RIS319125 Bijlage Vastgoedmonitor 2023

Vastgoedmonitor 2023

Zwembad ”De Blinkerd” in Scheveningen

Vastgoedmonitor 2023

1

Samenvatting In de Vastgoedmonitor 2023 worden de ontwikkelingen in de gemeentelijke vastgoedportefeuille over 2023 beschreven. Dit houdt in een terugblik en stand per ultimo 2023. Nieuwe ontwikkelingen vanaf 2024 en eventuele extra financiële middelen vanaf 2024 komen terug in de monitor over het jaar 2024 e.v. Op 31 december 2023 bestond de vastgoedportefeuille van de gemeente Den Haag uit 1.271 objecten, bestaande uit 768 panden en 503 percelen grond. Van de panden zijn 670 in eigendom van de gemeente en 98 panden zijn gehuurd door de gemeente of in bruikleen gegeven aan de gemeente. Van de gronden zijn 500 percelen in eigendom van de gemeente en drie percelen zijn door de gemeente gehuurd. Ten opzichte van 31 december 2012 is het aantal panden dat in eigendom van de gemeente Den Haag is en wordt gehuurd, met 11 toegenomen. Tegenover een daling van het aantal panden in eigendom, staat een toename van het aantal gehuurde panden doordat met name panden zijn gehuurd ten behoeve van de tijdelijk opvang van Oekraïense vluchtelingen en overige ontheemden. In 2023 zijn geen panden verkocht. De Saturnusstraat 95 (De Titaan) is formeel eind 2022 verkocht, maar is begin 2023 notarieel overgedragen aan de koper. In 2023 is één pand aangekocht aan de Zaanstraat 25 ten behoeve van een kinderdagverblijf en welzijnsactiviteiten.

Dat het aantal panden in eigendom is gedaald is veroorzaakt doordat twee objecten zijn gesloopt. Het aantal percelen grond in eigendom of gehuurd door de gemeente Den Haag is in 2023 met zes toegenomen. In 2023 zijn geen percelen grond verkocht of aangekocht. Dat het aantal gronden is toegenomen wordt veroorzaakt doordat in 2023 een aantal percelen grond zijn verhuurd ten behoeve van nieuwe antennezendmasten en andere objecten in de openbare ruimte. Het gaat hierbij om kleine percelen grond van circa 15 m² die administratief zijn aangemaakt in verband met de verhuur. De bruto vloeroppervlakte (bvo) van alle panden in eigendom en gehuurd per 31 december 2023 bedraagt 989.145 m² bruto vloeroppervlakte. Dat is een afname ten opzichte van ultimo 2022 met 1,7%, zijnde 17.241 m², toen het vergelijkbare bruto vloeroppervlakte van de gemeentelijke panden 1.006.386 m² bedroeg. De eerdere verkooptaakstelling van 2020 ten behoeve van het versterken van de Algemene Reserve van de gemeente Den Haag is komen te vervallen (RIS317629) Op 31 december 2023 was 62.240 m² bruto vloeroppervlakte (bvo) in panden van de gemeente niet verhuurd. Dat komt neer op een leegstandspercentage van 6,3 procent. Het leegstandspercentage is daarmee toegenomen ten opzichte van ultimo 2022 toen het leegstandspercentage 5,4 procent bedroeg. In absolute zin is de leegstand met 7.820 m² bvo afgenomen.

De toename van de leegstand is vooral veroorzaakt doordat het tijdelijk niet in gebruik zijn van de fietsenstalling (7.500 m2) onder het KJ-plein vanwege de ontwikkeling van de bovengrondse torens, is meegenomen als leegstand. Als deze niet wordt meegenomen is de leegstand nagenoeg gelijk gebleven t.o.v. een jaar geleden.

Vastgoedmonitor 2023

2

Duurzaamheid is één van de speerpunten van de gemeente Den Haag. Een belangrijk element daarbij is de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed. De gemeente heeft de plicht om haar vastgoed tijdig te verduurzamen tot ten minste de in het klimaatakkoord gestelde eisen voor een “Paris proof” gebouw. Daarnaast is de ambitie van de gemeente om als stad in 2030 klimaatneutraal te zijn waarbij ook het gemeentelijk vastgoed haar bijdrage moet leveren. Voor de planning en bewaking van deze doelen en ambities wordt de portefeuilleroutekaart voor verduurzaming ingericht. In 2023 is dan ook gestart om deze routekaart te ontwikkelen. De routekaart wordt eind 2024 opgeleverd. In 2023 is in totaal aan 34 panden gewerkt die deels in 2023 en deels in 2024 zijn of zullen worden opgeleverd.

Vastgoedmonitor 2023

3

Clingendaal 6, Theeschenkerij “Clingendael”

Vastgoedmonitor 2023

4

Inhoudsopgave Samenvatting..........................................................................................................................................2 1. Inleiding..............................................................................................................................................7 2. Kerncijfers Vastgoedportefeuille........................................................................................................9 2.1 Inleiding........................................................................................................................................9 2.2 Samenstelling vastgoedportefeuille.............................................................................................9 2.3 Vastgoedportefeuille per beleidsprogramma.............................................................................11 2.4 Feitelijk gebruik..........................................................................................................................11 2.5 Verkopen/Leveringen.................................................................................................................13 2.6 Aankopen....................................................................................................................................13 2.7

Verhuur.......................................................................................................................................14 2.8 Leegstand Panden.......................................................................................................................14 2.9 Niet verhuurde percelen grond..................................................................................................15 2.10 Weilanden................................................................................................................................15 2.11 Onderhoud...............................................................................................................................16 2.13 Verduurzaming.........................................................................................................................17 2.14 Aanbestedingen........................................................................................................................17 3.

Ontwikkelingen per Programma.......................................................................................................19 3.1 Inleiding......................................................................................................................................19 3.2 Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie (Programma 3).........................................................19 3.3 Cultuur en Bibliotheek (Programma 5).......................................................................................19 3.4 Onderwijs (programma 6)...........................................................................................................21 3.5 Werk en inkomen (programma 7)..............................................................................................25 3.6 Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid (Programma 8)............................................................25 3.7 Buitenruimte (Programma 9)......................................................................................................26 3.8 Sport (Programma 10)................................................................................................................28 3.9 Economie (Programma 11).........................................................................................................28 3.10 Mobiliteit (Programma

12).......................................................................................................29 3.11 Stadsontwikkeling en Wonen (Programma 13)........................................................................29 3.12 Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening (Programma 14).....................................................31 3.13 Financiën (Programma 15)........................................................................................................31 3.14 Overhead (Programma 16).......................................................................................................32

Vastgoedmonitor 2023

5

Haags Historisch Museum

Vastgoedmonitor 2023

6

1. Inleiding In de Vastgoedmonitor 2023 worden de ontwikkelingen binnen de gemeentelijke vastgoedportefeuille over de periode 1 januari 2023 tot en met 31 december 2023 beschreven. Om de verschillende beleidsdoelstellingen van de gemeente Den Haag te faciliteren bezit de gemeente een omvangrijke vastgoedportefeuille. Niet alleen is de gemeente in het bezit van kantoren die gebruikt worden voor de gemeentelijke bedrijfsvoering zoals het Stadhuis aan het Spui en het stadsdeelkantoor aan de Leyweg, ook bestaat de gemeentelijke vastgoedportefeuille onder andere uit kinderdagverblijven, sporthallen en buurtcentra. Daarnaast heeft de gemeente panden en gronden in bezit die zijn aangekocht ten behoeve van de stedelijke ontwikkeling. Hiervoor bezit de gemeente bijvoorbeeld percelen in Madestein (Vroondaal) en panden en percelen in de Binckhorst. Tenslotte is de gemeente nog eigenaar van diverse objecten met vaak een historische waarde, zoals kerktorens, molens, diverse panden in Clingendael en andere monumenten. De Vastgoedmonitor gaat niet over al het onroerend goed dat in eigendom of onder beheer van de gemeente Den Haag is.

In deze monitor wordt niet ingegaan op ontwikkelingen bij gemeentelijk onroerend goed betreffende:  Onroerend goed dat een directe relatie heeft met de openbare ruimte (wegen, parken e.d.);  Regulier in erfpacht uitgegeven gronden;  Panden waarop de gemeente een zogenaamd economisch claimrecht heeft (met name schoolgebouwen); Het economisch claimrecht heeft vrijwel uitsluitend betrekking op onderwijsgebouwen. Hiervoor geldt de wettelijke regel dat de schoolbesturen juridisch eigenaar zijn van de les- en gymnastiekgebouwen. Wanneer een schoolbestuur aangeeft dat een schoolgebouw niet langer gebruikt wordt, valt het juridisch eigendom, op grond van de onderwijswetgeving om niet terug naar de gemeente. In hoofdstuk 2 zal ingegaan worden op de belangrijkste interne en externe portefeuille-brede ontwikkelingen. Dit betreft zowel de kwantitatieve ontwikkelingen binnen de portefeuille als ook interne ontwikkelingen die gericht zijn op een verbetering van het beheer van het vastgoed en (externe) juridische ontwikkelingen die van invloed zijn op het beheer van het gemeentelijk vastgoed. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de ontwikkelingen binnen de verschillende vastgoedprogramma’s. Er wordt gerapporteerd over de omvang, samenstelling, bezetting, ontwikkelingen en lopende of afgeronde projecten per programma.

Rond de zomer van 2024 zal een nieuwe nota vastgoed 2024 aan de gemeenteraad worden voorgelegd, die een andere insteek/opbouw heeft dan de versie uit 2014. Deze laatste was vooral een weergave van het verschuiven van het beheer van het vastgoed van de beleidsdiensten naar een nieuwgevormde centrale onafhankelijke directie in 2013. Doel daarvan was om het beheer van het vastgoed onafhankelijk van de beleidsdiensten te organiseren. Daarmee werd het onderscheid tussen de beleidsgeoriënteerde vraag naar het instrument vastgoed en het gebundelde aanbod en beheer daarvan, helder van elkaar gescheiden. Met het sinds 2012 onafhankelijk in de organisatie positioneren van de Centrale Vastgoedorganisatie Den Haag (CVDH) is het vastgoed denken en de inzet van vastgoed nog meer gerelateerd aan de gebiedsgerichte stadsontwikkeling. Vastgoedmonitor 2023

7

De nieuwe nota vastgoed 2024 zal het karakter hebben van een beheersmatig uitvoeringskader wat zich concentreert op het beheer van het vastgoed en beschrijft welke mogelijkheden er zijn op het gebied van het niveau van onderhoud, de toe te passen huurtarieven, leegstandbeheer, contouren van aankoop en verkoopbeleid en verduurzaming.

Kindcentrum “De Wonnebold”

Vastgoedmonitor 2023

8

2. Kerncijfers Vastgoedportefeuille 2.1 Inleiding De vastgoedportefeuille van de gemeente Den Haag bestaat op 31 december 2023 uit 1.271 hoofdobjecten en zelfstandige objecten. Een hoofdobject is een pand of een perceel grond die is onderverdeeld in meerdere verhuurbare eenheden. Een zelfstandig object (pand of perceel) bestaat uit één verhuurbare eenheid. Onder de vastgoedportefeuille van de gemeente Den Haag vallen niet alleen objecten die in eigendom zijn. Ook panden en gronden die door de gemeente Den Haag gehuurd worden, zijn hierin meegenomen.

2.2 Samenstelling vastgoedportefeuille De gemeentelijk vastgoedportefeuille per ultimo 2023 is onderverdeeld in 503 percelen grond en 768 panden. Van de panden zijn 670 in volle eigendom van de gemeente Den Haag en 98 panden worden gehuurd of zijn aan de gemeente in bruikleen gegeven om de beleidsdoelstellingen te behalen. Ook bij de gronden wordt onderscheid gemaakt in 500 percelen grond in volle eigendom en gronden die worden gehuurd of in bruikleen zijn gegeven aan de gemeente Den Haag (3 percelen). Het aantal panden in eigendom en gehuurd door de gemeente bestaat uit 1.765 verhuurbare eenheden en de gronden bestaan uit 699 verhuurbare eenheden. Het aantal vierkante meter bruto vloeroppervlakte van het gemeentelijk vastgoed op 31 december 2023 bedraagt 989.145 m². Dat is een afname ten opzichte van ultimo 2022 met 1,7%, toen het vergelijkbare bruto vloeroppervlakte van de gemeentelijke panden 1.006.386 m² bedroeg.

Figuur 1: Samenstelling vastgoedportefeuille Vastgoedmonitor 2023

9

Eigendom In 2023 heeft één leveringstransactie plaatsgevonden. Het betreft hier het bedrijfsverzamelpand “De Titaan” (RIS 311934 en RIS 307952). Het voormalige pand van de Hartingbank aan de Saturnusstraat op de Binckhorst is door de gemeente getransformeerd tot bedrijfsverzamelgebouw voor scale-ups en start-ups. Na de transformatie is het pand verkocht in 2022 en in 2023 geleverd. Momenteel wordt het strategisch vastgoedbeleid herijkt waarbij rekening gehouden wordt met de strategische inzet van vastgoed voor bijvoorbeeld relevante maatschappelijke functies en actief grondbeleid. In dat kader is de lijst van te verkopen vastgoed ingetrokken en is dit aan de raad medegedeeld in januari 2024 (RIS317629). Het aantal panden in eigendom is desondanks met 2 panden afgenomen. De toneeltoren van het Lucent Danstheater is in 2022 is gesloopt en is de fietsenstalling aan de Nieuwersluisstraat gesloopt. Het aantal percelen grond in eigendom is gestegen van 493 naar 500. De stijging van het aantal percelen wordt voornamelijk veroorzaakt doordat in 2023 nog 19 standplaatsen ingebracht zijn in programma 9. Daarnaast heeft de gemeente een aantal percelen grond verhuurd ten behoeve van nieuwe antennezendmasten.

Tegenover deze toename van het aantal percelen grond staat een afname doordat met name in de Binckhorst, Scheveningen en Laakkwartier restkavels van bouwontwikkelingen zijn omgelabeld naar openbare ruimte. Huur De gemeente heeft per 31 december 2023 in totaal 98 panden gehuurd van externe partijen. Per saldo is het aantal gehuurde panden daarmee met 13 gestegen. In 2023 zijn 14 huurovereenkomsten voor panden overgegaan van het Haags Werk Bedrijf naar de gemeente. Per 1 januari 2023 zijn het Haags Veegbedrijf en het Haags Werk Bedrijf samen verdergegaan als Haagse Straat Organisatie, waardoor ook alle locaties van het Haags Werk Bedrijf over zijn gegaan naar de gemeente. Voor de huisvesting van Oekraïense vluchtelingen is in 2023 een aantal huurcontracten beëindigd, maar zijn ook nieuwe gebouwen gehuurd. Er zijn vijf huurovereenkomsten voor opvanglocaties voor Oekraïense vluchtelingen beëindigd, waaronder die in een Shell-gebouw aan de Carel van Bylandtlaan. Er zijn vier nieuwe huurcontracten afgesloten voor de opvang van Oekraïense vluchtelingen waaronder die voor een pand aan de Wassenaarseweg.

Verder is in Mariahoeve kantoorruimte gehuurd ten behoeve van het project “Hou van je huis”, is aan het Westeinde kantoorruimte gehuurd ten behoeve van “Veilig Thuis Haaglanden”, is in het ANWB-hoofdkantoor aan de Wassenaarseweg kantoorruimte gehuurd ten behoeve van de bibliotheek Benoordenhout en is aan de Leyweg ruimte gehuurd ten behoeve van een zorginnovatiehub. Naast de vier huurovereenkomsten die beëindigd zijn voor de Oekraïne opvang zijn ook een aantal andere huurovereenkomsten beëindigd. Onder andere is in verband met de oplevering van het nieuwe Centrum Jeugd en Gezin (CJG) aan de Kleine Keizer in Loosduinen, het huurcontract voor het oude CJG aan de Campanulastraat beëindigd. Verder is de huur van kantoorruimte in verband met de Coronapandemie aan de Brigantijnlaan beëindigd. Per ultimo 2023 huurt de gemeente Den Haag 2 gronden en heeft de gemeente één perceel in bruikleen. De huur van twee percelen grond in de Uithof is in 2023 beëindigd. Deze twee percelen grond waren door de gemeente gehuurd ten behoeve van de bouw van een nieuwe woonwijk aan de Uithofslaan.

Vastgoedmonitor 2023

10

2.3 Vastgoedportefeuille per beleidsprogramma Het gemeentelijk vastgoedbeleid is ondersteunend aan door de gemeente vastgestelde beleidskaders en doelstellingen. Het ontwikkelen, aankopen, huren en in bezit hebben van vastgoed is voor de gemeente Den Haag geen doel op zich. Het inzetten van Vastgoed is een middel/methode om beleid te realiseren. In figuur 2 is het aantal panden en gronden in eigendom en door de gemeente gehuurde panden en gronden per beleidsprogramma weergegeven.

Programmalabel 03 - Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie 05 - Cultuur en Bibliotheek 06 - Onderwijs 07 - Werk en Inkomen 08 - Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid 09 - Buitenruimte 10 - Sport 11 - Economie 12 - Mobiliteit 13 - Stadsontwikkeling en Wonen 14 - Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening 15 - Financiën Overhead Totaal

Panden

Gronden 8 80 109 19 83 82 39 6 110 121 32 24 55 768

Totaal

1 2 7 1 15 225 74 0 6 166 3 3 0 503

9 82 116 20 98 307 113 6 116 287 35 27 55 1271

Figuur 2: Objecten per beleidsprogramma In hoofdstuk 3 zal nader ingegaan worden op de belangrijkste ontwikkelingen in 2023 per portefeuille.

2.4 Feitelijk gebruik De meest voorkomende functies (feitelijk gebruik) van het gemeentelijk vastgoed in eigendom en gehuurd, is in figuur 3 op een rij gezet. Het meest voorkomende gebruik in aantallen panden binnen het gemeentelijke vastgoed betreft functies van wonen en parkeren. Het gaat om 107 wooncomplexen c.q. woningen. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om wooncomplexen die in zijn geheel verhuurd worden aan instanties als de Kessler Stichting of Anton Constandse (25 complexen) en de opvang van Oekraïense vluchtelingen (17 complexen). Daarnaast verhuurt de gemeente ook rechtstreeks reguliere (sociale) woningen en woningen aan specifieke doelgroepen, zoals voor statushouders (bijvoorbeeld Scheveningseweg) of voor mensen uit de maatschappelijke opvang (Henri Faasdreef). In totaal gaat het hierbij om 185 individuele woningen die op hun beurt soms deel uitmaken van wooncomplexen (62 woningen/complexen). De gemeente is eigenaar van 99 parkeergarages. Het gaat hierbij vrijwel uitsluitend om stallingsgarages. Dit zijn garages die over het algemeen gelegen zijn onder sociale woningbouwcomplexen van de woningcorporaties en deel uitmaken van VvE’s bestaande uit sociale huurwoningen en een parkeergarage. De parkeerplaatsen worden over het algemeen verhuurd aan de bewoners van de bovengelegen woningen.

Vastgoedmonitor 2023

11

Wat betreft de kantoorgebouwen gaat het in bijna gevallen om kantoren die in gebruik zijn door de gemeente voor ambtelijke huisvesting. Daaronder vallen niet alleen de kantoren aan het Spui of de Leyweg, maar ook bijvoorbeeld de stadsdeelkantoren, Centra voor Jeugd en Gezin, het marktkantoor op de Haagse markt en het Pandjeshuis aan de Korte Lombardstraat.

Feitelijk gebruik Woning Parkeren kantoor Kinderdagverblijf/ Buitenschoolse opvang/ Peuterspeelzaal Wijk/ buurtcentrum/ clubhuis Loods/ keet/ romney/ opslag/ berging Sporthal/ gymzaal/ sportschool/ zwembad Bedrijfruimte/ werkplaats / showroom Onderwijspand Atelier/ cultuurverzamelpand/ expositieruimte Theater/ concertzaal/ schouwburg/ muziekcentrum/congrescentrum Kiosk Fietsenstalling Bibliotheek Kinderboerderij / Milieu Educatieve Centra Musea / Molens Overig Totaal

Aantal 107 99 80 76 57 50 39 36 33 33 23 20 18 17 12 10 58 768

Figuur 3: Feitelijk gebruik gemeentelijke panden Bij gronden is het meest voorkomende gebruik ten behoeve van kiosken. In 2023 is het aantal gronden ten behoeve van kiosken verder gestegen naar 147 door omzetting van standplaatsvergunningen naar grondverhuringen. Deze omzettingen vinden plaats in het kader van de Verordening Straathandel Den Haag (RIS 295091). In deze verordening is opgenomen dat alle bestaande eigenaren van kiosken in de openbare ruimte moeten kiezen of zij een kiosk (met een omgevingsvergunning voor de activiteit bouwen) met bijbehorende grondhuurovereenkomst willen exploiteren of een écht ambulant verkooppunt met een standplaatsvergunning willen exploiteren. Daarnaast heeft de gemeente een groot aantal bouwterreinen in beheer. Dit betreft bijna uitsluitend ontwikkelingslocaties die op termijn gebruikt gaan worden ten behoeve van herontwikkeling. Het aantal Bouwterreinen is in 2023 gedaald van 110 percelen naar 95 percelen, doordat in 2023 een groot aantal bouwterreinen op de Binckhorst, Scheveningen en in Laak uit de administratie gehaald zijn. Het betrof hier een aantal restkavels die overgebleven waren nadat de bouwontwikkelingen afgerond waren en deze restkavels zijn omgezet in openbare ruimte. Ook de gemeentelijke woonwagenlocaties aan de Jan Hanlostraat, Henricuskade en Tom Mandersstraat vallen onder grondverhuringen.

In totaal heeft de gemeente 106 woonwagenstandplaatsen op deze drie locaties. Daarnaast zijn er nog individuele standplaatsen verspreid door de stad. De gemeente heeft ook een viertal woonwagens in bezit, die verhuurd worden.

Vastgoedmonitor 2023

12

Feitelijk gebruik Kiosk Bouwterrein Sportveld/sportcomplex/ tennispark Benzinestation Tuin/ erf Parkeren Volkstuin Telefooncentrale/ dataverdeelstation Weiland/ cultuurgrond Overig Totaal

Aantal 147 95 65 28 26 24 20 14 9 75 503

Figuur 4: Feitelijk gebruik gemeentelijke gronden

2.5 Verkopen/Leveringen In 2023 heeft één leveringstransactie plaatsgevonden. Het betreft hier het bedrijfsverzamelgebouw “De Titaan” (RIS 311934 en RIS 307952). Het voormalige pand van de Hartingbank aan de Saturnusstraat op de Binckhorst is door de gemeente getransformeerd tot bedrijfsverzamelgebouw voor scale-ups en start-ups. Na de transformatie is het pand verkocht. Adres Programma Saturnusstraat 95 13 – Stadsontwikkeling en Wonen Figuur 5: Overzicht verkochte panden en gronden 2023

Functie Bedrijfspand

2.6 Aankopen In 2023 heeft de gemeente één pand aan de Zaanstraat 25 aangekocht (RIS 314441). In het pand is het Centrum O3 gevestigd dat een kinderdagverblijf en een welzijnslocatie van Wijkz omvat. Het pand was eigendom van Haag Wonen en is gelegen naast de Jan van Nassau basisschool. Na de aankoop van het pand door de gemeente zijn de bestaande huurovereenkomsten met het kinderdagverblijf en Wijkz voortgezet. De gemeente is overgegaan tot het aankopen van het pand om daarmee de uitbreiding van de Jan van Nassau basisschool te vereenvoudigen. Alleen de gemeente en Stichting Christelijk onderwijs Haaglanden zijn nu eigenaar van het gehele complex. Daarnaast huurde de gemeente al geruime tijd de ruimtes voor het kinderdagverblijf en de welzijnsactiviteiten. Door beide ruimtes aan te kopen is er meer zekerheid voor continuering van deze beleidsmatig gewenste activiteiten op deze locatie. Adres Zaanstraat 25 Zaanstraat 25

Programma Pand/grond Functie 06 - Onderwijs Pand Onderwijs en kinderdagverblijf 08 - Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid Pand Welzijnsactiviteiten

Figuur 6: Overzicht aangekochte panden 2023

Vastgoedmonitor 2023

13

2.7 Verhuur In 2023 heeft de gemeente Den Haag voor 129 verhuurbare eenheden, huurovereenkomsten afgesloten. Het gaat hierbij om verhuringen van panden en gronden. Dat is een forse afname ten opzichte van 2022 toen er 174 huurcontracten zijn afgesloten. 2022 was echter een uitschieter qua afgesloten huurovereenkomsten, omdat in 2022 alleen al 70 huurovereenkomsten zijn afgesloten voor de 70 tijdelijke woningen aan de Henri Faasdreef. In 2023 zijn 14 huurovereenkomsten gesloten voor de Henri Faasdreef, doordat enkele zittende huurders doorstromen naar een reguliere (huur)woning. Ten opzichte van 2021 is sprake van een stijging van het aantal verhuringen toen er voor 97 verschillende verhuurbare eenheden huurovereenkomsten zijn afgesloten. De meeste verhuringen vonden plaats in de portefeuille Stadsontwikkeling en Wonen (46 verhuringen). 27 huurovereenkomsten zijn gesloten voor bedrijfsruimtes en parkeerplaatsen behorende tot de Caballerofabriek. Elk jaar vinden er ook relatief veel mutaties plaats in de HSD campus. In 2023 zijn 11 nieuwe huurovereenkomsten gesloten voor de HSD. Daarnaast is een groot aantal huurovereenkomsten gesloten met statushouders voor complexen aan de Scheveningseweg en de Waalsdorperweg (9). In programma 11 zijn uitsluitend huurovereenkomsten gesloten voor units in het bedrijfsverzamelgebouw Apollo 14 (22.

Tenslotte worden jaarlijks ook een groot aantal ateliers opnieuw verhuurd (20) die onder de OCW-portefeuille vallen (programma 5 Cultuur en bibliotheken).

2.8 Leegstand Panden Op 31 december 2023 was van de gemeentelijke vastgoedportefeuille 62.240 m² bruto vloeroppervlakte (BVO) niet verhuurd. Wanneer door incourantheid van de panden of onzekerheid met betrekking tot het toekomstperspectief (herontwikkelingsgebied) van een pand (commerciële) verhuur niet haalbaar blijkt, wordt er gezocht naar een tijdelijke culturele of maatschappelijke invulling van het pand via een leegstandsbeheerorganisatie. Van de 62.240 m² dat niet verhuurd was, is 44.320 m² in gebruik gegeven via een leegstandsbeheerorganisatie. Van de overige 17.920 m² stond 3.931 m² leeg in verband met frictieleegstand. Het gaat dan met name om ateliers, units in de Caballerofabriek en een viertal units op de begane grond en eerste verdieping van Amare (circa 400 m² bruto vloeroppervlakte). Eén van de leegstaande units in Amare is begin 2024 verhuurd. Binnen de totale vastgoedportefeuille stond eind 2023 bijna 14.000 m² leeg in verband met ontwikkelingen. Het grootste object dat leeg staat in verband met ontwikkelingen is de fietsenstalling onder het KJ-plein. Het gaat daarbij om 7.500 m².

Andere objecten die leeg staan in verband met ontwikkelingen zijn bijvoorbeeld twee kelderverdiepingen aan de Schedeldoekshaven die verbouwd worden tot archiefruimte voor DPZ en muziekstudio’s (bijna 2.000 m²), de toekomstige locatie voor de beachcleaners aan de Hoek van Hollandlaan (730 m²) en de Fietsenstalling onder het Deltaplein in Kijkduin (800 m²). Het leegstandspercentage (inclusief anti-kraak) kwam per 31 december 2023 uit op 6,29 %. Het leegstandspercentage is daarmee iets toegenomen ten opzichte van ultimo 2022 toen het leegstandspercentage 5,4 % bedroeg. Ook in absolute zin is het aantal niet verhuurde vierkante meters toegenomen. Op 31 december 2022 was 54.681 m² niet verhuurd. Het niet verhuurde aantal vierkante meters per 31 december 2023 (62.240 m²) is dus met 7.559 m² BVO toegenomen. Ook het aantal verhuurbare eenheden dat per ultimo 2023 niet verhuurd was is gestegen ten opzichte van 31 december 2022. Op 31 december 2023 waren 106 verhuurbare eenheden niet verhuurd tegen 90 verhuurbare eenheden op 31 december 2022. Indien de leegstand wordt gecorrigeerd met de leegstand van de fietsenstalling (7.500 m2) onder het KJ-plein (gezien de recente start van Vastgoedmonitor 2023

14

ontwikkeling van de bovengrondse torens), is de leegstand nagenoeg gelijk gebleven t.o.v. een jaar geleden. Bij de leegstand kan sprake zijn van leegstand ten gevolge van frictie (kortstondige leegstand tussen twee verhuringen), of er kan sprake zijn van leegstand in verband met gemeentelijke beleidswijzigingen, renovatie, herontwikkeling, functiewijziging of verkoop.

Figuur 7: Leegstand in de gemeentelijke vastgoedportefeuille

2.9 Niet verhuurde percelen grond Op 31 december 2023 stonden 56 percelen grond, die in beheer zijn van de gemeente Den Haag, administratief op leegstand. Bij veel percelen grond gaat het om gronden, die niet verhuurd worden in verband met ontwikkelingen. Deze percelen worden bouwrijp gemaakt of hiermee wordt op korte termijn begonnen. Daarnaast is een aantal percelen in de praktijk in gebruik als openbare ruimte. Dit zijn vaak percelen grond, die zijn overgebleven na afronding van een ontwikkeling. Deze percelen moeten nog formeel omgelabeld te worden tot openbare ruimte. In het gebied Vroondaal heeft in 2022 een opschoningsactie plaats gevonden. In 2023 zijn veel percelen in de Binckhorst, Laak en Scheveningen omgelabeld naar openbare ruimte. Echter er zijn ook in andere stadsdelen nog percelen grond in beheer bij de gemeente, die in de praktijk behoren tot de openbare ruimte. Tenslotte is er nog een aantal kiosken waarvoor nog een grondhuurovereenkomst gesloten moet worden. Doordat een aantal kiosken in gebieden ligt waar aanpassingen in de openbare ruimte plaats vindt of gaat vinden, staan deze locaties administratief op leeg.

2.10 Weilanden Naast de meest binnenstedelijk gelegen percelen grond die administratief op leeg staan, heeft de gemeente een aantal weilanden in eigendom met een totale oppervlakte van 46 hectare, onderverdeeld in 12 verschillende hoofdobjecten. Sommige weilanden bestaan uit meerdere kadastrale nummers. Al enkele jaren blijft het aantal weilanden dat de gemeente in eigendom heeft gelijk. Acht weilanden zijn gelegen tussen de Westvlietweg en de A4 in het stadsdeel Leidschenveen, één weiland ligt aan de rand van Leidschenveen op de grens met de gemeente LeidschendamVoorburg.

Vastgoedmonitor 2023

15

Deze weilanden vallen allemaal onder programma 13 Stadsontwikkeling en Wonen. Voor de weilanden in de Vlietzone geldt dat hier op termijn ontwikkelingen zijn voorzien. Daarom is in 2011 een zogenaamde beheer verordening Vlietzone vastgesteld. In plaats van een bestemmingsplan is een beheer verordening vastgesteld waarin het beheer van de Vlietzone in overeenstemming met het bestaande feitelijke of planologisch toelaatbare gebruik wordt geregeld. Voor de gemeentelijke percelen grond in de Vlietzone betekent dit dat ze een agrarische functie of de functie “groen” hebben gekregen. Zolang er nog geen sprake is van een duidelijk kader (structuurvisie, masterplan of stedenbouwkundig ontwerp) is het niet wenselijk om nieuwe ontwikkelingen toe te staan. Daarnaast is de gemeente nog eigenaar van de weilanden in Clingendael en in de Duivenvoordse en Veenzijdsepolder in de gemeente Wassenaar. Tenslotte zijn de weilanden in de strook tussen de Bezuidenhoutseweg en de Benoordenhoutseweg ook eigendom van de gemeente Den Haag. Deze weilanden vallen onder programma Buitenruimte. Al deze weilanden hebben de bestemming “Natuur” of “Groen”, waarbij alleen agrarisch medegebruik is toegestaan. Voor deze percelen zijn dan ook geen toekomstige ontwikkelingen voorzien.

2.11 Onderhoud Conform het Burgerlijk Wetboek wordt onderscheid gemaakt tussen het eigenaarsonderhoud en het huurdersonderhoud. De gemeente is op basis hiervan uitsluitend verantwoordelijk voor het laten uitvoeren en bekostigen van het eigenaarsonderhoud. Daar waar de gemeente zelf gebruiker is (ambtelijke en bestuurlijke huisvesting), geldt uiteraard dat de gemeente het gebruikersonderhoud verzorgt. De gemeentelijke vastgoedportefeuille wordt onderhouden conform de methodiek van conditie gestuurd onderhoud (NEN 2767). In deze systematiek wordt gekeken naar de staat van de afzonderlijke bouwelementen. Afhankelijk van de conditie wordt er een kwaliteitsscore aangegeven van 1 (uitstekend) tot 6 (zeer slecht). In de door de gemeenteraad vastgestelde “Nota vastgoed” (RIS 269126) is beschreven, dat het streven is om voor panden die structureel onderdeel uitmaken van de vastgoedportefeuille de conditiescore minimaal op niveau 3 (redelijk) te krijgen en/of te houden en per bouwelement in te grijpen wanneer conditie 4 (matig) wordt geconstateerd. Voor alle objecten die in gemeentelijk beheer zijn met een verwachte beheertermijn van minimaal vijf jaar zijn meerjarenonderhoudsplanningen opgesteld. Voor 2023 werd in het meerjarenonderhoudsplan uitgegaan van € 24,1 miljoen aan onderhoudsuitgaven.

Dat was een aanzienlijke stijging ten opzichte van 2022 toen daadwerkelijk € 16,2 miljoen aan onderhoud is uitgegeven. Daadwerkelijk is in 2023 € 21,3 miljoen uitgegeven. Dat is € 2,8 miljoen lager dan begroot. De grootste onderbesteding heeft zich voorgedaan bij het onderhoud dat gepland stond voor het World Forum aan het Churchillplein 10 (uitgaven € 840.0000 lager dan begroot). Een gedeelte van de werkzaamheden sloot niet goed aan bij de programmering van het World Forum. Hierdoor zijn in overleg met de huurder de werkzaamheden doorgeschoven naar 2024/2025.

Vastgoedmonitor 2023

16

Uitgaven per programma aan onderhoud

Begroting 2023 Realisatie 2023 Verschil

03 - Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie

€

05 - Cultuur en Bibliotheek

€

8.479.000

€

8.054.577

€

424.423

06 - Onderwijs

€

2.290.000 €

1.946.000

€

344.000

07 - Werk en Inkomen

€

464.000

€

252.644 €

211.356

08 - Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid

€

1.594.000

€

2.046.207 €

-452.207

09 - Buitenruimte

€

1.376.000

€

1.203.859 €

172.141

10 - Sport

€

2.755.000

€

1.997.000 €

758.000

191.000 €

976.000 €

279.230 €

-88.230

11 - Economie

€

116.550 €

859.450

12 - Mobiliteit

€

1.435.000

€

1.674.301 €

-239.301

13 - Stadsontwikkeling en Wonen

€

2.543.000

€

2.223.280 €

319.720

14 - Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening

€

1.163.000

€

1.006.395 €

156.605

15 - Financiën

€

681.000 €

415.589 €

265.411

Overhead

€

138.000

€

49.462 €

88.538

Totaal

€

24.085.000

€

21.265.093 € 2.819.907

Figuur 8: Uitgaven per programma aan onderhoud

2.13 Verduurzaming Duurzaamheid is één van de speerpunten van de gemeente Den Haag. Een belangrijk element daarbij is de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed. Als groot vastgoedbezitter en ondertekenaar van het nationale klimaatakkoord heeft de gemeente de plicht dit vastgoed tijdig te verduurzamen tot ten minste de in het klimaatakkoord gestelde eisen voor een “Paris Proof”-gebouw. Daarnaast is de ambitie van de gemeente om als stad in 2030 klimaatneutraal te zijn waarbij ook het gemeentelijk vastgoed haar bijdrage moet leveren. Naast verplichtingen en ambitie is er tenslotte ook de voorbeeldfunctie die de gemeente op het gebied van verduurzamen van vastgoed heeft. Voor de planning en bewaking van deze doelen en ambities wordt de portefeuilleroutekaart voor verduurzaming ingericht. In 2023 is dan ook besloten om deze routekaart te ontwikkelen en dit werk is gestart. Deze routekaart wordt eind 2024 opgeleverd. In 2023 is in totaal aan 34 panden gewerkt die deels in 2023 en deels in 2024 zijn of zullen worden opgeleverd. Voorbeelden zijn het Filmhuis en het Theater aan het Spui die zijn voorzien van warmtepompen op een warmte/koude opslag, de installaties van Sportcomplex “De Blinkerd” die zijn vernieuwd ter voorbereiding van de riothermie, het volledig duurzame wijkcentrum Morgenstond dat is opgeleverd en de vele panden waar op zonnepanelen zijn geplaatst.

2.14 Aanbestedingen Leegstandsbeheer De aanbesteding van het leegstandsbeheer is, mede door de eerdere Coronapandemie doorgeschoven, wat ertoe moet leiden dat in 2024 een aantal partijen geselecteerd wordt om het leegstandsbeheer voor gemeentelijke panden op zich te nemen.

Vastgoedmonitor 2023

17

Kindcentrum Rooseboomstraat

Vastgoedmonitor 2023

18

3. Ontwikkelingen per Programma 3.1 Inleiding De gemeente houdt zich actief bezig met het optimaal inzetten van het gemeentelijk vastgoed en het afstemmen van het beheer en de samenstelling van de vastgoedportefeuille op de behoefte van de diensten en de huurders of gebruikers. Het gemeentelijk vastgoed kent geen eigen vastgoedbegroting, maar valt onder dertien verschillende begrotingsprogramma’s. In de volgende paragrafen wordt voor ieder begrotingsprogramma ingegaan op de belangrijkste ontwikkelingen en projecten.

3.2 Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie (Programma 3) Er vallen 8 panden en 1 perceel grond onder het programma (zowel eigendom als huur). Het aantal panden in programma 3 is met één object afgenomen en het aantal gronden met drie. Net als in 2022 is in 2023 een aantal objecten omgelabeld van Programma 3 naar Programma 9 Buitenruimte. De terreinen en één object, die behoren tot de afvalbrengstations aan de Plutostraat, Uitenhagestraat en de Meteoorstraat zijn overgegaan naar programma 3. Er is in 2023 een ruimte aan de Leyweg ten behoeve van het project “Hou van je huis” gehuurd. In deze pop-up store kunnen bewoners advies krijgen over duurzame oplossingen in hun woning. Ook het Buitencentrum Wilhelminaoord in Drenthe, waar natuurwerkweken voor de hoogste groepen van de Haagse basisscholen worden georganiseerd, valt onder programma 3. Verder vallen ook twee grondverhuringen ten behoeve van Zonneparken aan de Loolaan, tussen de spoorlijnen naar Leiden en Zoetermeer, onder dit programma.

3.3 Cultuur en Bibliotheek (Programma 5) Onder het programma Cultuur vallen musea, theaters en ateliers en de bibliotheken. Onder het programma valt ook een aantal monumentale gebouwen, zoals de Koninklijke Schouwburg, het Haags Historisch museum, Theaters Diligentia en Pepijn en Escher in het Paleis. Daarnaast nog een groot aantal gebouwen waar ateliers in zijn gevestigd. Het programma Cultuur en Bibliotheken heeft een omvang van 82 objecten. Dat is een toename met drie objecten. De toename bestaat uit drie panden. De voormalige Amerikaanse ambassade is overgegaan van programma 13 Stadsontwikkeling naar programma 5. In het Haagse college akkoord 2023 – 2026 is de ambitie vastgelegd om het Eschermuseum te verplaatsen naar de voormalige Amerikaanse Ambassade aan de Lange Voorhout 102 en de herontwikkeling van het pand tot museum in eigen beheer uit te voeren. Hiervoor zijn gedeeltelijk middelen gereserveerd in programma 5. Begin 2024 is een start gemaakt met de aanbesteding voor het ontwerp van het nieuwe Eschermuseum. Daarnaast is ook de tweede kelderverdieping van de voormalige noodzetel aan de Schedeldoekshaven overgegaan van programma 13 naar programma 5. Deze voormalige atoombunker wordt in 2024 verbouwd.

Er zullen veertien muziekstudio’s, drie grote oefenruimtes en een presentatieruimte gerealiseerd worden, waardoor deze locatie moet uitgroeien tot een broedplaats voor de Haagse muziekscene. Tenslotte is aan de Wassenaarseweg, in het zogenaamde Rotondegebouw van het ANWB-hoofdkantoor, de bibliotheek Benoordenhout geopend. In eerste instantie is de bibliotheek in het Benoordenhout tot eind 2025 gevestigd in het ANWB-pand. De gemeente heeft daarvoor op de begane grond van het gebouw 190 m² kantoorruimte gehuurd. Het is de bedoeling dat de bibliotheek daarna op een permanente locatie in Benoordenhout gevestigd wordt. Vastgoedmonitor 2023

19

Naast 80 panden omvat Programma 5 twee gronden. Eén object betreft een perceel grond ten behoeve van parkeren en een ander object betreft een grondverhuring aan de Zuidlarenstraat. In totaal gaat het om 310 verhuurbare eenheden. Dat is een toename van 18 verhuurbare eenheden. Dat komt omdat dat in het atelierverzamelgebouw aan de Ferdinand Bolstraat extra verhuurbare eenheden zijn gerealiseerd in de vorm van opslagruimtes en ook in de (tijdelijke) culturele broedplaats “Helena” aan het Helena van Doeverenplantsoen zijn extra verhuurbare eenheden gerealiseerd. Verder zijn alle bibliotheken die geen deel uitmaken van een stadsdeelkantoor opgenomen onder programma vijf. De bibliotheken die gehuisvest zijn in stadsdeelkantoren vallen onder “overhead”. In 2023 zijn binnen programma 5 Cultuur en Bibliotheek 19 nieuwe huurovereenkomsten voor verhuurbare eenheden afgesloten. Het gaat dan om huurcontracten voor atelierruimtes aan onder andere de Ferdinand Bolstraat, Paviljoensgracht 20 en het Helena van Doeverenplantsoen. Beatrijsstraat 8 - 12 De ontwikkeling van betaalbare kleinschalig bedrijfsruimte voor de maakindustrie wordt niet voldoende opgepakt door de markt. Door deze marktsituatie en de ambitie van de gemeente Den Haag om een inclusieve stad (voor zowel ondernemers als inwoners) te zijn en de economie te verbreden heeft de gemeente deze taak op zich genomen.

Met het Actieprogramma Kleinschalige bedrijfsruimte (RIS297199) wordt ingezet op de toevoeging van dit type bedrijfsruimtes in de wijken. In dat kader wordt de Beatrijsstraat 8 – 12 getransformeerd van verouderde onderwijslocatie naar een bedrijfsverzamelgebouw voor de maakindustrie. Een geslaagde transformatie van ‘de Beatrijs’ biedt ruimte voor verschillende functies, waar ondernemers, kunstenaars en buurtbewoners een goede (werk)plek vinden om hun activiteiten te ontplooien. Na de herontwikkeling zal het bedrijfsverzamelgebouw beschikken over circa 4.500 m² bruto vloeroppervlakte. Het pand zal gasloos verwarmd worden om aan klimaatdoelstellingen te voldoen. Daarnaast wordt ledverlichting toegepast en worden zonnepanelen geplaatst. De transformatie is in uitvoering en de oplevering zal in de tweede helft van 2024 plaatsvinden. Uitbreiding en renovatie Haags Historisch Museum Het Haags Historisch Museum, dat gevestigd is in een Rijksmonument aan de Korte Vijverberg, heeft de wens om uit te breiden en om het pand beter geschikt te maken voor de toekomst. Onder leiding van architectuurstudio DP6 heeft een ontwerpteam in nauwe samenwerking met het museum en in samenspraak met de afdeling Monumentenzorg een ontwerp gemaakt. Hiervoor is eind 2023 een aanvraag omgevingsvergunning ingediend.

Het ontwerp gaat uit van renovatie van het rijksmonument en toevoeging van nieuwbouw op het achter terrein. Daarnaast wordt het gebouw duurzaam gemaakt. Er komen zonnepanelen op het dak en het streven is om het museum volledig gasloos te maken. Hiervoor vinden nog verschillende onderzoeken plaats. Voor de uitvoering van de werkzaamheden is een Europese aanbesteding gehouden, die is gewonnen door Koninklijke Woudenberg. Na goedkeuring door de gemeenteraad in 2024 en na verlening van de omgevingsvergunning is de verwachting dat het museum eind 2024 verhuist, waarna de aannemer kan beginnen met de werkzaamheden. Verduurzaming De Constant Rebecqueplein 20A-B De gemeente Den Haag is eigenaar van het pand aan het De Constant Rebecqueplein 20A-B in Den Haag. Het pand wordt sinds 2005 verhuurd aan de stichting DCR en is in gebruik als culturele broedplaats. In het pand bevinden zich ateliers, multifunctionele presentatieruimtes en oefenruimtes voor beeldend kunstenaars, vormgevers, musici en dansers. Het pand is gebouwd in 1930, heeft een Vastgoedmonitor 2023

20

oppervlakte van 11.825 m2 en beschikt over een energielabel G. Het pand dient ingrijpend gerenoveerd te worden om het pand “Paris proof” te maken. In het meerjarenonderhoudsplan is voor de komende jaren groot onderhoud aan het pand opgenomen. Bij ‘groot onderhoud’ projecten wil de gemeente zo veel mogelijk “werk met werk” maken door het combineren van groot onderhoud met het verduurzamen van panden. Dit biedt financiële voordelen en leidt tot minder overlast voor de huurders. Huurders worden niet twee keer geconfronteerd met overlast door werkzaamheden aan het pand. In 2023 is uitgebreid gesproken met de huurder van het pand over de uitvoering van de werkzaamheden en de planning van de werkzaamheden. Dat heeft er onder andere toe geleid, dat er naast de onderhoudswerkzaamheden en verduurzamingsmaatregelen ook direct een aantal werkzaamheden uitgevoerd gaat worden op verzoek van de huurder. Na de werkzaamheden zal het pand een energielabel A++ krijgen en daarmee is het pand “Paris proof” en voldoet daarmee aan het (inter)nationale klimaatakkoord 2050. Het verbruik van stadswarmte zal met 90 procent dalen. De werkzaamheden zijn aanbesteed en zijn in het tweede kwartaal van 2024 ter goedkeuring voorgelegd aan de gemeenteraad. De gemeenteraad is op 30 mei 2024 akkoord gegaan met het voorstel van het college inzake Groot onderhoud en verduurzaming DCR (RIS318533).

Hierna zal de opdracht aan de aannemer worden gegund en kunnen de werkzaamheden starten. De prognose is dat de uitvoering van de werkzaamheden medio augustus 2024 start.

3.4 Onderwijs (programma 6) Onder de portefeuille Onderwijs vallen kinderdagverblijven, peuterspeelzalen en onderwijsgebouwen. Het aantal onderwijsgebouwen in eigendom van de gemeente is echter klein. Uitgangspunt van de onderwijswetgeving is namelijk dat de gemeente verantwoordelijk is voor de bekostiging van nieuwbouw en uitbreiding van schoolgebouwen, maar dat het juridische eigendom en daarmee het beheer/onderhoud van schoolgebouwen bij de schoolbesturen ligt. Dit eigendom wordt als zodanig vastgelegd in het kadaster via een notariële akte. Op het moment dat het schoolbestuur besluit, dat het onderwijs in het schoolgebouw wordt beëindigd, wordt het betreffende schoolgebouw weer ‘om niet’ terug overgedragen aan de gemeente (economisch claimrecht). De gemeente neemt het pand in dat geval in beheer en draagt zorg voor een (tijdelijke) invulling in afwachting van herbestemming, sloop of verkoop. Daarnaast heeft de gemeente Den Haag een aantal onderwijsgebouwen in eigendom, dat gebruikt wordt als zogenaamde “wissellocaties”. Deze wissellocaties worden ingezet voor de tijdelijke huisvesting van scholen, die in afwachting zijn van de oplevering van nieuwbouw of waarvan het schoolgebouw ingrijpend wordt gerenoveerd. De onderwijsportefeuille bestaat op 31 december 2023 uit 116 objecten, die in eigendom zijn van de gemeente Den Haag of worden gehuurd door de gemeente.

Van deze 116 objecten gaat het bij 109 objecten om panden en bij zeven objecten om gronden. In totaal omvat de onderwijsportefeuille drie objecten meer dan eind 2022. In verband met de voorgenomen nieuwbouw van een basisschool aan de Haardstede is een nieuw perceel grond administratief aangemaakt. Ook is in 2023 een pand aan de Zaanstraat 25 aangekocht waarin onder andere een kinderdagverblijf is gevestigd. In 2023 is de nieuwbouw van een kinderdagverblijf aan de Donker Curtiusstraat opgeleverd. Tenslotte is in het kader van de nieuwbouw en renovatie van het kindcentrum Toermalijn aan de Beeklaan, administratief het nieuwe kinderdagverblijf aan de Beeklaan opgenomen in de administratie. Tenslotte is in 2023 het kinderdagverblijf aan de Walenburg op inactief gezet. Dit pand is momenteel in gebruik als onderwijslocatie voor Oekraïense leerlingen. Vastgoedmonitor 2023

21

Nagenoeg alle 113 objecten zijn in eigendom van de gemeente Den Haag. Eén pand wordt gehuurd ten behoeve van tijdelijke huisvesting voor een Kinderdagverblijf in Madestein, één pand wordt gehuurd ten behoeve van een schoolwissellocatie aan de Laurens Realstraat en één pand wordt aangehuurd ten behoeve van onderwijs voor Oekraïense leerlingen. In 70 van de 107 panden in beheer van de gemeente, zijn kinderdagverblijven, peuterspeelzalen of buitenschoolse opvanglocaties gevestigd. In 2023 zijn vijf huurovereenkomsten gesloten voor een pand uit programma 6. Het betrof hier twee verhuringen voor een kinderdagverblijf aan Stichting 2 Samen, twee verhuringen voor kinderdagverblijven aan DAK Kindcentra en één huurovereenkomst is voor een voormalig kinderdagverblijf afgesloten met een bewonersorganisatie. Ten behoeve van de tijdelijke huisvesting van scholen, die in afwachting zijn van nieuwbouw of waarvan de huisvesting ingrijpend gerenoveerd dient te worden, heeft de gemeente Den Haag zogenaamde “schoolwissellocaties” in beheer. Afhankelijk van de vraag naar schoolgebouwen vinden er geregeld mutaties plaats in de portefeuille schoolwissellocaties. De volgende locaties zijn per 31 december 2023 schoolwissellocaties:

Adres Alberdastraat 25 Den Helderstraat 248 Diamanthorst 10 Gaffelstraat 85 Haardstede 1 Haardstede 5 Haviklaan 1 Laurens Reaelstraat 10 Marie Andriessenerf 15 Resedastraat 50 Stokroosstraat 185 Zuidlarenstraat 6 en 10 Weimarstraat 300 Willem Beukelszoonplein 7 Figuur 9: Schoolwissellocaties In het Programma Onderwijshuisvesting wordt vastgesteld welke scholen in aanmerking komen voor uitbreidingen dan wel vervangende nieuwbouw. Alleen bij uitzondering voert de gemeente in opdracht van de schoolbesturen het bouwheerschap uit ten behoeve van nieuwbouw. De gemeente heeft wel een actieve rol bij de nieuwbouw van kinderdagverblijven. Als bouwheer is de gemeente Den Haag betrokken bij de volgende projecten, die hierna nader toegelicht worden.

Vastgoedmonitor 2023

22

Project Annie M.G. Schmidtschool en KDV 2Samen Onderwijscluster Donker Curtiusstraat Kindcentrum Bezuidenhout Montesorischool Houtwijk KC Wondersteboven KC Koos Meinderts KC J.F. Kennedyschool KC Liduina KC De Toermalijn met CJG KC De Wonnebald Voorzieningencluster Binckhorst

Adres Verwachte oplevering Jacob de Graefflaan 2023 Donker Curtiusstraat 2023 Rooseboomstraat 2024 Belagelaan 2024 Amalia van solmsstraat 2024 A. Kortekaasplantsoen 2025 Gradaland 5 2025 Amalia van Solmsstraat 2025 Beeklaan 2025 Mozartlaan 2026

Figuur 10: Lopende projecten uit het programma Onderwijs Nieuwbouw Annie M.G. Schmidtschool en KDV voor 2Samen In samenwerking met De Haagse Scholen heeft de gemeente meegewerkt aan de planontwikkeling en realisatie van de nieuwbouw van de Annie M.G. Schmidtschool met buitenschoolse opvang voor 2Samen. De nieuwbouw is gerealiseerd aan de Jacob de Graefflaan. In totaal is een pand met een bruto vloeroppervlakte van 3.116 m² gerealiseerd, waarvan ongeveer 387 m² voor de buitenschoolse opvang van 2Samen. De opening van de nieuwe school met buitenschoolse opvang heeft plaatsgevonden op 23 augustus 2023. Ook deze nieuwbouw voldoet aan de BENG eisen en is gasloos. Nieuwbouw voorzieningencluster Donker Curtiusstraat Op 11 april 2023 is het Kindcentrum Aquamarijn aan de Donker Curtiusstraat opgeleverd. Op de locatie van het oude schoolgebouw is samen met Lucas Onderwijs een nieuw onderwijsgebouw gerealiseerd met een oppervlakte van 11.000 m² voor een basisschool, speciaal basisonderwijs, het Yes College voor Mavo/Havo en een kinderopvanglocatie van 600 m² voor DAK Kinderopvang. Dit gebouw is het eerste energie-neutrale schoolgebouw (ENG) van Den Haag. Kindcentrum Bezuidenhout De gemeente Den Haag en de Stichting Lucas Onderwijs hebben besloten over te gaan tot de realisatie van Kindcentrum Bezuidenhout op de locatie gelegen aan de Rooseboomstraat 10.

Door de Nutsschool Bezuidenhout en kinderopvang DAK Kindercentra binnen één gebouw te realiseren willen de organisaties een verbinding creëren tussen school, thuis en (leef)omgeving om leerlingen zich te laten ontwikkelen tot zelfbewuste, verantwoordelijke en kansrijke burgers. De totale vloeroppervlakte van het kindcentrum is 3.435 m². Het aandeel van de kinderopvang is 505 m². Het proces van de aanbesteding voor de sloop en nieuwbouw is gaande. Volgens de planning zullen de sloopwerkzaamheden eind augustus 2024 starten. De beoogde opleverdatum van het Kindcentrum is 1e kwartaal 2026. Montessorischool Houtwijk De gemeente is in 2021 samen met de Stichting Montessori Onderwijs Zuid-Holland en kinderopvangorganisatie Gro-Up (voorheen Triodus) gestart met planvorming voor de sloop van de huidige Montessorischool Houtwijk aan de Berlagelaan 20 en op dezelfde locatie vervangende nieuwbouw te realiseren voor de Montessorischool met daarbij een kinderopvanglocatie. Door sterk gestegen bouwkosten is het nieuwbouwproject voorlopig stilgelegd en wordt gezocht naar een oplossing. Om op korte termijn tegemoet te komen aan ruimtegebrek van de school zijn twee tijdelijke klaslokalen achter de school geplaats en tijdens de zomervakantie 2024 zal een verbinding tussen de tijdelijke lokalen en het schoolgebouw (corridor) worden gerealiseerd.

Vastgoedmonitor 2023

23

Kindcentrum Wondersteboven In samenwerking met Stichting Christelijk Onderwijs Haaglanden (SCOH) werkt de gemeente aan de realisatie van een nieuw schoolgebouw met gymzaal en kinderopvang aan de Amalia van Solmsstraat 5, voor huisvesting van de P.C. basisschool Dr. M.M. den Hertogschool en kinderopvangorganisatie 2Samen. De totale vloeroppervlakte van het kindcentrum is 2.460 m². Het aandeel van de kinderopvang daarin is 230 m². De uitvoering verloopt volgens planning. De oplevering is medio juli 2024 gepland. Kindcentrum Koos Meindert Samen met Lucas Onderwijs werkt de gemeente aan nieuwbouw voor de Koos Meindertschool en Kinderopvangorganisatie 2Samen in de wijk Houtrust. De nieuwbouw wordt gerealiseerd op de huidige locatie aan het A. Kortekaasplantsoen. Het programma van de nieuwbouw bestaat uit 2.475 m² school, 230 m² multifunctionele accommodatie, een gymzaal van 455 m² en een kinderdagverblijf van 504 m². De aanbesteding is afgerond en in het tweede kwartaal van 2024 starten de sloopwerkzaamheden. Het streven is om medio juli 2025 de nieuwe huisvesting voor KC Koos Meindertsschool - 2Bevers - De Jonge Bevers op te leveren. Kindcentrum J.F. Kennedyschool Op de locatie Gradaland 5 wordt door Lucas Onderwijs en de gemeente Den Haag vervangende nieuwbouw ontwikkeld voor de John F. Kennedyschool. In de nieuwbouw komt een Montessori kindcentrum bestaande uit de J.F.

Kennedyschool en kinderopvang voor DAK. In 2021 is gestart met het opstellen van het voorlopig ontwerp. De kinderopvanglocatie zal een oppervlakte krijgen van circa 620 m². In het tweede kwartaal van 2024 starten de sloopwerkzaamheden en de oplevering van het kindcentrum staat gepland voor het tweede kwartaal 2025. Renovatie en nieuwbouw Liduina basisschool en kinderopvang In samenwerking met Stichting Lucas werkt de gemeente mee aan de planontwikkeling voor de realisatie van nieuwbouw en gedeeltelijke renovatie voor de Liduina basisschool en een kinderopvanglocatie voor 2Samen. De Liduinaschool is een prachtig schoolgebouw van bijna 100 jaar oud aan de Amalia van Solmsstraat in het Bezuidenhout. In 2021 is een ontwerp gemaakt voor de nieuwbouw en renovatie waarbij de bestaande gevels en daken behouden blijven en worden geïsoleerd waardoor het gebouw gaat voldoen aan de BENG eisen. In de planvorming is uitgegaan van de realisatie van een schoolgebouw met kinderdagverblijf van ongeveer 3.900 m², waarvan ongeveer 500 m² voor de kinderopvanglocatie van 2Samen. Uit de bouwkostenraming die is opgesteld is, blijkt dat de bouwkosten het beschikbare budget overschrijden. Momenteel wordt gewerkt aan een optimalisatie van het ontwerp.

Kindcentrum De Toermalijn met CJG De gemeente verbouwt samen met Lucas Onderwijs het karakteristieke schoolgebouw van de voormalige Heilig Hartschool aan de Beeklaan voor de huisvesting van basisschool de Toermalijn, een Centrum voor Jeugd en Gezin en kinderopvang voor 2Samen. Belangrijk uitgangspunt bij de start van het project was de gemeentelijke wens om de historische gevel aan de Beeklaan te behouden. Op het binnenterrein zijn de twee oude zijvleugels van het gebouw grotendeels gesloopt. Hier nieuwbouw gerealiseerd, waaronder een gymzaal. In totaal krijgt het complex een bruto vloeroppervlakte van 4.554 m². Hiervan is een oppervlakte van 2.110 m² voor de door de gemeente te realiseren voorzieningen (CJG en kinderdagverblijf). In het ontwerp is ervan uitgegaan dat het gebouw een Bijna Energie Neutraal Gebouw (BENG) moet worden. De realisatie verloopt voorspoedig waardoor de verwachte oplevering in januari 2025 is.

Vastgoedmonitor 2023

24

Nieuwbouw KC De Wonnebald, school en KDV voor Olleshuis Het bouwheerschap voor de realisatie van vervangende nieuwbouw voor Vrije School de Wonnebald en kinderdagverblijf Olleshuis aan de Mozartlaan 189 is in 2019 door het schoolbestuur overgedragen aan de gemeente Den Haag. De gemeente realiseert ten behoeve van het totale kindcentrum De Wonnebald een nieuwbouwcomplex met een oppervlakte van circa 2.300 m² bruto vloeroppervlakte, waarvan ongeveer 390 m² voor het kinderdagverblijf “Olleshuis. De afgelopen periode is het ontwerp geoptimaliseerd en is er op diverse onderdelen bezuinigd. Er is een kansenscan uitgevoerd op circulariteit en daaruit is naar voren gekomen dat verschillende onderdelen hergebruikt worden in de nieuwe school. In 2023 heeft de gemeente de vergunning afgegeven voor de nieuwe school. Om ervoor te zorgen dat bij de aanbesteding voldoende concurrentie is waardoor marktconform wordt ingeschreven is de aanbesteding opgesplitst in drie onderdelen. Per onderdeel wordt gegund aan de inschrijver met de laagste prijs. Medio mei 2024 is overeenstemming bereikt en zijn de aannemingsovereenkomsten de drie aannemers afgesloten. De verwachting is dat medio juli 2024 de sloop zal aanvangen, waarna in oktober 2024 gestart zal worden met de nieuwbouw. Oplevering van de nieuwbouw is gepland ultimo 2025.

Nieuwbouw school, kinderdagverblijf en buitenschoolse opvang Binckhorst In verband met de realisatie van een groot aantal nieuwbouwwoningen op de Binckhorst werkt de gemeente samen met Lucas Onderwijs aan de realisatie van een voorzieningencluster bestaande uit een school voor primair onderwijs “De Binck”, voortgezet onderwijsschool John Dewey, kinderopvanglocatie voor Vlietkinderen en een openbare bibliotheek. In eerste instantie wordt in 2024 een massastudie voorgelegd aan het Q-team om na te gaan in hoeverre de gewenste voorzieningen passen op de voorgestelde locatie. Tot het moment dat de nieuwbouw op de Binckhorst is gerealiseerd zijn, zullen drie locaties in de Binckhorst tijdelijk getransformeerd worden tot onderwijslocaties. Het gaat dan om de volgende projecten: - De Sint Barbaraweg 4 (972 m²) is getransformeerd tot onderwijslocatie voor Kindcentrum “De binck”. - De Wegastraat 15 wordt in de loop van 2024 verbouwd tot gymnastiekzalen voor het primair onderwijs en voortgezet onderwijs. - Aan de Mercuriusweg 1 en 1a wordt circa 800 m² herontwikkeld tot een onderwijslocatie voor het John Dewey college

3.5 Werk en inkomen (programma 7) Onder het programma Werk en inkomen vallen hoofdzakelijk de kantoren en bedrijfsruimtes van “Den Haag Werkt”. De belangrijkste panden zijn het kantoorpand en bedrijfsruimtes van “Den Haag Werkt” aan de Kerketuinenweg en bedrijfsruimte aan de Zilverstraat. Daarnaast valt het inburgeringspunt aan de ’s-Gravenzandelaan en de Speelzijde 8 onder dit programma. Het programma bestaat per 31 december 2023 uit 20 objecten, waarvan 19 panden en één perceel grond. Dat is één minder dan ultimo 2022. De aanhuur van een pand aan de Kerketuinenweg is in 2023 beëindigd. Van de 19 panden zijn 17 panden in eigendom van de gemeente en worden twee panden door de gemeente worden gehuurd.

3.6 Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid (Programma 8) Onder het begrotingsprogramma Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid vallen 83 panden en 15 percelen grond. De invulling van de panden is zeer divers. Onder het programma vallen bijvoorbeeld Vastgoedmonitor 2023

25

centra voor verslavingszorg, dagbesteding en begeleid wonen, en een aantal wijk- en buurtcentra en sinds 2022 ook een groot aantal opvanglocaties voor Oekraïense vluchtelingen. Het aantal panden, dat onder het programma Zorg en Welzijn valt, is in 2023 gelijk gebleven. Binnen de vastgoedportefeuille van programma 8 hebben zich wel wijzigingen voorgedaan. De gemeente heeft vier locaties gehuurd ten behoeve van opvang van Oekraïense vluchtelingen en dakloze gezinnen en er is één locatie aan de Zaanstraat aangekocht waarin Wijkz gebruik maakt van de begane grond. Daar tegenover staat dat de gemeente de huurovereenkomsten voor locaties voor de opvang van Oekraïners en overige opvang heeft beëindigd. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om panden aan de Carel van Bylandtlaan, de Badhuisweg, Keizerstraat en de Oude Molstraat. Ook het voormalige Koninklijke Conservatorium aan de Juliana van Stolberglaan wordt niet langer gebruikt voor de opvang van Oekraïners en het pand is in de loop van 2024 gesloopt ten behoeve van de realisatie van onder andere het nieuwe hoofdkantoor van de ANWB. Daarnaast zijn een aantal panden omgelabeld tussen Programma 8 en andere programma’s. In 2022 heeft de gemeente een complex met 70 kleine woningen aan de Henri Faasdreef opgeleverd ten behoeve van verhuur aan mensen die van uit de maatschappelijke opvang weer op eigen benen komen te staan.