RIS319434 Evaluatie broedplaatsenbeleid

Typ tekstTyp tekstTyp tekst

Saskia Bruines Wethouder van Financiën, Cultuur en Economische ontwikkeling

060

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ons kenmerk

OCW/10765495 RIS319434 Aan de voorzitter van de commissie Samenleving

Contactpersoon

Annemarie Quispel Dienst

Onderwijs, Cultuur en Welzijn Afdeling

Stad en Bestuur OCW Telefoonnummer

14070 Datum

E-mailadres

9 juli 2024

annemarie.quispel@denhaag.nl

Onderwerp

Evaluatie broedplaatsenbeleid

Geachte voorzitter, Wij hebben de commissie Samenleving begin dit jaar beloofd om vóór de zomer de evaluatie van het broedplaatsenbeleid toe te sturen. Deze is hierbij gevoegd. De evaluatie is tot stand gekomen in samenwerking met de partners van het broedplaatsenoverleg (beleidsambtenaar, Stroom, broedplaatsmakelaar, vertegenwoordiger van een grote Haagse broedplaats) en twee experts op het gebied van broedplaatsen in Den Haag. Daarnaast is gesproken met vertegenwoordigers van 10 Haagse broedplaatsen. De evaluatie eindigt met een aantal denkrichtingen voor nieuw beleid, onder meer gericht op mogelijke oplossingen voor knelpunten op het gebied van beschikbare betaalbare ruimte en doorstroming. Het huidige beleid zoals beschreven in de Nota culturele broedplaatsen eindigt formeel eind 2024. Wij hebben besloten dit beleid ongewijzigd voort te zetten tot medio 2025, met de bijbehorende financiële middelen voor ondersteuning van de broedplaatsen. Dat geeft ons de tijd om met een groot aantal stakeholders te spreken, waaronder veel kunstenaars en andere creatieven, om zo tot een breed gedragen nieuw beleid te kunnen komen. De planning is om eind 2024 het voorstel voor het nieuwe broedplaatsenbeleid aan de commissie te presenteren. Met vriendelijke groet, de wethouder van Financiën, Cultuur en Economische ontwikkeling Saskia Bruines

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

T 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10765495

Bijlage: Broedplaatsenbeleid: stand van zaken en evaluatie juni 2024 Stand van zaken In de Nota Culturele Broedplaatsen 2021 - 2024 staat het beleid van de gemeente beschreven op het gebied van culturele broedplaatsen. In de huidige nota richt het beleid zich op het mogelijk maken van ontwikkelen, onderzoeken, experimenteren en samenwerken van kunstenaars. Dit betreft in principe alle kunstdisciplines. Hiertoe stelt de gemeente betaalbare werkruimtes ter beschikking tegen een tarief van 35 tot 45 euro per m2 per jaar. Bij noodzakelijke herhuisvesting hebben wij onszelf in de huidige beleidsperiode een inspanningsverplichting opgelegd om naar alternatieve locaties te zoeken. Er is een subsidieregeling voor broedplaatsen voor inhuur van expertise op het gebied van organisatie en geldzaken en voor aanpassingen aan gemeentelijke panden. Ook is er een broedplaatsenmakelaar aangesteld. Zij houdt zich o.a. bezig met kennisuitwisseling en ondersteuning bij problemen van broedplaatsen. Ook probeert zij knelpunten rond (gebrek aan) fysieke ruimte op te lossen en te helpen bij het zoeken naar mogelijkheden voor verduurzaming. Concreet zijn de huidige beleidsdoelen en -instrumenten: ▪ Behoud publiek vastgoed met culturele huurprijs (ongeveer 23.000 m2) + streven naar toevoegen van (tijdelijke) ruimte. ▪ Behoud culturele huurprijs van 35 en max 45 per m2 VVO per jaar.

▪ Inspanningsverplichting bij noodzakelijke herhuisvesting van waardevolle initiatieven. ▪ Nieuwe broedplaatslocaties gedeeld laten gebruiken plus tijdelijk gebruik van ruimten. ▪ Inzet op doorstroom binnen broedplaatslocaties. Instrumenten: ▪ Financiële middelen (subsidie) voor bouwtechnische aanpassingen, compensatie huurderving of exploitatietekort op gemeentelijk vastgoed tot maximaal € 10.000 per locatie. ▪ Stimuleren (subsidie) van culturele activiteiten broedplaatsen. ▪ Kosteloze ondersteuning van broedplaatsen op organisatorisch en financieel vlak, plus promotie en verbinding met andere culturele instellingen door de broedplaatsmakelaar. ▪ Broedplaatsoverleg over praktische en lopende zaken met gemeente, Stroom en broedplaatsmakelaar. Volgens de nota kent Den Haag 36 als zodanig erkende broedplaatsen. De broedplaatsen bevinden zich verspreid over de hele stad, van centrum (bijv. Billytown en Ruimtevaart in de Helena), Binckhorst (bijv. PIP, de Besturing) en Laak (bijv. Maakhaven) tot Zuidwest (bijv. iii en ANNASTATE). De definitie van een broedplaats is overigens niet helemaal helder. Broedplaatsen heten ook kunstenaarscollectief of artist-run-space. Evaluatie Eind 2024 loopt de beleidsperiode van de Nota Culturele Broedplaatsen af en ontwikkelen we nieuw beleid voor de periode vanaf 2025.

In de aanloop hiernaar hebben we het broedplaatsenbeleid van de afgelopen drie en een half jaar geëvalueerd. De bronnen van onderstaande bevindingen zijn data van de gemeente Den Haag zelf en onderzoeken van externe experts op het gebied van broedplaatsen: R. de Waal en R. Knijn. Behoud publiek vastgoed met culturele huurprijs (ongeveer 23.000 m2) + streven naar toevoegen van (tijdelijke) ruimte Anno 2024 is het aantal m2 broedplaatsen nagenoeg gelijk gebleven. Met name de realisatie van De Noodzetel houdt het aantal m2 voor broedplaatsen op peil. Nieuwe locaties die als broedplaats kunnen worden aangemerkt zijn: De Noodzetel (permanent), Club Laak (tijdelijk), Pianohuis (permanent), Patch Studio (tijdelijk, loods Binckhorst), Orisun (tijdelijk, GR8), In the Mountain (tijdelijk), Hide Out/De Besturing). Daarnaast zijn er meerdere nieuwe nomadische of online initiatieven bijgekomen in deze periode. (Zie de bijlage voor een overzicht van de huidige broedplaatsen en hun locaties.)

2/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10765495

Uitspraken over aantallen broedplaatsen en vierkante meters zijn afhankelijk van de definities die worden gehanteerd. Hier komen we onder het kopje ‘reflectie’ op terug. Al met al is het aantal (samenwerkende) kunstenaars en andere creatieve makers en ondernemers sinds 2021 gestegen bij een gelijkblijvend en schaarser wordend aantal betaalbare ruimten.

Voorbeelden uit de praktijk van de Haagse broedplaatsen Waar gaat het goed? ▪ De broedplaatslocatie WD4X huisvest 3 culturele initiatieven en zo’n 50-60 kunstenaars en creatieven. De stichting WD4X beheert en exploiteert dit gemeentepand en heeft een huurcontract van 2 x 5 jaar, met mogelijkheden tot verlenging. We zien hier groot eigenaarschap bij de initiatieven iii, Daisy Chain (voormalig Locatie Z) en Sammersweg 2. Hoewel totaal verschillende initiatieven, lukt het hen om deze broedplaats levendig en vol ontwikkeling te houden. Met name iii is een (inter)nationaal kunstenaarsinitiatief dat veel presentaties, exposities, shows en residencies aanbiedt en programmeert. Voormalig Locatie Z ontwikkelt zich op deze locatie door tot Daisy Chain met een aantal nieuwe kunstenaars en creatieven. Sammersweg 2 is een al lang bestaand kunstenaarscollectief dat gezamenlijk een aantal ateliers betrekt in WD4X. ▪ De Besturing en Maakhaven hebben als zelfstandige locaties alles in eigen beheer en exploitatie. We zien in beide panden een brede mix van kunstenaars en andere creatieve ondernemers. Ook zijn hier extern verhuurbare project- en publieksruimten ontwikkeld. Waar gaat het minder goed? ▪ Jonge initiatieven zoals ANNASTATE en TRIXIE worstelen met hun locatie/werkruimte. Zo is bij ANNASTATE gedurende enkele jaren geen verwarming aanwezig geweest in verband met de hoge energiekosten.

De locatie is in bezit van woningcorporatie Staedion. ▪ TRIXIE huurt haar studio’s en galerie van HaagWonen maar kampt met voortdurende lekkages en hieruit voortkomende schimmelvorming. ▪ Initiatieven zoals Orisun en Future Intell hebben moeite met hun verdere ontwikkeling, omdat zij niet kunnen beschikken over passende werkruimte. Voor Orisun is dit tijdelijk voorzien in GR8. Future Intell heeft zich gevestigd in een atelier in De Besturing.

Behoud culturele huurprijs van 35 tot 45 per m2 VVO per jaar In de gemeentelijke broedplaatslocaties geldt de culturele huurprijs. In tijdelijkheid en bij particuliere verhuur kunnen andere tarieven gelden. Die zijn vaak lager als het om leegstandsbeheer gaat. Een benchmark met andere steden laat zien dat de culturele huurtarieven relatief erg laag zijn. Benchmark organisatie en huurprijzen G4 Eigenaarschap en verhuur In Rotterdam, Amsterdam en Utrecht bestaan atelierorganisaties (Skar, Urban Resort, De Plaatsmaker) die ateliers en studio’s verhuren aan kunstenaars(initiatieven en -collectieven) en creatieve ondernemers in broedplaatsen (gezamenlijke panden). Het doel hierbij is het duurzaam aanbieden en verhuren van werkruimte aan kunstenaars en creatieven. Deze organisaties exploiteren en beheren hiermee tientallen panden in de drie steden. De hier genoemde organisaties beheren ieder het grootste deel van de lokale broedplaatsen. De panden zijn langdurig gehuurd (of gekocht) van de gemeente en een klein percentage van deze broedplaatsen is eigendom van private vastgoedorganisaties, ontwikkelaars, corporaties of bijvoorbeeld NS. Een beperkt aantal broedplaatsen is gekocht of gehuurd door zelfstandige kunstenaarscollectieven. In deze drie steden is het atelier- en broedplaatsbeleid gecombineerd.

In Den Haag zijn broedplaatslocaties voor het grootste deel in bezit van de gemeente. Zij verhuurt deze locaties aan beheerstichtingen per broedplaatslocatie. Hiermee is het beheer en de verdere exploitatie belegd bij de betreffende beheerstichting. In atelierpanden verhuurt de gemeente aan individuele kunstenaars en creatieven. De bemiddeling van individuele ateliers wordt voor een deel uitbesteed aan Stroom.

3/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10765495

Naast deze broedplaatslocaties bestaan in alle 4 de steden zelfstandige broedplaatsen die door kunstenaarscollectieven/-initiatieven zijn gekocht. Het betreft een bescheiden aantal locaties per stad (Den Haag = 2). Doelgroep broedplaatsen In Rotterdam, Amsterdam en Utrecht wordt door ofwel de gemeente (CAWA-commissie in Amsterdam) of door de atelierorganisatie een toets uitgevoerd: alleen professionele en actieve kunstenaars en andere kunstinstellingen, (ambachtelijk) makers in de creatieve/culturele sector en kunststudenten komen in aanmerking voor het huren van een atelier/studio/werkplek binnen de panden van deze organisaties. Criteria zijn wisselend, soms tot en met een inkomenstoets. Alleen in Amsterdam kunnen naast kunstenaars/creatieven en culturele organisaties ook sociaal-culturele en maatschappelijke organisaties (en horeca) huren in broedplaatsen. In Den Haag toetst Stroom een deel van de kunstenaars op professionaliteit en activiteit. Ingeschreven staan als professioneel kunstenaar is voorwaarde voor het huren van een Haags kunstenaarsatelier. Voor kunstenaarscollectieven/-initiatieven geldt geen toets. Huurprijzen In alle 4 de steden is de wens om de kale huurprijs (BVO) zo laag mogelijk te houden.

De prijsstelling wordt op verschillende manieren bepaald: ▪ In Utrecht bepaalt de kostendekkende prijs voor een locatie de huurprijs voor een atelier/studio, De norm is max €80,- per m2 op jaarbasis voor een kunstenaar of andere creatief in categorie A of E (autonoom kunstenaar/creatief, kunststudent). Voor andere kunstenaars en creatieven geldt een max van €125,- per m2 per jaar. ▪ In Rotterdam is er een gemiddelde huurprijs voor kunstenaars en creatieven vastgesteld van € 62,36 per m2 op jaarbasis. Meer commerciële creatieve ondernemers betalen 2 x de norm en cultuurinstellingen met subsidie 1,5 x de norm. ▪ In Amsterdam is de huurprijs afhankelijk van de locatie. Hier geldt een maximaal kaal huurtarief van € 415,- per maand voor een CAWA-werkplek (dus niet perse een atelier of studio). Ook moet een broedplaats minimaal 40% van de verhuurbare m2 verhuren aan CAWAhuurders. Dit zijn de kunstenaars/creatieven die getoetst zijn. De huurprijzen per m2 liggen hier minimaal op € 85,- per m2 en vaak hoger voor niet CAWA getoetste creatieve ondernemers en organisaties. ▪ In Den Haag kennen we een maximaal cultureel huurtarief van €45,- per m2 op jaarbasis. In het geval van verhuur door stichtingen die eigenaar zijn van een pand of door beheerstichtingen kan de huur lager of hoger uitvallen. ▪ Het betreft hier huurprijzen per m2 BVO en exclusief servicekosten en btw.

In Rotterdam is er variatie in huurprijzen door commerciële creatieve ondernemers een hogere huurprijs te vragen. (o.a. architecten, industrieel ontwerpers; ook dit is een definitiekwestie). Ook in Utrecht betalen bijvoorbeeld culturele organisaties die subsidie krijgen doorgaans een hogere huurprijs. Voor de rest zijn de panden van de Plaatsmaker expliciet bestemd voor kunstenaars en creatieven Een mix met meer commerciële creatieven is nog niet het geval. Gebruik en doorstroming De huurprijzen in de grote steden maken dat de meeste kunstenaars en creatieven hun ateliers delen. Dit is doorgaans ook toegestaan, mits de andere huurders ook vallen onder de gestelde criteria van de organisatie. Doorstroom binnen broedplaatsen en atelierpanden verloopt doorgaans op natuurlijke wijze. Alleen Amsterdam heeft een doorstroombeleid (2016) geformuleerd (max 5 + 5 jaar). De praktijk moet de komende jaren laten zien of dit werkt en uitvoerbaar is. Een CAWA contract kent een termijn van 5 jaar, dan wordt opnieuw getoetst op CAWA-critera. Urban Resort hanteert huurcontracten van 3 jaar, daarna wordt getoetst op harde criteria zoals overlast, gebruik en beroepspraktijk. De contracten worden doorgaans verlengd. De broedplaatsen worden in de 3 andere grote steden gedeeld met meer commercieel creatieve ondernemers.

Alleen in Amsterdam maken ook sociaal-culturele, maatschappelijke en sportorganisaties deel uit van broedplaatsen. In Utrecht Rotterdam en Den Haag is dit (nog) niet gebruikelijk. Knelpunten In alle steden geven de servicekosten de grootste kopzorgen. De energiekosten zijn enorm gestegen en het beheersbaar houden van deze kosten vormt de grootste uitdaging voor zowel de atelierorganisaties als de kunstenaars en creatieven zelf.

4/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10765495

Tot slot ▪ In Utrecht wordt nagedacht over een meer algemeen (ipv locatiegebonden) huurbeleid en zoekt men ook de samenwerking met meer commerciële creatieven op. ▪ In alle steden is de krapte op de ruimtemarkt merkbaar. Prijzen stijgen, er komen weinig nieuwe geschikte panden beschikbaar en er wordt gekeken naar huurmogelijkheden bij meer private partijen en corporaties in de stad. Dit heeft doorgaans wel gevolgen voor de huurprijzen die berekend moeten worden. ▪ Het aanbod van leegstandbeheerders en andere beheer- en atelierorganisaties is in deze benchmark niet meegenomen. Vooral leegstandbeheerders kennen veel kunstenaars en creatieven als gebruikers.

Inspanningsverplichting bij herhuisvesting van waardevolle initiatieven De gemeente houdt zich aan haar inspanningsverplichting. Nieuwe broedplaatslocaties gedeeld laten gebruiken plus tijdelijk gebruik van ruimten Het is niet aantoonbaar dat de gemeente gedeeld gebruik heeft kunnen stimuleren in de afgelopen beleidsperiode. Wel worden veel ruimtes in de tijdelijkheid benut. (Bijlage: overzicht permanente en tijdelijke locaties.) Inzet op doorstroom binnen broedplaatslocaties De gemeente heeft nog geen instrumenten ontwikkeld om actief doorstroming te bevorderen. Financiële middelen Per jaar wordt gemiddeld ruim € 100.000,- besteed aan zaken als huurcompensatie, beheer, de broedplaatsmakelaar, netwerkbijeenkomsten, gereedmaken van de website voor broedplaatsen, aanpassingen aan gebouwen, begeleiding van broedplaatsen op het gebied van bedrijfsvoering, et cetera. De gemeente helpt broedplaatsen ook met het waar nodig aanpassen en verduurzamen van hun panden. In 2023 is een subsidieregeling voor broedplaatsen in het leven geroepen voor onder meer verduurzaming van panden met een plafond van € 100.000,-. Daaruit is door 6 aanvragers in totaal € 75.000,- aangevraagd en gehonoreerd, merendeels voor aanpassingen aan gebouwen. Voor 2024 is dit overzicht er nog niet.

Broedplaatsmakelaar en Stroom De broedplaatsmakelaar functioneert als kennismakelaar en als begeleider van (nieuwe) broedplaatsen. De broedplaatsen weten de broedplaatsmakelaar goed te vinden. Zij heeft diverse broedplaatsen geholpen bij het vinden van werkruimte en verkent kansen voor betaalbare ruimte, o.a. bij gemeente en woningcorporaties. Ze verspreidt vier keer per jaar een nieuwsbrief onder circa 85 broedplaatsleden, organiseerde 5 netwerkbijeenkomsten (2023), bereidt de lancering van de website voor kennisuitwisseling voor, zorgt voor aansluiting bij de Haagse stadmakers en onderhoudt een netwerk met andere professionals binnen en buiten de gemeente op het gebied van broedplaatsen. Ze doet dit gedurende één dag per week in nauwe samenwerking met de gemeente Den Haag. Er zijn heel korte lijnen inzake potentiële nieuwe locaties, knelpunten bij broedplaatsen en mogelijkheden om broedplaatsen nog beter te faciliteren. Broedplaatsen zijn positief over het functioneren van de broedplaatsmakelaar. Hoewel lang niet alle initiatieven gebruik maken van haar diensten, kennen zij haar wel. Via de nieuwsbrieven van de broedplaatsmakelaar wordt o.a. kennis gedeeld. Medio juni 2024 gaat de website Haagsebroedplaatsen.nl live.

Hiermee positioneren we deze bloeiende sector, zowel lokaal als (inter)nationaal en bieden we een extra platform (Discord) voor kennisdeling tussen Haagse broedplaatsen. Stroom heeft vanuit haar opgave en rol een sterk adviserende rol vanuit de beeldende kunst. Stroom bemiddelt bij het zoeken van nieuwe initiatieven en broedplaatsen naar locaties. Zij werkt samen met de broedplaatsmakelaar aan kennisdeling, bijvoorbeeld via een cursus voor nieuwe initiatieven op het gebied van organisatie en financiën, via meetings met broedplaatsen en via de onlangs gelanceerde website haagsebroedplaatsen.nl. Stroom heeft verder een financiële regeling voor de ontwikkeling van initiatieven: de OBJECT regeling. De broedplaatsmakelaar, gemeente en Stroom hebben regelmatig overleg over de dagelijkse gang van zaken, maar ook over beleidsvraagstukken en het vestigingsklimaat.

5/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10765495

Verbreding broedplaatsoverleg door aanvulling met andere disciplines en andere culturele instellingen Het broedplaatsenoverleg is uitgebreid met een vertegenwoordiger uit het broedplaatsenveld, maar kent nog weinig verbinding met stedelijke economische en gebiedsontwikkelingen. Reflectie Broedplaatsendefinitie Den Haag hanteert een beperkte invulling van wat een broedplaats is. Deze is tot op heden alleen op autonome kunst gericht. Hierdoor ontbreekt een stimulans voor kruisbestuiving tussen culturele en andere creatieve ondernemers en functies. Anders dan in Den Haag zijn in veel andere steden broedplaatsen ‘verzamelpanden die plek bieden aan creatieven’ (Boekman Extra 44, februari 2024). Onderzoekers zien als overeenkomstige eigenschappen van broedplaatsen: samenwerking, creativiteit, innovatie, vrijheid en ruimte voor toeval. Van belang is flexibiliteit, want die maakt doorstroming, individuele ontwikkeling en vernieuwing mogelijk. De meeste steden worstelen met de definitiekwestie en zijn zoekende naar de relatie tussen broedplaatsen- en atelierbeleid. In elk geval gaat het meestal om autonome kunstenaars(initiatieven) én creatieve ondernemers (filmmakers, ontwerpers, fotografen, architecten, schrijvers, et cetera). Overigens vinden ook de broedplaatsen zelf de definitie van broedplaatsen verwarrend.

In Den Haag beschouwen we tot op heden een broedplaats als een mono-sectorale plek/locatie/initiatief/collectief voor kunstenaars. Naast deze culturele broedplaatsen kennen we labs / locaties waar de creatieve en/of innovatieve economie een plek heeft. Denk aan plekken als de CabFab, Binck36, Apollo 14, The New Farm. Tot op heden zijn dit gescheiden werelden. Hier ligt uitdrukkelijk een wens om verbinding te stimuleren tussen beide werelden. De kunst- en cultuursector behoort immers ook tot de creatieve economie en de verbinding tussen deze sectoren kan waardevolle kruisbestuivingen opleveren en een meerwaarde bieden bij gebiedsontwikkelingen. Daarnaast maakt een mix van huurders ook huurdifferentiatie mogelijk. Met deze mix komen meer locaties in aanmerking om als broedplaats te fungeren omdat er gemakkelijker een sluitende businesscase te ontwikkelen is. Aantallen m2 voor broedplaatsen Het is moeilijk om de aantallen m2 voor broedplaatsen in de G4-steden met elkaar te vergelijken, aangezien er verschillende definities van broedplaatsen gehanteerd worden. De circa 23.000 m2 in den Haag lijkt weinig in vergelijking met de andere grote steden, maar daar wordt de gehele creatieve economie meegerekend, die in sommige gevallen ook nog maatschappelijke en sociaal-culturele organisaties meetellen.

Creatieve economie Landelijk zijn cijfers verzameld over de omvang van de creatieve economie in o.a. de G4, die het relatieve belang van deze sector voor de gehele economie laten zien. De cijfers zijn uitgedrukt in een percentage dat deze economie vertegenwoordigt in banen in de betreffende stad. We mogen constateren dat in alle 4 de grote steden binnen de creatieve economie groei is te zien in de afgelopen jaren. De sector waarin de meeste groei zit, verschilt per gemeente. Steden

Aantal inwoners (2024)

Aandeel creatieve economie* (aantal banen) 2022**

Den Haag

565.701

Kunsten en cultureel erfgoed > 6.688 Media en entertainment > 3.241 Creatief zakelijke dienstverlening. > 4.481 (hoogste groei) Totaal 14.410 (4,6% economie)

6/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10765495

Rotterdam

671.125

Kunsten en cultureel erfgoed > 7.054 Media en entertainment > 4.032 (hoogste groei) Creatief zakelijke dienstverlening. > 8.090 Totaal 19.176 (4,6% economie)

Amsterdam

931.748

Kunsten en cultureel erfgoed > 31.137 (krimp) Media en entertainment > 20.264 Creatief zakelijke dienstverlening. > 25.667 (hoogste groei) Totaal 77.068 (10,5% economie)

Utrecht

375.000

Kunsten en cultureel erfgoed > 7.190 (hoogste groei) Media en entertainment > 3.628 Creatief zakelijke dienstverlening. > 5.388 Totaal 16.206 (5,4% economie)

*creatieve economie / creatieve industrie = kunsten en cultureel erfgoed (podiumkunsten, scheppende kunsten, overig kunst en erfgoed, cultureel erfgoed) , media & entertainment industrie (radio en TV, persmedia, film, muziek- en boekenindustrie, gaming, live entertainment), creatieve zakelijke dienstverlening (architectuur, communicatie, design). Let op: de ICT sector behoort ook tot de creatieve industrie maar deze is uit deze cijfers gehouden ** uit monitor creatieve industrie 2023 -

Criteria Het broedplaatsenbeleid is gericht op versterken en vernieuwen van de kunst- en cultuursector. Daar worden onder andere financiële instrumenten voor gebruikt (bijvoorbeeld huurcompensatie, advies, subsidies). Dat maakt het nodig te formuleren op welke creatieve makers het beleid gericht is. Hierbij denken we aan een verruiming van het begrip van autonome kunstenaars naar creatief ondernemers. Daarnaast ontwikkelen we instrumenten om te meten wanneer we het goed doen. Betaalbare ruimte Het meest urgente probleem voor de komende jaren is zonder twijfel het steeds grotere gebrek aan betaalbare fysieke werkruimte. We zijn hierover in gesprek met andere steden, om te kijken hoe dit probleem, dat in alle grote steden speelt, elders wordt aangepakt. In sommige steden wordt gewerkt met tarieven naar draagkracht, waardoor lagere tarieven gelden voor beginnende kunstenaars en iets hogere voor ontwerpers en andere creatieve ondernemers. Ook wordt in sommige grote steden gewerkt met tijdelijkheid van vestiging tegen culturele huurtarieven om doorstroming te bevorderen. Een goed onderbouwd zicht op vraag en aanbod van werkruimte/ateliers is momenteel niet aanwezig in Den Haag. De cijfers die we kennen zijn de cijfers uit de wachtlijst van Stroom. Momenteel staan er 130-150 kunstenaars op deze wachtlijst.

Dit betreft alleen individuele ateliers/studio’s voor met name beeldend kunstenaars. We zien in Den Haag een diversiteit aan aanbod voor kunstenaars/creatieven: Aanbod van leegstandbeheerders zoals Bewaakt en Bewoond, OAK Management, VPS, die in de tijdelijkheid tegen een gebruikersvergoeding werkruimte bieden aan individuele en groepen kunstenaars en creatieven. ANNA Vastgoed en Cultuur, een leegstandbeheerder die concepten ontwikkeld voor panden en meer service biedt aan haar huurders en gebruikers. Zij beheren momenteel circa 25 panden in Den Haag. Corporaties die BOG aanbieden aan doorgaans groepen kunstenaars en creatieven. Private vastgoedeigenaren en ontwikkelaars die, al of niet in de tijdelijkheid, werkruimte bieden aan kunstenaars en creatieven. De gemeente Den Haag (zie bijlage).

7/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10765495

We zijn binnen de gemeente in gesprek over gezamenlijk optrekken en het ontwikkelen van een integraal strategisch vastgoedbeleid. Immers, niet alleen Cultuur, maar ook andere beleidsterreinen zijn steeds op zoek naar betaalbaar vastgoed. Om goed zicht te krijgen en houden op beschikbare en betaalbare werkruimte voor kunstenaars en creatieven onderzoeken we de aanpak in andere steden. Het inzetten van een makelpunt lijkt hierbij mogelijk interessant. Met dit instrument wordt in Zuidwest geëxperimenteerd. Met een dergelijk makelpunt wordt ook inzichtelijk welke mogelijkheden andere partijen, zoals corporaties, vastgoedeigenaren, ontwikkelaars en sociaal maatschappelijke organisaties kunnen bieden aan broedplaatsen. In gesprek met 10 broedplaatsen Een onafhankelijke externe expert met kennis van broedplaatsen in Den Haag heeft gesprekken gevoerd met 10 broedplaatsen, uiteenlopend van groter en kleiner, jonger en ouder en met meer en minder contact met de gemeente c.q. de broedplaatsenmakelaar. Daarbij is onder meer gevraagd naar hun wensen en behoeften, eventuele knelpunten, hun visie op broedplaatsen en de toekomst daarvan. De uitkomsten laten een gevarieerd beeld zien: -

Er wordt goed samengewerkt in de sector; er komen nieuwe collectieven bij en die werken veelal samen met bestaande collectieven, waar zij van kunnen leren. Dat betekent wel dat er behoefte is aan nieuwe locaties en aan mogelijkheden tot doorstroming. Er worden problemen ervaren met leegstandsbeheerders, met name als het gaat om energiemeters en -rekeningen. Men is positief over het functioneren van de broedplaatsenmakelaar. Zij heeft veel broedplaatsen geholpen met adviezen over organisatie en financiën en met het oplossen van knelpunten. Er is behoefte aan budget voor programmering/projecten met de buurt (wat zou kunnen betekenen dat zij de subsidieregeling niet goed weten te vinden). Er is behoefte aan tijd en geld voor het opzetten en runnen van een broedplaats en aan ruimte en begeleiding voor starters (zoals in Hide Out in de Besturing, gericht op begeleiding van startende kunstenaars). Veel broedplaatsen doen mee met Hoogtij, wat goed is voor hun zichtbaarheid, maar er is behoefte aan meer aansluiting bij de rest van het culturele veld en de zichtbaarheid kan nog beter, bijvoorbeeld i.s.m. stadmakers. Tot slot heeft men behoefte aan een platform voor kennisuitwisseling en een digitaal loket voor vragen. Hiervoor biedt de website voor broedplaatsen die medio juni wordt opgeleverd o.a. een oplossing.

Denkrichtingen voor de toekomst Op basis van bovenstaande bevindingen werken we toe naar een nieuwe beleidsnota, waarbij we de volgende richtingen voorstellen, uiteraard nog nader uit te werken: -

-

We komen tot een herijking van het broedplaatsenbeleid waarin het gaat om betaalbare ruimtes voor kunstenaars en creatieven. We kijken daarbij ook naar andere creatieve ondernemers, aangezien ook andere creatieve ondernemers (en juist de kruisbestuivingen tussen verschillende disciplines) zorgen voor innovatie en een aantrekkelijke stad. Samen delen van werkruimten past hierbij. We kijken naar een passende verhoging van en meer diversiteit binnen het culturele huurtarief, bijvoorbeeld gerelateerd aan draagkracht, waardoor beschikbare ruimte eerder rendabel wordt. We kijken naar tijdelijk beschikbaar en permanent vastgoed (dat gebeurt nu al) en ook naar initiatieven in de buitenruimte (zoals Intercity). We haken aan op tijdelijkheidsbeleid dat door de gemeente wordt ontwikkeld. We kijken of en hoe we kunnen toewerken naar vestiging van broedplaatsen / kunstenaars / creatieven tegen culturele huurtarieven in tijdelijkheid, met criteria voor eventuele verlenging, om doorstroming te bevorderen. We kijken zowel naar gemeentelijk vastgoed, als naar vastgoed van andere partijen die de doelgroep accommoderen, dan wel kunnen/willen accommoderen. Denk aan versterking van

8/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10765495

-

-

samenwerking met woningcorporaties en marktpartijen. We laten ons daarbij inspireren door de aanpak in andere steden (ook qua financieringsvormen). We blijven ons inzetten voor het behoud en zo mogelijk uitbreiding van betaalbare werkplekken voor kunstenaars en creatieve ondernemers. We onderzoeken een passende organisatievorm om vraag en aanbod te accommoderen. Een richting die we onderzoeken is een ‘makelaarsorganisatie’ waarin vraag naar en aanbod van betaalbare ruimte voor kunst en cultuur en andere creatieve functies centraal wordt bemiddeld/te vinden is. Daarbij kijken we ook of en hoe atelier- en broedplaatsenbeleid samengevoegd kunnen worden, en waar samenvoeging met beleid op het gebied van creatieve economie voor de hand ligt. We blijven kennisuitwisseling tussen broedplaatsen stimuleren. We werken aan nog betere zichtbaarheid van broedplaatsen/kunstenaarsinitiatieven in de stad. We ontwikkelen het nieuwe beleid in samenspraak met de doelgroepen, zowel afnemers als vastgoedaanbieders. We kijken naar regiogemeenten: hoe kunnen Den Haag en regiogemeenten elkaar versterken? We verkennen hoe de vestiging van bepaalde creatieve ondernemers / broedplaatsen een sociaal-culturele en economische verrijking kunnen vormen in bepaalde buurten en onder welke condities.

Proces en planning om te komen tot nieuw beleid We organiseren gesprekken met een groot aantal betrokkenen: leden van huidige broedplaatsen, creatieve industrie, vertegenwoordigers van woningcorporaties, Stroom, Haagse vastgoedondernemers, KABK, stadmakers, ambtenaren van cultuur, economie, vastgoed et cetera. Tijdens die gesprekken bespreken we bovenstaande evaluatie en denkrichtingen en halen we ideeën op. Om tot een gedegen, onderbouwd en gedragen beleid te komen, stellen we voor om dit proces niet eind 2024, maar medio 2025 af te ronden. Tussen juni 2024 en eind 2024 wordt op basis van de inbreng uit de gesprekken in concept nieuw beleid geformuleerd, waarbij de diverse partijen actief worden betrokken. Met als onderliggend doel van dit nieuwe beleid: een verdere bloei van de Haagse cultuur en economie. Dit concept-beleid wordt in het voorjaar van 2025 aan de Commissie Samenleving aangeboden én aan allen die hun bijdrage hebben geleverd aan de totstandkoming van het beleid. Vóór medio 2025 wordt het in definitieve vorm voor vaststelling voorgelegd. In de tussentijd wordt het huidige beleid voortgezet. In de begroting 2025 is hiervoor € 200.000,gereserveerd. Enkele nieuwe culturele initiatieven belicht HaagsPianohuis Een docent piano van het Koninklijk Conservatorium en een prachtige Steinway concertvleugel; dat was nodig voor het ontstaan van het HaagsPianohuis.

Dit biedt een podium aan pianotalent, om te experimenteren met muziek voor een klein publiek. Samenwerking met de Haagse muziekscene is in ontwikkeling: zo is er o.a. tijdens een clubavond in PIP al pianogespeeld door één van de talenten uit het HaagsPianohuis. Club.Laak Een bevlogen Haagse muzikant, inmiddels wereldwijd bekend, besluit om iets terug te willen doen voor Den Haag, zijn stad. Hij creëert Club.Laak waar hij clubavonden organiseert in combi met een restaurant en kunstpresentaties. Dit trok o.a. NEST aan om tijdens de renovatie van hun NEST Ruimte in de DCR tijdelijke buur te worden van Club.Laak. Orisun Een al iets langer bestaand platform dat betekenisvolle kunstprojecten organiseert om talent een podium te bieden. Voornamelijk muziek die minder terug te vinden is in de huidige muziekinfrastructuur (hiphop, new wave, post modern music, soul, R&B). Gecombineerd met (interior) design en fashion. Hun meest bekende productie vond onlangs plaats in GR8 Side Walk Hustle. Als pop-up tijdelijk gevestigd in GR8 ten tijde van de samenwerking met Paard en andere Zuid-Hollandse podia t.b.v. Side Walk Hustle.

9/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10765495

Bijlage: overzicht van huidige culturele broedplaatsen en hun huisvesting culturele

nieuw

tijdelijke

op zoek

broedplaats

in

huisvesting

naar

2021-2024

2021-

eigenaar pand

knelpunten | opmerkingen

huisvesting

2024

… ism Westeinde 31A Aether Haga

particulier gemeente

Annastate

Balcony, The Barraca

ja – gebruikersovereenkomst

nee

Staedion

gemeente WEG

Bartalk Besturing, De

nomadisch

particulier

Billytown (DE HELENA)

ja jaarcontract, verlenging mogelijk

gemeente

Bronco - Hoge Zand Coneroh

presentatieruimte in atelierpand opdracht tot verbinding met de buurt, energiekosten subsidie aangevraagd voor warmtebronnen. In gesprek over huurconstructie aan te gaan met Staedion voor langere tijd

huurcontract tot eind 2024 met aangepaste prijs 25 naar 35 vanaf 1 maart 2024, daarna jaarlijks indexering / met opzegtermijn van 3 maanden | doel: behoud als cultuurpand, met nieuw concept & exploitatie

gemeente particulier

Presentatieruimte bij ateliers

Daisy Chain vml Locatie Z (WD4X)

gemeente

huurcontract tot april 2027, verlenging met 1 of 5 jaar per keer

Das Leben am Haverkamp

gemeente

DCR De Helena

gemeente gemeente

De Nieuwe Kamer (vml. Regentenkamer)

ja

ja

nomadisch

Huisvest 3 broedplaatsinitiatieven: Billytown, Ruimtevaart, Hgtomi Rosa Voorheen De Regentenkamer - nu bewust nomadisch, veel plek voor jong jazztalent

CLOUD/Danslab Elders

nomadisch

gemeente -

Facetime

nomadisch

-

in DCR

10/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10765495

Future Intel Radio (BESTURING) Gheijnstraat 51

ja

ja

Grey Space in the Middle HangOut 070 Helicopter

ja

optie om terug te keren naar Beatrijs of elders

particulier

Zoeken ruimte voor radio/muziekstudio, club, events

gemeente

Another Kind of Blue is broedplaats

gemeente

nachtcultuur / experiment / divers /

gemeente gemeente

Huisvesting in Beatrijs of Paviljoensgracht; huursubsidie voor enkele jaren mogelijk

Hgtomi rosa (DE HELENA)

ja jaarcontract, verlenging mogelijk

gemeente

huurcontract tot eind 2024 met aangepaste prijs 25 naar 35 vanaf 1 maart 2024 daarna jaarlijks indexering / met opzegtermijn van 3 maanden | doel: behoud als cultuurpand, met nieuw concept & exploitatie

House of rat (APPELLOODS)

ja, tot eind 2024

gemeente

Appelloods 1000 m2 verhuurd tot 1-12-2024) aan St. Rabarber / onderhuur toegestaan, o.a. aan House of Rat

gemeente

huurcontract tot april 2027 met verlenging voor iedere keer 1 of 5 jaar (?)

particulier

sinds augustus 2022 in De Besturing, nog geen contact over contractperiode Placemaker Nina Voets | tijdelijke locatie

iii (WD4X)

In the Mountain (DE BESTURING) Club Laak

ja

ja

ja

ja

Maakhaven Maldoror Naked, The NOODZETEL (per eind 2024?) Orisun

Page not found

op termijn

Ontwikkelaar Atenor particulier

nomadisch nomadisch ja ja

gemeente ja

in ontwikkeling - toevoeging van 1000 m2 zoeken ruimte (multidisciplinaire + multifunctionele ruimte verkoop/events/work-shop gericht op doorbraak / samenwerking met bestaande plekken

Staedion

11/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10765495

Patch Studio

ja

ja

ja

Particulier / ontwikkelaar

Pianohuis

ja

nee

nee

particulier

PIP Den Haag (BINK36)

ja - tot aanleg trambaan naar Binckhorst

Rob Brinkel & Edward de Kroes

Quartair

gemeente

Ruimtevaart, Stichting (DE HELENA)

ja jaarcontract, verlenging mogelijk

gemeente

Sammersweg2, Stichting (WD4X)

gemeente

Satellietgroep (DCR)

gemeente

Schenkkade (muziek)

zoeken open ruimte (300 m2) voor makers, muziek en events broed- en presentatieplek voor talentvolle pianisten / muzikanten en crossovers PIP is bezig met Inter-City als (tijdelijke?) vervangende plek

huurcontract tot eind 2024 met aangepaste prijs 25 naar 35 vanaf 1 maart 2024 daarna jaarlijks indexering / met opzegtermijn van 3 maanden | doel: behoud als cultuurpand, met nieuw concept & exploitatie

WEG

SEELAB Studio Loos

gemeente gemeente

The Pole TRIXIE

WEG

Vrijhaven/Villa Te koop / Viilla K WD4X

WEG

ja - maar met uitzicht op 510 jaar verblijf op locatie

Afhankelijk van reparaties dak

in DCR

HaagWonen

burenoverlast + lekkages dak / ongezonde werkruimten; met HaagWonen in gesprek over oplossingen

gemeente

Huurcontract tot april 2027, daarna verlenging van 1 tot 5 jaar per keer

12/12