RIS318690 Bijlage Programma bedrijfshuisvesting

5.3 Maatwerk op kansrijke locaties De leidende principes uit hoofdstuk 3 vormen de basis van het

­ontwikkelingen in het gebied niet in de weg mag staan. • Een tijdelijk initiatief kan enkel groen licht krijgen indien er

maatwerk. De schaarste van ruimte en de onrendabele top vragen

een harde afspraak is dat de activiteit wordt beëindigd aan

om vernieuwende ontwerpoplossingen, zowel op gebouw als

het einde van de afgesproken en vastgelegde termijn, zonder

wijk/gebiedsniveau. Hier kan je denken aan het stapelen van

onomkeerbare gevolgen.

bedrijfsruimte, combineren van maatregelen op het gebied

• De duur van een tijdelijk initiatief kan met maximaal 5 jaar

van duurzaamheid, klimaatadaptatie en energietransitie maar

verlengd worden, mits dit past binnen de op dat moment

ook het treffen van maatregelen bij overlastgevende activi-

geactualiseerde ontwikkelingen en bijgedragen wordt aan

teiten zodat deze wel nabij andere functies kunnen opereren.

het kostenverhaal.

Ontwerpen, schakelen en rekenen aan toekomst­bestendige en rendabele werklocaties gaat hierbij hand in hand. In de Ruimtelijk

In de praktijk vraagt het faciliteren van tijdelijke initiatieven

Economisch Programmering werken we deze instrumenten uit.

ook om intensieve begeleiding en maatwerk. 24

Bron: Ontwikkelstrategie Mercuriuskwartier (RIS315146)

5.4 Sterke profielen voor aantrekkelijke werkmilieus

Zorginnovatiehub, Campus@Sea en de Campus Zuidwest

Met de Ruimtelijk-Economische Programmering werken we

wordt onderzocht, evenals de mogelijkheden van een

profielen voor verschillende gebieden verder uit.

subsidieregeling.

Een voorbeeld is de ontwikkelstrategie voor het

5.5 Basis op orde

Mercuriuskwartier. Hierin staat precies uitgewerkt waar welke

Samenwerking met ondernemers

soort bedrijven zich kan vestigen, waar er ruimte is voor andere

Ondernemers zijn de belangrijkste partner bij ruimte voor

functies en is voor het gebied ook nagedacht over de beste

werk. We blijven inzetten op meer verenigingen, parkmanage-

oplossingen voor bevoorrading en logistiek.

ment en BIZzen op bedrijventerreinen en we ondersteunen

zijn hier voorbeelden van. Koppeling met regionale profielen

ondernemers daar ook bij. Daarnaast verlengen we ook het Daarnaast komen we met een visie op hoe Werken,

convenant met de Stichting Bederijventerreinen Haaglanden

Leren en Innoveren elkaar kunnen versterken en op

en trekken we samen op om de dekking in Den Haag en

­verschillende plekken in de stad kunnen bijdragen

de regio uit te breiden en nog meer bedrijventerreinen te

aan vitale en ondernemende wijken. Onder andere de

vertegenwoordigen. 25

Verduurzamingstrategie voor bedrijventerreinen

Regionale samenwerking

Het verduurzamingspotentieel op bedrijventerreinen is groot.

We nemen actief deel aan en borgen dat de uitvoeringsa-

Bijna de helft van het totale gasgebruik en een derde van

genda’s die het komende jaar uitgewerkt worden op verschil-

de elektriciteit in Nederland wordt op bedrijventerreinen

lende regionale tafels zoals in het Woonwerk-akkoord, bij de

verbruikt. Verduurzaming van een bedrijventerrein biedt

MRDH en de provincie aansluiten op dit programma en dat

economische kansen, sterke mogelijkheden voor energieoplos-

deze elkaar versterken. Gezamenlijk met regio, G6 en provincie

singen en vraagt om een collectieve aanpak.

zorgen we dat we ook in het programma werklocaties landelijk van het ministerie van EZK een duidelijke plek krijgen.

In Den Haag zijn meer dan 2000 bedrijven op een bedrijven­ terrein gevestigd in Den Haag. De terreinen met het grootste

Monitoring en markt

gasverbruik zijn: ZKD, Forepark en Binckhorst. Terreinen met

Naast dat we de interne monitoring van aanbod en vraag

grootste elektriciteitsverbruik zijn: Westvlietweg (met NS

opzetten, intensiveren we het contact met de markt (make-

onderhoudsbedrijf Leidschendam), Forepark, Binckhorst en

laars, ontwikkelaars, beleggers en eigenaren).

ZKD. Gezien de omvang van de hoeveelheid bedrijven op een bedrijventerrein en de concentratie van die bedrijven moet hierop hier een aanpak ontwikkeld worden. We gaan onderzoeken wat er nodig is op ZKD, Scheveningen, Uytenhagestraat, Fruitweg en Forepark en hoe we verduur­ zaming kunnen combineren met vernieuwing en verdichting.

Accountmanagement Om het complexe proces van herontwikkeling en vernieuwing op gang te brengen is meer inzet en ondersteuning voor ondernemers en bedrijfsruimtegebruikers nodig. We geven daarmee aandacht aan de reguliere bedrijfsruimtegebruikers. Naar verwachting staat 30-40% van ondernemers/eigenaren voor een investeringsbeslissing de komende jaren: als gemeente moeten we hiervan op de hoogte zijn, zodat we hier tijdig en goed op kunnen inspelen. Accountmanagement is een opdracht van lange adem en van structurele inzet. Door actief en langjarig accountmanagement creëert de gemeente vertrouwen, maar ook inzicht in de dynamiek binnen bedrijfsruimte en ondernemers. Daarbij biedt accountmanagement de vertaalslag naar beleidskeuzes en strategie en uitvoering. Ook het opzetten en ondersteunen van besturen van terreinen en de inzet van instrumenten als een BIZ, parkmanagement en Keurmerk Veilig Ondernemen vallen hieronder. Onze accountmanagers en bedrijfscontactfunctionarissen nemen hierin het voortouw.

26

6. Verdere uitwerking van het programma 6.1 Programmatische aanpak

• Op basis van de monitoring van de voortgang bij de verschil-

We kiezen ervoor om de opgave bedrijfshuisvesting

lende projecten zullen kansen en mogelijkheden worden

­programmatisch te realiseren. Dat betekent concreet:

geïdentificeerd om bestaande regels op het gebied van ruim-

• Werkende weg de uit te voeren maatregelen worden getoetst en eventueel aangepast op aansluiting op de doelstellingen

telijke ordening aan te passen. • Integraal worden de kwalitatieve uitgangspunten voor

van het programma.

bedrijfshuisvesting (verdichting, beter benutten, juiste

• Deze doelstellingen integraal, d.w.z. in samenhang met opgaven, worden geformuleerd.

bedrijf op de juiste plaats) verder uitgewerkt. • Kennisontwikkeling en – deling, via o.a. ruimtelijk- economische programmering (zie hoofdstuk 5).

Omdat zowel in maatregelen als in de uitwerking van de

• In samenhang met andere ruimtelijke opgaven bijdragen aan

doelstellingen nog veranderingen kunnen optreden, is dit een

een gemeentelijk afwegingskader waarin ruimte voor werk

dynamisch programma dat gedurende de looptijd nog kan

evenwichtig in wordt meegenomen.

veranderen. Aangezien duidelijk is met welke maatregelen de

• Op basis van de voortgang van de verschillende projecten,

gemeente deze opgave wil oppakken, is dat geen belemmering

zullen knelpunten voor de ontwikkeling van bedrijfs­huisvesting

om alvast met dit programma van start te gaan.

6.2 Programmaonderdelen

op relevante bestuurlijke tafels worden geagendeerd. • Jaarlijkse aanpassen en aanscherpen op basis van de monitoring, terugkoppeling aan de raad en een update van het

We gaan in 2024 in ieder geval aan de slag met de volgende maatregelen:

programma met de maatregelen voor het volgende jaar. • Ontwikkelstrategieën als opvolging van de gebiedskaders

• Monitoring van de voortgang van de ­operationele

voor ZKD, Uitenhagestraat en Fruitweg.

­doelen, zoals vastgesteld in de Economische Uitvoeringsagenda 2 ­ 023-2026 en in loop van het jaar ­rapportage daarover. • De uitwerking van de rol van vastgoed- en grondbeleid en de mogelijke bijdrage aan de doelen van het uitvoeringsprogramma.

27

Bijlage Bijlage 1: Lijst met bedrijven Het huidige gebrek aan bedrijfs- en kantoorruimte zorgt ervoor

• Bedrijven die willen uitbreiden en opschalen vertrekken of

dat bedrijven en organisaties zich niet in Den Haag kunnen

dreigen te vertrekken: juist tijdens opschaling of uit­breiding

vestigen en hier niet kunnen groeien. Het is daarmee het

is het van belang om bedrijven te behouden voor de stad.

grootste economische knelpunt op dit moment. Hierdoor zit

Dit is immers een vorm van succes en belangrijk voor

de Haagse economie op slot. Hieronder is een globaal over-

voldoende banen in de stad: alle type banen, want juist

zicht opgenomen van de soort vraag en beweegredenen van

tijdens opschaling en groei ontstaan er veel praktische

bedrijven.

banen. Voorbeelden zijn bedrijven in de maakindustrie, voedsel­productie en high tech.

• Grootschalige kantoorgebruikers zijn vertrokken of dreigen

• Er is geen schuifruimte voor bedrijven die (tijdelijk) willen

te vertrekken: steeds vaker zoeken met name grote kantoor-

verplaatsen te voorzien van ruimte: verplaatsing is bijvoor-

gebruikers (>10.000 m ) nieuwe, gemoderniseerde kantoor-

beeld nodig voor vernieuwings- en verduurzamingsoperaties,

ruimte in Den Haag maar zonder succes. Meerdere partijen

met als recente casussen The Hague Tech, Soza en Stichthage;

oriënteren zich op nieuwe kantoorruimte maar hebben

of voor gebiedsvernieuwing van het Mercuriuskwartier.

nog niets gevonden. Deze grootschalige kantoorgebruikers

Dit soort schuifruimte is er niet of nauwelijks.

2

hebben niet alleen een belangrijke werkgelegenheidsfunctie maar vervullen ook een voortrekkersrol in Haagse sectoren, waarmee ze samen optrekken met kleinschalige (startende) bedrijven. Ook zorgen werknemers (waaronder expats) voor veel bestedingen. • We kunnen bedrijven vaak geen kansrijk voorstel doen wanneer zij zich willen vestigen: In de afgelopen jaren zijn er vele voorbeelden geweest uit verschillende sectoren (high-tech, maak, juridisch, security, IT etc.), van lokaal tot internationaal en van scale-up tot multinational. De vraag varieert van 1.00 m² tot 6.000 m² of meer.

28

Bijlage 2: R  uimtelijke ambities economische uitvoeringsagenda Alle in de Economische uitvoeringsagenda opgenomen

Herontwikkeling Megastores-locatie

metrages waar wordt gesproken over extra m² betreffen netto

We stimuleren en faciliteren de sloop van de Megastoreslocatie

cijfers op stedelijk niveau in m² bvo (bruto vloeroppervlak).

voor de herontwikkeling tot een gemengde ontwikkeling

Deze cijfers zijn dus exclusief compensatie of verplaatsingen

met wonen, werken en winkelen met minimaal 45.000 m²

van elders in het gebied of de stad.

commerciële functies.

Bij tactisch doel 1: Het Central Innovation District ontwikkelen als het economische topmilieu van Den Haag

Stimuleren Policy Campus Rondom CS (de Haagse policy campus) realiseren we extra bedrijvigheid in ons overheidscluster. Vanuit de strategie op campusontwikkeling ontwikkelen overheid, bedrijven en

65.000 m² nieuwe kantoren CID

kennisinstellingen (innovatieve en digitale) oplossingen in de

Het CID heeft een unieke mix aan bedrijven, kennisinstellingen

publieke sector om maatschappelijke transities te versnellen.

en overheden, met aantrekkingskracht voor talent, bedrijvig-

We realiseren een samenwerkingsverband tussen deze

heid en kennis. We stimuleren en faciliteren de realisatie

partners, werken aan gezamenlijke programmering van activi-

van minimaal 65.000 m² extra kantorenprogramma tot en

teiten en bieden ruimte voor werken, leren en innoveren.

met 2026, met name in de omgeving CS. Daarnaast houden we vast aan een continue stedelijke planvoorraad van minimaal 200.000 m² extra kantoren, waarvan 150.000 m² in het

Bij tactisch doel 2: Versterken van de Internationale Zone en ontwikkelen van de Haagse kustzone

CID (RIS303984). Hiermee verminderen we de forse tekorten aan kantoorruimte (juist ook rekening houdend met nieuwe

Stimuleren maritieme bedrijvigheid in de Haven

manieren van werken) en bieden we bedrijven de kans zich in

De Haven is de plek voor maritieme bedrijvigheid en innovatie

het innovatieve vestigingsmilieu van het CID te vestigen.

op de Noordzee en biedt ruimte voor de visserijsector, onderwijs en bedrijven die zich bezighouden met de toekomst van

40.000 m² bedrijfsruimte Binckhorst

de Noordzee. We stimuleren hier de vestiging van jaarlijks 3

De Binckhorst wordt een moderne, creatieve en vernieuwende

nieuwe (innovatieve) maritieme bedrijven en instellingen en

stadswijk waar mensen wonen en werken. We stimuleren

een functionerende proeftuin op zee. We maken de toename

en faciliteren minimaal 80.000 m² extra bedrijfsruimte op

van bedrijfsruimte mogelijk en verkennen de kansen voor

de Binckhorst (RIS3031710) conform het omgevingsplan

herontwikkeling van de Visafslag, als onderdeel van de

Binckhorst (RIS306598), waarvan 40.000 m² uiterlijk in 2026

toekomstvisie op de Haven. We faciliteren de doorontwikkeling

is opgeleverd. Bij transformatie in de Binckhorst wordt de

van Campus@Sea. Dit is de innovatiehub van ImpactCity die

vervanging van m² kantoor- en bedrijfsruimte in de Binckhorst

gaat over de toekomst van de Noordzee.

of elders gecompenseerd.

Ondersteunen ‘Wind op zee’-initiatief Vergroten magneetfunctie Binckhaven

We ondersteunen de totstandkoming van het initiatief

De Binckhorst heeft een concentratie van duurzame en

voor een ‘wind op zee’-campus op Scheveningen, in samen­

impactbedrijven op de Binckhaven. We realiseren hier tot 2027

werking met onderwijs- en andere partners. Hier wordt­

een toename van 120 startende bedrijven, 30 snelgroeiende

personeel ­opgeleid voor banen op zee, waaronder onderhoud

bedrijven, 3 kennisinstellingen en (hierdoor) een toename van

van windparken.

de creatieve industrie met meer dan 33%.

Ontwikkelen Internationale zone Ontwikkeling 18.000m² bedrijfsruimten Laakhavens

We faciliteren de mogelijke komst en uitbreiding van interna-

In Laakhavens (RIS311821) wordt de huidige voorraad aan

tionale organisaties passend in het Haagse profiel van Vrede

monofunctioneel bedrijventerrein gesloopt en stimuleren en

en Recht, waarbij een veilige werkomgeving voor vele van deze

faciliteren we de realisatie van minimaal 18.000 m² nieuw

organisaties een voorwaarde is. We reserveren hiervoor een of

te ontwikkelen bedrijfsruimte, gericht op o.a. de maakin-

meer strategische locaties.

dustrie (oplevering naar verwachting grotendeels na 2026). Voor de wegvallende m² en te verplaatsen bedrijvigheid in de Laakhavens vinden we ruimte op andere locaties in en om de stad.

29

Bij tactisch doel 3: Bedrijfshuisvesting op bedrijventerreinen, in de wijken en in de regio behouden, transformeren en uitbreiden

gebiedsgericht kader (Westvlietweg). We pakken een actieve rol door de inzet van een ontwikkelmanager als aanjager.

Ontwikkeling GAVI-kavel (7,5 ha) 10.000 m² bedrijfsruimte

We komen met een Nota van Uitgangspunten, die invulling

We realiseren 10.000 m² extra bedrijfsruimte per jaar buiten

geeft aan de ambitie om op de GAVI-kavel een nieuw bedrij-

CID-Binckhorst. De belangrijkste plekken voor deze realisatie

venterrein te ontwikkelen van 7,5 hectare bruto, met aandacht

zijn de bestaande bedrijventerreinen (door beter benutten en

voor duurzame en mulitfunctionele gebouwen. We realiseren

verdichting), in de wijken in bedrijvenstrips en op nieuw te

een substantiële netto toename van bedrijfshuisvesting, o.a.

ontwikkelen locatie. De verdeling over doelgroep en stadsdeel

voor de uitbreiding van Technology Park Ypenburg, naast de

werken we uit in het Uitvoeringsprogramma.

van elders te verplaatsen bedrijven (zoals uit de Binckhorst). Dit doen we door kansen te benutten van meervoudig

Activeren ondernemerschap in Zuidwest

ruimtegebruik.

We ontwikkelen Zuidwest vanuit het perspectief van ‘werken, leren en innoveren’. Als onderdeel van de regiodeal realiseren

Uitbreiding Westvlietweg (evt.)

we een programma voor het activeren van ondernemerschap

We stellen plannen vast die de verdichting en eventuele

in Zuid West. Dit programma omvat: een zorginnovatiehub,

uitbreiding van bedrijventerrein Westvlietweg mogelijk maken

een circulair ambachtscentrum, ondersteuning van startende

(RIS310377). Daarnaast faciliteren we beter benutten en

ondernemers, een campusaanjager en de realisatie van betaal-

herontwikkeling van het bestaande terrein door inzet van het

bare bedrijfshuisvesting in plinten.

IPP Haaglanden (RIS310933).

Uitbouw maakcluster Ypenburg

Meer ruimte voor de maakindustrie

Op Technology Park Ypenburg stimuleren en faciliteren we

We reserveren en stimuleren 50.000 m² bedrijfsruimte, speci-

minimaal 35.000 m² extra voor de uitbreiding van de techno-

fiek voor de maakindustrie (los van de doorontwikkeling van

logische maakindustrie. Hiermee realiseren we gedeelde voor-

Technology Park Ypenburg). Dit is onderdeel van het totaal

zieningen, bieden we ruimte scale-ups en MKB in het cluster,

te realiseren bedrijfsruimte. Hieronder valt o.a. de realisatie

verduurzamen het terrein en behouden we bedrijven voor de

van een circulair ambacht centrum op ZKD, bedrijfsruimte

stad. Dit hangt samen met de ontwikkeling Technology Park

voor kleine en lokale maakbedrijven in Zuidwest en 8.000 m2

Ypenburg (zie operationeel doel onder speerpunt 2 - structuur).

nieuwe bedrijfsruimte voor (maak)bedrijven bij de nieuwe HTM-werkplaats in de Begraafplaats- en Spoorboogzone.

Vernieuwing, verduurzaming en herstructurering van bedrijventerreinen We stimuleren en faciliteren de vernieuwing, verduurzaming en herstructurering van de bedrijventerreinen ZKD, Fruitweg, Uitenhagestraat en Wsetvlietweg. Door intensivering van deze locaties neemt het aantal arbeidsplaatsen toe en wordt ruimte effectiever benut. Dit doen we op basis van de vast te stellen gebiedskaders (ZKD, Fruitweg, Uitenhagestraat) en een

30