RIS315612 Bijlage 1 Den Haag Participatiegids GRO 2 0
Tekst van het document
De Participatiegids voor grote ruimtelijke ontwikkelingen Uitgangspunten en kaders voor het organiseren van passend samenspel tussen private initiatiefnemers, bewoners en gebruikers, ambtenaren, gemeenteraad en college.
Versie, 2 najaar 2022
Inhoud van de Participatiegids
Gebruikstip
Dit is de Participatiegids voor participatie bij grote gebieds- en bouwontwikkelingen in Den Haag. Samen
grote stappen door het document met behulp van de
Ga met je muis over de routekaart en klik op het
met Samenspel per stap en het Participatiewerkboek vormen ze een bundel van uitgangspunten, werkwijzen en werkmateriaal om als bewoners en gebruikers, private intitiatefnemers, ambtenaren, college en
onderwerp waarvan je meer wilt weten. Of blader in navigatiebalk onderin.
gemeenteraad met participatie bij bij grote gebieds- en bouwontwikkelingen aan de slag te gaan. INLEIDING
1. KWALITEIT VAN HET PARTICIPATIEPROCES
Bouwen aan vertrouwen
Iedereen heeft een rol
Index
Haagse participatieregels Procesafspraken maken
Omgaan met uiteenlopende belangen In samenhang belangen wegen Besluiten nemen en escaleren 3. ONDERSTEUNING DOOR GEMEENTE
2. TOETSEN VAN PARTICIPATIE Participatie rond vergunningverlening Het participatieverslag
Bestuurlijke toets op participatie
Bijlage
Betekenis van begrippen
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
2
Inleiding In Den Haag is grote behoefte aan betaalbare en toegankelijke
woningen. De komende jaren komen er zo'n 50.000 woningen bij. Dat
betekent ook dat er voldoende scholen, huisartsenpraktijken, culturele instellingen, winkels en andere voorzieningen nodig zijn in de wijken. Om dit voor elkaar te krijgen met respect voor de leefbaarheid én de (ruimtelijke) kwaliteit op de beschikbare grond is een enorme uitdaging.
Op drijfzand kun je niet bouwen In 2021 heeft de gemeente met bewoners, private initiatiefnemers en ambtenaren de participatie van 3 ingrijpende projecten in het Central Innovation District onder de loep genomen: The Grace,
Bellevue en Sociale Zaken (SoZa). Om samen beter te begrijpen wat er misliep en te bekijken welke verandering nodig is.
In het organiseren van goede participatie bij deze gebieds- en planontwikkeling is samenwerking tussen bewoners, private
initiatiefnemers en gemeente essentieel. Want samen zijn zij
verantwoordelijk voor gebruik, beheer én bescherming van de ruimte in de stad. Voor het maken van gedragen plannen is ieders kennis en
expertise aan tafel nodig, zodat de raad gewogen besluiten kan nemen vanuit het algemene belang.
Bij de projecten was namelijk volgens de geldende regels en
afspraken uit de participatieverordening gehandeld. Toch ontstond er bij de projecten weerstand en onenigheid over het verloop van het participatieproces.
Over de conclusies was iedereen het eens: het is al heel lang erg onduidelijk welke regels voor wie gelden, wat de rolverdeling tussen gemeenteraad en college is bij dit soort ingrijpende
De afgelopen jaren heeft de gemeente
projecten en welke stappen je moet doorlopen om participatie
geïnvesteerd in het verbeteren van
goed te organiseren. En daarover maakt iedereen zich zorgen.
de participatieprocessen. Het Haagse
Kompas en Participatiewerkwijze bieden
Samen spraken de deelnemers zich uit te willen inspannen
houvast en duidelijkheid. Specifiek voor
om te komen tot een handreiking met heldere afspraken over
grote gebieds- en bouwontwikkelingen is
participatie.
scherper kader nodig. De Participatiegids is hiervan het resultaat.
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
3
Wat wel en wat NIET?
De Participatiegids beschrijft de uitgangspunten en werkwijze voor participatie bij initiatieven, die:
Bouwen aan vertrouwen
• grote invloed hebben op de directe omgeving
College en gemeenteraad begrijpen dat fundamentele verandering nodig is. Via diverse moties en amendementen heeft de raad
de afgelopen tijd opgeroepen om substantiëler te investeren in
samenspel en participatie, waarbij een duidelijke(re) rol voor de
gemeente is weggelegd. Het nieuwe college trekt zich dit aan en geeft in het coalitieakkoord 2022-2026 aan:
• politiek-bestuurlijk extra aandacht vragen • plaatsvinden in een complex gebied.
En geldt ook voor transformaties, zoals een kantoorpand dat wordt
omgebouwd tot studentenwoningen. Het gaat om om grote gebiedsen bouwontwikkelingen in heel Den Haag.
De gids gaat niet in op participatie bij eenvoudige ruimtelijke
"We verbeteren de participatie en communicatie. We gaan eerder in gesprek met bewoners, staan open voor initiatieven en alternatieven, zijn glashelder over de kaders waarbinnen participatie plaatsvindt en nemen de stad goed mee in de besluiten die we nemen (pag 12). (En we) voeren steviger regie bij gebiedsontwikkeling. Dat betekent dat we sturen op aantallen woningen, het gewenste tempo, en op maatschappelijke voorzieningen, groen, flora en fauna, verduurzaming en bedrijvigheid. Heldere afspraken en helder verwachtingsmanagement over processen, participatie, besluitvorming en communicatie zijn hierbij cruciaal (pag 34). Communicatie en participatie kan worden uitgevoerd door de gemeente, maar ook door particuliere (commerciële) partners/ uitvoerders. De gemeente bepaalt in alle gevallen de kaders (pag 73)."
ingrepen. Denk aan de bouw van een dakkapel of bij het plaatsen van een uitbouw of schuur.
Samen
De inhoud is ontwikkeld samen met private initiatieven,
bewonersorganisaties en ambtenaren van de gemeente Den Haag.
Van papier naar praktijk
Vanaf 1 januari 2023 vormen de uitgangspunten, voorgestelde werkwijze en materiaal basis voor het werk in de praktijk. De
gemeente gaat dan initiatiefnemers actief stimuleren om het
materiaal toe te passen en zal zelf het materiaal actief gebruiken
in contact met bewoners en maatschappelijke organisaties. Om op basis van gebruikservaringen de gemeenteraad in 2024 het verder uitgewerkte materiaal te laten vaststellen, als onderdeel van de participatieverordening.
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
4
Index De Participatiegids voor grote ruimtelijke ontwikkelingen Uitgangspunten en kaders voor het organiseren van passend samenspel tussen private initiatiefnemers, bewoners en gebruikers, ambtenaren, gemeenteraad en college.
Versie, 2 najaar 2022
Het Participatiewerkboek
Samenspel per stap Een werkwijze voor het samenspel en participatie in alle fases van een grote gebiedsontwikkeling.
Toolbox met materialen voor het gestructureerd werken aan een participatietraject
Versie, 2 najaar 2022
Versie, 2 najaar 2022
volgens de Haagse Participatiewerkwijze.
Participatiegids
Samenspel per stap
Werkboek
en kaders voor grote gebieds- en plan-
stuurt op de inrichting, gebruik en beheer
initiatiefnemers. Het helpt om gestructureerd
De Participatiegids beschrijft de uitgangspunten ontwikkelingen, die richtinggevend zijn voor de kwaliteit van participatie. Het legt uit hoe een
private initiatiefnemer verslag doet en waarop de gemeente het participatieproces toetst. En beschrijft welke ondersteuning de gemeente initiatiefnemers en bewoners biedt.
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Samenspel per stap legt uit hoe de gemeente van de stad. Het beschijft hoe private
initiatiefnemers, (toekomstige) bewoners en gebruikers, ambtenaren, college en
gemeenteraad samen optrekken, vanaf het
moment dat over de toekomst van een gebied
Het werkboek is een handreiking aan (private) te werken aan participatie via plan, analyse,
ontwerp en verslag. Ook biedt het praktische
hulpmiddelen om een participatieproces vorm te geven.
wordt gedacht. Elke fase kent een eigen dynamiek en samenspel.
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
5
1.
Kwaliteit van het proces
Bij grote gebieds- en bouwontwikkelingen is een goede samenwerking tussen private initiatiefnemer, bewoners en gebruikers én gemeente essentieel. Dat lukt als er duidelijkheid is over:
• Ieders rol
• De Haagse participatieregels, die richtinggevend zijn voor de kwaliteit van het proces • De procesafspraken die je met elkaar maakt
• Hoe je omgaat met uiteenlopende belangen
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
6
Iedereen heeft een rol Bewoners en gebruikers
Private initiatiefnemers, bewoners en de gemeente zijn allemaal nodig in het werken aan een gezond en prettige stad. Den Haag vindt het
Bewoners(-organisaties) en gebruikers nemen
gebiedsontwikkeling (door gemeente) en bij de ontwikkeling van een
worden geraakt in hun belangen of relevante
hun rol kunnen spelen. Door mee mee te denken over de kaders en bij
Afhankelijk van het participatieniveau
deel aan een participatieproces omdat zij
daarom belangrijk dat alle spelers in de verschillende stappen van een concreet ruimtelijke project (meestal door een private initiatiefnemer)
het praktijkervaringen willen inbrengen.
het ontwerpen en invullen van gebieden en plekken.
vervullen zij rollen als belangenbehartiger, initiatiefnemer, inspreker, meedenker, uitvoerder of (mede-)beslisser.
Ook zijn er bewoners die als toeschouwer niet actief deelnemen aan het proces, maar het
proces wel volgen of later beslissen alsnog aan
Private initiatiefnemer
te haken.
De (private) initiatiefnemer is organisator van participatie rond de totstandkoming van zijn
bouwplan. Ook brengt hij of zij als leverancier kennis en informatie in de verkenning, en
zorgt hij als financier (namens investeerder)
Inhoud
Inleiding
voor de realisatie van een initiatief. Tenslotte
Lees in het Participatiewerkboek (pagina 18
verantwoordelijk voor het indienen van een
deelnemers en wat je kunt doen om de mix
is een private initiatiefnemer als aanvrager
en 19) meer over de afwegingen van niet-
omgevingsvergunning.
van participanten meer divers te maken.
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
7
Ambtenaren
Bij participatie kun je ambtenaren tegenkomen in
Gemeenteraad
verschillende rollen:
De gemeenteraad besluit over de
• Projectleiders organiseren de participatie rond de totstandkoming
ruimtelijk(e)gebruik, beheer en
van de kaders en regels voor het ontwikkelgebied. Ook begeleiden zij
bescherming van de stad, zoals over
het bouwproces dat initiatiefnemers doorlopen. Tot slot ondersteunen zij bij de bestuurlijke besluitvorming in vergunningsfase.
nieuwbouw en gebiedsontwikkelingen.
de ambitie- en definitiefase en reageren als plantoetser op een
inhoud en proces. Participatie is hierin
Bij de start stelt zij kaders vast voor
• Beleidsmedewerkers brengen gemeentelijke belangen tijdens
voor de raad een belangrijk onderwerp,
omgevingsvergunning.
• In de definitiefase onderhandelen vastgoedadviseurs over de
omdat zo op tijd belangen, meningen en
• Ondertussen interesseren en ondersteunen wijkmanagers,
van het participatieproces houdt zij
creativiteit op tafel komen. Als bewaker
verdeling van kosten en baten.
communicatieadviseurs, gebiedsregisseurs en Team Haags Samenspel als verbinders bewoners en gebruikers en hen
motiveren om actief deel te nemen. Ook de groepen die zich niet
vanzelfsprekend laten horen. In sommige gevallen ondersteunen ze
een ontwikkelaar als participatieadviseur in het doordenken van een aanpak, met het Haagse Kompas als basis.
College
Het college is verantwoordelijk voor de coördinatie rond
gebiedsontwikkelingen. Het besluit over inhoudelijke
• In de vergunningsfase zijn gemeentelijke
kaders, ambtelijke inzet en
de aanvraagvereiste participatie in een
participatieproces.
hierop de aandacht. Bij vaststelling van het bestemmingsplan beoordeelt de gemeenteraad het verloop van
het participatieproces en hakt knopen door vanuit het collectieve belang.
uitgangspunten voor het
gebiedsinspecteurs aan zet. Zij toetsen vergunningaanvraag.
• W eer andere ambtenaren checken in de
realisatiefase of de bouw en inrichting van het gebied volgens afspraken verloopt.
• O f treden op als handhaver.
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
8
Haagse participatieregels Den Haag hecht eraan de particpatie bij ook bij grote gebieds- en
bouwontwikkelingen zorgvuldig en gestructureerd te organiseren. Doel
Participatiekompas benoemt kwaliteitscriteria
is processen te realiseren, waarvan participanten de uitkomsten kunnen
accepteren. Omdat die uitkomsten het resultaat zijn van een constructieve
Het Haagse Participatiekompas noemt 6 ambities of kwaliteitscriteria, die de basis vormen voor het handelen.
dialoog, waarin ieders belang serieus is genomen. En het ook duidelijk was
wie, waarover en op welke manier invloed had op het uiteindelijke resultaat. Daarom maken gemeente én private initiatiefnemer een participatieplan
1. WETEN WAT ER SPEELT
2. BELANGEN SAMEN BRENGEN
• een uitleg over de (strategische) keuzes rond het ontwerpen van het
en bestaande relaties op de
aandacht voor minder zichtbare
Verdiep je in de geschiedenis
met daarin per stap in het proces:
Scan samen de omgeving en houdt
plek.
participatieproces aan de hand van het Participatiekompas
groepen.
• een beschrijving op hoofdlijn hoe het proces in elkaar steekt met behulp van de Haagse Participatiewerkwijze.
6. LEREN DOOR TE DOEN
De gemeente is verantwoordelijk voor het bewaken van de kwaliteit van
het proces. En toetst aan bij vergunningverlening wat de initiatiefnemer
Spreek af wanneer je terugblikt en vooruitkijkt en maak
heeft gedaan om een kwalitatief goed proces te organiseren.
hiervan verslag.
HAAGS PARTICIPATIEKOMPAS
3. MATE VAN INVLOED BEPALEN
Bespreek hoe de zeggenschap
tussen private initiatiefnemer, gemeente, bewoners en gebruikers is verdeeld.
In het Participatiewerkboek (pagina 3) staat de Haagse
Participatiewerkwijze uitgelegd met richtlijnen over wat de
gemeente minimaal van het participatieproces verwacht en wat je als initiatiefnemer extra kunt doen in de organisatie
Maak duidelijk hoe bewoners
4. KWALITEIT VAN INTERACTIE BEVORDEREN
gedeeld en besloten in het proces.
bieden tijdens het proces stel je
5. OPENHEID BIEDEN
mee kunnen doen, wat er is
van participatie. Ook vind je er hulpmiddelen zoals de Trap van
Door goede begeleiding te
deelnemers in staat mee te doen.
Eigenaarschap (pagina 11)participatieniveau te bepalen of te zorgen voor openheid in het proces.
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
9
Procesafspraken maken Welke afspraken maak je met elkaar? In een participatieproces draait het om de inhoud én het proces. Bij de start is het essentieel met elkaar afspraken te maken over deze 10 punten. Check vervolgens bij elke volgende fase of de afspraken nog in orde zijn of dat aanpassing nodig is.
1. Samen verantwoordelijk voor een goed proces
4. Gezamenlijk maar niet alles samen
en geloofwaardigheid de basis. Daar voor draag je als private
naar zoveel mogelijk naar actieve betrokkenheid. Tegelijk is ook
Voor een constructieve samenwerking is eerlijkheid, respect
initiatiefnemer, bewoners en gebruikers én gemeente samen
de verantwoordelijkheid. Wat kun je samen doen om het proces
aantrekkelijk te maken voor verschillende typen mensen? En wat is voor goede samenwerking en prettige relatie voor ieder belangrijk?
2. Ieders positie maximaal benutten
In het proces zoekt de organisator van participatie met participanten duidelijk dat niet iedereen overal bij hoeft te zijn. Bij het begin van elke stap bespreek je wie waarbij wordt betrokken. De Trap van
Eigenaarschap uit het Participatiewerkboek (pagina 11) gebruik je om verwachtingen te bespeken.
5. Openheid bieden en vertrouwelijkheid respecteren
De organisator van participatie (gemeente of private initiatiefnemer)
Doel van informatie delen is dat het proces voorspelbaarder
en benutten.En zijn steeds duidelijk over hoe zeggenschap voor
(vertrouwelijke) informatie en waarover je elkaar sowieso op de hoogte
bespreekt met participanten hoe ieders positie maximaal is te erkennen bewoners en gebruikers is geregeld.
3. Oog voor ambities en randvoorwaarden in het proces
en inzichtelijker wordt. Bespreek daarom hoe je omgaat met
houdt. Iedereen committeert zich aan de afspraken over hoe je met informatie omgaat.
Bij de start neemt de organisator van participatie (gemeente of
Bij de start van elke fase is bekend welke momenten vertrouwelijk
en dieperliggende waarden te delen. Bij elke volgende stap checkt
zin uit welke bespreekpunten op tafel liggen. De uitkomst van de
private initiatiefnemers) de tijd om met participanten ambities de organisator van participatie of het proces nog steeds hierbij
aansluit. In het zoeken naar oplossingen is er steeds aandacht voor gemeenschappelijke én ieders persoonlijke belangen, net als voor
zijn. Over deze vertrouwelijke momenten leg je vooraf in algemene gesprekken worden op hoofdlijnen gedeeld. Wat NIET openbaar wordt is concurrentiegevoelige informatie of zijn persoonsgegevens.
(inhoudelijke) regels en randvoorwaarden van het proces.
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
10
6. Een gelijke kennispositie voor iedereen
8. Doorlooptijd en planning
kennis beschikt. Biedt participanten gelegenheid om expertise
lastig te geven. Tegelijk kun je wel met behulp van tijdlijn markeren
Openheid gaat ook over het zorgen dat iedereen over gelijke
in te schakelen om zelf gegevens te kunnen interpreteren. Leg de
logica van financiële kaders en maatschappelijke meerwaarde uit in een bijeenkomst voor bewoners en gebruikers, of raadsleden. Of ga in gesprek over de kosten van beleidsambities en ruimtelijke kwaliteit.
Een vaste doorlooptijd voor ingrijpende gebiedsontwikkelingen is
waar je bent in het proces. Net als per fase in beeld brengen waaraan wordt gewerkt en hoeveel tijd en inzet dit van betrokkenen vraagt. Ruim in elk geval tijd in om te kunnen werken met specifieke
groepen (jongeren, werkenden) of bewonersorganisaties, die op
kantoortijden over het algemeen andere verplichtingen hebben.
7. Wie gaat waarover?
9. Terugblik en vooruitkijk | opbrengst van elke fase
uiteindelijke uitkomsten of onderdelen ervan. De Trap van
• Waarover inhoudelijk is gediscussieerd.
In alle plannen moet ruimte zijn om invloed te hebben op de Eigenaarschap uit het Participatiewerkboek (pagina 11) helpt bij het bepalen waarover wordt meegedacht en besloten, en
waar dat niet mogelijk is. In elke fase legt de organisator van
participatie vast waarop bewoners, ondernemers en organisaties invloed hebben en steeds is duidelijk wie waarover beslist.
Per fase van het planproces wordt in dialoog benoemd:
• Wat belangen van participanten in die fase van het proces waren.
• Welke inspanning is verricht om tot overeenstemming te komen of oplossingen te bedenken.
• Welke belangen nog uiteenlopen waarvoor er nog geen oplossing is.
10. Wat neem je wel of niet over?
In alle fases van het planproces legt de organisator van participatie
(gemeente of private initiatiefnemer) vast wat ieders inbreng was en hoe reacties zijn verwerkt.
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
11
Omgaan met uiteenlopende belangen Bij het uitwerken van een initiatief voor gebied of specifieke plek worden de ambities, kansen en behoeften van gemeente, bewoners en gebruikers, en
private initiatiefnemers concreet en voelbaar. Een goed participatieproces biedt ruimte om samen te bekijken welke kaders vastliggen en op welke manier aan die uiteenlopende belangen tegemoet gekomen kan worden. Dit zijn tips voor een constructieve dialoog.
Aandacht voor gemeenschappelijk en individueel belang Mensen hebben verschillende redenen om mee te doen in een participatieproces. Er zijn mensen of partijen die:
• Willen meepraten over wat is goed en nodig is voor het gebied • Zich zorgen maken over de risico’s
• Als belanghebbenden staan voor hun eigen belang • Mensen die kennis en expertise willen inbrengen
Drijfveren, waarden en ambities
Specifieke eisen en behoeften (als extra verdiepingen, meer groen of tegengaan van hittestress) raken vaak aan dieperliggende waarden, zoals leefbaarheid of gezondheid. Of kunnen gaan over de betaalbaarheid en behoefte aan
zeggenschap. Op pagina 14 staan allerlei gespreksonderwerpen op een rij.
Allen hebben recht van spreken en moeten ruimte krijgen om hun inbreng te
doen. Door in het proces aandacht te hebben de voor- en nadelen en momenten te organiseren voor iedere groep, ontstaat ruimte voor constructief gesprek.
Neem daarom in de opstartfase van een gebiedsontwikkeling de tijd om samen
te doorgronden wat ieders dieperliggende waarden zijn. Inventariseer waarover veel participanten het eens zijn, en waarover de meningen verschillen. Bekijk
ook of specifieke eisen te verbinden zijn met meer abstracte doelen of thema’s waar meer participanten uit de voeten kunnen.
Doorgronden van waarden en ambities
De wijsheid van de minderheid
Omgevingsmanagers, gebiedsregisseurs, wijkmanagers of adviseurs van
Besef dat als de gesprekken ongemakkelijk worden het onderwerp van gesprek er blijkbaar toe doet. In de standpunten van de minderheid zitten zorgen
Haags Samenspel kunnen helpen in het zoeken naar oplossingen voor uiteenlopende belangen.
of aandachtspunten, die relevant zijn om te bespreken met elkaar. Durf
perspectieven te laten botsen en zoek de scherpte bewust op in het zoeken
naar oplossingen. Zo kom je samen tot inzichten die besluiten en plannen beter maken.
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
12
In samenhang belangen wegen Grote gebiedsontwikkelingen hebben impact op de leefomgeving en
hierdoor kan er spanning zijn tussen beleidsambities en de behoeften van bewoners en gebruikers in het gebied.
In het proces is het om die reden belangrijk samen de onderwerpen te inventariseren en waarderen, die van invloed zijn op de
gebiedsontwikkeling. In een open en eerlijke dialoog, en met ruimte om
ook samen oplossingen te bedenken. Zo worden programmatisch wensen, impact van een gebiedsontwikkeling, en beleving en behoeften voor alle betrokkenen helder en inzichtelijk voor iedereen.
Beleidsmedewerkers van de gemeente brengen daarvoor in beeld welke spelregels en kaders van toepassing zijn op het gebied. Waarna een
dialoog volgt met de private initiatiefnemers, bewoners en gebruikers. De uitkomsten van de gesprekken worden vastgelegd in een verslag en als advies van de participanten toegevoegd bij het voorstel voor college en gemeenteraad.
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
13
Over welke onderwerpen gaat het? In allerlei documenten zoals structuurvisies en beleidsvisies (straks omgevingsvisie), bestemmingsplannen (straks omgevingsplan) trendrapporten, wijkagenda's,
leefbaarheidsonderzoeken en integrale huisvestingsplannen staat informatie om te inventariseren wat er in een gebied en op een specifieke plek wel en niet is gewenst of juist nodig is én wat technisch en financieel haalbaar is. Het gaat om drie soorten onderwerpen.
Programmatische wensen uit beleids- en structuurvisie (straks omgevingsvisie) • Aanbod woningen, zoals huur of eigendom en bezit, woningen voor specifieke doelgroepen
• Bereikbaarheid en mobiliteit, zoals parkeren en routes
• Culturele voorzieningen, zoals muziekscholen, theater, bioscoop
• Ontspannen en recreëren, zoals horeca, dagbesteding, buurthuizen
• Maatschappelijke voorzieningen, zoals zwembad,
sportschool, huisartsenpost, fysiocentrum, gymzaal, sportterrein
• Onderwijs, zoals aanbod voor verschillende
groepen, afstand tot basis- en voortgezet onderwijs, maakplekken
• Winkels, zoals aanbod en afstand tot winkel voor levensmiddelen en kleding
• Bedrijvigheid, zoals industrie, bedrijven, kantoren
Beleving en behoeften van bewoners en gebruikers Impact van de gebiedsontwikkeling op de leefomgeving, milieu en stedelijk landschap (straks omgevingsplan) • Bezonning of windval
• Geluid, zoals hinder tijdens bouw of na realisatie
• Groen, zoals biodiversiteit, flora en fauna • Verkeer en parkeren • Energie en warmte
• Water, zoals kwaliteit, zuivering, opslag • Bodem, zoals vervuiling en gebruik • Lucht, zoals fijnstof en stikstof
• Ruimtelijke inrichting, landschap en ecologische zones
• Gezondheid, zoals fysiek en mentaal • Eten en drinken
• Werk en inkomen • Kunst en cultuur
• Veiligheid, zoals fysiek en sociaal
• Welzijn, zoals gemeenschapsgevoel, sociale netwerken
• Demografie, zoals ontwikkeling opbouw bevolking
• Beleving van gebied of plek, zoals woongenot, waarde woning
• Stedenbouw, architectuur en cultureel
erfgoed, zoals hoogte bebouwing, extra
verdiepingen, bouwvolume of afstand tot gevel van bestaande bebouwing
• Overlast bouwverkeer
• Voorzieningen in openbare ruimte
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
14
Besluiten nemen en escaleren Besluiten nemen is een spannend moment in het proces. Op zo’n moment ervaar je als initiatiefnemer en als bevoegd gezag namelijk welke
verantwoordelijkheid er in jouw handen ligt en wat jouw keuzes bij anderen
teweegbrengen. Een private initiatiefnemer weegt risico’s af die realisatie van een initiatief bepalen en de gemeente maakt als bevoegd gezag een bredere belangenafweging. Beiden kunnen hierop worden aangesproken.
Grote ruimtelijke ontwikkelingen kennen veel beslismomenten. En bij ieder besluit kan het gebeuren dat dan pas achterliggende belangen of onvrede
over inhoud of handelwijze van een ander naar boven komen of in extremere vorm worden geuit. Op het moment dat het vaak al te laat is.
Maak daarom aan het begin van een participatieproces afspraken over
escalatie met álle spelers: de private initiatiefnemer, bewoners en gebruikers, ambtenaren, college en/of gemeenteraad als bevoegd gezag. Om het
proces transparant te houden en tussentijdse weerstand zoveel mogelijk te beperken.
Wat als je er samen NIET uitkomt (Participatiewerkboek pagina 9).
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
15
2.
Toetsen van participatie
In de vergunningsfase legt een private initiatiefnemer het bouwplan ter besluitvorming voor aan
college en/of gemeenteraad. College en/of gemeenteraad beoordelen dan of de inspanning van de
initiatiefnemer in de organisatie van het participatieproces voldoende is, gezien de impact een grote bouwontwikkeling op het gebied. Na de afronding van het participatieproces blijven namelijk vaak tegenstrijdige belangen bestaan, waarover de gemeenteraad een uitspraak moet doen. • Participatie rond de vergunningverlening • Het participatieverslag • Bestuurlijke toets
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
16
Participatie rond vergunningverlening Zorgvuldige participatie draagt bij aan goede besluitvorming. Voor
Als een private initiatiefnemer onvoldoende motiveert op welke onderwerpen
participatie daarom verplicht. Dit zijn de soort initiatieven waarover in
opnieuw moet, of dat de gemeente aanvullende activiteiten oppakt. En heb je als
bouwinitiatieven die onderdeel zijn van grote gebiedsontwikkelingen is deze Participatiegids wordt gesproken.
Als bevoegd gezag betrekt de gemeente én de gemeenteraad dan actief in de afweging en de besluitvorming. Wat betekent dat
de gemeenteraad eerst om commitment wordt gevraagd op de
participatieaanpak. Een private initiatiefnemer start daarna met de
participatie mogelijk is, of wie waarover beslist, dan kan het zijn dat de participatie initiatiefnemer niets aan participatie gedaan? Dan kunnen vergunningaanvragen in sommige gevallen buiten behandeling worden gesteld.
Alle reden dus om als private initiatiefnemer de participatie goed en gedegen op te pakken.
uitwerking van het initiatief.
Om een initiatiefnemer te attenderen op het organiseren van
participatie en het bestuur te committeren denkt gemeente erover: • In een startdocument over een gebiedsontwikkeling uitspraken
proceskaders op te nemen, zodat bestuur hierover zich kan uitspreken.
* Participatie een vast onderdeel maken van een advies van het
intaketeam, zodat een initiatiefnemer in opstartfase richting krijgt
over wat gemeente minimaal van een participatieproces verwacht. En hierop terug komen in een vooroverleg rond de vergunningaanvraag.
In de leerfase wordt duidelijk op welke manier de raad zich committeert, en wat van een initiatiefnemer minimaal wordt verwacht.
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
17
Participatie als aanvraagvereiste Initiatiefnemers die een aanvraag indienen voor een omgevingsvergunning moeten informatie over hun initiatief aanleveren. De aanvraagvereisten over participatie luiden:
‘Het bevoegd gezag, de gemeente, vraagt de initiatiefnemer of en zo ja, op
welke manier hij zijn omgeving heeft betrokken bij de voorbereiding van zijn initiatief en wat daarvan het resultaat is.’
Bij grote bouwontwikkelingen overleggen private initiatiefnemer en
gemeente over de aanvraag, voordat die formeel wordt ingediend. Tijdens zo’n vooroverleg stelt de gemeente ook vragen over participatie (zoals beschreven in de handreiking vergunningverleners):
1. Heb je de omgeving betrokken bij de voorbereiding van het initiatief? Is het antwoord nee, kan het zijn dat de aanvraag niet in behandeling wordt genomen.
2. Zijn er afspraken gemaakt over de participatie?
Is er volgens die afspraken gewerkt? Bij een ‘ja’ antwoord op beide vragen kan de aanvraag in behandeling worden genomen.
3. Wie is betrokken? 4. Waarom, wanneer en op welke wijze is de omgeving betrokken? 5. Hoe zijn de resultaten van participatie verwerkt?
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
18
Het participatieverslag Omdat er zoveel verschillende belangen spelen is een goede uitleg over hoe
de participatie is aangepakt belangrijk. Een participatieverslag is een handige
vorm voor private initiatiefnemers om uit te leggen, wat de opbrengst van het participatieproces is en hoe het proces is verlopen.
Toen in Bezuidenhout-Oost de riolering werd vervangen, hebben
In het verslag staat in elk geval een antwoord op de vragen die in het
schetsen op tafel en bespraken we met het ingenieursbureau wat
• W elke proceskaders zijn gehanteerd (Was het doel duidelijk?)
leverden input. In het raadsbesluit zat een verslag van dit prettig
we als bewoners meegedacht over de herinrichting. Per straat lagen
vooroverleg worden besproken:
wel en niet mogelijk was. Zo'n 1.000 van de 9.500 buurtbewoners
• W ie wanneer betrokken is geweest (Benoem ook de momenten waarop raad
verlopen co-creatie proces. Bij het inspreken in de raad beaamden we
is betrokken)
dit nog een keer. De raad kon op basis daarvan vlot besluiten.
• H et verloop van het participatieproces (Welke belangen zijn op tafel gekomen?)
• W elke inbreng is opgehaald en wat er daarmee is gedaan (Hoe is de inhoud van
het besluit tot stand gekomen? Hoe werden in de groep keuzes gemaakt?)
• W at is gedaan om transparant te werken?
• W at hebben de organisator van participatie (gemeente of private initiatiefnemer) en participanten geleerd over het samenspel?
Bespreek zo’n verslag altijd met de participanten voordat je het meestuurt in
de aanvraag omgevingsvergunning. Samen check je dan of de inhoud aansluit bij het gelopen proces en eventuele aandachtspunten voor het bestuur zijn.
In het Participatiewerkboek (pagina 22) lees je:
• Meer over het maken van een participatieverslag als onderdeel van Haagse werkwijze
• Hoe je een toetsgesprek met particpanten voert aan de hand van een Participatietoets
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
19
Bestuurlijke toets op participatie 1
2
3
4
5
6
7
INITIATIEF
VERKENNING
DEFINITIE
PLANUITWERKING
VERGUNNING
BOUWVOORBEREIDING EN REALISATIE
NAZORG EN BEHEER
Grote gebieds- en bouwontwikkelingen veranderen een gebied permanent. De
gemeenteraad stelt daarom de inhoudelijke kaders opnieuw vast, en wijzigt zo het bestemmingsplan (straks omgevingsplan). Dit is ook het moment waarop gekeken
wordt hoe het participatieproces rond specifieke bouwontwikkelingen in het gebied. De vragen hieronder kan de gemeenteraad o.a. benutten om inhoudelijke knopen door te hakken en het verloop van een participatieproces te beoordelen.
INHOUD
PROCES
Op basis van de belangen en tegenstellingen die (nog) aan de orde zijn?
Gezien de impact van het initiatief op de omgeving? Welke argumenten heeft
Hoe weegt de gemeenteraad de inbreng?
Kaders: In hoeverre voldoet de uiteindelijke uitwerking van het initiatief aan de vooraf gestelde kaders?
Inbreng: Welke belangen waren voor participanten belangrijk en waarom?
Volstaat het doorlopen participatieproces? de raad hiervoor?
Procesafspraken: Welke procesafspraken zijn vooraf gemaakt? Dynamiek in het proces: Wie waren de participanten? Met hoeveel
(verschillende soorten) mensen en partijen is
Opbrengst: Welke reacties zijn opgehaald en hoe zijn die verwerkt?
Wat niet? Wat kon niet worden meegenomen, en waarom lukte dat niet? Waarover is er nog verschil van inzicht, en waarom?
Bezwaren: Gaan deze over de gestelde kaders of over wat er in het participatieproces is besproken?
gesproken? Op welk moment is raad betrokken geweest?
Variatie in inbreng: Wat is specifiek gedaan om diverse mensen en
partijen te betrekken? Ook groepen die zich niet vanzelfsprekend laten horen?
Leerpunten: Wat werkte er goed? Wat is belangrijk om een volgende keer anders aan te pakken in het participatieproces?
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
20
3.
Ondersteuning door gemeente
De gemeente heeft een verantwoordelijkheid in het bewaken van de kwaliteit van participatie. Op
verschillende manieren ondersteunt zij private initiatiefnemers én bewoners en gebruikers, om beiden in staat te stellen hun rol goed te vervullen.
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
21
Ondersteuning door gemeente Het gemeentebestuur vindt het belangrijk dat de samenwerking tussen private
initiatiefnemers, bewoners en gemeente in Den Haag goed is. Daarom biedt zij waar nodig private initiatiefnemers en participerende bewoners ondersteuning aan bij het ontwerpen en uitvoeren van participatie.
Geregelde reflectie om de kwaliteit van participatie te verbeteren
De gemeente kan ook ondersteunen bij het toetsen, bespreken of verbeteren van de kwaliteit van participatie. Bijvoorbeeld via het faciliteren van reflectiesessies, of het organiseren van leerprocessen en kwaliteitstoetsen. De gemeente
De betrokken projectleider kan initiatiefnemers en bewoners helpen bij het delen van kennis uit instrumenten als wijkagenda, Digitaal Stelsel Omgevingswet of
wijkscan. En het vinden van ondersteuning op participatie binnen of buiten de
gemeente. Bijvoorbeeld door het leggen van contacten met ambtenaren die werken bij de stadsdelen en goed weten wat er speelt in de wijken.
Soorten steun aan initiatiefnemers en bewoners
Hieronder staan verschillende soorten steun aan private initiatiefnemers en
bewoners. Dit aanbod is nog in ontwikkeling en wordt uitgewerkt als onderdeel van de leer- en pilotfase in 2023.
overweegt een onafhankelijke werkgroep (met experts, ontwikkelaars, bewoners en ambtenaren) samen te stellen om dit soort leerprocessen te begeleiden. Delen van kennis en netwerken: Participatie- en Communicatie Platform Er is grote behoefte aan meer duidelijkheid over de participatieprocessen die lopen in wijken. Daarom ontwikkelt de gemeente op dit moment een
Participatie- en Communicatie Platform. Op het platform kun je met een paar drukken op de knop zien welke trajecten er in de buurt lopen, in welke fase ze zich bevinden en wanneer participatie aan de orde is. Projecten van private initiatiefnemers krijgen hierin ook een plek. Werken met erkende bureaus
Hulp in het werken met de Haagse Participatiewerkwijze
Gemeentelijke participatie-adviseurs kunnen ondersteunen bij het werken met
de nieuwe werkwijze. Bijvoorbeeld met trainingen, advisering bij het ontwerp of
evaluatie vanparticipatieprocessen. Ook biedt zij hulp bij het werken met materiaal als: Participatiekompas, Participatieplan maken, Stakeholderanalyse, Organisatie
bewonersavond, Evaluatievragen en de Participatietoets. De gemeente overweegt
in 2023 een basistraining over de ParticipatieGids aan te bieden aan een gemengde groep met private initiatiefnemers, bewoners en ambtenaren (en raadsleden?).
Voor de uitvoering van participatieprocessen maakt de gemeente vaak gebruik van participatiebureaus. Een shortlist met bureaus waar vaker
meer wordt gewerkt en die weten hoe ze moeten werken volgens de Haagse Participatiewerkwijze is beschikbaar.
Ondersteunen bij digitale participatieprocessen
Bij online participatie gebruikt de gemeente verschillende digitale tools, ontwikkeld via OpenStad. Deze digitale tools stelt de gemeente ook ter
beschikking aan private initiatiefnemers en bewoners. Ook kunnen zij advies krijgen bij het gebruik ervan.
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
22
Waardering van participerende bewoners
Bewoners hebben veel expertise over hun buurt en kunnen helpen bij het betrekken van verschillende groepen mensen uit de buurt. Die actieve betrokkenheid
is zeer waardevol voor een goed participatieproces. De gemeente Den Haag
heeft geen beleid om bewoners financieel te belonen voor hun bijdrage aan participatieprocessen.
De waardering en beloning voor bewoners is dan ook een onderwerp voor
de leer- en pilotfase. Bijvoorbeeld om bij intensieve processen waardering te
kunnen uitspreken via een vrijwilligersvergoeding of het beschikbaar stellen van participatiebudget om als bewoners zelf expertise in te huren. Participatiewerkplaats
In ZuidWest wordt een eerste participatiewerkplaats opgezet. Een fysieke plek in de wijk om (straks) bewoners wegwijs te maken in wat er speelt in de buurt, te
ondersteunen in het actief bijdragen aan participatieprocessen of hulp te krijgen bij het organiseren van participatie rond een eigen initiatief. Een ontmoetingsruimte
waar partijen die actief zijn in de wijk en ambtenaren samenwerken, kennis opdoen en hun participatie-activiteiten in de wijk op elkaar afstemmen.
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
23
Betekenis van begrippen Belanghebbenden
Gebiedsontwikkelingen
Participatie
persoon of partij met een individueel belang.
wijze in een afgebakend gebied functies veranderen,
groepen en organisaties invloed uitoefenen op het
Individuen of organisaties die de rechter erkent als
Bevoegd gezag
Een (bestuurs-)orgaan dat een vergunningaanvraag beoordeelt of een beschikking afgeeft.
Bewoners en gebruikers
Dit is een verzamelnaam voor bewonersgroepen en
-organisaties, ondernemers en huurders of specifieke belangengroepen.
Dit zijn programma's waar op een gestructureerde worden toegevoegd of anders worden ingedeeld.
Door de ingrepen neemt bijvoorbeeld de hoeveelheid
verkeer of wijzigt de uitstraling van een gebied. Veelal gaat het om functiewijzigingen die in strijd zijn met het bestemmingsplan (straks omgevingsplan). Voor deze projecten is van belang dat gemeente, private initiatiefnemer, bewoners en gebruikers afspraken maken over de participatie.
Bezwaar en beroep
Proces waarin mensen op basis van hun individuele
individuele belang eerst bezwaar kunnen maken
plannen en voorgenomen besluiten van de gemeente.
bij de gemeente tegen een bestuursbesluit. En zo nodig bij de rechter of Raad van State in beroep kunnen gaan. Met als doel om het besluit te
bezien of om te laten beoordelen of de manier van besluiten nemen zorgvuldig is geweest.
belang (belanghebbenden) kunnen reageren op
Kaders en (beleids-) uitgangspunten
Vastgestelde regels, of eerder genomen besluiten die de basis vormen voor de uitwerking van een
bouwplan. Kaders kunnen gaan over de bouwhoogte,
aantallen woningen, toevoeging van groen, scholen of andere soorten voorzieningen.
Bouwontwikkeling
Het bedenken en uitvoeren van een ruimtelijk initiatief op een afgebakende plek.
voorbereiden, uitvoeren en evalueren van beleid en
betrokken worden bij collectieve opgaven, beslissingen en diensten die hen aangaan. Het deelnameniveau van participatie wisselt. Dit wordt bepaald door de
fase waarin een project zit en de speelruimte die er is.
De Trap van Eigenaarschap is de basis voor het bepalen van het niveau van participatie.
Planproces
Inspraak
Het proces waarin mensen op basis van hun
Participatie is een proces waarbij individuen,
Het planproces omvat alle stappen die nodig zijn
om de inhoud en een ontwerp van een ruimtelijke ontwikkeling te komen.
Private initiatiefnemer
Verschillende partijen kunnen een private
initiatiefnemer zijn: project- en gebiedsontwikkelaars, woningbouwcorporaties, beleggers en investeerders, verenigingen van eigenaren, ondernemers of
bewonerscollectieven die als ontwikkelaar optreden.
Participanten
De mensen en partijen die meedoen in een participatieproces.
Inhoud
Inleiding
Kwaliteit van het proces
Toetsen van participatie
Ondersteuning gemeente
Begrippen
24
Bronnen
De Wijde Blik, Samenwerken in de Binckhorst, concept participatieleidraad (maart 2019) Handboek strategisch omgevingsmanagement, Wesselink (vierde oplage 2020) Kennisknooppunt Participatie
Leefbaarheidseffectrapportage, bewonersplatform Bezuidenhout Den Haag
Materiaal over participatie en vergunningverlening van de gemeenten Eindhoven, Hilversum, Woerden, Tilburg, Rotterdam en van Waterschap de Dommel Participatie, ideeën voor een inclusiever proces, E.W. Stapper, (juli 2021)
Participatie georganiseerd door private partijen, Wouter Jan Verheul ea (2020) Samenwerken tussen organisaties, Kaats & Opheij (2012)
Wijkinbreng, Vroegtijdige consultatie bij bouwplannen en allerlei soorten vergunningaanvragen, Vrienden van Den Haag (2018)
Colofon Najaar 2022
Dit product is ontwikkeld door gemeente Den Haag, Jasper Benus (Dietz) en Marte Kappert (7Zebra's). Vormgeving Buro Blom, Arnhem