RIS310438 Bijlage 1

VOORONWERP KRAAYENSTEIN - DE BRINKEN Oktober 2021

Colofon Voorontwerp Kraayenstein - De Brinken Oktober 2021 Opdrachtgever: Pauline van den Broeke DSO/PmdH Projectnummer: 95024266 Projectteam: Céline Kruisbrink Martien Kuipers Sjoerd Radstaak Jai Jankie Bart Wouda Jennifer van Kolck Coen van Doesburg Rawinder Jairam Mark de Visser Fred Appeldooren Peter van Kan Dave Smit Francien de Hoop Leendert Koudstaal Maël Vanhelsuwé Rasoul Kasemi Bianca Schimmelpenninck

Ingenieursbureau Den Haag Postbus 12651 2500 DP Den Haag T: 070 353 66 77 E: ingenieursbureau@denhaag.nl Kraayenstein - De Brinken

2

Inhoudsopgave Pagina Samenvatting 4 Participatieproces 8

Loosduinen

De opgave 9 Ruimtelijke structuur 19 Analyse stedenbouwkundige structuur • Analyse water- en groenstructuur • Analyse ecologie • Analyse veerkeerskundige structuur en parkeren Ontwerpprincipes om ruimtelijke structuur te versterken • Ontwerpprincipes openbare ruimte • Ontwerpprincipes groen en bomen • Ontwerpprincipes verkeer en parkeren

18

Voorontwerp Kraayenstein De Brinken De woonerven • Noorderbrink • Zuiderbrink • Abdijbrink • Molenbrink

22

Abdijkerk

De Brinken

buurtcentrum Molenwiek

tramhalte Kraayenstein

winkelcentrum Kraayenstein

Ontmoeten en verblijven 38 Attentievlakken 40

Molenpark

Madestein

Beplantingstypologieën 42 Uitwerking Molenwiek, speelplek, Molenpark en ontmoetingsplek 46 Fasering de Brink 50 Groenstructuur om de wijk 52

De Dalen

Klimaat en ecologie 54 Bijlage bomenbalans 56 Bijlage parkeerbalans 61

Kraayenstein 2 delen: De Brinken en De Dalen. Dit schetsontwerp richt zich op het bovenste deel, de Brinken

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

3

Samenvatting

Kraayenstein De Brinken Het opknappen van de openbare ruimte in de wijk Kraayenstein is opgesplitst in 2 delen: De Brinken (fase 2) en De Dalen (fase 1). Kraayenstein is in de jaren 70 gebouwd als een typische woonerfwijk waarbij in de openbare ruimte geen onderscheid wordt gemaakt tussen de verschillende soorten gebruik en de overgang tussen publiek en privaat is informeel. De wijk wordt omzoomd door veel groen en ingeklemd tussen de Lozerlaan, de Escamplaan, Houtwijk en kern Loosduinen. Het is noodzakelijk om de openbare ruimte van gevel tot gevel op te knappen omdat deze ernstig is verwaarloosd. Er is sprake van ernstige wortelopdruk, de verharding is versleten en de maat van de parkeerplekken voldoet niet meer. De groene zoom om de wijk is overwoekerd en het noodzakelijke uitdunnen heeft al lang niet meer plaats gevonden. De herinrichting in deze wijk is gefocust op de laagbouw. De groene ruimte rondom de hoogbouw is geen eigendom van de gemeente. Als de openbare ruimte in de wijk weer op orde is dan is dit een kwalitatief hoogwaardige en toekomstbestendige woonomgeving waar zowel ouderen als kinderen en jeugd prettig kunnen verblijven in de openbare ruimte. De mogelijkheden voor ontmoeten voor jong en oud worden optimaal benut en door een uitgedunde groenblauwe zoom om de wijk met deels natuurvriendelijke oevers verbetert ook de ecologische potentie in de wijk.

Door het Molenpark op te knappen kunnen ook de omliggende wijken mee profiteren van deze kwaliteitsimpuls. Woonerven De bewoners hebben zich uitgesproken voor een woonerfinrichting. De stedenbouwkundige structuur en de

4

uitwerking daarvan - alles is à niveau - is niet geschikt voor het realiseren van hoogteverschillen conform het principe profiel voor 30 km/uur weg uit het Handboek Openbare Ruimte (HOR). Het betreft vier doodlopende straatjes waar langzaam verkeersroutes haaks op georiënteerd zijn. Dit maakt de openbare ruimte uitermate veilig voor de bewoners en bezoekers die erdoorheen wandelen. Om de woonerven veiliger en het verkeersregime duidelijk te maken, worden de woonerven ingericht conform woonerfinrichting die past bij een 15 km/uur woonerf. Deze vormgeving wordt ook toegepast in Kraayenstein fase 1. Er zal een verkeersbesluit worden voorbereid om onderscheid te maken met het verkeersregime van de Brink. Dat is 30 km/uur. Verkeer en parkeren In de wijk is voldoende parkeerplek. Ook langs de Brink is langs één zijde voldoende plek om te parkeren. Om te voorkomen dat aan twee zijden wordt geparkeerd, wat ten koste gaat van de veiligheid, worden aan één zijde van de Brink duidelijke parkeerplekken gemaakt en wordt de rijbaan versmald. In de woonerven worden de parkeerplekken duidelijk aangegeven. Er wordt voornamelijk ingezet op haaks parkeren. Deze parkeergebiedjes, de parkeerkoffers, worden ‘ingepakt’ in het groen. De bomen tussen de parkeerplekken veroorzaken nu ernstige wortelopdruk. Door deze te situeren in de groene omzoming van de parkeerkoffers krijgen bomen meer de ruimte.

De tellingen die tijdens het realiseren van het voorlopig ontwerp zijn uitgevoerd zijn maatgevend voor het aantal parkeerplekken in het ontwerp.

Langzaam verkeersroutes Door de wijk, haaks op de woonerfstraten, lopen langzaam verkeersroutes die de straten en pleintjes aan elkaar verbinden. Deze doorsteken worden opgeknapt evenals de pleintjes. De pleintjes hebben op dit moment een overmaat aan verharding en de tegels liggen los. De ‘bulten’ met klinkers worden verwijderd en de pleintjes krijgen meer groen in combinatie met de mogelijkheid om te verblijven, zitten en ontmoeten. Ook wordt er aan speelmogelijkheden gedacht voor de jongere kinderen, zoals een knikkerpotje en een hinkelbaan. De langzaam verkeersroutes in de wijk worden goed verbonden met de omliggende wijken, zodat er een netwerk ontstaat van langzaam verkeersroutes. Daar waar de langzaam verkeersroutes de weg kruisen is voor de veiligheid een attentievlak aangebracht. Ontmoetingsplekken Een aantal potentiële ontmoetingsplekken verdienen bijzondere aandacht. Dat is het Molenpark, het plein voor wijkcentrum de Wiekslag, het rustplekje aan het water in de groene zoom en de speelpleinen tussen de Noorderbrink en Zuiderbrink en tussen de Abdijbrink en de Molenbrink. Het Molenpark wordt opgeknapt zodat er beter gebruik gemaakt kan worden van deze groene plek. De paden worden verhard met klinkers en er komen meer mogelijkheden om te bewegen en te spelen voor jongeren en ouderen.

Langs de noordoostrand van het Molenpark is plek om extra bomen te planten en er wordt rekening gehouden met de ideeën van de Stichting Erfgoedpark Loosduinen. Het plein voor de Wiekslag wordt groener en aantrekkelijker voor buitenactiviteiten en ontmoeten. De speelpleinen worden ook vergroend met zitmogelijkheden en de rustplek in de groene zoom wordt beter toegankelijk gemaakt. Alle groenvakken worden zo ontworpen dat overtollig regenwater hierop afwatert.

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

De groenblauwe zoom De groenblauwe zoom om de wijk is van grote betekenis voor de ecologie en geeft de wijk groene kwaliteit. Een deel van de oevers langs het water wordt in overleg met het Hoogheemraadschap Delfland ingericht als natuurlijke oever. Dit is beter voor de waterkwaliteit en de biodiversiteit. Langs het water staan veel bomen dicht op elkaar die het licht wegnemen in het water en zorgen voor een overmaat aan bladafval. Ook wordt op verschillende plekken de beschoeiing kapot gedrukt. Om de kwaliteit van het water te verbeteren en de biodiversiteit meer kans te geven is het noodzakelijk om de bomen uit te dunnen in deze groene zoom. De bomen in de wijk De bomen in de wijk veroorzaken ernstige wortelopdruk omdat deze onvoldoende voedingsstoffen krijgen en ze midden in de verharding, tussen de parkeerplekken, zijn geplant. Een aantal bomen staat te dicht op de gevel en deze bomen beschadigen de woningen. Een aantal bomen is een te grote soort voor de plek en geeft daardoor in volle wasdom overlast. Uit een inventarisatie blijkt dat een deel van de bomen vervangen moet worden omdat ze wegkwijnen of omdat de verwachting is dat de wortelopdruk niet zal afnemen ondanks groeiplaatsverbetering. Bomen die te dicht bij de bebouwing staan worden ook gekapt en ergens anders nieuw geplant.

Per straat wordt één soort nieuwe bloeiende bomen gekozen om de identiteit van de straat te versterken. Er worden ca 106 bomen gekapt en ca 122 nieuwe bomen geplant.

5

De scope Kraayenstein de Brinken is de 2e fase van het opknappen van Kraayenstein. Kraayenstein fase 1 is gesplitst in twee delen waarvan het VO Rietvoorndaal - Brasemdaal (fase 1a) in het voorjaar 2018 (RIS 299065) en het VO Karperdaal - Steurendaal (fase 1b) in het voorjaar van 2019 (RIS 301437) in de Raad is vastgesteld. De openbare ruimte van verschillende wijken in Loosduinen is in slechte staat en aan groot onderhoud toe. De gemeente wil de wijken Kraayenstein, Houtwijk en Nieuw Waldeck uiteindelijk op residentiekwaliteit brengen (RIS 286240). In de voorjaarsnota 2016 (RIS 294062) is besloten te starten met de integrale herinrichting van Kraayenstein, omdat de openbare ruimte er in deze wijk het slechtst aan toe is.

met overmaat aan asfalt nodigt uit tot hard rijden. Het profiel en de materialisering van de Brink voldoet niet aan het principe profiel HOR. De Brink wordt aangepast door de rijbaan te versmallen en de parkeervakken worden als parkeerhavens aan één zijde van de weg gesitueerd. Door het profiel te versmallen is ruimte voor groen en bomen. Ook kunnen de afvalcontainers zorgvuldig worden ingepast langs de Brink. Het opknappen van de Brink kan in twee fasen plaats vinden. Als blijkt dat er onvoldoende budget is voor het klinkeren van de rijbaan ligt in de eerste fase de focus op de veiligheid. In de volgende fase wordt de Brink dan geheel naar residentiekwaliteit gebracht door deze geheel te klinkeren. In de DO fase zal dit verder onderzocht worden.

In oktober 2019 is gestart met het participatietraject voor de herinrichting. Bewoners hebben via de bewonerscommissie mee kunnen praten over het ontwerp en alle bewoners hebben mee kunnen stemmen over de keuze van de kwaliteitsimpulsen. Met name de veiligheid van de Brink en het opwaarderen van het Molenpark en de groenzone om de wijk heen kwamen als belangrijkste punten naar voren en zijn meegenomen in het VO Kraayenstein fase 2 (de Brinken).

De Brinkpad De Brinkpad is een groene zone door de wijk met een wandelpad en wordt doorkruist door langzaam verkeer verbindingen van het ene deel van de wijk naar het andere deel. De kwaliteit van deze groenzone wordt met name aangetast door de ingenomen gemeentegrond waardoor er steeds minder ruimte overblijft voor openbaar groen. De schuttingen zijn niet altijd even fraai en niet eenvormig. Een aantal bewoners hebben een huurovereenkomst met de gemeente. Deze situatie reguleren kost veel tijd en wordt in een ander traject verder opgepakt. Door de Brinkpad buiten de scope te houden staat het de herinrichting niet in de weg.

De Brink De Brink zat oorspronkelijk niet binnen de scope. Maar is vanwege de urgentie vanuit de bewoners om deze veiliger te maken toegevoegd. Er wordt op dit moment aan beide zijden, ook in de bocht, van de Brink geparkeerd langs de rijbaan waardoor de doorgang erg smal en onoverzichtelijk wordt. Het zeer brede profiel

6

Kosten In de Programmabegroting van 2018 - 2021 (RIS 297813) is € 2 mln beschikbaar gesteld voor Kraayenstein fase 2. Voorafgaand aan de planvorming is voor Kraayenstein fase 2 een kostenraming gemaakt die uitkomt op € 4.5 mln (inclusief voorbereidingskosten van totaal € 500.000,-).

.

In het coalitieakkoord 2018-2022 (RIS 299794) is € 10 mln beschikbaar gesteld voor het opknappen van Kraayenstein fase 2, Houtwijk, Nieuw Waldeck en Mariahoeve. In de commissiebrief Voortgang opknappen openbare ruimte in Kraayenstein fase 2, Nieuw Waldeck, Houtwijk en Mariahoeve (RIS 303156) is aangegeven dat het beschikbaar gestelde budget gelijk over de wijken verdeeld wordt. Conform deze verdeling wordt vanuit de Programmabegroting 2019 - 2022 (RIS 300472) € 2.5 mln aan het eerdere budget toegevoegd, waarmee de kosten voor Kraayenstein fase 2 gedekt zijn. De kostenraming voor het VO Kraayenstein bedraagt inclusief Molenpark, groenzone, ontmoetingsplek en het veilig maken van de Brink afgerond in totaal € 4 mln. Inclusief de voorbereidingskosten is de kostenraming afgerond in totaal € 4,5mln.

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

7

Participatieproces met bewonerscommissie Participatie • de nadrukkelijke wens van het college en bewoners is intensief betrokken te zijn bij de keuzes, • bewoners en andere belanghebbenden (Vesteda) vanaf de start betrekken, • participatie volgens de principes van Deep Democracy: dialoog en luisteren, betrouwbaar zijn, transparant en goed blijven communiceren, spelregels tijdens de werksessies en een resumé van de evaluaties met de bewonerscommissies, • binnen de gemeente (integraal werken, als één gemeente opereren en communiceren), • uitgewerkt in een online participatieproces (www.debrinkenknaptop.denhaag.nl) en offline participatieproces (wijkbijeenkomsten en werksessies met bewonerscommissie) , • er is gestart met een wijkbijeenkomst en vervolgens zijn er met een tijdelijke bewonerscommissie (bewoners uit de wijk die zich op hebben kunnen geven) 4 bijeenkomsten geweest, • vanaf de start is gecommuniceerd welke invloed de bewoners hadden (kader), wat wel en niet bij de herinrichting hoorde (scope) en op welke manier de gesprekken met de bewonerscommissie plaats zou vinden (spelregels), • hoe de betrokkenheid is ervaren is via een enquête getoetst.

Wijkbijeenkomst en werksessies met bewonerscommissie • ophalen van de knelpunten en kwaliteiten in de wijk (opknappunten, feedback weg- en groenbeheer en wijkschouwen met bewoners), • analyse, ontwerpprincipes en mogelijke strategieën om de wijk op te knappen samen met bewonerscommissie benoemen en uitwerken, • de strategie vertalen in een ontwerp voor de herinrichting (basisplan) en de kwaliteitsimpulsen (keuzeprojecten) en deze prioriteren. • de tweede wijkbijeenkomst, bedoeld om de resultaten van de stemming te bespreken

met de hele wijk, kon helaas vanwege de coronamaatregelen niet doorgaan. Via het online platform is de uitkomst wel gedeeld. Prioritering projecten • de bewonerscommissie heeft mede vormgegeven aan de keuzeprojecten, • de keuzeprojecten zijn met een kostenraming op de site geplaatst zodat alle bewoners hier op konden stemmen, • de ranglijst met projecten die binnen het budget passen zijn toegevoegd aan het basisplan en uitgewerkt tot VO, Uitkomsten enquete Via het online platform hebben bewoners zich in kunnen schrijven voor de nieuwsbrief. Bijna 1/3e van de bewoners heeft zich daarvoor ingeschreven. De enquete is eind mei 2020 verspreid via deze nieuwsbrief en 33% heeft gereageerd. De reactie van de respondenten op de vragen is hieronder weergegeven.

• 60% heeft meer vertrouwen gekregen in de gemeente • 58% voelt zich meer betrokken bij de wijk • 47% geeft aan dat deelname invloed had op het resultaat • 60% geeft aan dat bewoners bepalend waren voor het succes • 50% is tevreden over het resultaat • 84% is tevreden over de manier waarop er meegedaan kon worden • 70% kon alle informatie vinden die nodig was om goed mee te kunnen doen • 65% vond het proces helder • 55% begreep de rol van de bewonerscommissie • 65% vond dat het participatieproces niet zonder online platform had gekund • 87% zou andere bewoners aanraden om mee te doen • alle respondenten doen de volgende keer weer mee als het op dezelfde manier wordt georganiseerd

Online en offline aangedragen opknappunten Kraayenstein startpunt voor herinrichting

Combinatie van online en offline participatie

8

De opgave Toegang tot Kraayenstein - de Brinken is mogelijk via de wijkontsluitingsweg De Brink. Vanaf De Brink zijn vier entrees naar de vier woonerven, Noorderbrink, Zuiderbrink, Abdijbrink en Molenbrink. De woonerven bestaan uit doodlopende straten met parkeerpleintjes en parkeerkoffers. Van Noord naar Zuid is de wijk verbonden via collectieve voor (en achter) ruimtes die alleen toegankelijk zijn voor langzaam verkeer.

Onduidelijke en te brede entree van de woonerfstraten

Onduidelijke en veel te brede entree vanaf de Brink

Overal geparkeerde auto’s en geen heldere boomstructuur

Groen tussen vakken, niet optimaal voor groen en parkeren

Bomen te dicht tegen bebouwing

Te veel verharding, te grote bomen, opgedrukte bestrating onduidelijk gebruik,

Te veel verharding en onvoldoende ruimte voor bomen, opgedrukte bestrating en versteende voortuinen

Bomen met wortelopdruk in verharding op voetpaden - pleinen en tussen parkeerplekken

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

De wijk heeft veel overbodige verharding. En geeft niet altijd even duidelijk aan voor welke weggebruiker deze bedoeld is. Het aanwezig groen kent achterstallig onderhoud, is nauwelijks of verkeerd onderhouden en ondersteunt de structuur van de wijk niet. Het groen in de diverse Brinken buurt is meer van hetzelfde. De structuur is uit de huidige beplanting, dit heeft te maken met de combinatie van soorten en het beheer.

gebruiken zijn, waardoor overal wordt geparkeerd. Ook staan bomen te dicht op gevels en kunnen schade veroorzaken en veel licht wegnemen. De wijk kent 1 speelplek tussen de Noorderbrink en Zuiderbrink voor de kleine kinderen en een grote speelplek in het Molenpark (wijkpark). Er wordt wat overlast ervaren door de ouderen groep jongeren. Er wordt op dit moment niet voorzien in een goede ‘hangplek’ voor hen. Stukken openbaar gebied zijn in de loop der jaren ingenomen door bewoners en bij (zij)tuinen gevoegd. Dit geldt met name voor de tuinen die grenzen aan de groenzone de Brinkpad. Om daar weer kwaliteit te behalen zal in een apart traject met bewoners het oneigenlijk grondgebruik gereguleerd worden.

Bomen zijn in de loop der jaren volwassen geworden, maar niet altijd met het gewenste resultaat. Te grote bomen (1ste orde) op een te kleine standplaats, waardoor de verharding om de bomen opgedrukt is. Ook door slechte grondcondities kan wortelopdruk ontstaat en/of zien bomen er slecht uit. Dit geeft problemen in de openbare ruimte, de toegankelijkheid wordt bemoeilijkt. Bomen tussen parkeervakken zorgen ervoor dat de parkeervakken niet optimaal te

In de huidige situatie is de structuur van de openbare ruimte niet meer toereikend. De openbare ruimte beantwoord niet meer aan de behoefte van de bewoners en gebruikers. Ze is niet meer goed bruikbaar en leesbaar, wat de oriëntatie (voor met name mensen die hier niet wonen) bemoeilijkt en een rommelig beeld geeft.

Te veel verharding en grote bomen in de verharding met onvoldoende groeiplaats, opgedrukte bestrating

Allerlei verschillende soorten beplanting groen in verhoogde bakken

9

Stedenbouwkundige structuur Kraayenstein is een wijk aan de westelijke rand van Den Haag. De wijk bestaat uit de woonbuurt Kraayenstein en ten westen van de Lozerlaan, het natuur- en recreatiegebied Madestein tot aan de Oorberlaan, de grens tussen Den Haag en Monster (gemeente Westland). Kraayenstein een oase van natuurlijke rust ondanks de drukke autowegen die hier rondom liggen. De wijk, met voornamelijk koopappartementen en huurwoningen in het hogere segment, heeft een bewonersaantal van 4000 mensen. Voor Kraayenstein is een woonwijk ontworpen met een kenmerkende woonerfstructuur. Voor het stedenbouwkundig plan waren met name de historische bebouwing en de waterlopen (vaarroutes voor tuinders) leidend. Daarnaast speelden de relatie met de centrumvoorzieningen in Loosduinen, de openbaarvervoerverbindingen en omliggende functies als bedrijventerreinen en recreatiegebieden een belangrijke rol.

1925

1955

1975 in aanleg

1981: Kraayenstein aangelegd. Omringd door tuindersgebied en Madestein, sluit aan op Loosduinen en nog niet op de stad.

In algemene zin is de laagbouw te omschrijven als een gebied met kleinschalige woonerfbuurten. Als gevolg hiervan is geen sprake van een traditioneel stratenpatroon. Waar in een traditioneel stratenpatroon de gevelbeelden in belangrijke mate bijdragen aan de beleving van de straatprofielen, gaat het bij woonerven met name om de atmosfeer en de beleving van het gebied: de schaal, de samenhang, de intimiteit en het groen. De woningen in Kraayenstein zijn vrijwel allemaal voorzien van een kap. De hoogte van de woningen varieert van één laag met kap (of kaplaag met dakschil) tot twee lagen met kap. De kapvormen versterken in dit geval het beeld. Het dorp Loosduinen heeft een rijke historie die tegenwoordig nog steeds zichtbaar is in Kraayenstein, in de vorm van een oude Abdijkerk en een kerkhof, een korenmolen en een molenaarshuis. Buiten de historische kern maakte het gebied deel uit van een tuinbouwgebied. Eind jaren ‘60 werd de tuinbouw verplaatst naar een nieuw tuinbouwgebied. De vrijkomende gronden werden vervolgens aangewend voor woningbouw. Er vallen drie monumenten in het plangebied, molen ‘De Korenaer’, Het molenaarshuis en de Nederlands hervormde kerk.

10

Groen- en waterstructuur

Agenda groen voor de stad

Groenblauw Den Haag, projectenkaart

Visie wijk en buurtgroen loosduinen

Visie wijk en buurtgroen loosduinen: de groenstructuren vormen een netwerk met de buurt- en wijkparken en de grote groengebieden aan de raden van het stadsdeel

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

Groen vormt de basis voor de leefomgevingskwaliteit. Daaronder valt gezondheid, klimaatadaptatie, ontspanning, identiteit en biodiversiteit. Al deze aspecten en hoe ermee wordt omgegaan komen terug in Kraayenstein. In Kraayenstein bevinden zich, ondanks het groene uiterlijk, geen kernkwaliteiten op stedelijk niveau. Dat wil niet zeggen dat er geen groene kwaliteiten zijn. In tegendeel, De groenzones van Kraayenstein vormen een potentieel belangrijke schakel tussen de grotere groengebieden in en om Den Haag. De kwaliteiten die ontwikkeld moeten worden in Kraayenstein zijn: helderheid in het netwerk van langzaam verkeersroutes, spelen voor alle leeftijden en verblijfskwaliteiten verbeteren, het groen verbinden tot een robuuste groenblauwe structuur en historische bomen koesteren. (Agenda groen voor de stad (RIS 294705), Visie wijk en buurtgroen (RIS)

11

Waterstructuur De wijk Kraayenstein wordt omsloten door sloten. Deze hebben oevers met beschoeiing. De wijk Kraayenstein ligt redelijk gunstig ten opzichte van andere ‘natte ecologische zones’ (NEZ). Het is geen KRW-water, maar ligt wel in de nabijheid van een KRW-kerngebied (Madestein-Wennetjessloot) en op hetzelfde peil. Delfland is op dit moment de mogelijkheden voor de aanleg van 0,8 hectare NEZ in en rond Plas Madestein (net aan de andere kant van de Lozerlaan) aan het verkennen. Als Plas Madestein een kansrijke locatie is, dan is er geen opgave voor de KRW meer. Een natuurvriendelijke oever in De Brinken helpt wel om de NEZ-structuur robuuster te maken. Aandachtspunt is dat er langs de watergangen in Kraayenstein heel erg veel hoog opgaande beplanting staat (bomen en opschot). Dit geeft veel schaduwwerking (nadelig voor groei van waterplanten) en veel bladval (dikke sliblaag = slechte groeibodem en zuurstofloosheid). En vaak ook stinkend water. Een flinke verbetering van de lichtinval op de watergangen is nodig om een kwalitatieve natuurvriendelijke oever te kunnen maken. Als daarvoor gekozen wordt betekent dat bomen kappen. Stinkend water kan ook veroorzaakt worden door slechte doorstroming. Het water en de oevers zijn in beheer bij diverse gemeentelijke partijen en het Hoogheemraadschap van Delfland, dit maakt het beheer extra lastig.

het aandacht bij een herinrichting verbeteringen hieromtrent mee te nemen in het ontwerpproces. De toolbox klimaatadaptatie is vastgesteld beleid voor de verschillende te nemen maatregelen in de openbare ruimte. De toolbox laat verschillende maatregelen zien die toegepast kunnen worden om de effecten van wateroverlast, droogte en hitte in de stad tegen te gaan. Er dient wel te worden nagegaan welke van de maatregelen het meest toepasbaar zijn per gebied. Bij herinrichting wordt altijd gekeken naar de staat van het riool. Deze is in deze wijk nog op orde en behoeft geen vervanging. In deze wijk is het regenwater al ontkoppelt van het rioolsysteem. De afvoer van regenwater door infiltratie in de bodem is belangrijk om overbelasting van het riool te voorkomen. Maar kan ook wateroverlast in de wijk veroorzaken als het absorptievermogen van de grond onvoldoende is. Hemelwater afwateren op groen in de wijk moet zorgvuldig onderzocht worden voordat het wordt toegepast.

Groenblauw Den Haag, waterstructuur

Nota Duurzaamheid (RIS 301829) Het verrichten van werkzaamheden in de openbare ruimte biedt kansen om deze klimaatbestendig in te richten en kan alvast worden nagedacht over maatregelen voor mobiliteit zoals het inzetten van deel-auto’s en de openbare verlichting voorzien van LED verlichting. In Nieuw Waldeck loopt een test met duurzame verkeersborden. Als de test slaagt kunnen deze ook hier worden toegepast. Klimaatadaptatie- toolbox klimaatadaptatie Klimaatadaptatie is het voorkomen van hitte, droogte en wateroverlast. Hitte, droogte en wateroverlast spelen niet echt in deze voornamelijk groene wijk. Maar ook voor de wijk Kraayestein verdient hittestress en wateroverlast Kraayenstein

12

Groenstructuur

E

rink

erb

ord

E

erb

ord

No

No

rink

De hoofdgroenstructuur van Kraayenstein wordt gevormd door: • een waterrand (oever), • de Brink, groenrand tevens entree tot de wijk, • De Brinkpad, • en het Molenpark, Deze groenstructuren en staan in verbinding met de grotere groenstructuren aan de randen van de stadsdelen. Die deels ook een ecologische functie hebben (zie kaart). Het is een groene wijk zonder grote hittestress en wateroverlast. De woonerven, binnen de groenstructuur, verdienen wel bijzondere aandacht op deze aspecten.

rink De B rink

erb

Zuid

De

vooral dichte groenstructuur noordelijk deel de Brink

d

pa

ink

Br

De BrEink ink ijbr

Mo

Abd

len brin

E

k k

brin

len

Mo

De

nk

Bri

E

E

De nk

Bri E

verscheidenheid aan bermen, midden en zuidelijk deel de Brink

hoofdgroenstructuur (opgaand en laag) boomstructuur knelpunten hoofdwandelroute E entree van de wijk en wijkdelen straat pleinruimte met doorsteekweg pleinruimte parkeerterrein parkeerkoffer collectieve pleinruimte voor collectieve pleinruimte achter speel, wandelroute door de wijk

Een groot deel van het beleefbaar groen om de wijk wordt aan de oost en zuidzijde gevormd door groene oevers. Er zijn in de huidige situatie 2 typen oevers: • met gemaaid gras en bomen, • en met bomen, heesters en kruidenrijke onderbegroeiing. De gemaaide oevers vergen veel onderhoud (24x per jaar maaien) en ze zijn weinig biodivers. De oevers met bomen en heesters zijn erg dicht met een kruidenrijke onderlaag van veel brandnetels (te voedselrijk). Er is veel bladval in het water en veel opschot langs de randen. Een groot deel van het groen om de wijk wordt aan de noord en westzijde gevormd door het groen langs de Brink. De bermen van de Brink zijn niet uniform. Er is een grote diversiteit aan bermen: bomen staan in gras, in lage heestervakken of in bosplantsoen. Er staan mooie volwassen bomen langs de Brink, maar alleen aan de zijde van de woonbuurt, wat jammer is want juist de flatzijde kan wel wat menselijke maat en groen (verzachting) gebruiken. Geparkeerde auto's langs de Brink zijn soms zichtbaar door groen en soms niet. Dit maakt de entree tot de wijk en de diverse buurten onoverzichtelijk. De Brinkpad is enkele jaren geleden aangepakt. Een wandelroute door het groen die de waterrand om de wijk verbindt met de doorgaande langzaam verkeerroute om de wijk.

oever, gras met bomen

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

groenstructuur huidige situatie

De beplanting bestaat uit een onderbeplanting

13

Groenstructuur van lage groenblijvende heesters Lonicera (struikkamperfoelie) met een enkele solitaire struik (Sering) en volwassen 1ste orde bomen. De groene zone varieert in breedte doordat grond is ingenomen en bij tuinen getrokken (geannexeerde grond). De 15-20m brede groene zone is op het smalste punt 7,5m breed geworden. De wijk kent 1 groter park, het molenpark. Hiervan is niet duidelijk is voor wie het bedoeld is. Er is vooral door bebording omschreven wat niet mag. Het is geen park met een divers aanbod voor de diverse leeftijden en groepen uit de wijk, hier is wel ruimte voor. Het aanwezig aanbod aan spelen (natuurlijk spelen, voetbal) is mager en nodigt onvoldoende uit tot spelen. De dichte overwoekerde bosjes langs de woningen geven geen prettig gevoel van veiligheid en ouders willen kinderen niet zonder toezicht laten spelen. Het (voetbal) veld heeft last van mollen en een deel van het veld en de paden zijn bij hevige regenval slecht begaanbaar

oever, bomen met heesters en kruidenrijke onderlaag

Bomen De wijk kent een groot aantal en breed assortiment bomen, dit geeft de wijk een groen uiterlijk. Helaas ontstaan er ook veel problemen door het grote aantal bomen. Dit heeft vooral te maken met de verkeerde boom op de verkeerde plek. Grote 1ste orde bomen in woonerfstraatjes, tussen parkeervakken en tegen gevels geven problemen. Ook is in met name in de groenstructuren opschot uitgegroeid tot volwassen bomen evenals in en op de oevers. In de herinrichting zal hier veel aandacht aan besteed moeten worden. Dit zal een spanningsveld geven tussen het totaal aantal weg te halen bomen en de daadwerkelijk beschikbare duurzame ruimte die er is om nieuw toe te voegen.

de Brinkpad

Molenpark

14

bomen huidige situatie

Ecologie - Natuurkansenscan Kraayenstein is een groene wijk met veel ecologische waarde. Dat wordt ook door de bewoners hooggewaardeerd. Door het vele groen in de wijk zijn veel verschillende (beschermde) soorten aanwezig. De mogelijke effecten van de ingrepen op de aanwezige soorten moeten daarom vooraf inzichtelijke gemaakt worden. Bij voorkeur moeten de ingrepen leiden tot een robuustere en versterkte natuur in de wijk.

Nota Stadsnatuur, uitbreiding netwerk ecologische verbindingszones

vleermuisverblijfsplaats

huismustil

Nota Stadsnatuur

ondergedoken waterplanten

huismussenkast

vleermuiskast opbouw

Daarnaast grenst de wijk aan twee grote ecologische zones; Madestein en de Groene Assen Zuidwestzone. De soorten die gebruik maken van deze ecologische zones maken ook (deels) gebruik van de groene wijk Kraayenstein. Kraayenstein is hierdoor een echter uitloper van de ecologische zone. Zo gebruiken de vleermuizen de groenstructuren en het water langs de Lozerlaan en Heekdaalpad als foerageergebied en vliegroute. Daarnaast zijn in de wijk paar-, kraam- en winterverblijfplaatsen van de gewone dwergvleermuis aanwezig. Daarnaast is Kraayenstein aangewezen als huismussenwijk, helaas is er geen huismussenkolonie in de wijk aanwezig. De huismus is een beschermde vogelsoort en zijn nest is jaarrond beschermd. Daarom heeft de gemeente Den Haag enkele wijken aangewezen als huismussenwijk. Kraayenstein is er daar één van. Dit betekend dat bij elke ruimtelijke ingreep het leefgebied van de huismus tenminste behouden moet blijven en bij voorkeur uitgebreid moet worden. Een huismusvriendelijke wijk kenmerkt zich door; straal van 50-200m gevelbegroeiing hoog opgaand, jaarrond beschutting, zanderige plek, ondiep water, verblijfplaats niet in volle zon. Dit zal in het vervolg nader uitgewerkt worden. In de wijk zijn twee natuurvriendelijke oevers aanwezig en de wijk is omringt door watergangen. Veel van de watergangen zijn in de zomer bedekt met kroos.

Een kwaliteitsimpuls van deze watergangen is wenselijk.

natuurvriendelijke oevers

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

ecologische hoofdstructuur Den Haag

fourageergebied en vliegroutes vleermuizen

15

Verkeerskundige structuur In de huidige situatie is De Brink is een wijkontsluitingsweg met een 30 km/u verkeersregime met aansluitende woonerven op gelijk niveau, maar met andere materialisering. De Brink is asfalt en de woonerven zijn in klinkers. De verkeerssituatie is onduidelijk. Een uitstraling van 30km/u heeft de weg in de huidige situatie niet. De weg heeft een overmaat van 7m breed (in plaats van 5m behorende bij 30km/u verkeersregime) en is uitgevoerd in asfalt (ipv klinkerverharding). Door de parkeerdruk langs de weg en de overmaat in het profiel van de weg parkeren auto's aan beide zijden op de rijbaan. Hierdoor wordt de weg zodanig versmalt, dat deze smaller wordt dan de benodigde 5m breed en ontstaan met name voor (brom) fietsverkeer gevaarlijke situaties.

de Brink huidige situatie, brede asfaltweg

Doordat op de kruising met de zijstraten (Noorderbrink, Zuiderbrink, Abdijbrink en Molenbrink) alles gelijkvloers is ingericht, is het voor de automobilist niet duidelijke dat deze vanaf de De Brink diverse woonerven oprijdt met een woonerfregime. Dit is verwarrend voor de weggebruikers en hierdoor kunnen er verkeersonveilige situaties ontstaan. In een woonerf is sprake van stapvoets rijden en is verkeer volledig gemengd met voorrang voor de voetgangers. De nadruk ligt zeer sterk op de verblijfsfunctie spelen, wandelen. Het parkeren is uitsluitend mogelijk in de p vakken. Dit principe is alleen niet overal even helder meer, doordat overal geparkeerd wordt waar mogelijk en er niet wordt gehandhaafd. Dit geeft een rommelig wegbeeld en ongewenste en onoverzichtelijke (verkeers)situaties.

woonerf Abdijbrink huidige situatie, overal langsparkeren

Om de wijk in de groenstructuren en op voor- en achterpaden liggen wandelroutes. Hier zijn in de loop der jaren fietspad bordjes aan toegevoegd. Maar het is niet duidelijk is waar deze beginnen en eindigen. Ook is de ruimtelijke inrichting hierop niet aangepast, wat onduidelijk is voor de weggebruikers (voetgangers en fietsers).

stoep in groenstructuur, met aan het begin een bord fietpad

16

verkeerskundige structuur huidige situatie

Parkeren Voor de herinrichting Kraayenstein De Brinken is een parkeerbalans opgesteld. Er is gekeken naar de huidige parkeerdruk (bezettingsgraad). Dit is de intensiteit aantal voertuigen/ capaciteit (aantal officiële parkeerplekken). Daarna is gekeken op welke wijze officiële parkeerplekken in het gebied kunnen worden gerealiseerd rekening houdende met het aantal geparkeerde voertuigen. De capaciteitsbepaling is vanwege het ontbreken van fysieke, duidelijk aangegeven parkeervakken lastig. Hierbij dient rekening te worden gehouden met een margeverschil van enkele parkeerplaatsen. En het feit dat de parkeerplaatsen in de woonerven in de huidige staat niet voldoen aan de richtlijnen voor lengte (5 m) en breedte (2.5 m) van parkeervakken. De Brink kent extra parkeerdruk omdat dit wordt gebruikt als P&R eindpunt lijn 2.

Groen Rood Blauw Paars

= Officiële parkeerplaatsen. = Niet officiële parkeerplaatsen (waar wel voertuigen geparkeerd stonden). = Bezetting (aantal geparkeerde voertuigen, maatgevend moment nacht (inclusief foutparkeerders). = Parkeerdruk in %, (intensiteit incl. foutparkeerders / capaciteit).

Oranje = Nieuwe parkeerplaatsen en parkeerdruk in %.

Straat Molenbrink Abdijbrink Zuiderbrink Noorderbrink *De Brink TOTAAL Groen 109 31 54 72 97 (flat zijde) 363 Rood 9 12 9 19 0 49 Blauw 91 33 44 53 61 282 Paars 81% 106% 82% 74% 62% 78%

aanwezige plekken vodloen niet aan de huidige normen

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

*De Brink heeft een wegbreedte van circa 7,5m- 8m. Dit betekend dat conform de richtlijnen er aan één zijde geparkeerd kan worden, rekening houdende dat voertuigen elkaar kunnen passeren. In groen is de maximale capaciteit van de parkeerplekken op De Brink aangegeven. In de huidige situatie wordt aan twee zijde geparkeerd.

niet officiele plekken

Er zijn bij ons 2 mindervalideplekken bekend en 1 e-oplaadpunt. De behoefte aan meer e-oplaadpunten wordt geïnventariseerd.

niet efficient gebruik door bomen

17

Ontwerpprincipes om de ruimtelijke structuur te versterken Kraayenstein is een jaren 70 woonwijk ontworpen met een kenmerkende woonerfstructuur. In algemene zin is de laagbouw in Kraayenstein te omschrijven als een buurt met kleinschalige woonerfbuurten met een traditioneel stratenpatroon. Waar in een traditioneel stratenpatroon de gevelbeelden in belangrijke mate bijdragen aan de beleving van de straatprofielen, gaat het bij woonerven met name om de atmosfeer en de beleving van het gebied: de schaal, de samenhang, de intimiteit en het groen. De woningen in Kraayenstein zijn vrijwel allemaal voorzien van een kap. De hoogte van de woningen varieert van één laag met kap (of kaplaag met dakschil) tot twee lagen met kap. De kapvormen versterken in dit geval het beeld. In het stedenbouwkundig ontwerp is overeenkomstig de tijdgeest veel zorg besteed aan de openbare ruimte. De Brinken vormen de hoofdroutes voor gemotoriseerd verkeer. Haaks daarop zijn verbindingen voor langzaam verkeer die de Brinken, voor- en achterpleintjes met elkaar verbinden. Zo verbindt een fijnmazige padenstructuur de verschillende delen van de buurt met elkaar. Bewoners hebben aangegeven deze routes veel te gebruiken van en naar het winkelcentrum en naar andere voorzieningen buiten de wijk. De groene hoofdstructuur begeleidt centrale langzaam verkeersroute door deze als het ware ‘in te pakken’.

In de huidige situatie is de opzet van de buurt sterk vertroebeld. Tijdens de werksessies met de bewonerscommissie zijn ontwerpprincipes gemaakt voor entree, straat, parkeerkoffer, parkeerterrein en collectieve pleinruimtes om de vertroebelde orde en structuur in ruimtes weer helder te krijgen. Ook voor de groenstructuur zijn typologieën opgesteld waarbij onderscheid gemaakt is in groentypologieën voor de randen en het groen binnen de buurt. Ontwerpprincipes en groentypologieën zijn beide in het VO verder uitgewerkt.

Centrale langzaam verkeersroute + collectieve pleinruimtes

Pleinruimte met doorsteekweg

18

Centrale langzaam verkeersroute + pleinruimtes + parkeerkoffers

Pleinruimte met parkeerterrein

Collectieve pleinruimte voor / achter

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

19

huidige situatie

20

huidige situatie

PARKEERKOFFERS

voorstel versmallen entree, toevoegen bomen ordenen weggebruik, 'schrikstrook' en parkeren vergroenen

huidige situatie

voorstel snipper groen van formaat bomen in groenvakken parkeervakken 'inpakken' in groen zicht op groen

voorstel vergroenen straatbeeld met bomen geen auto's in de straat vanuit woning zicht op groen vergroenen gevels

voorstel overmaat aan verharding eruit, vergoening bestaande bomen inpassen in groen

PARKEERTERREIN

huidige situatie

COLLECTIEVE RUIMTE

STRAAT

ENTREE

Ontwerpprincipes openbare ruimte

huidige situatie

voorstel 1 geen bomen tussen p vakken robuust groen kader om parkeerkoffer

voorstel 2 parkeerterrein onder bomendak bomen inpassen in groenvakken

Herkenbare en zichtbare, groene routesalsmede van/naar het park, alsmede enbare re, groene en zichtbare, routes van/naar groenehet routes park,van/naar alsmede het vergroenen park, entrees vergroenen entrees vergroenen entrees Uitgangspunten, principes bomen

2QGHUVFKHLG¿HWVHQYRHWSDGH 2QGHUVFKHLG¿HWVHQYRHWSDGHQLQPDWHULDOLVDWLHHQPDDWYRHULQJDD 2QGHUVFKHLG¿HWVHQYRHWSDGHQLQPDWHULDOLVDWLHH

Vervangen onnodige verharding door groen Uitbreiden voetpadennetwerk toekomstwaarde voor bomen (door het groen)

Herkenbare en zichtbareentrees de wijk in

Duurzaamruimte ruimte voor bomen, bovenen ondergronds Materialisatie en maatvoering aa duurzame voor bomen, bovenen ondergronds Materialisatie en maatvoering Materialisatie aansluitend en maatvoering bij gebruik aansluitend bij gebruik

Verwijderen bomen juiste boom opop dedejuiste ijderen de juiste bomen boomen opjuiste de dejuiste juisteop boom plek open dede juiste plek de boom de juiste plek, orde boom afgestemd plek plek (JDOLVHUHQ¿HWVHQYRHWSDGHQ

&UHsUHQ]LFKWOLMQHQ

N I E U W W A L DNEI EC UK Wk nWa Ap Lt Do EpNCI KE UkW n aW p tA oL pD E C K k n a

2QGHUVFKHLG¿HWVHQYRHWSDGHQLQPDWHULDOLVDWLHHQPDDWYRHULQJDDQVOXLWHQGELMKHWJHEUXLN Vervangen onnodige verharding door groen

Randen parkeervakken beplanten en zichtbare, groene routes van/naar het park, alsmede vergroenen entrees de juiste boom op de juiste plek, geen bomen in boomspiegels tussen parkeervakken, maar in groenvakken van formaat of aan de randen in groenvakken

31

vervangen onnodige verharding door groen, snippers groen en losstaande bomen onderdeel laten worden van groenvakken

Herkenbare en zichtbareentrees de wijk in

bomen en de juiste boom op de juiste plek

&UHsUHQ]LFKWOLMQHQ

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

Bomen • toekomstige situatie: toepassen juiste boom op de juiste plek, kleinere bomen (3de orde boom) in straatprofiel (bijv bloesembomen), 2de orde boom in grotere groenvakken en 1orde boom alleen op hoofd(groen)structuren. Materialisatie enhoogliggende maatvoering aansluitend bij gebruik • gezonde bomen in groenvakken behouden door inpassing met (zichtbare) betonbanden, Duurzaam ruimte voor bomen, bovenen ondergronds tevens zitelementen, volgens 1 signatuur. Ook inspelen op klimaatadaptatie door rest van het plantvak a niveau in te richten en af te wateren in groenvak. N I E U W situatie WALD E C K zoeken k n a ptussen t o pbomen en parkeerplekken. • toekomstige is balans

21

Voorontwerp Kraayenstein de Brinken Op de volgende pagina’s zal per thema het voorontwerp worden toegelicht. In eerste instantie wordt de woonerfinrichting toegelicht de bestaande en nieuwe bomen en de beplanting. Daarna worden de woonerven Noorderbrink, Zuiderbrink, Abdijbrink en Molenbrink afzonderlijk uitgelicht. Onder ‘ontmoeten en verblijven’ bespreken we de verbinding voor langzaam verkeer van noord naar zuid in aansluiting op achterpaden en de speel- en wandelroute (collectieve ruimtes) door de wijk. Deze noord/zuid-verbinding kruist de woonerfstraten, dit is aangezet met een kruisingsvlak en bij alle kruisingen zo eenduidig mogelijk gemaakt. Bij het ontwerp is zoveel mogelijk rekening gehouden met klimaatadaptief ontwerp. Waar kan is verharding gereduceerd. Met name een groot aantal voetpaden is versmald en er zijn groenvakken van formaat toegevoegd. Waar kan wordt afgewaterd op het groen. Hierna wordt de groenstructuur - op het niveau van de wijk besproken. De groene zoom om de wijk is niet verder uitgedetailleerd, dit zal in het veld verder uitgewerkt worden middels dunning en aanplant. Ook het Brinkpad, de groene verbinding tussen de groenstructuren op het niveau van de wijk, is hier niet verder uitgewerkt.

In een separaat traject wordt samen met de eigenaar (Vesteda) met bewoners in gesprek gegaan over het gebruik van gemeentegronden om hier kwaliteit terug te brengen. Er wordt gekeken naar overeenkomsten die afgesloten zijn met de gemeente en of er geen kabels en leidingen van nutsbedrijven aanwezig zijn. Voor al het groen is zoveel mogelijk ingespeeld op beheer en biodiversiteit. Waar kan wordt gekozen voor inheemse beplanting, waar niet wordt wel gekeken hoe bloeiseizoen zoveel mogelijk verlengt kan worden in voor- en naseizoen. Met de beheerders is uitgebreid stilgestaan bij het groen en een koppeling gelegd met bestaande werkpakketten.

De Brink wordt binnen de scope van de herinrichting getrokken. De Brink wordt opgeknapt conform Handboek Openbare Ruimte en ingericht als 30 km straat. Dit is van groot belang voor de veiligheid. Door de rijbaan te versmallen en een deel van de verharding om te zetten in groen met bomen wordt met dit voorstel ook bijgedragen aan de klimaatadaptatie. De parkeervakken worden langs de rijbaan gesitueerd zodat er overzicht is voor fietsers, wandelaars en auto’s. Het is de ambitie van het college om de openbare ruimte in Den Haag op residentieniveau te brengen. In de DO fase zal nader onderzocht worden of er voldoende middelen beschikbaar zijn om de rijloper te klinkeren. In de zijstraten geldt een 15 km/uur verkeersregime. Om onderscheid te maken tussen de verschillende snelheden worden bij de kruispunten met de woonerven inritconstructies geplaatst. Indien met vanaf een woonerf de Brink oprijdt zal men voorrang moeten verlenen. De verkeersveiligheid in de woonerven wordt verhoogt door het toevoegen van verkeersdrempels waar te lange rechtstanden in de erven zijn. De speel- wandelroute van noord naar zuid over de erven wordt geaccentueerd op de erven met een vlak waarin dezelfde klinkerbestrating in een andere richting ligt.

Vier plekken zijn verder uitgewerkt: het plein voor wijkcentrum de Molenwiek, het pad en spelen in het Molenpark, de ontmoetingsplek aan het water voor jong en oud en de speelplek tussen Noorderbrink en Zuiderbrink. De Brink zuidelijk deel - eindbeeld

22

Voorontwerp

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

23

Woonerfinrichting Woonerven komen niet standaard voor in het Handboek. Met verkeer is doorontworpen hoe dit vorm kan krijgen in de profielen van de Brinken. De shared space van het erf is verder uitgedacht. Voor de erven Noorderbrink, Zuiderbrink, Abdijbrink en Molenbrink is een inrichting bedacht met voetgangers op de rijweg. Er is geen trottoir in een woonerf, maar er is voorzien in een ‘loopstrook’ waar de voetganger die op de rijweg loopt naar opzij kan stappen op het moment dat hij de rijbaan deelt met de auto of fiets. Dit is subtiel aangegeven door deze strook in dezelfde bestrating maar in een andere richting te straten (zie doorsnede A,B en C hiernaast voor Molenbrink, maar in ontwerp ook toegepast op de andere Brinken). Parkeren vindt plaats in parkeerkoffers en op parkeerterreintjes met een sluitende parkeerbalans. De materialen behorende bij de Residentiekwaliteit worden dus op een wat andere wijze ingezet. Er worden geen hele nieuwe of andere materialen geïntroduceerd. Dit betekent voor Kraayenstein - de Brinken gebakken materiaal in de woonerfstraten, de rijweg en ‘loopstrook’’. En hergebruik van gebakken materiaal in parkeervakken in het kader van circulariteit. De voetgangersgebieden, de speel-, wandelroute van noord naar zuid door de buurt voor de woningen langs en de achterpaden krijgen 30x30 trottoirtegel met toeslag.

De verlichting wordt voorzien van LED en verouderde armaturen en lichtmasten worden vervangen.

24

profiel C-C’

profiel B-B’

profiel G-G’ profiel F’F

p r o f i e l A - A’

profiel zuid de brink

profiel noord de brink Verkeerskundige structuur-woonerven

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

25

Bestaande bomen De diversiteit aan bestaande bomen in Kraayenstein - De Brinken is groot, met name in de noordelijke buurt (Noorder- en Zuiderbrink). Bij binnenkomst bij de Noorderbrink staan nu aan weerszijden Noordse Bolesdoorns. Deze zullen grotendeels worden gekapt. Waar de Noorderbrink zich verbreed staan Gewone Essen en Kaukasische Vleugelnoten. Deze staan ook langs de parkeerplaatsen verderop. Opvallend is het clubje Atlasceders, her en staat een losse Spaanse Aak. De binnenkomst bij de Zuiderbrink wordt vooral gekenmerkt door essen, de bomen in de groenzone rondom de buurten uitgezonderd. Rond de parkeervakken in de zijstraten en in het laatste deel van de Zuiderbrink staan veel Zweedse Meelbessen. Op het pleintje staan nu Zilver- en Koningslindes, deze blijven allen behouden. De zuidelijke buurt (Abdij- en Molenbrink) zijn minder divers. Bij binnenkomst van de Abdijbrink staan nu geen bomen, verderop staan vooral Valse acacia’s. Het bomenbestand blijft hier grotendeels gehandhaafd, met uitzondering van een rij bomen in de huidige parkeervakken. Bij binnenkomst van de Molenbrink staan nu vooral veel Gewone Esdoorns (meerdere cultivars), in de zijstraten staan rondom de parkeervakken ook Boomhazelaars en - in het laatste deel - veel Noordse Bosesdoorns.

Door een andere indeling van het wegprofiel en slechte kwaliteit bestaande bomen, kunnen veel van deze laatste bomen niet gehandhaafd blijven. In het wandelgebied tussen de Abdijbrink en Molenbrink in staan vooral veel Kaukasische Vleugelnoten, waarvan een deel reeds gekapt is.

Bestaande bomen

26

Boombalans binnen de erven

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

27

Bomenplan Vooruitlopend op het definitief ontwerp voor Kraayenstein - De Brinken is alvast een begin gemaakt met het bomenplan. Belangrijk uitgangspunt hier is niet alleen de aansluiting op het bestaand assortiment bomen (zie p 18), maar ook de wens van bewoners voor bloesembomen en eigen, herkenbare soorten per straat. Van de bomen die blijven staan verkleurt een deel in het najaar; hier wordt in het bomenplan verder op aangesloten. Zo worden de seizoenen herkenbaar door het jaar. Dit ensemble van bloeiende bomen in het voorjaar en hersftverkleuringen in het najaar draagt tevens bij aan de identiteit van wijk. In het participatietraject is ook de vraag naar voren gekomen of bewoners zelf konden kiezen. Per brink hebben we voorlopig twee soorten voorgesteld (zie onderstaand) die danwel aansluiten bij de wens voor bloesembomen of het bestaand assortiment of - op enkele plekken - een opvallende boom mogen zijn. Voor de bomen in de buitenste rand zijn nog geen soorten bepaald. Een aanvulling op het bomenplan vormen straks meerstammige bomen in de collectieve ruimtes.

Keuze uit: Pyrus / Prunus Parrotia / Acer Catalpa / Magnolia Prunus / Prunus Sorbus ‘Dodong’ Sophora / Fraxinus Malus / Amelanchier Sophora / Gleditsia Acer / Liquidambar Prunus / Prunus Nader te bepalen Bomenplan (nieuwe bomen)

28

Impresssie

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

29

Noorderbrink Alle Brinken krijgen een woonerfinrichting in residentiekwaliteit met gebakken klinkers. Uitgaande van de eerder genoemde ontwerpprincipes worden bomen waar mogelijk ingepast en wordt het bestaande boombestand aangevuld met nieuwe bomen die meer biodiversiteit en kleur brengen in de seizoenen door bloei of blad. De bewoners kunnen meekiezen om hun straat een eigen signatuur te geven. Het parkeren wordt zo georganiseerd dat de totale parkeerbalans sluitend is. Auto’s kunnen parkeren in de daarvoor aangewezen parkeervakken. De parkeervakken worden omsloten door groen.

erfinrichting Noorderbrink

30

boombalans Noorderbrink

Pyrus / Prunus

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

Parrotia / Acer

Catalpa / Magnolia

31

Zuiderbrink Alle Brinken krijgen een woonerfinrichting in residentiekwaliteit met gebakken klinkers. Uitgaande van de eerder genoemde ontwerpprincipes worden bomen waar mogelijk ingepast en wordt het bestaande boombestand aangevuld met nieuwe bomen die meer biodiversiteit en kleur brengen in de seizoenen door bloei of blad. De bewoners kunnen meekiezen om hun straat een eigen signatuur te geven. Het parkeren wordt zo georganiseerd dat de totale parkeerbalans sluitend is. Auto’s kunnen parkeren in de daarvoor aangewezen parkeervakken. De parkeervakken worden omsloten door groen.

erfinrichting Zuiderbrink

32

boombalans Zuiderbrink

Prunus / Prunus

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

Sophora / Fraxinus

Sorbus ‘Dodong’

33

Abdijbrink Alle Brinken krijgen een woonerfinrichting in residentiekwaliteit met gebakken klinkers. Uitgaande van de eerder genoemde ontwerpprincipes worden bomen waar mogelijk ingepast en wordt het bestaande boombestand aangevuld met nieuwe bomen die meer biodiversiteit en kleur brengen in de seizoenen door bloei of blad. De bewoners kunnen meekiezen om hun straat een eigen signatuur te geven. Het parkeren wordt zo georganiseerd dat de totale parkeerbalans sluitend is. Auto’s kunnen parkeren in de daarvoor aangewezen parkeervakken. De parkeervakken worden omsloten door groen.

erfinrichting Abdijbrink

34

boombalans Abdijbrink

Malus / Amelanchier

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

Sophora / Gleditsia

35

Molenbrink Alle Brinken krijgen een woonerfinrichting in residentiekwaliteit met gebakken klinkers. Uitgaande van de eerder genoemde ontwerpprincipes worden bomen waar mogelijk ingepast en wordt het bestaande boombestand aangevuld met nieuwe bomen die meer biodiversiteit en kleur brengen in de seizoenen door bloei of blad. De bewoners kunnen meekiezen om hun straat een eigen signatuur te geven. Het parkeren wordt zo georganiseerd dat de totale parkeerbalans sluitend is. Auto’s kunnen parkeren in de daarvoor aangewezen parkeervakken. De parkeervakken worden omsloten door groen.

erfinrichting Molenbrink

36

boombalans Molenbrink

Acer / Liquidambar

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

Prunus / Prunus

37

Ontmoeten & verblijven De langzaam verkeerroute van noord naar zuid door de buurt verbindt ruimten waar naast doorstroming van langzaam verkeer, ruimte is voor ontmoeting en verblijf. Deze ruimten aan vooral de voorkanten van de woningen hebben in de huidige situatie veel verharding. De wijk is opgebouwd uit verspringende rooilijnen met veel rechtstanden en naast te groot uitgegroeide bomen die de verharding opdrukken, gebeurt hier nu vrijwel niks. Als ontwerpprincipe is hier een steeds terugkerend element gebruikt in de vorm van een groene scheg, om deze route en ruimten herkenbaarheid te geven. Er is naar gezocht de hoeveelheid verharding zoveel mogelijk te minimaliseren en geborgen plekken te creëren voor verblijf en spelen. De scheggen bleken een goed vormgevingsmiddel hiervoor. Door alleen rechte lijnen in dezelfde richting ontstaan geen fijne geborgen ruimten. Rondingen zijn voor de wijk te gebiedsvreemd daarom is gekozen voor schuine lijnen. De buitenranden van de scheggen zijn recht, meer functioneel passend bij de wijk en zorgen voor doorstroming voor de woning langs en in aansluiting op de achterpaden. De binnenranden van de scheggen hebben diverse rechte richtingen (volgen geen gevellijn of straatpatroon). En geven een speels effect van besloten ruimten voor verblijf en spelen. Alle scheggen hebben 4 hoeken, voor een bepaalde mate van gelijkvormigheid.

De scheggen hebben meerdere functies, ze dragen bij aan vergroening en zorgen voor de inpassing van bestaande waardevolle bomen. Ook zal zo veel mogelijk op deze groene scheggen worden afgewaterd, wat bijdraagt aan klimaatadaptatie voor de wijk. Daarnaast vangen ze op diverse plekken de bestaande hoogteverschillen op voor de bestaande bomen die nu in opgetilde vakken staan. Op enkele plekken vormen de randen zitelementen en worden ze gebruikt als speelaanleiding (speelplek Noorderbrink-Zuiderbrink en ontmoetingsplek langs het water).

Huidige situatie

Ontmoeting en verblijf wordt gestimuleerd door speelaanleidingen voor kinderen op de route aan te brengen, verwerkt in de tegels. De plekken worden gekozen in overleg met de omwonenden. Toekomstige situatie

38

buurthuis wijkpark winkelcentrum Loosduinen

tramhalte wijkcentrum

buitengebied Madestein Verblijfsstructuur-speel en wandelroute door de buurt

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

39

Attentievlakken Van noord naar zuid loopt door de wijk een langzaam verkeersroute met ruimte voor ontmoeting en verblijf. Waar deze route de woonerven kruist is een attentievlak aangebracht. Dit is vergelijkbaar met de uitvoering van de kruisingsvlakken in Kraayenstein fase 1 De Dalen. In sommige gevallen vallen drempels en kruisingsvlakken samen, dit verdient extra aandacht (o.a. afschot) in de verdere uitwerking DO, bestek.

40

Beplantingstypologieën In Kraayenstein - De Brinken worden vijf beplantingtingstypologieën toegepast. Deze vijf typologieën zitten gekoppeld aan de ruimtelijke structuur van de wijk waardoor deze beter leesbaar en herkenbaar wordt. De volgende vijf types beplantingen worden, van buiten naar binnen, onderscheiden: 1. 2. 3. 4. 5.

Kruidenrijke onderlaag en groepen heesters Fijne sierheesters en solitaire heesters Fijne sierheesters Fijne sierheesters en meerstammigen Vaste planten en meerstammigen

Typologie 1 wordt toegepast rondom de wijk. Deze typologie zit gekoppeld aan het water. Het vormt als het ware de groene buitenschil van de wijk Kraayenstein - De brinken. Typologie 2 wordt alleen toegepast langs De Brinkpad, tussen de buurten in. Het scheidt de buurten, maar verbindt de groene buitenschil. Typologie 3 en 4 worden toegepast in de buurten: 3 rondom de parkeervakken en 4 in de collectieve pleinruimtes. Typologie 5 wordt als special toegepast op het belangrijkste plein van de wijk. In de wijken wordt gewerkt met een inheems én uitheems assortiment, tussen de buurten (De Brinkpad) en rondom de wijk wordt gewerkt met een inheems assortiment. Vooruitlopend op het definitief ontwerp, (groen) bestek en uitvoering worden de vier groentypologieën gekoppeld aan bestaande werkpakketten van het groenbeheersysteem Den Haag, zodat ook beheer en onderhoud van het groen gewaarborgd blijft. Kruidenrijke onderlaag en groepen heesters Fijne sierheesters en soliatire heesters Fijne sierheesters Fijne sierheesters en meerstammigen Beplantingstypologieën

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

Vaste planten en meerstammigen

41

Kruidenrijke onderlaag en groepen heesters

BESCHRIJVING Deze beplantingstypologie bestaat uit een kruidenlaag (70% van het oppervlak) en groepen bomen en heesters (30% van het oppervlak). Deze staan uiteindelijk 3 tot maximaal 10 meter uit elkaar. LOCATIE Rondom de wijk (De Brink), gekoppeld aan de zones langs het water. INHEEMS OF UITHEEMS Rondom de wijk zullen alleen inheemse soorten worden toegepast. VOORBEELDSOORTEN Voor de kruidige onderlaag wordt gedacht aan het bloemenmengsel ‘Den Haag 3’ (zoommengsel) met 21 soorten waaronder Achillea, Digitalis en Silene. Hoogte 30 - 120 cm. Inheemse soorten heesters zijn onder meer Ligustrum vulgare, Viburnum opulus, Euonymus europeaus, Prunus spinosa en Sambucus racemosa. WERKPAKKET Werkpakket: houtsingel harde rand (22B) + Zoommengsel: 1 x per jaar maaien in zomer / herfst

Kruidenrijke onderlaag + groepen heesters

Principeschets

42

Anthriscus sylvestris

Digitalis purpurea

Vicia cracca

Inheemse groepen heesters

Fijne sierheesters en solitaire heesters (inheems)

BESCHRIJVING Onder deze beplantingstypologie wordt verstaan een beplantingsvak met een open beplanting zonder kruidenlaag. Bomen en solitairen vormen hier onderdeel van. Hoogte van de beplantingsfunctie is maximaal 1.5 meter. LOCATIE Deze typologie wordt toegepast langs Het Brinkpad. Dit pas scheidt de buurten onderling, maar verbindt de ecologische zones rond Kraayenbrink met elkaa. INHEEMS OF UITHEEMS De Brinkpad verbindt de eco-zones en hier zullen zoveel als mogelijk (dus niet exclusief) inheemse soorten worden toegepast. VOORBEELDSOORTEN Voorbeeldsoorten zijn o.a. Hedera colchica ‘Fall Favourite’ of Vinca major als fijne heester, met solitairen als Ligustrum vulgare, Viburnum opulus, Prunus spinosa en Sambucus racemosa (3-4 m) GROENBEHEERSYSTEEM Hoofdgroep: cultuurlijke verhoute beplanting Groep: fijne sierheesters Werkpakket: fijne sierheesters

Fijne sierheesters + solitaire heesters (inheems)

Hedera colchica ‘Fall Favourite’ of Vinca major

K R A AY E N S T E I N - D E B R I N K E N v o o r o n t w e r p

Galanthus nivalis

Viburnum opulus

Principeschets

43

Fijne sierheesters en solitaire heesters (uitheems)

BESCHRIJVING Deze beplantingstypologie bestaat uit fijne heesters onder bestaande (langs De Brink) en nieuwe bomen in de buurten. De hoogte van het vak is maximaal 1.5 meter. LOCATIE Deze typologie wordt toegepast tussen de buurten (rondom de wijk, westzijde ‘De Brinken’) en de Brink en rondom parkeerkoffers in de buurten zelf. INHEEMS OF UITHEEMS Rondom de wijk zullen passen we ecologisch waardevolle (niet exclusief inheems) soorten toe, in de buurten zullen zowel inheemse als uitheemse soorten worden toegepast. VOORBEELDSOORTEN Rondom de wijk passen we soorten toe met een rustig en ingetogen beeld, zoals Rubus tricolor ‘Intergreen’, Cornus sericea ‘Kelseyi’, Diervilla sessilifolia ‘Butterfly’ en Ligustrum vulgare ‘Lodense’. In de buurten passen we kleurrijke, fijne sierheesters toe zoals Spiraea japonica ‘Genpei’, Potentilla fruticosa ‘Goldfinger’, Buddleja davidii ‘Blue Chip’ en Hypericum inodorum ‘Red Gem’. WERKPAKKET Werkpakket: fijne sierheesters Fijne sierheesters + solitaire heesters (uitheems)

Principeschets

44

Diervilla sessilifolia ‘Butterfly’

Cornus sericea ‘Kelseyi’’

Spireae japonica ‘Genpei’

Fijne sierheesters en meerstammigen Vaste planten en meerstammigen

BESCHRIJVING Deze beplantingstypologie bestaat uit seizoensgebonden vaste planten of bodembedekkende bestaande bomen. De vakken hebben een decoratieve functie.

Griffioen

LOCATIE Deze typologie zal worden toegepast in alle (collectieve) pleinruimtes in Kraayenstein. INHEEMS OF UITHEEMS In de buurten zullen zowel inheemse als uitheemse soorten worden toegepast. VOORBEELDSOORTEN Indien wordt gekozen voor fijne sierheesters dan passen we hier bodembedekkende rozen toe om voldoende onderscheid te maken tussen de fijne sierheesters rondom de parkeervakken en langs de westelijke ‘De Brink’. Voorbeeldsoorten bij Griffioen zijn Agastache, Echinacea, Sedum, Helenium, Hemerocallis, Persicaria, Salvia, Kniphofia, Aster, Anemone, Rudbeckia, Phlomis, Geranium, Salvia, Echinacea etc. GROENBEHEERSYSTEEM Werkpakket: fijne sierheesters + siervegetatie Vaste planten, fijne sierheesters + meerstammigen