkelvisie beschrijft het ruimtelijk
en de Ontwikkelstrategie is er zicht op dat
aandacht besteed aan de transformatie van
en programmatisch kader waarbinnen bouw-
partijen deze plannen kunnen gaan uitvoeren.
de bestaande openbare ruimte en de tijdelijke
plannen mogen worden uitgewerkt en plannen
De Ontwikkelstrategie is gepland voor de tweede
maatregelen tijdens de uitvoeringsfase.
voor de openbare ruimte kunnen worden
helft van 2024.
Het Buitenruimteplan wordt in 2025 gemaakt.
gemaakt. De Ontwikkelvisie is het eerste document dat de kaders voor ontwikkelingen bepaalt. 2. In het Beeldkwaliteitsplan worden de voornamelijk esthetische eisen voor de verschijningsvorm van gebouwen en de openbare ruimte beschreven. Het is een gebiedsspecifieke uitwerking van het Kwaliteitsplan CID Den Haag. Het document is de leidraad voor ontwerpers van deelplannen en voor de Adviescommissie openbare ruimte. Het bevat toetsingscriteria voor een kwaliteitstoets door de Adviescommissie Omgevingskwaliteit en het Kwaliteitsteam.
Raamwerkkaart uit de Ontwikkelvisie
12 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Structuurvisie CID Den Haag (2021)
Kwaliteitsplan CID Den Haag (2024)
Voorzieningenonderzoek CID Den Haag
CID
Ontwikkelvisie
Toekomstplan per deelgebied
Beeldkwaliteitsplan
Ontwikkelvisie
Den Haag Centraal
vernieuwen
Beeldkwaliteitsplan
Ontwikkelstrategie
Buitenruimteplan
Den Haag Centraal
Den Haag Centraal
verbinden
verrassen
verrassen
CID
CID
Den Haag Centraal
Central Innovation District
vernieuwen
verbinden
verrassen
CID Den Haag Centraal
Projecten
vernieuwen
verbinden
verrassen
Buitenruimteplan
Den Haag Centraal
vernieuwen
verbinden
CID
Ontwikkelstrategie
Central Innovation District
Den Haag Centraal
Den Haag Centraal
Central Innovation District
Central Innovation District
Wijziging omgevingsplan of Bopa (buitenplanse omgevingsplanactiviteit)
Producten in het CID: Beeldkwaliteitsplan is onderdeel van een kwartet
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 13
1.4 Participatie en communicatie De gemeente heeft een actieve rol genomen in
•
Kwaliteit van de openbare ruimte laat te
Uitgebreide informatie over de gezamenlijke
de participatie en communicatie over het beeld-
wensen over, weinig ruimte voor voetgan-
participatie- en communicatieaanpak voor de
kwaliteitsplan, volgens het Communicatie- en
gers op sommige plekken.
Ontwikkelvisie en het Beeldkwaliteitsplan staat
Participatieplan CID (RIS303006, 2019) en het Haags Participatiekompas. Het participatieni-
in hoofdstuk 2 van de Ontwikkelvisie Den Haag •
veau meedenken (adviseren) is in 2022 in overleg
Meer sportplekken in de open lucht zoals het
Centraal. Meer informatie over de plannen, de
basketbalveldje (Bezuidenhout-West).
planning, verslagen en het participatieverslag
met de klankbordgroep CID (vertegenwoordigers van acht bewonersorganisaties) afgesproken
staat op het participatieplatform, projectpagina •
en is in lijn met soortgelijke producten uit het
Meer groen in het gebied is hard nodig: groen en uitnodigend.
Communicatie- en participatieplan CID. •
Graag rust! Er zijn al zoveel indrukken met
Voorafgaand aan het participatietraject lag
hoge gebouwen en veel activiteiten (geen
een aantal kaders voor het beeldkwaliteitsplan
streetart bijvoorbeeld).
vast. Naast de in hoofdstuk 1.2 genoemde Structuurvisie en het Kwaliteitsplan, vormt ook
•
de Nota Haagse hoogbouw een vastgesteld kader.
Fijne groene plekken hebben een goed doordacht veiligheidsconcept nodig, bijvoorbeeld Koekamp in avond/nacht.
Door middel van een enquête en bijeenkomsten op 18 juli en 8 november, steeds gezamenlijk met
•
Heel mooie groene plekken maar waarom
de Ontwikkelvisie, is input opgehaald en hebben
niet meer wilde bloemen en kruidenrijk gras
omwonenden, bedrijven en andere belangheb-
rondom struiken?
benden hun mening en advies gegeven over de beeldkwaliteit van plannen in het gebied.
•
Hoogbouw: leer van Kollhoff en Rapp, die geven het goede voorbeeld.
De volgende aandachtspunten zijn het directe resultaat van de participatie en zijn geïntegreerd in de principes en richtlijnen voor beeldkwaliteit.
•
Hoogbouw: veel aandacht voor de private buitenruimte (balkons). Zijn immers beeldbepalend en zullen 1/2 of 2/3 buiten de
•
Meer en betere verlichting: het gebied kent aardig wat donkere plekken.
14 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
torencontour uitsteken.
denhaag.nl/toekomstcentraal.
Foto reflectie op huidige situatie van deelnemers op 18 april.
Foto participatiebijeenkomst op 18 april.
Foto participatiebijeenkomst op 18 april.
Foto reactie op conceptversie van het beeldkwaliteitsplan van deelnemers op 8 november.
Foto slotbijeenkomst over de conceptversie van de ontwikkelvisie en het beeldkwaliteitsplan op 8 november.
Foto slotbijeenkomst over de conceptversie van de ontwikkelvisie en het beeldkwaliteitsplan op 8 november.
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 15
16 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
2. Identiteit Omgeving Den Haag Centraal
Identiteit Omgeving Den Haag Centraal Locatie en historische ontwikkeling
Ruimtelijke kenmerken
Ten noordoosten van de historische binnenstad
Het gebied toont zich vandaag de dag als een
en de 17e/18e-eeuwse singelgracht ligt station
lappendeken van onafgemaakte deelplannen
Den Haag Centraal als middelpunt van dit deel-
die weinig relatie met elkaar aangaan. Sinds
gebied. De gunstige ligging ten opzichte van het
de komst van het spoortracé en bijbehorend
centrum is de voornaamste reden van de keuze
station is steeds getracht vorm te geven aan de
voor de locatie van het station, samen met de
hoge ambities die men had voor dit gebied. Door
positie bij het regeringscentrum van Nederland.
verandering van inzichten in de loop van de tijd
Tot de wederopbouw en uitbreidingsplannen lag
heeft geen van de stedenbouwkundige visies het
het Centraal Station op een rustige locatie naast
tot het einde gered. Als gevolg van een tekort aan
het centrum van Den Haag. Bij de vervanging
een lang volgehouden eenduidige visie zijn de
van het voormalige stationsgebouw in de jaren
grote (ministerie)gebouwen in het gebied met
zeventig is gekozen om het eindstation uit te
een beperkte samenhang tot stand gekomen.
bouwen tot een omgeving waarbij trein-, tram-
De buitenruimte tussen deze grote gebouwen
en busverkeer in en rondom één gebouw zijn
wordt als gevolg daarvan gevormd door de
geïntegreerd.
bouwmassa’s en niet andersom.
In de jaren ‘70/’80 zijn grootschalige kantoor-
De architectuur in het CID kenmerkt zich door
gebouwen gebouwd in de nabijheid van het
een grote mate van diversiteit – het is moeilijk
station. Het bijbehorende spooremplacement
een rode draad te herkennen. Er is sprake van
samen met andere na-oorlogse infrastructuur
een bijzondere staalkaart aan uiteenlopende
(Utrechtsebaan, Prins Bernhardviaduct) vormen
architectuurstijlen. Van naoorlogse modernisti-
stevige barrières in en om het stationsgebied.
sche bouw (ministerie EZ, Paleis van Justitie), tot
De buitenruimte voelt hierdoor soms hard, stenig
brutalistische gebouwen (Bezuidenhoutseweg
en anoniem, en het verblijfsklimaat wordt als
67), structuralisme (Koninklijke Bibliotheek),
onprettig ervaren. De barrières belemmeren een
jaren negentig high-tech (Malietoren) en jaren
prettige verbinding naar naastgelegen gebieden,
negentig ‘corporate beleggingsobjectbouw’
zoals Bezuidenhout en Beatrixkwartier.
(uitbreiding toren Paleis van Justitie, Nieuw
Vooroorlogs station Den Haag Centraal
Babylon), postmodernistische bouw (de Resident), Een mooie uiteenzetting van de geschiedenis
tot hedendaagse bouw als de Grotiustorens
rond Den Haag Centraal is terug te vinden in het
en de ontwikkeling van het KJ-plein. Dit beeld
Cultuurhistorisch narratief uit 2021 (RIS 310723)
18 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Aanleg Utrechtsebaan en Prins Bernhardviaduct (opening 1975)
Ministerie van BZK
OVT hal
Koninklijke Bibiiotheek
Paleis van Justitie
de Hoftoren
Zicht op Rijnstraat 8
Anna van Buerenplein
Nationaal Archief
het Terminalgebouw
De stationsklok wordt teruggeplaatst
Bezuidenhoutseweg 67
Bezuidenhout
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 19
van een staalkaart manifesteert zich ook
door gebouwen en zijn lastig leesbaar. Met name
duidelijk aan de Bezuidenhoutseweg waarin het
de oostzijde van CS heeft een opvallende labyrin-
gevelbeeld bepaald wordt door Berlagiaanse,
tische structuur door onderdoorgangen, fly-overs,
neo-renaissancistische, structuralistische en
poorten en stegen. De openbare ruimte is soms
brutalistische prefabbetonbouw. Met andere
geknepen/versmald om dan weer te openen in
woorden, de verandering van stijlopvattingen is
een pleinachtige ruimte.
zichtbaar in het stadsbeeld en dat is kenmerkend voor de identiteit van het gebied.
Deze kruip-door-sluip-door structuur wordt versterkt door een aantal markante (en waarde-
Een groot deel van deze gebouwen heeft een
volle) gebouwcomplexen uit de post 65 periode.
problematische aansluiting op de openbare
Deze gebouwen kenmerken zich onder meer door
ruimte; het zijn vaak aan de straat gesloten
een modulaire opbouw, afgeschuinde hoeken en
volumes met veelal kleine entrees in onderdoor-
samenstelling van in hoogte variërende volumes.
gangen en nissen of op onopvallende plekken. Verschillende gebouwen hebben aan de straat- of
Binnen deze ruimtelijke kenmerken maken de
pleinzijde gesloten achtergevels, ook al zijn ze
lange lijnen van Den Haag een waardevolle
deels van glas (voormalig ministerie VROM,
structuur in de complexe ruimtelijke puzzel van
ministerie OCW tussen Oranjebuitensingel en
het stationgebied. De ‘Haagse loper’ – de centrale
Rijnstraat, stationscomplex). Belangrijke open-
lange lijn in het gebied - kan een herkenbare
bare instituten als de Koninklijke Bibliotheek en
ruimtelijke ervaring gaan bieden. De verbinding,
het Nationaal Archief hebben amper een goed
zoals verbeeld in de ontwikkelvisie, wordt bena-
zichtbare entree aan de straat .
drukt in zowel de openbare ruimte als door de bebouwing (plint). Het is nodig hier gebruik te
Het Prins Bernardviaduct, de Utrechtsebaan en
maken van goede materialen, afmetingen, groen
de Theresiastraat zijn belangrijke verkeersaders
en een blijvend kwaliteitsniveau die samen het
in het gebied die vanaf de wederopbouw een
beeld gaan bepalen van de belangrijkste route
plek kregen. Daarbinnen bevindt zich een
door het gebied.
secundair systeem van lange lijnen. Deze -soms slingerende- lijnen worden dikwijls onderbroken
20 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Bestaande situatie: waardevolle bebouwing
Prinses Irenestraat
Schedeldoekshaven
Verbeteren van Lange lijnen in de stad, centraal in oranje de Haagse Loper (uit: Ontwikkelvisie Den Haag Centraal)
Doorgangen rond Koninklijke Bibliotheek en het Nationaal Archief
Route van Theresiastraat naar het station
Oversteek Rijnstraat
Bestaande situatie: smalle doorgangen, gesloten gevels en veel verharding
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 21
Openbare ruimte We zien in het gebied: •
Veel verharding (veelal voor de auto) en te weinig groen
•
Een wirwar aan paaltjes, camera’s, slagbomen, hekwerken en drempels.
•
Inconsequent bestratingsmateriaal en straatmeubilair
•
Aaneenschakeling van fragmenten zonder eenheid
Maar ook heeft het Anna Van Buerenplein al de kwaliteit van de Haagse Loper gekregen. De openbare ruimte heeft behoefte aan rust en het opruimen, samenvoegen en ordenen van elementen. Daarnaast is het nodig een grote
Collage van de huidige situatie, met een veelheid aan materialen en een wirwar aan paaltjes
vergroeningsslag te maken.
Op en rondom het Anna van Buerenplein
22 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Bebouwing We onderscheiden drie sfeergebieden: Den Haag Centraal zijde Spuikwartier: centrum, hoge dichtheid, karakter Jubi-gebouw en Wijnhaven, formele en consistente gevels van het gebouw, traditionele kleur van baksteen of natuursteen Den Haag Centraal Stationsomgeving: post65 gebouwen, vrijheid en bijzonder in architectonische expressie van volume en materiaal Den Haag Centraal zijde Bezuidenhout: historische context Bezuidenhout, kleinere korrel, lagere bebouwing, traditionele kleuren en materialen Met een aantal uitzonderingen, met name aan de zijde van het Bezuidenhout. Zoals het Paleis
Zijde Spuikwarter
Stationsomgeving
Zijde Bezuidenhout
van Justitie (post 65), de Malietoren (high tech) en het SER-gebouw (post 65).
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 23
24 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
3. Beeldkwaliteit Bebouwing
Ontwerpregels voor de bebouwing Respecteer de bestaande identiteit Dit Beeldkwaliteitsplan is opgesteld als uitwer-
Spuikwartier en het Bezuidenhout
aangenaam verblijfsklimaat. Afhankelijk van
king van het Kwaliteitsplan CID. Hierin wordt
(b) vormentaal die aansluit bij de bestaande
de ontwikkeling wordt ook beoordeeld op de
aan de hand van overkoepelende principes
typologie of bouwstijl
andere thema’s die van toepassing zijn, zoals
voor de kwaliteit van het CID de basis gelegd
(c) gebruik van goede verhoudingen in het
stedelijke laag en kleur & materiaal.
voor een gebiedsspecifieke uitwerking voor elk
gevelbeeld.
deelgebied. Den Haag Centraal heeft, zoals in het voorgaande hoofdstuk beschreven, een samenge-
In dit Beeldkwaliteitsplan onderscheiden we voor Bij het toevoegen van hoogbouw wordt
de omgeving van Den Haag Centraal verschil-
steld karakter tussen de historische binnenstad
gezocht naar connectie met enerzijds de
lende sfeergebieden, die een eigen karakter
en het Spuikwartier aan de ene zijde en het
bestaande iconische Haagse bouwstijlen
hebben.
Bezuidenhout aan de andere zijde. Met daartus-
zoals Traditionalisme, Rationalisme, en
senin het modernistische stationsgebied.
Expressionisme en anderzijds de bestaande
De hiervoor genoemde punten zijn als input
•
•
Haagse Hoogbouw in het CID en Nieuw
verwerkt in het voorliggende Beeldkwaliteitsplan.
Het Kwaliteitsplan CID stelt het ontwerpen
Centrum. De hoogbouw rondom station
Er zijn nuanceringen aangebracht als de omge-
van gebouwen en buitenruimten tot een
Den Haag Centraal verbeeldt op dit moment
ving of situatie daarom vraagt.
integrale opgave.
al dé expressie van de Haagse skyline: Gedurfd, uitgesproken en met een sterke
•
•
Toe te voegen bouwvolumes zijn duidelijk
uitstraling. Nieuwe torens voegen zich bij
verankerd in de omliggende buurten of
diezelfde ontwerphouding, met gebruik-
brengen iets extra’s in stedenbouwkundig
making van de principes van het Haagse
en architectonisch opzicht.
hoogbouwbeleid.
Gebruik maken van de bestaande karakters om bouwvolumes toe te voegen.
•
Bij transformatie werkt dit hoofdstuk anders. Gebruik bestaande architectonische kwaliteiten als uitgangspunt, bijvoorbeeld bij
•
Gebouwen stralen monumentaliteit uit
beeldbepalende Post65-gebouwen. Voor de
die aansluit bij de bestaande typologie of
transformatie ligt de nadruk op de ambities
vormentaal:
voor de plint en het groen; de transfor-
(a) gebruik van baksteen, hout, natuursteen,
matie draagt bij aan de levendigheid en
‘staande’ ramen, in aansluiting bij het
duurzaamheid van het gebied en een
26 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Bestaande aanzicht omgeving Den Haag Centraal
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 27
Ontwerpregels voor de bebouwing
Kroon Toren
Stedelijk Laag Plint
Vier componenten: Plint, Stedelijk Laag, Toren en Kroon Dit Beeldkwaliteitsplan conformeert zich aan de richtlijnen voor hoge gebouwen zoals beschreven in ‘nota Haagse Hoogbouw’. Dit houdt in dat hoge gebouwen worden opgebouwd uit de vier componenten Plint, Stedelijk Laag, Toren en Kroon.
Plint en Kroon Bij het ontwerp van het gebouw moet bijzondere aandacht worden besteed aan het verbeteren van de ervaring op straat - door het ontwerp van de plint en het creëren van een aantrekkelijke skyline - door het ontwerp van de kroon. Dit Beeldkwaliteitsplan voegt aan deze principes een extra waarde toe voor Den Haag Centraal. Dit is het principe van ‘Rust Op Ooghoogte’.
28 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
X
Eenheid in diversiteit Een grote diversiteit aan architectuur is een bestaande karakteristiek van het gebied, dat een bijzondere en opvallende tijdlijn, een staalkaart, aan uiteenlopende architectuurstijlen toont. De voortdurende wisseling van stijlopvattingen is direct afleesbaar in het stadsbeeld en ook dat is een kwaliteit. Dit Beeldkwaliteitsplan richt zich op eenheid in diversiteit: diversiteit van gebouwen, eenheid in de openbare ruimte. Behoud de consistentie met de huidige situatie door te kiezen voor bouwvolumes, plinten en gebouwkleuren die aansluiten bij de omgeving.
√
Rijke en robuuste details Het ontwerp van de gevel moet worden beschouwd als een functioneel element dat het gebouw aanvult, met speciale aandacht voor de menselijke schaal. Het strekt zich uit tot straatmeubilair en biedt ruimte om te staan, uit te rusten en tegenaan te leunen. Dit functionele gevelontwerp viert de moderne bouwstijl en technologie met een verfrissend uiterlijk en uitnodigende binnenruimte. De menselijke schaal staat centraal in deze benadering. De details van de gevel moeten diepte en ritme aan het gebouw geven. Vermijd grote, platte, glanzende gevels.
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 29
Stationsomgeving Zijde Bezuidenhout
Zijde Spuikwartier
Drie sfeergebieden Den Haag Centraal zijde Spuikwartier: centrum, hoge dichtheid, karakter aansluitend bij Jubigebouw, (gevels met veel ritme en relief), traditioneel materiaalpalet: uitstraling van baksteen of natuursteen. Den Haag Centraal Stationsomgeving: ‘post65’ en moderne gebouwen, materiaalgebruik is eigentijds, architectuur straalt rust uit, is de achtergrond voor een dynamische en levendige stationsomgeving. Den Haag Centraal zijde Bezuidenhout: historische context, kleinere korrel, traditionele kleuren en materialen, behalve Paleis van Justitie geen hoogbouw.
30 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Ruimte voor ontmoeting De omgeving van Den Haag Centraal wordt verder uitgebouwd als een interactiemilieu van de Policy campus. Het is van belang dat het ontwerp van de ruimte ontmoeting tussen mensen stimuleert. Ontmoetingsruimte krijgt vorm in de openbare plint, stedelijke interieurs (lobby’s, gemeenschappelijke ruimtes, atriums, daketages, etc.) en in publiek toegankelijke doorgangen in gebouwen in het gebied (Koninklijke Bibliotheek, Babylon, Bezuidenhoutseweg 67, Bellevue).
Eigentijds materiaal Gebruik natuurlijke materialen die warmte uitstralen en goed verouderen, licht zijn en duurzaam in de bouw. Stimuleer het gebruik van hout, biobased en circulaire materialen die mogelijk hergebruikt en aangepast kunnen worden. Integreer reflectiearm glas in de gevel van het gebouw om visuele verbindingen tussen de binnen- en buitenruimten mogelijk te maken.
Sociale veiligheid Besteed aandacht aan sociale veiligheid door een passend plan met duidelijke zichtlijnen, geen dode hoekjes, goede verlichting, goed onderhoud en alternatieve routes (altijd toezicht en/of ‘eyes on the street’).
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 31
Transformatie Bij het transformeren van bestaande gebouwen moet de renovatie in de geest van het oorspronkelijke gebouw uitgevoerd worden. Wel wordt bij transformatie gekozen voor eigentijdse materialen die licht, natuurlijk en met oog voor detaillering zijn uitgevoerd. Kenmerken van het bestaande gebouw, zoals het gebruik van modules en patronen (van bijvoorbeeld ramen in de gevel) worden gerespecteerd en in de toevoeging geïnterpreteerd.
32 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Bij nieuwbouw op een bestaand gebouw moet de impact op het bestaande gebouw zoveel mogelijk beperkt worden. Het toegevoegde volume kent een zorgvuldig ontworpen overgang met het gebouw eronder. Nieuwe elementen dienen samenhang te hebben met het bestaande bouwdeel, wat betreft kleur, materiaal en detaillering.
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 33
A. Materialisatie en kleur Principes per sfeergebied Zijde Spuikwartier
Kleur: Behoud de samenhang met de bestaande
Stationsomgeving
omgeving door gebouwkleuren te kiezen die -
Zijde Bezuidenhout
voor zover mogelijk - aansluiten bij de omgeving. Daarom worden onderscheiden kleurenpaletten voorgesteld voor de Stationsomgeving en de zijdes die aansluiten op het Spuikwartier en het Bezuidenhout. Om de nodige consistentie in de hele stedelijke ruimte te behouden, dient “offwhite” als neutrale achtergrond; het gebruik van offwhite wordt aanbevolen voor het gehele gebied. In de Stationsomgeving wordt een eigentijdse en vooruitstrevende sfeer aangemoedigd. Gebouwen dienen eigentijdse materialen te gebruiken, waarbij moderne bouwmaterialen en technieken worden benadrukt. Het kleurenpalet in deze zone moet bestaan uit lichte kleuren, waarbij historische of traditionele kleurenschema’s worden vermeden.
34 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Aan de zijdes van Spuikwartier en Bezuidenhout wordt een meer gegrond en traditioneel esthetisch materiaalgebruik voorgestaan. Het gebruik van baksteen, rode en bruine tinten wordt aangemoedigd om een gevoel van warmte en continuïteit met het architecturale erfgoed van het gebied te creëren. Deze kleuren roepen een tijdloze en klassieke sfeer op, bijdragend aan een
Kleurenpalet van Spuikwartier
samenhangende visuele identiteit in deze delen van de stad. Flexibiliteit in het kleurenpalet: architecten en ontwerpers moeten niet beperkt worden tot de voorgestelde kleurenpaletten. Flexibiliteit en het verkennen van variatie worden aangemoedigd om innovatie en creativiteit mogelijk te maken, waardoor een dynamische en evoluerende stedelijke omgeving ontstaat, zolang de samenhang met de context in overweging is genomen. Kleurenpalet van Stationsomgeving
Kleurenpalet van Bezuidenhout Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 35
Principes algemeen Architectonische harmonie door verticale niveaus: Zorg ervoor dat elk onderdeel van het gebouw in lijn is met de architectonische stijl en esthetiek ervan. Maak consistent gebruik van materialen, kleuren en texturen die passen bij de gekozen ‘ontwerptaal’. Natuurlijke, robuuste materialen: gebruik hout, natuursteen en andere materialen die warmte uitstralen en goed verouderen.
36 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Hout materiaal: IOK Hoofdkantoor, Geel, België.
Baksteen: 197 Kensington, Londen.
Robuuste materialen: BerkeleyStree, Londen.
Natuursteen: Banco Caminos Headquarters, Madrid.
Consistent: Gebouwen zijn een consistent geheel van plint tot top, met over het geheel eenduidig materiaalgebruik en daarbij behorende detaillering. Transparantie: Gebruik glas met een lage reflectiewaarde om visuele verbindingen tussen binnen- en buitenruimten mogelijk te maken, met name in de plint en in lager gelegen verdiepingen.
√ Consistent kleurenpalet
√ Consistent kleurenpalet
√ Consistent kleurenpalet
√ Consistent kleurenpalet Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 37
B. Plint
B1. Hoog dynamische Plint B1. Hoog dynamische Plint (+1) B2. Gemiddeld dynamische Plint B2. Gemiddeld dynamische Plint (+1) B3. Lage dynamische Plint
38 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Principes algemeen Voldoende transparantie: De plinten grenzend
Continuïteit van de plint: Zorg ervoor dat de
aan de openbare ruimtes krijgen een hoge mate
hoogte van plint, bewegwijzering en gevelre-
van transparantie. Transparante gevels vervagen
clame een vergelijkbare stijl volgen. Dit zorgt
de grens tussen binnen en buiten, tussen
voor rust in het straatbeeld.
openbare, semi-openbare en privéruimten en dragen bij aan het gewenste rijke en gevarieerde karakter. Transparantie moet worden ontworpen
Open doorgangen
in combinatie met het programma, om te voorkomen dat transparante gevels worden bedekt met tape en gordijnen. Ogen op de straat, publieke functie op de begane grond: De activiteiten in de plint leveren een positieve bijdrage aan de levendigheid op straat en andersom loopt de levendige openbare ruimte door in het gebouw. Voorbijgangers zien wat zich binnen afspeelt en worden uitgenodigd om deel te nemen of kennis te nemen van wat
Voldoende transparantie
De verlichting van het interieur
Ogen op de straat
Continuïteit van de plint
getoond wordt. Open doorgangen/ duidelijke toegangen: Deze vervagen de overgang tussen straat en interieur en nodigen mensen uit om in en uit te lopen naar het atrium, de binnenplaats, of de doorgangen. De verlichting van het interieur: Dit draagt bij aan de sfeer op straat en de sociale veiligheid ‘s avonds).
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 39
Diepte en ritme: Om een rustige visuele ervaring voort te zetten, ontwerp de plint met een ritmisch patroon van open en gesloten elementen. Zoals kolommen of afwisselende gevels, om de voetgangersloop te begeleiden en het visuele belang te behouden. Introduceer arcades of overdekte looppaden om beschutting te bieden en de diepte van de plint te versterken. Groene gevel: De implementatie van een groene gevel is wenselijk, maar vooral haalbaar als aan specifieke strenge criteria wordt voldaan, omdat het een aanzienlijke investering en bijbehorende kosten voor aanleg, irrigatie en onderhoud
Groene gevel
Diepte en ritme
met zich meebrengt. Deze criteria omvatten voldoende licht, zon, schaduw, reflectie (oriëntatie van de gevel), wind, water, hoogte, budget, verwacht beeld voor een gezonde plantengroei. Groene gevels met klimplanten en levende gevelsystemen in de plint zijn bij voorkeur met de grond verbonden. Het puntenstelsel Natuurinclusief Bouwen helpt om de juiste keuzes te maken.
Groene gevel: Mercado, Groningen.
40 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Diepte en ritme: Novartis laboratory, Basel.
Integratie met gebouwen: verlichting, way-finding, logo’s/reclame en beheersmaatregelen (bijv. camera’s) worden in de luifels of met gevels geïntegreerd om de openbare ruimte zo min mogelijk te belasten. Luifels: Bij het ontwerpen van een stedelijke laag (de onderste verdiepingen van het gebouw) kan overwogen worden om luifels toe te passen. Luifels kunnen entrees markeren en beschutten tegen regen en wind. Ze leiden tot goed beschutte plekken die sociale interactie kunnen stimuleren. Luifels zijn altijd hoger dan 5,0 meter
√
Luifel
Luifel: First Rotterdam, Rotterdam.
√
Terugliggende gevel
Terugliggende gevel: IHK Region, Stuttgart.
boven straatniveau aangebracht, en integraal onderdeel van het architectonisch concept.
Integratie met gebouwen
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 41
B1. Hoog dynamische Plint Langs de Haagse Loper is er sprake van een hoogdynamische plint. Hoogte plint: De plint (begane grond) kent een vrije hoogte van 8m. Er kan een mezzanine worden gemaakt, mits deze niet meer dan 75% van het beschikbare vloeroppervlak beslaat en de voorgevel niet raakt. (Bij het transformeren van bestaande gebouwen kan uiteraard van deze
8m
hoogtebepaling worden afgeweken.). 80% Transparantie: de plintgevel moet voor minimaal 80% (van het te beglazen oppervlak, met uitsluiting van de constructieve delen)
Plinthoogte
Referentie: Apple Marunouchi, Tokyo.
uit transparant glas bestaan. Laag reflecterend glas is verplicht voor optimale zichtbaarheid van mensen en interieur. Het streven is er maximaal op gericht om de niet-transparante plint, zoals bij utiliteitsruimten, laad- en losruimten, (toegangen tot) parkeer- en stallingsruimte en dergelijke, in zijen achtergevels op te nemen, indien aangetoond wordt dat deze gesloten delen onmisbaar zijn / niet elders ondergebracht kunnen worden. Transparant raamoppervlak>80%
Referentie: Hudson Yard 55, New York.
42 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Meer dan 80% ‘uitnodigend programma’ op de begane grond: Achter de transparante gevel is
uitnodigend, visueel aantrekkelijk programma zichtbaar. Dit programma wordt gekenmerkt door: aanwezigheid en beweging van mensen, aantrekkelijk ingerichte, goed verlichte ruimtes. Entrees tot dit programma zijn aan de hoofdroutes gelegen. De plinten langs de belangrijkste routes worden gevuld met functies die interactie met de straat aangaan, (gedeeltelijk) voor publiek toegankelijk zijn en ruimte bieden aan ontmoeting, zoals horeca, levendige werk- en ontmoetingsruimte,
Actief programma op de begane grond
Referentie: Turfmarkt, Den Haag.
lobby’s van woon- en werkgebouwen, detailhandel met aantrekkelijke interieurs en open etalages. Er is een diversiteit aan functies die ook in de avond en weekend open zijn zoals horeca, uitgaan en culturele functies. Er moet hierbij voldoende ruimte zijn om de overgang van binnen naar buiten goed en zorgvuldig vorm te geven.
Referentie: Meent, Rotterdam.
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 43
B2. Gemiddeld dynamische Plint Hoogte plint: De plint (begane grond) kent een vrije hoogte van 8m. Er kan een mezzanine worden gemaakt, maar deze mag maximaal 75% van de ruimte beslaan en mag de voorgevel
8m
niet raken. Het is mogelijk om de hoogte aan te passen bij het werken met bestaande gebouwen. Dit gebeurt met volledige aandacht voor andere criteria. Plinthoogte 50% Transparantie: de plintgevel moet voor minimaal 50% uit transparant glas bestaan. Laag reflecterend glas is verplicht voor optimale zichtbaarheid van mensen en interieur.
Referentie: KEXP Headquarters, Seattle.
Niet-transparante plint, zoals utiliteitsruimten, laad- en losruimten, (toegangen tot) parkeer- en stallingsruimte en dergelijke, kan in deze gevel worden opgenomen, indien aangetoond wordt dat deze gesloten delen onmisbaar zijn en niet in een laag-dynamische plint ondergebracht
Actief programma op de begane grond
kunnen worden. 50-80% actief programma op de begane grond: Woon/werkstraten hebben naast woningen ook ruimte voor maatschappelijke voorzieningen en meer lokale horeca, met name op de hoeken van gebouwen. Er is sprake van geleidelijke overgangen van privaat naar publieke ruimtes en een aantrekkelijke voorzieningenmix Transparant raamoppervlak>50%
44 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Referentie: One Pancras Square, Londen.
B3. Laag-dynamische Plint Zij-en-achtergevels worden bestempeld als laag-dynamische plint, maar worden niet behandeld als de ‘achterkant’ van de stad. De laag-dynamische plinten huisvesten logistieke
>4,5m
functies, maar ook werkruimtes en entrees van woning, zodat een sociaal veilig gebied ontstaat. Woningen op lagere woonlagen met goed herkenbare lobby’s op maaiveldniveau zijn goed
Genoeg licht op straat
voor de levendigheid en leefbaarheid op straat. Volledig gesloten gevel (zonder puien, ramen of deuren en zonder inkijk) wordt tot het minimum beperkt. Naast de (eventueel) gesloten delen is
Referentie: Georg-Herrmann-Allee, Potsdam.
ruimte voor programma met gevelopeningen (eyes on the street). Er wordt veel aandacht besteed aan materialisatie, detaillering en beheer. De gevel heeft
Werkruimtes
reliëf (diepte), is robuust (blijft lang goed) en kan betaalbaar beheerd worden (blijvend schoon en veilig).
Woonruimte
Referentie: Het Lage Zand/ hoek Schedeldoekshaven
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 45
Post 65 plinten ADD-ON oplossing: het gebied kent een aantal (architectonisch) waardevolle panden van na 1965. Tegelijkertijd zijn lang niet alle plintgevels van deze gebouwen van voldoende kwaliteit. Er is sprake van een groot aandeel gesloten gevel en de architectonische uitwerking is soms onvoldoende. Ook hebben deze gevels vaak te lijden onder matig beheer en is er sprake van verrommeling door elkaar opvolgende ‘verbouwingen’ met een beveiligingsoogmerk. Bij transformatie is het mogelijk deze gesloten plinten open te breken in combinatie met een drempelloze aansluiting van binnen- en
Bezuidenhoutseweg 67 zijde Prinses Irenepad
Bezuidenhoutseweg 67
Ministerie van EZ/Landbouw.
Nationaal Archief.
buitenruimten en het creëren van doorwaadbare gebouwen. Uitbreiding op plintniveau kan deze ‘dode’ gevels transformeren, de dynamiek vergroten en de identiteit van het gebied versterken op een manier die passend is in het geheel. De uitbreiding van Bezuidenhoutseweg 67 dient als goed voorbeeld van deze aanpak.
46 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Blinde gevels Artistieke muuroplossing: Op locaties met beperkte ruimte en (nog) onvoldoende aanleiding voor een verbouwing, wordt gezocht naar middelen die tot visuele verbetering van de gevel leiden. Dit kan door middel van een mooi gematerialiseerde voorzetwand, een artistieke ingreep, betere verlichting of een combinatie hiervan. Deze aanpak is ook toepasbaar bij utilitaire functies onder infrastructuur en kunstwerken.
Ministerie van Financien: doorbraak en artistieke ingreep
Ministerie van Financien: transparantere voorzetgevel
Referentie: Henry Moore Wall Relief, Rotterdam.
Referentie: Abstract Wall Relief, Glasgow.
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 47
Hoofdentrees en Entree fietsenstalling Hoofdingang: Hoofdentrees zijn uitnodigend en visueel aantrekkelijk; hebben sterke architectonische kenmerken zoals een luifel of uitkraging, om de zichtbaarheid te verbeteren en een gevoel van aankomst te geven. Overweeg beschutte gebieden om sociale interactie aan te moedigen en een comfortabele wachtruimte te bieden. Entree fietsenstalling: Zorg ervoor dat de ingang goed toegankelijk is en is aangesloten op fietspaden. Als er sprake is van een hoogteverschil, moet de hellingbaan worden geïntegreerd in het ontwerp van het gebouw.
48 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Hoofdentree: Jakoba Mulderhuis, Amsterdam.
Ingang met open doorgang: Pierhouse, Brooklyn.
Ondergrondse fietsingang: Leidseplein, Amsterdam.
Fietstoegang: Fietsenpakhuis, Zaandam.
Logistieke ingang en Ondergrondse ingang Logistieke ingang: Zorg voor sociale veiligheid; efficiënt verkeersmanagement binnen het logistieke entreegebied; ontwerp duidelijke rijroutes, laadzones en parkeerplaatsen om de orde te handhaven en verstoringen tot een minimum te beperken; integreer laadperrons (zoals laadplatforms, liften of dock levelers) in het gebouwontwerp. Plaats deze voorzieningen indien mogelijk in het gebouw om de ruimte voor het publiek te maximaliseren. Eventuele hellingen/hellingbanen mogen pas binnen de rooilijn van een gebouw beginnen en ook de bijbehorende aanmeldpalen en hekjes
Logistieke ingang: Diergaardesingel, Rotterdam.
worden binnen die rooilijn geplaatst. Ondergrondse ingang: Vlotte doorstroming van voertuigen en duidelijke bewegwijzering; ontwerp de ingang en hellingbaan zodanig dat ze harmoniëren met de omgeving. Overweeg het gebruik van complementaire materialen, kleuren en afwerkingen die een visueel aantrekkelijk en samenhangend entreeontwerp creëren.
Logistieke ingang: Oosterdoksstraat, Amsterdam.
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 49
C. Stedelijke laag Principes per sfeergebied C1. Zijde Spuikwartier: Zorg ervoor dat gebouwen samenhang vertonen met het karakter van het Jubi-gebouw en andere gebouwen in de omgeving. De aanbevolen hoogte voor de stedelijke laag moet nauw aansluiten bij die van het Jubi-gebouw.
C2. Stationsomgeving: Zorg voor een coherente
C1. zijde Spuikwartier: volg JUBI-gebouw
stedelijke laag binnen elk bouwblok, voor eigen-
Zijde Spuikwartier: JUBI-gebouw, Den Haag.
tijdse esthetiek en architectonische kenmerken. Voor een nieuwe of gerenoveerde stedelijke laag in Post65-gebouwen moet het ontwerp verband houden met het oorspronkelijke karakter, bijvoorbeeld de terrassen van Bezuidenhoutseweg 67. Voor de aanbevolen hoogte voor de stedelijke laag in de Stationsomgeving wordt geadviseerd om binnen het bereik te blijven dat gedefinieerd wordt door de bestaande structuren van het Nationaal Archief en het Stationsgebouw. De Ontwikkelvisie Den Haag Centraal is hiervoor leidend. C2. Stationsomgeving: grote parcellering Stationsomgeving: Nationaal archief, Den Haag.
50 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Referentie: Landdrostdreef, Almere.
Referentie: Wijnhavengebouw aan de Turfmarkt.
Referentie: Europahafenkopf, Bremen.
Referentie: Centrum Gdynia, Polen.
Referentie: First, Rotterdam.
Referentie: Westlink, Zurich.
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 51
C3. Zijde Bezuidenhout: Omarm een kleine korrel en houd rekening met historische architectuurstijlen. Ontwerp gebouwen met een doordachte benadering van schaal, waarbij de nadruk ligt op elementen die resoneren met de historische en stedelijke structuur van kleinere percelen in dit gebied. Voor de aanbevolen hoogte voor de stedelijke laag wordt hier verwezen naar de Ontwikkelvisie. C3. Zijde Bezuidenhout: kleine parcellering Kleine korrel, referentie: IOK Hoofdkantoor, Geel, België.
Paleis van Justitie, Den Haag.
52 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Principes algemeen rooilijn
De stedelijke laag moet een gevoel van rust
uitstralen. De gevel moet ritmisch aansluiten bij
√
de plint, waarbij onregelmatigheid bij elementen zoals balkons en ramen en onrustige decoraties worden vermeden.
√
Rustig en afgestemd op het ritme van de plint
rooilijn
X X
Druk en niet afgestemd op het ritme van de plint
Eerste laag boven plint moet de rooilijn volgen.
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 53
‘De zorgvuldig gepositioneerde hoogbouw kent goede overgangen in hoogte naar de omliggende lagere wijken, zoals de historische binnenstad en de laag dynamische gebieden in het CID.’ (Bron: Kwaliteitsplan CID) De stedelijke laag is duidelijk herkenbaar in de massa-opbouw van nieuwe gebouwen. De eerste laag boven de plint moet de rooilijn volgen, waardoor een aaneengesloten front ontstaat, terwijl uitkragingen of balkons boven deze laag zijn toegestaan. De hoogtelimiet voor de stedelijke laag is gespecificeerd in de ontwikkelvisie Den Haag Centraal.
√
Terugliggende gevel
√
Loskoppelen stedelijke laag en toren
√
Veranderingen in bouwvorm
Visuele afbakening: Zorg voor een visuele afbakening tussen de stedelijke laag en de toren, bereikt door doordachte toepassing van materialen, texturen en architectonische elementen. Of er nu wordt gekozen voor een subtiel of sterk onderscheid, het ontwerp moet middelen gebruiken die duidelijk de overgangszone tussen de stedelijke laag op de begane grond en de toren daarboven definiëren.
√ Veranderingen in geleding 54 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Bij het ontwerp van de stedelijke laag moet speciale aandacht worden besteed aan de behandeling van de bovenste verdiepingen van deze laag. Voorbeelden van speciale behandelingen omvatten eenvoudige inspringingen, variaties in de plaatsing van ramen, evenals de integratie van artistieke gevels en trapsgewijze terugtrekkingen. Deze overwegingen hebben tot doel de esthetische aantrekkingskracht van de stedelijke laag te vergroten, waarbij wordt gestreefd naar een harmonieuze integratie binnen de stedelijke omgeving, en tegelijkertijd flexibiliteit bieden voor innovatieve ontwerpoplossingen. Referentie: Unity Place, Londen.
Ministerie van economische zaken en klimaat
Referentie: Bard College Berlin Student Residences, Berlijn.
Referentie: 197 Kensington, Londen.
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 55
Groen op de stedelijke laag Alle van bovenaf zichtbare daken worden groen ontworpen en ingericht. Zorg voor een ontworpen landschappelijke kwaliteit die aansluit bij de gemeentelijke ambities op het gebied van stadsecologie (daken dragen bij aan biodiversiteit). De windsituatie op het groene dak moet gebruik en succes van ecologie waarborgen. Woningen die grenzen aan de groene daken krijgen een klein terrasoppervlak. Kantoorruimte krijgt een klein terrasoppervlak aan gemeenschappelijke buitenruimte. Dakgroen op de stedelijke laag wordt zo
Referentie: Daktuin, Zweden.
Referentie: Bryga, openbaar dakpark, Helsinki.
Referentie: Erasmus MC, Rotterdam.
Referentie: NPS Podium Daktuin, Toronto.
ontworpen dat het groen aan de randen van het dak zichtbaar is vanaf straatniveau (voldoende ‘vol’ en voldoende hoog). Net als groene gevels zijn groene daken haalbaar als aan duidelijke criteria wordt voldaan op het gebied van ontwerp, robuustheid en beheer. Het dak vergt een passende investering voor aanleg, irrigatie en onderhoud. Bij ontwerp, aanleg en beheer moeten specialisten worden betrokken om de levensvatbaarheid te garanderen. Er dient een realistisch (en betaalbaar) onderhouds- en managementplan te worden opgesteld, dat in werking treedt bij de ingebruikname, een lange looptijd kent en voldoende garanties op succes (en evt. herstel bij achteruitgang) omvat.
56 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 57
D. Toren
Koekamp
Stationshal
Groene Kamer (busplatform) en 2e stationsuitgang
Sporen
Doorsnede over Centraal Station en de sporen (uit: Ontwikkelvisie CS)
Spui Doorsnede over de plots aan de Schedeldoekshaven (uit: Ontwikkelvisie CS)
58 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Singelgracht
Rijnstraat
Sporen
Utrechtsebaan
Principes algemeen Maximaal 50% van de footprint van de stedelijke laag mag bebouwd worden. Slankheidseis: Voor torens tot 70 meter hoog geldt: het aanzicht van het gebouw is nooit breder dan 45 meter. Voor torens hoger dan 70 meter geldt:tot 70 meter is het aanzicht van het gebouw nooit breder dan 56 meter; vanaf 70 meter is het aanzicht van het gebouw nergens
maximaal 50% van de footprint
breder dan 45 meter. (Aanzicht: horizontale projectie, uit welke kijkrichting dan ook bekeken) Visuele onderbreking: Om de visuele rijkdom te vergroten en monotonie in de skyline te voorkomen, wordt de de gevel met subtiele visuele variaties ontworpen.
45m
visuele onderbreking ongeveer elke 30 meter
Deze variatie wordt om de max. 30 meter aangebracht. Verschillende architectonische middelen zijn toegestaan: terugliggende gevels, horizon-
toren tot 70 meter
tale accenten, veranderingen in gevelindeling of in detaillering. De variatie is subtiel in die zin dat de toren geen collage wordt van verschillende stijlen, geveltypes, kleuren of materialen, maar dat er binnen één samenhangende esthetiek sprake is van een subtiele ontwikkeling of geleding van het beeld van het hoge gebouw.
56m 45m
toren hoger dan 70 meter
Verschillende manieren over visuele onderbreking
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 59
Principes per sfeergebied Zijde Spuikwartier: Nieuwe volumes volgen op de principes
Stationsomgeving: In de Stationsomgeving is
van bestaande gebouwen (Jubi-gebouw). Het ontwerp van
momenteel een mix van gebouwen met verschillende
een nieuwe toren moet een samenhangende visuele conti-
architecturale stijlen. Dit biedt voor het ontwerp van
nuïteit behouden. Besteed speciale aandacht aan de stilis-
nieuwe torens de vrijheid om hedendaagse architectuur
tische samenhang tussen de nieuwe toren en de bestaande
vrijelijk tot uiting te brengen met bijvoorbeeld een
gebouwen, rekening houdend met de relatie tussen hen.
expressieve kroon. Ontwerp met eigentijdse esthetiek en
Verenig het kleurenpalet van het nieuwe gebouw met
architectonische kenmerken; maak gebruik van strakke
de gevestigde architectonische stijl om een harmonieus
lijnen, innovatieve materialen en ontwerpelementen die
visueel ensemble te creëren.
moderniteit typeren.
Referentie: First Rotterdam, Rotterdam.
60 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Referentie: JUBI gebouw, Den Haag.
Referentie: Rockbund 6, Shanghai.
Referentie: Rolex building, New York.
Zijde Bezuidenhout: Torens worden zorgvuldig ontworpen om in harmonie te zijn met de bestaande omgeving, gekenmerkt door historische elementen zoals kleinere perceelindeling en voornamelijk bakstenen gebouwen. Terwijl het gebruik van innovatieve materialen wordt aangemoedigd, is het essentieel dat deze naadloos opgaan in de historische context. Sculpturale opbouw met terugliggende delen laat torens goed aansluiten.
Babylon Den Haag
Referentie: Kings’ Cross, Londen
Referentie: Arc tower, Sydney.
Referentie: Praha 7, Praag.
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 61
E. Kroon
huidige bebouwing >50 meter zoekgebied voor nieuwe bebouwing >50 meter zoekgebied >50 meter na 2040
62 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Principes algemeen De kroon is een uitgelezen plek voor bijzondere functies: een rooftopbar, een skyclub, een uitzichtplatform, etc. en is zo mogelijk openbaar toegankelijk. Als een bijzondere (openbare) functie niet beschikbaar is of niet haalbaar, wordt gezocht naar bijzondere elementen uit het standaard woon- of werkprogramma (denk aan de grotere maten: penthouses, vergaderruimtes, boardrooms, bedrijfsrestaurant, grotere presentatieruimtes etc.) De kroon moet voldoende hoog zijn (niet slechts de bovenste verdieping beslaan); moet in architectuur aansluiten bij de stijl van de schacht van de toren, maar daar in uitwerking een verbijzon-
Kronen in Den Haag Centrum: een goed voorbeeld van expressieve kronen die de Haagse skyline typeren.
Referentie: New Orleans, Rotterdam.
Referentie: Strijkijzer, Den Haag
Referentie: Grotiustorens (The Roofs), Den Haag.
dering van zijn; duidelijke kenmerken van een beëindiging hebben. Technische installaties zoals voor liften, energieopwekking, ventilatie, luchtverversing, glazenwassersinstallaties etc. moeten geïntegreerd worden in het ontwerp van de kroon en mogen niet detoneren of afleiden.
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 63
64 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
4. Beeldkwaliteit Openbare ruimte
Ruimtelijke principes voor de openbare ruimte
In dit hoofdstuk over de openbare ruimte van Den Haag Centraal wordt verder gewerkt met de ambities en principes uit het Kwaliteitsplan CID en daarbij wordt speciale aandacht gegeven aan de groene en blauwe opgaven: klimaatadaptatie, het reduceren van hittestress, ecologische waarden en biodiversiteit.
Koester de openbare ruimte De kwaliteit van de openbare ruimte en de daarmee samenhangende bebouwing verdient veel aandacht. Dit beeldkwaliteitsplan omschrijft veel ambities voor de openbare ruimte, omdat dit in de moderne stad - meer dan de gebouwen dat zijn - de continue factor is. Door te redeneren vanuit de kwaliteit en leefbaarheid van de buitenruimte ontstaan scherpe richtlijnen voor de plinten en de stedelijke laag van de gebouwen.
66 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Rust … Het stadsbeeld van de stationsomgeving is een combinatie van opvallend vormgegeven gebouwen met verschillende functies in de plint, met terrassen, logo’s en reclames; van diverse type openbare ruimte; van bruggen en viaducten, zichtbaar van opzij en van onderen; van een staalkaart aan zitelementen, bewegwijzeringen, veiligheidsmaatregelen, groen-oplossingen, verlichtingsmasten, kunst. Deze combinatie zorgt voor een hectisch, onrustig beeld. Temidden hiervan streeft het Beeldkwaliteitsplan naar meer rust.
Opruimen De openbare ruimte van Den Haag Centraal is op veel plekken een lappendeken van afzonderlijke ingrepen. Alleen door samenhang in ontwerp, beveiliging, uitvoering en beheer van de openbare ruimte komt het principe van een rust uitstralende, harmonieuze omgeving binnen handbereik.
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 67
Doorgaan en Verblijven, Ruimte voor ontmoeting
Solitaire bomen in het hart, omlijst door lanen
Omdat toegankelijkheid en duidelijke routes zo belangrijk zijn, is het streven naar een stationsomgeving met zo min mogelijk obstakels. Daarbij wordt veel aandacht besteed aan verblijfskwaliteit, met aandacht voor plekken om te verblijven in een aantrekkelijke omgeving. Ook wordt ruimte gemaakt voor ontmoeting en spelen, binnen de beschikbare ruimte.
De vergroening van Den Haag Centraal is een belangrijke opgave. Volwassen bomen zijn aantrekkelijk, geven karakter en identiteit aan een plek, ondersteunen bij waterbeheer en bieden bescherming tegen zon en wind. De lange Haagse Lijnen zijn bij uitstek geschikt voor laanbeplanting, maar op de pleinen en pleintjes in het hart van het gebied valt de keuze op mooie solitaire bomen of boomgroepen: elke ruimte zijn eigen boom. Bestaande beperkingen in de ondergrond kunnen leiden tot andere keuzes.
68 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Biodiversiteit In hoogstedelijke omstandigheden zijn daarbij passende soorten verplicht, het assortiment moet een toevoeging bieden aan de potentiële biodiversiteit van het gebied. Bevorder de stedelijke biodiversiteit door te zorgen voor bomen, struiken, vaste planten, klimplanten, bollen en inheemse kruidachtige vegetatie als schuilplaats, nestel- en/of voedselbron voor met name vogels en insecten, uitgebreide nectarkalender voor insecten zoals bijen en vlinders. Sluit aan bij de bestaande ambities en soortenkeuze op stedelijk niveau, zoals het Haagse Bos wat een goede referentie is. Daarnaast dient rekening gehouden te worden met: Ondergrondse omstandigheden: ruimte voor optimale groeiplaatsen zodat beplanting tot wasdom kan komen. Gebruik van het gebied (veel voetgangers)
beïnvloedt mogelijkheden (ruimte, verdichting, veiligheid/zichtbaarheid). Fysieke omstandigheden: zon, wind, water: kies assortiment op basis van (micro-) klimaatomstandigheden. Diversiteit is beperkt in dit gebied vanwege de vele hoge gebouwen. Onderhoud: in moeilijke groeiomstandigheden moet meer aan onderhoud worden gedaan om groei van bomen en planten te bevorderen. Tijd en geld moeten worden gereserveerd voor aanplant. Goed onderhoudsplan voor gekozen beplanting. Beeld: het gewenste beeld van de beplanting (natuurlijk, cultuurlijk, keuze zoveel mogelijk inheems) en de mogelijkheden gegeven de omstandigheden.
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 69
Windklimaatoverwegingen Bepaal op basis van windonderzoek (van de bestaande situatie, met een update bij elk nieuw bouwproject) waar de windsituatie kritisch kan zijn. Ontwerp op die plekken met natuurlijke middelen (routes, plantvakken) en architectonische middelen (luifels, terugliggende gevels) om het windklimaat te verbeteren, en beperk hulpmiddelen zoals schermen.
70 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Sociale veiligheid Besteed aandacht aan sociale veiligheid door duidelijke zichtlijnen, goede verlichting, goed onderhoud en alternatieve routes. Zorg voor toezicht en/of ogen op straat.
Duurzame en innovatieve materialen Het Handboek Openbare Ruimte is bepalend voor de materiaalkeuze. In de intensieve stationsomgeving geldt materiaalkeuze die duurzaam is en minimaal onderhoud vergt. Overweeg energiezuinige technologie om het energieverbruik te minimaliseren. Begin met het gebruik van gangbare (Hofstadkwaliteit) materialen en verken tegelijkertijd eenvoudige beheersoplossingen, vooral met betrekking tot klimaatadaptatie.
Klimaatadaptiviteit Integreer groene straten en zichtbare watersystemen als onderdeel van een strategie voor klimaatadaptatie in het ontwerp van de openbare ruimte.
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 71
A. Materialisatie en kleur verharding
A1. Centraal Station Stijl (Hofstadkwaliteit) A2. Haagse Loper (Hofstadkwaliteit) A2. Haagse Loper (Residentiekwaliteit) A3. Den Haag HOR Stijl (Hofstadkwaliteit) A3. Den Haag HOR Stijl (Residentiekwaliteit) A4. Materialisering park A1 en/of A4, nader uit te werken
72 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal
Principes algemeen Haagse Schoonheid: Gebruik baksteenpatronen en texturen die het erfgoed en het bestaande karakter van de stad weerspiegelen. Rust: Vermijd opdringerige patronen die afbreuk doen aan het streven naar een kalme achtergrond voor het stadsleven. Duidelijke bewegwijzering: ontwerp bestrating zó dat het voetgangers ondersteunt bij het vinden van hun weg; maak helder onderscheid tussen bestrating voor doorstroming of voor verblijf. Muzenplein Den Haag
Continuïteit en eenheid: Streef naar een doorlopend bestratingsontwerp. Vermijd abrupte veranderingen of onderbrekingen in het wegdek. Besteed aandacht aan de kalme detaillering van overgangen, door aandacht voor kleur, materiaal, patronen en simpele begrenzing (banden) zorg voor mooie integratie in de bestrating van elementen zoals putdeksels en goten, boombeschermers en -roosters. Gebruik samenhangende kleuren, patronen en materialen, zodat het geheel een rustig beeld geeft.
Referentie: Sint Plechelmusplein, Oldenzaal.
Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 73
A1. Centraal Station Stijl Rust in stijl: Zoek in de omgeving van het Centraal Station aansluiting bij het bestaande materiaalpalet en bestaande bestratingsprincipes. Goed gedefinieerde stationspleinen: Ontwerp de stationspleinen met een duidelijke begrenzing. Geef ze een gelijkaardige behandeling, die herkenbaar en goed te onderscheiden is van de overige delen van de openbare ruimte (de routes).