RIS312006 - Bijlage 1 Programmarekening 2021

Dit komt voor een belangrijk deel door een administratieve fout in de verwerking van de Rotterdamse Baan. Deze is abusievelijk voor € 30 mln. te hoog opgenomen. Omdat de Rotterdamse Baan goedkoper is uitgevoerd is er sprake van een onderbesteding van € 42 mln.. Daarnaast is er sprake van herfaseringen door corona en vertragingen van projecten. Op het totaal van het gemeentelijke aandeel in het investeringsprogramma bedraagt de onderbesteding in 2021 € 61 mln. en vanuit bijdragen derden/voorzieningen € 15 mln. (zie hoofdstuk 4.9). Hieronder staat een toelichting op de belangrijkste ontwikkelingen.

20

Afwijkingen op de investeringsprojecten Verduurzaming gemeentelijke vastgoed (programma 3) Op dit moment lopen er €21,8 mln. aan projecten verduurzaming in verscheidene stadia, van nadere advisering tot uitvoering. Door de huidige marktsituatie is vertraging in 2021 opgelopen. Veel huurders willen graag verduurzamen maar hebben nu andere prioriteiten. Ook zijn de wachttijden door schaarste in de bouw langer dan gebruikelijk (dit is corona-gerelateerd). De verwachting is dat deze onderbesteding uiteindelijk ingelopen wordt. Amare (programma 5) In 2021 was van het maximaal te activeren budget van € 197,7 mln. nog € 14,9 mln. beschikbaar. Daarvan is in 2021 € 8,8 mln. daadwerkelijk geactiveerd. Daarmee is het totaal aan geactiveerde kosten uitgekomen op € 191,6 mln. Het verschil van € 6,1 mln. bestaande uit de bijdrage Zuiderstrandtheater en de bouwrente wordt verantwoord in de exploitatie, waarvan € 4,3 mln. in 2021. Naast de verantwoording in de jaarrekening is de Raad in 2021 halfjaarlijks geïnformeerd over de voortgang van het project door middel van de projectrapportage Amare (RIS 308795, RIS 311167). Bibliotheek en Overige accommodaties voor kunstbeoefening (programma 5) In verband met een te optimistische planning o.a. door corona hebben de meeste uitgaven niet plaatsgevonden in 2021, deze schuiven door naar 2022.

Dit betreft vervanging van diverse installaties van bijvoorbeeld Haags filmhuis en theater aan het spui, dit is o.a. i.v.m. corona vertraagd. Kinderopvang en Onderwijshuisvesting (programma 6) Bij de investeringen in kinderopvang is er in 2021 € 3 mln. minder gerealiseerd. Dit heeft verschillende oorzaken, waaronder vergunningen of aanbestedingen die langer duren en aannemers die meer tijd nodig hebben. Bij de investeringen in onderwijshuisvesting is er in totaal € 0,7 mln. minder gerealiseerd. Rotterdamsebaan (programma 12) De tunnel is in februari 2021 opengegaan voor het autoverkeer. Het project is ruim binnen het budget uitgevoerd. Dit zorgt voor een lager realisatie dan begroot. Door een tikfout in de investeringstabel in de programmabegroting, het gepresenteerde gemeentelijk aandeel van € 32,5 mln. moest € 2,5 mln. zijn, lijkt er nu sprake te zijn van een onderbesteding van € 42,2 mln., terwijl deze in werkelijkheid € 12,2 mln. betreft. Investeringen Erfpacht (programma 15) In 2021 is meer uitgegeven dan begroot. Eerst op het moment van passeren van aktes vindt activering plaats. Verschillen ontstaan door het afwijken van het jaar van verwachte akte passering en het daadwerkelijke tijdstip van passeren. Grote uitgiften zijn: De Schoone Lei (€ 13,2 mln.), Harnaschpolder (€ 10,4 mln.) Heeren van Vroondaal (€ 10,2 mln.) en overige uitgiften (€ 3,3 mln.).

IT Masterplan (programma 16) Door corona zijn planningen met betrekking tot projecten vertraagt en door huur van software komen bepaalde uitgaven niet meer in aanmerking voor activering. In 2021 zijn netwerkdiensten aanbesteed. Per 1/2/2022 wordt dit als integrale dienst van een externe leverancier afgenomen. De investeringen in het eigen netwerk die we in het verleden hebben geactiveerd worden dan overbodig. Op grond van verslaggevingsregels worden de hiermee gemoeide eenmalige extra lasten ad € 2,3 mln. in de exploitatie programmarekening 2021 verantwoord. In de begroting waren deze kosten nog onderdeel van de investering. Daarnaast zijn in 2021 zijn uitgaven gedaan voor € 3,0 mln. die, in tegenstelling tot de eerdere inschatting, niet als investering geclassificeerd kunnen worden en op grond van verslaggevingsregels in de exploitatie van de programmarekening 2021 zijn verantwoord. Verbouwing Fruitweg 17 (programma 16) Als gevolg van materiaal- en personeelstekorten en corona, is de uitvoering van dit project vertraagd. De onderbesteding voor 2021 bedraagt € 4,2 mln.. De oplevering van de Fruitweg vindt plaats in Q2 2022 en zal taakstellend binnen budget worden gerealiseerd.

21

1.3 Effecten Coronacrisis 2021 De coronacrisis heeft in 2021 impact gehad op de begrotingsuitvoering van Den Haag. In het jaarverslag (hoofdstuk 2) worden per programma de beleidsmatige en financiële effecten van corona toegelicht. Deze paragraaf is een aanvulling hierop. Hierbij worden de financiële effecten van corona vanuit gemeentebreed perspectief toegelicht. Eerst wordt stilgestaan bij de genomen stappen gedurende het afgelopen jaar en de financiële resultaten bij de jaarrekening. Daarna wordt vooruitgekeken naar de ontwikkelingen voor 2022. De opbouw van de paragraaf is als volgt: • Genomen maatregelen en financiële resultaten in 2021; • stand coronareserves eindejaar 2021; • vooruitkijken: risico’s en proces 2022. Genomen maatregelen in 2021 en financiële resultaten 2021 In de P&C-cyclus van 2021 heeft de gemeente verschillende stappen gezet voor de financiële beheersing van de coronacrisis. Deze stappen worden toegelicht. Hierbij wordt afgesloten met de grootste financiële afwijkingen die blijken uit deze programmarekening. Voorjaarsnota: vooruitblik effecten 2021 Bij de voorjaarsnota heeft een eerste financiële impactanalyse plaatsgevonden voor corona-effecten in 2021 (RIS308972). Uit de analyse kwam het inzicht dat bijna alle programma’s in 2021 worden geraakt door de crisis.

Financieel was de verwachting dat compensatie van het Rijk, de sturing binnen de beleidsprogramma’s en dekking van de gemeentelijke buffer voor de coronaimpact voldoende zijn om de financiële effecten op te vangen. Er was geen actuele aanleiding om extra financiële stappen te zetten. Begrotingsactualisatie: begroting bijstellen voor corona-effecten 2021. Bij de actualisatie van de begroting van 2021 is deze bijgesteld op corona-effecten. De grootste bijstellingen betreffen de volgende: • De lasten en kostendekkende rijksvergoeding voor de uitvoering van de Tijdelijke overbruggingsregeling voor zelfstandig ondernemers in 2021 (€ 78 mln.) zijn aan de begroting toegevoegd • De lasten en kostendekkende rijksvergoedingen met betrekking tot het testen, traceren en vaccineren door de GGD in 2021 (€ 65 mln.) zijn aan de begroting toegevoegd. • De tranches met rijksvergoedingen van december 20202 en mei 2021 van in totaal € 40 mln. zijn aan de beleidsprogramma’s toegevoegd. De vergoedingen zijn met name beschikbaar voor re-integratie voor mensen in de bijstand, (€ 12,9 mln.), ondersteuningspakket voor cultuur (€8,4 mln.), het steunpakket voor welzijn en levensstijl (€ 4,3 mln.) en crisisdienstverlening (€ 3,3 mln.). • Met de ontvangen vergoedingen en door sturing binnen eigen middelen heeft de gemeente de nodige maatregelen kunnen treffen.

Deze maatregelen hebben deels betrekking op toekomende jaren. De reserve Armoede, inkomen en werk (€ 30,5 mln.) is ingesteld om de nasleep van de coronacrisis in de periode 2022 t/m 2024 op te vangen. • De gemeentelijke buffer impact coronacrisis is beschikbaar om effecten te vergoeden die niet kunnen worden opgevangen binnen het eigen beleidsprogramma en waarvoor geen rijksdekking beschikbaar is. Uit deze buffer is bij de begrotingsactualisatie € 7,4 mln. beschikbaar gesteld voor meerkosten afvalstoffenverwerking. • Voor overige, kleinere effecten, is besloten deze niet in de begroting toe te kennen, maar op realisatiebasis na afsluiting van het jaar 2021. Zo blijft de buffer inzetbaar voor de onderdelen waar deze het hardste nodig is. De volgende spelregels zijn afgesproken (RIS 309850): o het betreffende nadeel uit de impactanalyse 2021 is opgetreden (hierin wordt ook het toegekende bedrag voor huurkortingen begrepen zoals op 9 maart door het college besloten); o het beleidsprogramma heeft in 2021 een negatief resultaat behaald en heeft geen ruimte op de programmareserve; o voor PM-posten is de hoogte van de vergoeding nader vast te stellen. •

Het sociaal-economisch herstelplan is in uitvoering in 2021. Uit de centrale reserve is in 2021 € 6,1 mln. ingezet voor met name de uitvoering Binnenstad gastvrij, Regiodeal Zuidwest, Leefbaarheid en bewonersparticipatiebudget, Subsidieregeling jongeren, Stageplaatsen leerbanen en praktijkopdrachten en Kansengelijkheid onderwijs.

22

Najaar 2021: 8-maandsrapportage Bij de 8-maandsrapportage (RIS310080) is de financiële impactanalyse voor corona in 2021 geactualiseerd op basis van de actuele begroting en de nieuwste inzichten. Hieruit bleek dat de gemeentelijke buffer impact coronacrisis van voldoende omvang is om mogelijke coronanadelen (- € 19,5 mln.) ten opzichte van de begroting op te kunnen vangen. De rapportage gaf geen aanleiding voor aanvullende maatregelen. Jaarrekening 2021: resultaten In het jaarverslag (hoofdstuk 2) worden de behaalde beleidsmatige en financiële resultaten per programma toegelicht. Daarbij wordt voor elk programma ook onderscheiden welk deel van het jaarrekeningresultaat samenhangt met corona-effecten. Gemeentebreed zijn de volgende vier effecten zichtbaar: • De gemeente heeft lagere inkomsten gerealiseerd als gevolg van corona. De grootste nadelen zijn de op parkeerinkomsten (- € 9,6 mln.) en toeristenbelasting (- € 5,6 mln.). De gemeente verwacht compensatie van het Rijk in 2022. De hoogte van de compensatie is nog niet bekend. • De gemeente heeft, na het opstellen van de begroting, coronacompensatie ontvangen ter hoogte van € 29,2 mln. Omdat dit nog niet was begroot, geeft dit een voordeel (zichtbaar op programma financiën).

De grootste toekenningen uit dit bedrag zijn voor: uitvoering regeling TONK (€ 9,6 mln.), maatschappelijke opvang: (€ 6,9 mln), compensatie inkomstendervingen 2020 (€ 5,5 mln.) en ondersteuning Cultuur en cultuuraanbod: € 3,8 mln. Deze dekking wordt in 2022 aan de programma’s toebedeeld. • Op diverse programma’s hebben begrote activiteiten en maatregelen deels of geen doorgang kunnen vinden. Dit hangt mede samen met de beperkende coronamaatregelen. Dit heeft geleid tot onderuitputting. • Op een tweetal programma’s hangt een omvangrijk negatief programmaresultaat direct samen met corona-effecten. Het nadeel op programma 14: Stadsdelen, integratie en verkiezingen van € 2,8 mln. is vooral het effect van het coronaproof organiseren van verkiezingen en het nadeel op programma overhead hangt voor € 3,7 mln. samen met de extra kosten voor ambtelijke huisvesting (hybride werkvormen), thuiswerken en ondersteuning als gevolg van corona. Stand coronareserves De gemeente heeft drie reserves ingesteld die specifiek samenhangen met corona. De status per eindejaar 2021 is als volgt: Reserve Armoede, inkomen en werk De reserve Armoede, inkomen en werk is ingesteld om de nasleep van de coronacrisis in de periode t/m 2024 op te vangen. De reserve kent een omvang van € 30,5 mln. en inzet is begroot vanaf 2022 tot en met 2024.

Reserve Sociaal Economisch Herstelplan In het najaar van 2020 heeft het college het sociaaleconomisch herstelplan voor Den Haag gepresenteerd. Met de onderliggende plannen wil het college bijdragen aan een directe, positieve impact op de stad. Tegelijk wordt voorgesorteerd op de lange termijn met inzet op de ambities van en voor de stad en regio. Over de voortgang van het sociaaleconomisch herstelplan is en wordt de raad periodiek geïnformeerd (voortgangsrapportage najaar 2021: RIS 310474). In 2021 is deze reserve voor € 6,1 mln. ingezet voor de onderliggende plannen. Er resteert nog € 11,4 mln. voor uitvoering van de plannen in de komende periode. Reserve Buffer Impact Coronacrisis De reserve buffer impact coronacrisis betreft per eindejaar 2021: € 15,6 mln. Aan de reserve wordt nog € 5,5 mln. toegevoegd voor recent ontvangen compensatie voor lagere inkomsten in 2020. De beschikbare dekking bedraagt na deze stap: € 21,1 mln. Bij het raadsvoorstel resultaatbestemming wordt voorgesteld de reserve in te zetten voor compensatie van de programma’s die een negatief resultaat als gevolg van corona hebben behaald. Deze systematiek van compensatie op realisatiebasis is afgesproken in de begroting (zie de tekst over de begrotingsactualisatie). Restantdekking na deze stap blijft beschikbaar voor coronanadelen en risico’s in de komende periode.

Zie het voorstel resultaatbestemming voor een actueel beeld van de inzet van deze reserve en de dekking die resteert voor toekomstige nadelen en risico’s. Vooruitkijken: proces 2022 en ontwikkeling risico’s Voor 2022 en verder verwacht de gemeente, op basis van de huidige inzichten, dat het zwaartepunt van de coronacrisis verschuift van directe maatregelen naar de omgang met corona op langere termijn en de noodzakelijke herstelmaatregelen. Denk hierbij aan de gevolgen van uitgestelde zorg, GGZ-problematiek, leerachterstanden en de mogelijke ontwikkeling van werkloosheid met het vervallen van de vangnetregeling. De gemeente zet breed in op herstelmaatregelen als onderdeel van de vastgestelde begroting 2022-2025. 23

Het verloop van de pandemie blijft onzeker. Het vervallen van bijna alle beperkte maatregelen van overheidswege per 23 maart biedt perspectief, maar biedt geen garanties. Het is mogelijk dat nieuwe virusvarianten tot nieuwe beperkingen leiden. Hierbij zien we dat de samenleving beter is voorbereid op maatregelen dan in de beginperiode van de crisis. Zo benoemt het Centraal Planbureau (CEP 2022) dat de impact van de lockdowns op de macro-economie afneemt: de groeivertraging is beperkter en herstel treedt steeds snel op. Anderzijds zal de financiële compensatie vanuit het Rijk bij beperkende maatregelen op termijn afnemen. In de kamerbrief van 8 februari 2022 (Korte termijn aanpak Covid-19 en doorkijk lange termijn) constateert de minister van VWS dat in het licht dat we op langere termijn met corona zullen moeten leven, de huidige generieke steun voor deze langere termijn niet houdbaar is. Met de reserves Buffer Impact Coronacrisis, Sociaal Economisch Herstelplan en Armoede, Inkomen en Werk beschikt de gemeente over dekking om risico’s op te vangen en herstelmaatregelen uit te voeren. Hiernaast is in de paragraaf weerstandsvermogen een risico opgenomen met betrekking tot corona.

24

Kengetallen Den Haag

(peildatum 1/1/2022)

Bron: Basisregistratie Personen (BRP) en Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)

Bevolkingssamenstelling Aantal inwoners naar leeftijd (in jaren) 0-4 5 - 14 15 - 19

Bevolkingsgroei

4.428

29.543 60.996 31.659

5.999

0,8%

205.395

20 - 44

4.545

143.260

45 - 64

63.232

65 - 79 80+

Geboorte- en sterftecijfers

19.506

Totaal

Migratie binnenlands

Absolute en relatieve verandering van het aantal ingeschreven personen ten opzichte van begin 2021

553.591

natuurlijke bevolkingsgroei

Migratie buitenlands

Verandering in de samenstelling van de Haagse bevolking

20.434

aantal personen uit de Middenen Oost- Europese EU-landen

vestigers uit het buitenland

vestigers uit het binnenland

1.454

2.415

5.016

vertrekkers

vestigers

21.663 26.372

12.110 vertrekkers naar het buitenland

vertrekkers naar het binnenland

Aantal huishoudens

274.096

Aantal nationaliteiten dat ten minste 500 keer voorkomt

Percentage Hagenaars zonder Nederlandse nationaliteit

stand 1-1-2021

36

19,5%

excl. niet geregistreerde gepriviligeerden

excl. niet geregistreerde gepriviligeerden

Zorg en Welzijn Aantal inwoners ouder dan 75 jaar

Werk Percentage jeugdigen van 0 tot 23 jaar

Aantal ingeschreven personen tussen 15 en 75 jaar (potentiele beroepsbevolking)

35.432 Demografische druk de verhouding tussen het aantal personen van 0 - 19 jaar en 65 jaar of ouder en de personen van 20 - 64 jaar

58,8%

26,2% 20 - 64

0 - 19 > 65 jaar

op

1

1,70

427.620 Aantal ingeschreven personen bij UWV zonder werk en werkzoekend UWV

37.365 Per 1-12-2021 Bron: UWV

Samenstelling college van burgemeester en wethouders

Jan van Zanen, Burgemeester Portefeuille: Openbare orde en veiligheid, Algemene bestuurlijke aangelegenheden en Representatie Coördinerend portefeuillehouder van de programma’s: 2 College en Bestuur 4 Openbare orde en veiligheid

Anne Mulder Portefeuille: Financiën en Stadsontwikkeling Coördinerend portefeuillehouder van de programma’s: 13 Stadsontwikkeling en Wonen 15 Financiën Stadsdeelwethouder Scheveningen

Kavita Parbhudayal Portefeuille: Zorg, Jeugd en Volksgezondheid Coördinerend portefeuillehouder van het programma: 8 Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid Stadsdeelwethouder Leidschenveen - Ypenburg

Saskia Bruines Portefeuille: Economie, Internationaal en Dienstverlening Coördinerend portefeuillehouder van de programma’s: 11 Economie 16 Overhead Stadsdeelwethouder Haagse Hout

Robert van Asten Portefeuille: Mobiliteit en Cultuur Coördinerend portefeuillehouder van de programma’s: 5 Cultuur en Bibliotheek 12 Mobiliteit Stadsdeelwethouder Segbroek

Liesbeth van Tongeren Portefeuille: Duurzaamheid en Energietransitie Coördinerend portefeuillehouder van het programma: 3 Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie Stadsdeelwethouder Laak

Arjen Kapteijns Portefeuille: Sociale zaken en Werk Coördinerend portefeuillehouder van de programma’s: 7 Werk en Inkomen 8 Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid 14 Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening Stadsdeelwethouder Centrum

Hilbert Bredemeijer Portefeuille: Onderwijs, Sport en Buitenruimte Coördinerend portefeuillehouder van de programma’s: 6 Onderwijs 9 Buitenruimte 10 Sport Stadsdeelwethouder Loosduinen

Martijn Balster Portefeuille: Wonen, Wijken en Welzijn Coördinerend portefeuillehouder van de programma’s: 13 Stadsontwikkeling en Wonen 14 Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening Stadsdeelwethouder Escamp

Jaarverslag 2 Programmaverantwoording 2.1 Gemeenteraad Coördinerend portefeuillehouder: Presidium Wat is het doel? De gemeenteraad vertegenwoordigt de inwoners van Den Haag. De gemeenteraad is het hoogste bestuursorgaan in de gemeente en besluit op hoofdlijnen over het beleid. Het vaststellen van de begroting en de rekening van de gemeente behoort tot de wettelijke taken. Verder controleert de gemeenteraad de uitvoering van het beleid door burgemeester en wethouders. De griffie ondersteunt de gemeenteraad bij de werkzaamheden. Onder het programma Raadorganisatie vallen ook de rekenkamer Den Haag en de ombudsman Den Haag.

Wat is beoogd en wat is behaald? Beleidsverantwoording op hoofdlijnen De griffie , de rekenkamer Den Haag en de ombudsman Den Haag stellen elk een jaarverslag op met de activiteiten van het afgelopen jaar. Deze verslagen staan op de eigen websites.

Wat hebben we gedaan? Beleidsverantwoording per activiteit

Activiteiten in 2021 Gemeenteraad Apparaatskosten Gemeenteraad Bestuursondersteuning Gemeenteraad Ombudsman Rekenkamer Totaal

(incl. toevoegingen en onttrekkingen, bedragen x € 1.000) Begroting Rekening 2021 Resultaat saldo 2021 Lasten Baten Saldo 2021 1.779 N 1.705 0 1.705 N 74 V 3.293 N 3.503 0 3.503 N 211 N 2.441 N 2.124 0 2.124 N 316 V 750 N 730 37 694 N 56 V 988 N 896 0 896 N 92 V 9.250 N

8.958

37

8.921 N

329 V

Resultaten in 2021 • Ook in 2021 vergaderden de gemeenteraadscommissies vaak digitaal vanwege de coronamaatregelen. • De gemeenteraad vergaderde 15 keer: 2 keer plenair in de Raadzaal, de overige keren helemaal digitaal of met 23 raadsleden in de Raadzaal (quorum) gevolgd door een aparte digitale raadsvergadering met alle raadsleden waarin is gestemd. • Het programma Gast van de Raad kon door de coronamaatregelen niet worden uitgevoerd. • Het programma Raad in de Stad is ook dit jaar vanwege corona niet doorgegaan. • De gemeenteraad organiseerde in 2021 2 raadsconferenties: op 31 januari en op 10 september 2021. Daarin is onder andere gesproken over de nieuwe in te voeren gedragscode raadsleden, omgangsvormen en aandachtspunten voor de vergaderorde. • Een voorbereidingscommissie uit de raad heeft een vooronderzoek gedaan naar een mogelijke raadsenquête rond de bouw van het cultuurgebouw Amare. Op 4 november besloot de Raad om daadwerkelijk een raadsenquête te houden. De enquête start na de verkiezingen in 2022. • De griffie ondersteunde in 2021 de gemeenteraadsleden, de voorzitter van de gemeenteraad, het presidium oftewel dagelijks bestuur en de gemeenteraadscommissies. De ondersteuning bestaat uit: voorbereiding en verslaglegging van commissie- en gemeenteraadsvergaderingen en secretariële werkzaamheden voor het dagelijks bestuur.

Ook ondersteunde de griffie 4 raadswerkgroepen en de voorbereidingscommissie op de raadsenquête. • De ombudsman Den Haag en de jeugdombudsman behandelden ook in 2021 klachten van inwoners en instellingen over de gemeentelijke organisatie. Zij doen dit vanuit een onafhankelijke positie. • In 2021 heeft de rekenkamer Den Haag onafhankelijk onderzoek gedaan naar de doelmatigheid, doeltreffendheid en de rechtmatigheid van het door het gemeentebestuur gevoerde bestuur.

28

Wat heeft het gekost? Financiële verantwoording op hoofdlijnen

Rekening 2020 Lasten Baten Saldo exclusief reserves

Begroting 2021 voor wijziging

Begroting 2021 na wijziging

Bedragen x € 1.000 Rekening Resultaat 2021 2021

8.717 38 8.679 N

9.158 35 9.123 N

9.285 35 9.250 N

8.958 37 8.921 N

327 V 2V 329 V

Toevoegingen aan reserves

0

0

0

0

0-

Onttrekkingen aan reserves Saldo inclusief reserves

0 8.679 N

0 9.123 N

0 9.250 N

0 8.921 N

0329 V

29

Lasten en baten De lasten en baten gaan over de vergoeding aan de gemeenteraadsleden en de apparaatslasten van de gemeenteraad, zoals vergoedingen aan de fracties. Ook de kosten van de gemeenteraads- en commissievergaderingen vallen hieronder. Verder gaat het om de uitvoering van taken door de griffie, de ombudsman, de jeugdombudsman en de rekenkamer. Lasten Binnen dit programma wordt € 1,7 mln. (19%) besteed aan de vergoedingen aan gemeenteraadsleden. De apparaatslasten van de gemeenteraad bedragen € 3,5 mln. (39%), waarvan € 2,0 mln. voor de vergoedingen aan fracties. De bestuursondersteuning gemeenteraad beslaat € 2,1 mln. (24%), de (jeugd)ombudsman € 0,7 mln. (8%) en de rekenkamer € 0,9 mln. (10%). Baten De uitgaven van de gemeenteraadsorganisatie worden bijna geheel (€ 8,9 mln.) gedekt uit de algemene middelen. De ombudsman is ook ombudsman voor Leidschendam-Voorburg. Jaarlijks krijgt Den Haag hiervoor een bijdrage van de gemeente Leidschendam-Voorburg. De anti-discriminatievoorziening wordt uitgevoerd door de gemeentelijke ombudsman. Dit is sinds 2019 ondergebracht bij programma 14 Stadsdelen, integratie en dienstverlening. Resultaat Dit programma heeft een positief resultaat van € 0,3 mln. Dit is in lijn met het voorgaande jaar. Onderdeel hiervan is een positief resultaat bij de rekenkamer van € 0,09 mln.

Dit wordt toegevoegd aan het budget voor 2022, volgens de Verordening op de rekenkamer. Verder bestaat het resultaat voornamelijk uit enige ruimte bij de griffie voor het opvangen van onverwachte uitgaven. Deze financiële ruimte is noodzakelijk, omdat dit programma geen programmareserve kent. Mee- en tegenvallers komen daarmee ten gunste of ten laste van de algemene middelen. Voorbereiding raadsenquête In 2021 is in dit programma voor circa € 0,11 mln. aan voorbereidingskosten voor de raadsenquête gemaakt. De dekking van deze kosten is voor € 0,1 mln. opgenomen in programma 2 College en bestuur. Corona In 2021 is ongeveer € 0,04 mln. uitgegeven aan ICT-middelen voor medewerkers van de griffie om thuis te kunnen werken. Gemeenteraad

Bedragen x €1.000 Lasten

Baten

1.705 1.779

Rekening 2021 Begroting 2021

74

Resultaat

V

Saldo

0 0

1.705 1.779

N N

0

74

V

De belangrijkste reden voor het ontstane voordeel is dat het verhaal van de naheffing werkkostenregeling (het bedrag wat moet worden betaald als de vrije ruimte voor toekenning van voorzieningen aan werknemers is overschreden) lager is uitgevallen dan begroot. Apparaatskosten Gemeenteraad Lasten 3.503 3.293

Rekening 2021 Begroting 2021

211

Resultaat

N

Baten 0 0

Bedragen x €1.000 Saldo 3.503 N 3.293 N

0

211

N

Deze apparaatskosten gaan over de middelen om de gemeenteraad en de raadscommissies te ondersteunen. Denk aan fractieondersteuning, huisvesting van de gemeenteraad en verslaglegging van gemeenteraadsvergaderingen.

30

Toelichting financieel resultaat Apparaatskosten gemeenteraad € 0,2 mln. N I Werkplekken fracties, ICT-voorzieningen en corona-kosten € 0,2 mln. N I De hoofdoorzaken van dit negatieve resultaat op dit onderdeel van de begroting zijn (net als in voorgaande jaren) de (structurele) kosten voor werkplekken bij de fracties en extra ICT-voorzieningen. De hogere kosten voor werkplekken bij de fracties worden veroorzaakt doordat er meer fracties zijn dan in de vorige raadsperiode. Dit is een autonome ontwikkeling waarop geen invloed kan worden uitgeoefend. Door de hogere kosten van diverse ICT ontwikkelingen, zoals bijvoorbeeld het streamen en ondertitelen van raadsvergaderingen, nemen de ICT kosten de laatste jaren toe. Het beschikbare budget is niet met deze ontwikkelingen meegegroeid.

Bestuursondersteuning Gemeenteraad Lasten 2.124 2.441

Rekening 2021 Begroting 2021

316

Resultaat

V

Baten 0 0

Bedragen x €1.000 Saldo 2.124 N 2.441 N

0

316

V

De griffie ondersteunt de gemeenteraad, de voorzitter van de gemeenteraad, het presidium en de gemeenteraadscommissies. Toelichting financieel resultaat Bestuursondersteuning gemeenteraad € 0,3 mln. V I Personeelslasten € 0,1 mln. V I De formatie van de griffie kent enige ruimte (circa 1 fte inclusief overhead) om situaties op te vangen als langdurig ziekteverlof, zwangerschapsverlof of tijdelijke activiteiten. In 2021 zijn tijdelijk externe krachten ingezet vanwege een vacature raadsvoorlichting en behoefte aan extra ondersteuning bij het commissiesecretariaat. Per saldo is er sprake van een klein voordeel. Onvoorziene uitgaven € 0,2 mln. V I Aangezien het programma geen bestemmingsreserve kent, is er enige ruimte opgenomen voor onvoorziene uitgaven. Dit jaar is er op dit budget een beperkt beroep gedaan voor onder andere de raadsconferentie en een deel van de kosten voor het positioneringsonderzoek van de gemeentelijke accountantsdienst. Raadsenquête € 0,1 mln. N I In 2021 is in totaal circa € 0,11 mln. aan voorbereidingskosten voor de raadsenquête ten laste van dit programma verantwoord. De dekking van deze kosten is voor € 0,1 mln. opgenomen in programma 2 College en bestuur. Ombudsman Rekening 2021

Lasten 730

Begroting 2021

785

Resultaat

55

V

Baten 37

Bedragen x €1.000 Saldo 694 N

35

750

N

56

V

2

V

Ook in 2021 behandelde de ombudsman en de jeugdombudsman klachten van bewoners en instellingen over de gemeentelijke organisatie. De ombudsman is onafhankelijk. De ombudsman heeft een eigen jaarverslag over de activiteiten in 2021. Rekenkamer Rekening 2021

Lasten 896

Begroting 2021

988

Resultaat

92

31

V

Baten 0

Bedragen x €1.000 Saldo 896 N

0

988

N

0

92

V

De rekenkamer sluit 2021 af met € 0,09 mln. voordeel. Dat is lager dan 10% van het jaarbudget van deze activiteit. In de verordening op de rekenkamer is opgenomen dat de rekenkamer dit resultaat meeneemt naar 2022. De rekenkamer beschrijft in haar eigen jaarverslag de activiteiten van het afgelopen jaar.

Reserves, voorzieningen en investeringen Investeringen MIP

Begroting 2021 Totaal

Derden/ Voorz.

Rekening 2021

Gem. aandeel

Totaal

bedragen x € 1.000 Afwijking

Derden/ Gem. Voorz. aandeel

Totaal

Economisch nut: Concernbrede Informatiesystemen (CIS)

100

0

100

0

0

0

-100

Totaal

100

0

100

0

0

0

-100

32

2.2 College en bestuur Coördinerend portefeuillehouder: Jan van Zanen Wat is het doel? Het college van burgemeester en wethouders vormt samen met de gemeenteraad het Haagse gemeentebestuur. De gemeenteraad stelt de kaders vast. Het college voert het beleid uit.

Wat is beoogd en wat is behaald? Beleidsverantwoording op hoofdlijnen Binnen dit programma wordt de ondersteuning van het college en de bestuurders verantwoord. Dit jaar is met name aandacht besteed aan de bestuurlijke integriteit. Daarnaast vallen ook de representatie van het college en de samenwerkingsverbanden onder dit programma.

Wat hebben we gedaan? Beleidsverantwoording per activiteit

Activiteiten in 2021 College van BenW Bestuurlijke samenwerking Totaal

(incl. toevoegingen en onttrekkingen, bedragen x € 1.000) Begroting Rekening 2021 Resultaat saldo 2021 Lasten Baten Saldo 2021 4.027 N 3.526 47 3.479 N 548 V 3.736 N 3.732 8 3.725 N 11 V 7.763 N

7.258

54

7.204 N

559 V

College van b en w Bestuurlijke integriteit In 2021 is verder gewerkt aan het bevorderen van de bestuurlijke integriteit. De acties vloeien voort uit de aanbevelingen van de commissie Bestuurlijke integriteit (RIS 304805). De meeste aanbevelingen zijn in 2020 in de praktijk gebracht. In 2021 ging het nog om 3 acties: • Aanpassing van het reglement van orde van het college De regel is nu dat een collegelid niet deelneemt aan beraadslagingen en besluitvorming als dit collegelid een persoonlijk belang heeft bij dat besluit. • Gedragscode integriteit burgemeester en wethouders 2021 Deze gedragscode bevat normen voor integer gedrag en de verwoording in een belofte die de collegeleden aan de raad en de stad doen. • Regeling Rechtspositie burgemeester en wethouders 2021: Dit zijn afzonderlijke regelingen die zijn samengebracht in 1 allesomvattende regeling. Het gaat onder andere om nevenfuncties, geschenken, dienstreizen en het gebruik van de dienstauto. Per 1 juli 2021 is Bureau Integriteit van start gegaan, waarin ook bestuurlijke integriteit is ondergebracht. Verder zijn de afzonderlijke meldpunten voor bestuurlijke en ambtelijke integriteit in 1 meldpunt opgegaan. Onderzoek Rekenkamer In 2021 is de ‘Leidraad geheimhouding‘ vastgesteld, naar aanleiding van het rapport van de Rekenkamer over geheimhouding.

In deze leidraad staan de afspraken die college en raad samen hebben gemaakt in een duale werkgroep over de gronden voor geheimhouding en de procedures die daarbij gelden. Veiligheidsregio Haaglanden Eind 2020 is de tijdelijke Wet maatregelen covid-19 in werking getreden. Die wet legt de bevoegdheden vast die de burgemeester als voorzitter van de Veiligheidsregio had bij de burgemeesters van de regiogemeenten. Den Haag volgt bij de uitvoering van de wet de landelijke richtlijnen. Bestuurlijke samenwerking Hieronder vallen de bijdragen aan de Metropoolregio Rotterdam - Den Haag en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Metropoolregio Rotterdam-Den Haag Den Haag werkte ook in 2021 nauw samen met 22 andere gemeenten in de Metropoolregio Rotterdam-Den Haag. Doel: het verbeteren van de bereikbaarheid en het versterken van het economisch vestigingsklimaat in deze regio.

33

Wat is er in 2021 gedaan? 1) Opstellen van de regionale groeiagenda voor de inzet naar het Nationaal Groeifonds. 2) Herijking van het Transitieprogramma OV en corona. 3) Programma Sterker uit de crisis.

Wat heeft het gekost? Financiële verantwoording op hoofdlijnen

Lasten en baten Het programma is samengesteld uit het college van burgemeester en wethouders (51%) en de samenwerkingsverbanden, waaronder de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de Metropoolregio Rotterdam Den Haag (49%). De lasten van dit programma worden voor 99% gedekt uit de algemene middelen en de rest uit overige baten.

34

Rekening 2020 Lasten Baten Saldo exclusief reserves

Begroting 2021 voor wijziging

Bedragen x € 1.000 Rekening Resultaat 2021 2021

Begroting 2021 na wijziging

7.617 225 7.392 N

7.638 0 7.638 N

7.763 0 7.763 N

7.258 54 7.204 N

504 V 54 V 559 V

Toevoegingen aan reserves

0

0

0

0

0-

Onttrekkingen aan reserves Saldo inclusief reserves

0 7.392 N

0 7.638 N

0 7.763 N

0 7.204 N

0559 V

Resultaat Dit programma heeft een voordeel van € 0,6 mln. Dat komt vooral door het incidentele voordeel van € 0,3 mln. op de uitgaven van de representatie van het college. Verder is er een neutraal voordeel van € 0,1 mln. op de voorbereiding van het raadsenquête Amare. De lasten hiervoor zijn verantwoord in programma 1. Wat zijn de verschillen met 2020? De lasten zijn in 2021 € 0,4 mln. lager dan in 2020. Dit komt vooral door een incidentele extra bijdrage aan de APPA-plan kapitaalverzekering in 2020. De baten zijn in 2021 € 0,2 mln. lager dan in 2020. Dit komt doordat er in 2020 een incidenteel voordeel was op de indexering van de pensioenen van de bestuurders. Wat zijn de gevolgen van corona? Binnen dit programma zijn de gevolgen van de coronacrisis beperkt. Bij de representatie van het college is een aantal evenementen niet doorgegaan. De lagere kosten die direct verband hebben met de coronacrisis zijn echter moeilijk te kwantificeren. College van BenW Rekening 2021 Begroting 2021

Lasten 3.526 4.027 501

Resultaat

Bedragen x €1.000 Saldo 3.479 N 4.027 N

Baten 47 0 V

47

V

548

V

Onder deze activiteit vallen alle personele kosten, apparaatskosten, reiskosten en de kosten van Kabinet en Protocol. Daarnaast zijn de kosten van het Moreel Joods Rechtsherstel en de bestuurlijke integriteit hier verantwoord. Toelichting resultaat College van B&W

€ 0,5 mln. V I

Raadsonderzoek Amare € 0,1 mln. V I Dit is een voordeel; de lasten worden verantwoord in programma 1 (neutraal resultaat gemeente breed) Representatie B&W € 0,3 mln. V I Het voordeel van € 0,3 mln. op de representatie heeft te maken met het niet kunnen laten doorgaan van evenementen van het college. Diversen

€ 0,1 mln. V I

Bestuurlijke samenwerking Lasten 3.732 3.736

Rekening 2021 Begroting 2021

4

Resultaat

35

Bedragen x €1.000 Saldo 3.725 N 3.736 N

Baten 8 0 V

8

V

11

V

Hieronder vallen: de bijdragen aan de Metropoolregio Rotterdam-Den Haag en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, inclusief de VNG-fondsen AenO en GGU.

Reserves, voorzieningen en investeringen bedragen x € 1.000 Voorzieningen (begroting vs. realisatie) Voorziening Wachtgeld voormalig Collegeleden Totaal

Begroting 2021

Rekening 2021

Saldo

Toevoeging Aanwending Vrijval Toevoeging Aanwending Vrijval afwijking 0

481

0

0

428

0

53

0

481

0

0

428

0

53

Er is een kleine afwijking ontstaan op de inzet van de voorziening, doordat een aantal oud-bestuurders een nieuwe functie heeft gevonden, waardoor het niet meer nodig was wachtgeld uit te keren.

36

2.3 Duurzaamheid, milieu en energietransitie Coördinerend portefeuillehouder: Liesbeth van Tongeren Wat is het doel? De gemeente werkt met dit programma aan een schone en gezonde stad, samen met bewoners, maatschappelijke organisaties en bedrijven. Een stad die duurzaam, klimaat- en toekomstbestendig is.

Wat is beoogd en wat is behaald? Beleidsverantwoording op hoofdlijnen De activiteiten en resultaten van 2021 worden in de Voortgangsbrief Duurzaamheid verder toegelicht. De Voortgangsbrief Duurzaamheid rapporteert over de voortgang en opbrengsten van het beleid uit de Kadernota Duurzaamheid (RIS 301829). Deze voortgangsbrief wordt gelijktijdig met de programmarekening gepresenteerd. Wat heeft de gemeente in 2021 gedaan? • Dankzij Operatie Steenbreek zijn 310.000 ingeleverde stenen verruild voor vaste planten. Den Haag heeft, onder andere door deze actie, het Nederlands kampioenschap Tegelwippen gewonnen. • Er zijn 265 ondergrondse restafvalcontainers en 40 containers in afvalsorteerstraatjes geplaatst. Verder zijn 5 ondergrondse restafvalcontainers omgezet naar containers voor plastic verpakkingen, metalen verpakkingen en drankpakken. • Er zijn 450 laadpalen (circa 900 laadpunten) bijgekomen. Ook is er nu een nieuw laadplein op het P+R terrein De Uithof met 12 laadpalen. • Dit jaar zijn 500 aanvragen voor de omruilregeling voor dieselauto's, brommers en snorfietsen gehonoreerd. • Voor koken en verwarmen op schone energie hebben 525 bewoners subsidie aangevraagd. • Bij 5.402 huishoudens zijn vanuit de Regeling Reductie Energiegebruik Woningen (RREW) & Regeling Reductie Energiegebruik (RRE) kleine energiebesparende maatregelen (o.a.

radiatorfolie, tochtstrippen, led-verlichting en waterbesparende douchekoppen) geïnstalleerd. • In 2021 is gestart met de Subsidieregeling sanering verkeerslawaai (SSV) voor geluidsanering van woningen die veel last hebben van geluid. • Voor 28 zonnepaneelprojecten in Den Haag is € 5,5 mln. subsidie toegekend vanuit de regeling Stimulering Duurzame Energieproductie en Klimaattransitie (SDE++). • In 2021 zijn 686 subsidies voor dak-, vloer- en gevelisolatie aangevraagd. • Er zijn ruim 250 subsidies voor een groen dak aangevraagd. • In Mariahoeve, Zuidwest en Scheveningen is met Europese subsidie gestart met het ontwikkelprogramma ‘Community Led Local Development’. • De concept Transitievisie Warmte is opgesteld en vrijgegeven voor inspraak. • In 2021 is het Cromvlietpark met ondergrondse waterbuffer in Laak geopend en heeft het Hoogheemraadschap het keurmerk ‘klimaatkrachtig’ overhandigd. • Per 1 juli 2021 is de milieuzone voor vervuilende diesel personen- en bestelauto’s ingevoerd. Wat zijn de gevolgen van corona in 2021? 2021 wordt gekenmerkt door de coronacrisis die van invloed is geweest op het gevoerde beleid. Dit had onder meer de volgende gevolgen: • De kosten voor het inzamelen en verwerken van huishoudelijk afval nam opnieuw toe. Met name de hoeveelheid gft, grofvuil en papier en karton is flink toegenomen. Dit heeft te maken met het vele thuiswerken vanwege corona.

• De basisscholen hebben in schooljaar 2020-2021 niet alle aangevraagde milieueducatielessen door kunnen laten gaan. Er zijn inmiddels online lessen ontwikkeld om aan de vraag van scholen tegemoet te komen. • Vanwege thuiswerken en lockdowns als gevolg van corona, is het gebruik van de openbare laadpalen en de afname van stroom minder snel gegroeid dan verwacht. Effectindicator Aantal woningen transitieklaar

Realisatie 2019

Realisatie 2020

10.600

5.268

* Realisatie per 01-01-2022

37

Realisatie 2021*

Begroting 2021 3.122

7.500

Kengetal

Peildatum 1/1/2021

Percentage 1/1/2021

Peildatum 1/1/2022

Percentage 1/1/2022

A++++ *

0

0%

55

0%

A+++ *

0

0%

347

0%

A++

37

0%

358

0%

A+

50

0%

842

0%

A

48.354

18%

51.862

19%

B

36.635

14%

36.525

14%

C

43.546

16%

44.380

17%

D

28.053

11%

27.238

10%

E

32.785

12%

32.294

12%

F

22.280

8%

21.253

8%

G

54.253

20%

52.263

20%

Aantal woningen met energielabel:

Onbekend 96 0% 237 0% * Sinds halverwege 2021 staan ook woningen met de energielabels A+++ en A++++ in Den Haag geregistreerd. Prestatie-indicator % gescheiden afval

Nulmeting Realisatie 2020 Realisatie 2021 Begroting 2021 31%

33%

Kengetal

34%

38%

Peildatum 1/1/2020

Peildatum 1/1/2021

Peildatum 1/1/2022

PMD

5

6

6

Papier

19

19

19

Glas

12

14

13

GFT

11

14

13

Aantal kg gescheiden afval per inwoner gesplitst naar:

Beleidsindicatoren (Rijk)

Eenheid

Nulmeting

Realisatie Realisatie Begroting 2020 2021 2021

Omvang huishoudelijk restafval

Kg/inwoner

284

280

Prestatie-indicator

Eenheid Realisatie Realisatie Realisatie Realisatie Begroting 2018 2019 2020 2021 2021

CO2-uitstoot

ton

5.579

5.499

268

4.023

258

4.424

5.300

549.475 550.983 Energieverbruik GJ 557.838 491.987 561.226 * Hierbij gaat het om het CO2-uitstoot van gebouwen en installaties in eigendom en gebruik van de gemeente Den Haag. ** Hierbij gaat het om energieverbruik van vastgoed en installaties in eigendom en gebruik van de gemeente Den Haag. Wat aan derden verhuurd of van derden gehuurd wordt, is hierin niet meegenomen.

38

Topindicatoren

Nulmeting Realisatie 2020 Realisatie 2021 1990

Begroting 2021

CO2-reductie (%) *

0%

36%

39%

42%

Uitstoot CO2 in kton

2.499

1.590

1.521

1.452

wonen

662

637

602

werken

521

497

497

mobiliteit

298

268

258

95 afval 109 119 *Percentage reductie ten opzichte van de uitstoot bij de nulmeting. Een negatief percentage betekent een groei van de uitstoot. Kengetallen Aantal particuliere auto’s in bezit van Hagenaars

Peildatum 1/1/2020

Peildatum 1/1/2021

Peildatum 1/1/2022

167.566

171.873

173.715

Onderverdeeld naar emissieklasse: Z (zero-emissie)

0%

1%

1%

6 (minst vervuilend)

19%

23%

28%

5

25%

26%

25%

4

32%

30%

28%

3

11%

10%

8%

2

8%

6%

5%

1

1%

1%

1%

0 (meest vervuilend)

4%

4%

4%

Niet van toepassing of niet vastgesteld

0%

0%

0%

3.715

5.042

6.120

Absoluut aantal deelauto's

* Correctie cijfers 2020 en 2021 vanwege wijziging methodiek emissieklasse voor hybride auto's Beleidsindicatoren (Rijk)

Eenheid

Hernieuwbare elektriciteit

%

Peildatum Actuele peildatum 1-1-2020

2,8%

Wat hebben we gedaan? Beleidsverantwoording per activiteit

Activiteiten in 2021 Natuur- en milieu-educatie Afvalverwijdering & Afvalstoffenheffing Duurzaamheid Milieubeleid, milieubeheer en luchtkwaliteit Energietransitie Totaal

(incl. toevoegingen en onttrekkingen, bedragen x € 1.000) Begroting Rekening 2021 Resultaat saldo 2021 Lasten Baten Saldo 2021 3.298 N 3.351 174 3.177 N 121 V 3.641 N 89.208 85.578 3.631 N 10 V 4.240 N 6.995 2.120 4.875 N 635 N 13.388 N 15.456 3.489 11.967 N 1.421 V 13.812 N 38.379 N

12.662 127.673

39

15 91.376

12.647 N 36.297 N

1.165 V 2.082 V

Energietransitie Duurzaam verwarmde woningen De conceptversie van de Transitievisie Warmte is voor inspraak vrijgegeven (RIS 310442). De Transitievisie Warmte bevat de uitwerking van het Stedelijk Energieplan Den Haag (RIS 306869) met duurzame warmteopties voor elke buurt in Den Haag. Daarnaast wordt aangegeven welke buurten waarschijnlijk voor 2030 een schone warmtevoorziening kunnen hebben en welke waarschijnlijk na 2030 kunnen overgaan op een schone warmtevoorziening Er is met verschillende partijen aan een duurzame energievoorziening samengewerkt. Vanuit de geothermiebron aan de Leyweg van de Haagse Aardwarmte Leyweg (HAL) is de eerste warmte aan het warmtenet geleverd. Den Haag is hiermee de eerste stad in Nederland met een binnenstedelijke aardwarmtebron die aan woningen warmte levert. Voor de toekomstige geothermiebron aan het De Constant Rebequeplein is een SDE-subsidie toegekend. Voor een toekomstige geothermiebron in Ypenburg is een SDE-subsidie aangevraagd. In het vierde kwartaal van 2021 is de definitieve omgevingsvergunning voor het Haagse tracédeel van de warmtetransportleiding WarmtelinQ Vlaardingen-Den Haag door de gemeente Den Haag afgegeven. Gasunie, LdM C.V., heeft een aanvraag gedaan om de eerder afgegeven omgevingsvergunning te wijzigen vanwege de gewijzigde aanlegtechniek en het tracé rondom de Middachtenweg.

De vergunningen kunnen pas gebruikt worden als aan een aantal vergunningvoorschriften wordt voldaan, waaronder een combiinstemmingsbesluit APV-artikelen 2:10a en 2:11. De provincie heeft een provinciaal inpassingsplan vastgesteld; dit is een soort bestemmingsplan. Gemeente Den Haag heeft, op uitdrukkelijk verzoek van de raad, eind 2021 beroep over het provinciaal inpassingsplan bij de Raad van State ingesteld en een voorlopige voorziening aangevraagd. Woningen transitieklaar In 2021 is bijgedragen aan transitieklare woningen met advisering aan bewoners, ontzorging, en het aanbieden van energiebesparende maatregelen. Financieel zijn inwoners ondersteund met het beschikbaar stellen van renteloze leningen (zoals het VvE Duurzaamheidsfonds) en diverse subsidies. In 2021 zijn er 3.122 transitieklare woningen bijgekomen. Daarmee staat de teller in de huidige coalitieperiode op 20.958. Dit jaar zijn minder woningen als transitieklaar de boeken ingegaan vanwege gewijzigde methodiek voor het vaststellen van een energielabel en stijgende kosten en langere wachttijden voor het verkrijgen van een energielabel. Hierom is het niet langer verplicht om een energielabel vast te stellen bij de aanvraag van de isolatiesubsidie. Gevolg: minder energielabels en dus minder woningen die als transitieklaar de boeken ingaan.

Met de subsidieregeling ‘wonen op schone energie’ (RIS 307360) kunnen huurders bij de renovatie van hun corporatiewoningen overstappen naar op koken op schone energie. Met deze regeling zijn 7 projecten ondersteund en 545 corporatiehuurders overgestapt op inductiekoken. Verder hebben 1.129 woningeigenaren een adviesgesprek gehad en met subsidie de overstap naar koken en/of verwarmen op schone energie gemaakt. In Heiloo-Medemblikstraat zijn alle 228 woningen van Vestia gerenoveerd naar energielabel A, aangesloten op stadsverwarming met individuele warmte-afleversets en van het kookgas afgehaald. Haag Wonen heeft met behulp van de stimuleringsregeling aardgasvrije huurwoningen van de RVO circa 200 woningen van het kookgas afgehaald. In totaal zijn er bijna 80 financiële bijdrages aan Verenigingen van Eigenaars verstrekt om een Meerjaren Duurzaam Onderhoudsplan (MDOP) op te laten stellen. Verder is een start gemaakt met twee straataanpakken. Hiermee wordt een aanpak ontwikkeld om particuliere woningeigenaren in een straat collectief te ondersteunen in het verduurzamen van hun woningen. Groene energiewijken Samen met bewoners en bedrijven is verder gewerkt aan het verminderen van hun energieverbruik en de transitie naar schone energie. • In Mariahoeve zijn met woningcorporatie Haag Wonen afspraken gemaakt over het aardgasvrij maken van circa 600 woningen.

Ook zijn 102 Verenigingen van Eigenaars benaderd voor het transitieklaar maken van hun complex en zijn 21 VvE’s hiermee gestart. • In Zuidwest heeft Staedion aan de Meppelweg de eerste flat met 56 huurwoningen energieneutraal gemaakt. Deze flat is onderdeel van de Proeftuin Aardgasvrije Wijken met € 5,2 miljoen subsidie vanuit het rijk. Binnen de proeftuin zijn met de woningcorporaties aanvullende afspraken gemaakt over het verder aardgasvrij maken van 850 bestaande woningen.

40

• • •

In Ypenburg is de pilot waterzijdig inregelen uitgevoerd waarin geleerd is hoe binnen cv-installaties beter ingesteld kunnen worden. Dit zorgt voor een lagere energierekenring en gelijkmatig verwarmde ruimtes. Voor de Binckhorst is het Warmteplan Trekvlietzone door de gemeenteraad vastgesteld Voor de uitvoering van het Warmteplan Laakhavens (RIS306882) is Eteck als concessiehouder geselecteerd om uitvoering te geven aan een duurzaam warmtesysteem.

Ondernemen op schone energie In 2021 heeft de gemeente 189 energiescans op locatie uitgevoerd. Het handboek ‘Duurzaamheid werkt voor Haagse ondernemers’ is geüpdatet. Verder is een brochure over de overstap van gas naar inductie voor horecaondernemers gemaakt. Voor 28 zonnepaneelprojecten in Den Haag is € 5,5 mln. subsidie toegekend vanuit de regeling Stimulering Duurzame Energieproductie en Klimaattransitie, kortweg SDE++. Vanuit SolarCity zijn 30 haalbaarheidsonderzoeken voor zonnepanelen uitgevoerd bij ondernemers. Voor de collectieve inkoopactie verduurzaming schreven 379 ondernemers zich in en 43 van hen hebben inmiddels een aanbod geaccepteerd. Voor de bedrijventerreinen Zichtenburg Kerketuinen Dekkershoek (ZKD), Uitenhagestraat, Fruitweg en Ypenburg zijn energiescenariostudies uitgevoerd naar duurzame warmte-alternatieven. De gemeente heeft de bedrijven op het bedrijventerrein ZKD gestimuleerd en ontzorgd om energie te besparen. Aan de MKB aanpak duurzaamheid en de bedrijventerreinenaanpak is samen € 0,4 mln. uitgegeven. Verduurzamen sportclubs en scholen Sportverenigingen zijn ondersteund om hun energieverbruik te verlagen. De gemeente heeft de nieuwe Investeringssubsidie Accommodaties Sportverenigingen (RIS 309503) vastgesteld. Hierin is het percentage subsidie bij duurzame maatregelen opgeschroefd van 45% naar 60% en is het subsidieplafond naar maximaal € 1,0 mln.

opgehoogd. In 2021 maakten 24 sportverenigingen van de regeling gebruik. Verder hebben vijf sportverenigingen gebruik gemaakt van mogelijkheden om een energiescan, advies en begeleiding aan te vragen. Samen met bewoners en bedrijven Op het digitaal loket www.duurzamestad.denhaag.nl staat alle informatie van de gemeente over de energietransitie en verduurzaming van woningen en bedrijven en zijn ook subsidies en andere regelingen van andere overheden te vinden. Den Haag heeft begin 2021 de basissubsidie van € 0,45 mln. voor Duurzaam Den Haag beschikt. Daarmee zorgt Duurzaam Den Haag voor betere bewustwording, communicatie over duurzaamheid in Den Haag en het verbinden van initiatieven en initiatiefnemers. Daarnaast is € 0,42 mln. aan opdrachten verleend voor het ondersteunen van Haagse warmte-initiatieven van bewonersgroepen, het uitwerken van de energieplannen in 3 wijken en het organiseren van (digitale) informatiebijeenkomsten met bewoners en bedrijven. Het onderwijsprogramma Techniek, Talent en Energie sluit aan bij het Wetenschap- & Technologieonderwijs, het Onderzoekend en Ontwerpend Leren en de talentontwikkeling van kinderen en leerkrachten. Dit programma is in 2021 verder uitgerold. Daarnaast is een excursie ontwikkeld samen met en naar het eco-zonnepark ’t Oor. Duurzaamheid De groei van de stad en het veranderende klimaat zorgen voor toenemende uitdagingen.

De gemeente wil een klimaatbestendige, schone en gezonde stad zijn. Dat doen we met concrete milieu- en klimaatmaatregelen die onderdeel zijn van het stedelijk ontwerp en de inrichting van de openbare ruimte. Het gaat om maatregelen voor schone lucht en bodem, maar ook bijvoorbeeld het vervangen van steen door groen. Klimaatbestendige stad In 2021 zijn op basis van de kwetsbaarheden uit de Haagse klimaatatlas met partijen in de stad risicodialogen gevoerd. De uitkomsten van deze dialogen worden omgezet in kaarten met kansen en kwetsbaarheden. Ook in 2021 heeft de gemeente samengewerkt met onder meer onderzoekinstellingen, het Hoogheemraadschap van Delfland en andere gemeenten. Den Haag heeft via Instituut voor natuureducatie (IVN) bij het Nationaal Groeifonds een subsidieaanvraag gedaan voor vergroening van Zichtenburg Kerketuinen Dekkershoek (ZKD). Den Haag deed in 2021 mee aan de

41

nationale Citydeal klimaatadaptatie, het Convenant Klimaatadaptief Bouwen Zuid Holland en het Europese Interreg project Nature Smart Cities. In 2021 is de wegwijzer Den Haag klimaatbestendig (RIS 308745) vastgesteld als kader. Dit is een belangrijke stap in het integreren van klimaatbestendigheid in het gemeentelijke beleid, zoals beschreven in de nota ‘Duurzaamheid: schone energie voor een groene stad’ (RIS 301829). Inmiddels staat klimaatadaptatie in steeds meer beleidsnota’s. Project Nature Smart Cities - Urban waterbuffer Cromvlietpark In september 2021 is het Cromvlietpark in Laak feestelijk geopend en heeft het Hoogheemraadschap het keurmerk ‘klimaatkrachtig’ overhandigd. Daarmee is de testfase van de stedelijke waterbuffer Cromvlietpark begonnen. Dit project is door de Deltacommissaris Peter Glas genomineerd als voorbeeldproject voor adaptief waterbeheer en ruimtelijke adaptie. Groene daken & Operatie Steenbreek In 2021 is met de dakenjacht opnieuw ingezet op de aanleg van groene daken met de subsidieregeling groene daken. Voor wat betreft de groene daken is er in 2021 voor € 0,12 mln. aan subsidie groene daken verleend. Er zijn in totaal ruim 250 aanvragen gedaan. In Scheveningen, Leidschenveen, Valkenboskwartier en Ypenburg zijn de meeste subsidies voor groene daken verleend. Voor het vijfde jaar op rij heeft Den Haag meegedaan met de Operatie Steenbreek.

Deelname aan Operatie Steenbreek heeft door nauwe samenwerking tussen Duurzaam Den Haag en de gemeente in 2021 gezorgd voor 310.000 ingeleverde stenen in ruil voor vaste planten. Haag heeft hiermee het Nederlands kampioenschap Tegelwippen gewonnen en trots de Gouden Schep in ontvangst genomen. Klimaatadaptie De regionale subsidieaanvraag voor de landelijke Impulsregeling klimaatadaptatie is gehonoreerd en heeft €2,7 miljoen euro voor klimaatbestendigheid in Den Haag opgeleverd. Voor de uitvoering hiervan is de samenwerkingsovereenkomst Klimaatadaptatie Delfland afgesloten. Geluidsanering In 2021 is Den Haag met een nieuwe subsidieregeling voor voorbereiding, begeleiding en toezicht geluidsanering (VBT-subsidie) gestart. Het gaat om de resterende 8.153 woningen die op de A-lijst en B-lijst van zeer geluidbelaste woningen staan. Voor de voorbereiding is subsidie verleend. Eind 2021 is voor een pilot, te weten een subcluster van ongeveer 200 woningen aan Prinsegracht, een saneringsprogramma bij het ministerie ingediend om de begeleiding en het toezicht uit te kunnen voeren. Verduurzamen sportclubs en scholen Sportverenigingen en scholen zijn ook dit jaar gestimuleerd om hun energieverbruik te verlagen. Dit staat uitgelicht bij programma 10 Sport.

Afvalverwijdering en afvalstoffenheffing Tarief afvalstoffenheffing Door de coronacrisis werken mensen veel meer thuis (meer huisvuil), bestellen zij meer producten online (meer verpakkingsmateriaal) en besteden mensen meer tijd aan klussen en opruimen (meer grofvuil). Dat vertaalt zich in hogere kosten van inzameling, verwerking en verbrandingsbelasting. Verder steeg het landelijke tarief van de verbrandingsbelasting per 2021. In 2021 zijn alle tarieven voor afvalstoffenheffing met circa 21% verhoogd (RIS 309969). Hiermee komen de totale opbrengsten voor afvalstoffenheffing op circa € 85,5 mln. (exclusief dividend). Huishoudelijk afval Door de coronacrisis is de hoeveelheid huishoudelijk afval flink toegenomen. Mensen werken en leren op grote schaal thuis, doen meer online bestellingen en voeren meer spullen af naar een afvalbrengstation. In 2021 is in totaal 236.259 ton huishoudelijk afval ingezameld. Ondergrondse restafvalcontainers en afvalsorteerstraatjes In 2021 is de plaatsing van ondergrondse restafvalcontainers (ORAC's) en afvalsorteerstraatjes in de stad voortgezet. In totaal zijn er 265 ondergrondse restafvalcontainers in 2021 geplaatst, waarvan een groot deel in het Statenkwartier en het Zeeheldenkwartier. Daarnaast zijn er 33 containers in afvalsorteerstraatjes geplaatst en is de realisatie van afvalsorteerstraatjes in alle wijken bijna afgerond.

In 2021 zijn in de stadsdelen Centrum, Escamp, Haagse Hout, Laak, Loosduinen, Scheveningen en Segbroek vulgraadsensoren in de ondergrondse restafvalcontainers geplaatst (RIS 307373). Deze sensoren meten hoe 42

vol een container is, of de container geleegd is en waar de container zich bevindt. De medewerkers van HMS legen de afvalcontainers op basis van de sensorgegevens. Inpandige oplossingen voor afvalscheiding in hoogbouw zijn verkend en worden bij planvorming ingebracht. Grondstoffenplan De gemeenteraad heeft eind 2021 ingestemd met het Grondstoffenplan (RIS 310284). In dit plan staat de toekomststrategie voor de omslag van afvalinzameling naar hergebruik van grondstoffen. Per grondstoffenstroom zijn projecten benoemd waarmee de gemeente die omslag op gang brengt. Afval scheiden en nascheiding In 2021 zijn we doorgegaan met het stimuleren van afval scheiden. Afval bevat immers waardevolle grondstoffen. Er zijn 5 ondergrondse containers omgezet naar containers voor plastic, blik en drankpakken (PMD-container). Afvalstromen In 2021 zijn twee pilots om groente, fruit en etensresten in te zamelen bij hoogbouw voorbereid. Met cocons (verzamelcontainers) wordt een inzamelvoorziening getest, die weinig beslag legt op de openbare ruimte. Met de freshstation, een gekoelde container voor bioafval, wordt een inpandig inzamelmiddel getest die het voor bewoners makkelijk maakt hun bioafval gescheiden aan te leveren. Verder zijn in 2021 de volgende acties ondernomen: • Op initiatief van bewoners zijn in de stad twee wormenhotels geplaatst • In 2021 is het proefproject Spullebak uitgevoerd.

In dit proefproject worden grondstoffen van hoge kwaliteit op afspraak ingezameld. Producenten kunnen dan die grondstoffen opnieuw gebruiken. • Bij circa 60 huishoudens zijn grondstoffen en producten ingezameld voor circulair verwerking of tweedehands verkoop. • Via bedrijfsnieuwsbladen en social media is gevraagd welke ondernemers een deelstroom van het grofvuil kunnen gebruiken in hun productieproces. Ten slotte is voor de vestiging van een Haags Circulair Ambachtscentrum met een coalitie van sociale ondernemers voorbereiding getroffen. Kringloopgoederen en goederen die op de afvalbrengstations worden ingeleverd gaan voor reparatie en revisie naar het Circulair Ambachtscentrum. Daarnaast is een groep van reparateurs gevormd en zijn voor bewoners reparatieboxen beschikbaar gesteld. Bedrijfs-, school- en bouwafval In het kader van het Europese project PlastiCity heeft Den Haag samen met Haagse bedrijven plastic ingezameld om opnieuw te gebruiken. Met het ingezamelde plastic worden nieuwe producten gemaakt. In 2021 zijn onder andere spatmakers gemaakt die in gebruik zijn genomen door het HAGA-ziekenhuis. In het Europese project Upcycle your Waste zijn op het bedrijventerrein ZKD bedrijfsafvalstoffen geïnventariseerd.

Een Meet-the-Marketevent, waarbij vraag (van upcyclers) en aanbod (van waardevolle grondstoffen uit het afval) samenkomen, kon als gevolg van de coronamaatregelen dit jaar geen doorgang vinden. In het kader van door Den Haag ondertekende Citydeal Circulair Bouwen zijn voorbeeldprojecten geselecteerd die circulair worden uitgevoerd. De lopende pilot Circulair Slopen houdt in dat vijf gemeentelijke panden circulair gesloopt worden, dat wil zeggen dat de sloop zo wordt uitgevoerd dat de bouwmaterialen hergebruikt kunnen worden. Bij kleinschalige projecten op het Zuiderstrand en in de binnenstad is in samenwerking met ondernemers winst behaald door slimme bundeling van contracten, meer hergebruik van grondstoffen en duurzaam vervoer. Elf basisscholen in stadsdeel Loosduinen hebben een advies op maat gekregen voor afvalpreventie en afvalscheiding op school. Voedsel Het stadslandbouwloket heeft in de lijn van het initiatiefvoorstel ‘Duurzaam voedsel nog een tandje bijzetten’ (RIS 302821) gezorgd voor kennisdeling en verbinding. Er zijn circa 550 aanvragen behandeld, uiteenlopend van interne ondersteuning bij netwerkbijeenkomsten, participatietrajecten en advisering over beleidsstukken tot externe deelname aan academische onderzoeken, begeleiding van lokale initiatieven en vragen van individuele en georganiseerde bewoners.

Drie VMBO-scholen deden enthousiast mee aan de duurzame Masterchef. Er is via de regiodeal Zuidwest met bewoners een moestuin van de grond gekomen. Tijdens de Foodwaste City Challenge met de duurzaamheidskring voor hotels is 40% minder van het ontbijtbuffet verspilt.

43

Milieubeleid, milieubeheer en luchtkwaliteit Luchtkwaliteit Begin 2021 is de jaarlijkse rapportage opgesteld over de kwaliteit van de lucht in Den Haag. Dit gebeurt aan de hand van de landelijke rapportage van het RIVM en de eigen gemeentelijke meetpunten. Den Haag voldoet nog steeds aan de Europese grenswaarden voor fijnstof en stikstofdioxide en werkt toe naar de strengere advieswaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). De jaarrapportage luchtkwaliteit staat in de voortgangsbrief Duurzaamheid 2020 (RIS 308381). Den Haag heeft het Schone Lucht Akkoord ondertekend en werkt met het Rijk, de provincies en andere gemeenten samen aan een betere luchtkwaliteit (RIS 304354). Hout stoken In december 2021 was er een voorlichtingscampagne over verantwoord en schoner stoken van hout. De campagne was zowel online als via huis-aan-huisbladen. Ook is het samenwerkingsproject met TNO gestart over alternatief lesmateriaal voor de educatieve lessen met kampvuren op scholen, kinderdagverblijven en scouting. Stadslogistiek In februari 2021 heeft Den Haag besloten de Uitvoeringsagenda Stadslogistiek (RIS 307510) te ondertekenen en het principebesluit genomen om vanaf 2025 een nul-emissiezone voor stadslogistiek in te voeren (RIS 307511). Samen met het Platform Stedelijk Distributie heeft Den Haag gewerkt aan de communicatie rondom nul-emissie stadslogistiek.

Door onder andere met het Rijk samen te werken in de zero-emissie logistieke “hub” hebben we schadelijke uitstoot kunnen voorkomen. In 2021 zijn we van 2 naar 6 leveranciers gegaan. Door meer soorten producten via de ‘hub’ te laten vervoeren, is dit jaar aanzienlijk meer uitstoot bespaard: van 735 kg naar 2.040 kg bespaarde CO2 uitstoot. Laadpalen In 2021 is het uitroltempo versneld, conform het Bestedingsvoorstel Enecomiddelen (RIS 306372) en zijn er 450 nieuwe laadpalen (circa 900 laadpunten) bijgekomen. Verder is een nieuw laadplein op het P+R terrein De Uithof met 12 laadpalen (24 laadpunten) gerealiseerd. Het totale aantal laadpalen komt hiermee op 1950. Reguliere laadpalen hebben twee laadpunten, dit betekent dat er nu circa 3900 openbare laadpunten in de stad zijn. Milieuzones Sinds eind 2020 geldt een milieuzone voor alle tweetakt brom- en snorfietsen van 2010 of ouder. Per 1 maart 2021 is de handhaving van de milieuzone voor brom- en snorfietsen voor heel Den Haag gestart. De handhaving vindt plaats met 7 camera's die gerouleerd kunnen worden over 61 locaties. Er waren dit jaar 8 roulatiemomenten. Sinds 1 juli 2021 geldt in Den Haag een milieuzone voor oude personenauto's en bestelauto's die op diesel rijden.De handhaving van de milieuzone voor dieselauto's vindt plaats met vaste camera’s.