RIS309230 Actieprogramma Preventie
Tekst van het document
Actieprogramma Preventie
Het logo van Den Haag
Volksgezondheidsbeleid Den Haag 2020-2023
Korte instructie over toepassing
Den Haag is de internationale stad van vrede en recht. Een moderne metropool met een omvangrijke geschiedenis en een rijk geschakeerde bevolking. Dit zie je terug in De stijl van Den Haag.
Inhoudsopgave Voorwoord wethouder Kavita Parbhudayal
4 Zes ambities voor een gezonde stad
16
• Decenniumdoelen
Samenvatting Actieprogramma Preventie
• Jaarwerkplannen • Lopende en nieuwe activiteiten
1 Belang van publieke gezondheid
6
• Zes ambities
• Wet publieke gezondheid
Ambitie 1: Kansrijke start en een gezonde ontwikkeling
• Preventieakkoord
Ambitie 2: Gezonde scholen
• Gezond Gelukkig Den Haag: partnerschap voor preventie
Ambitie 3: Gezond gewicht in een gezonde omgeving
• Integraal programma Zuidwest
Ambitie 4: Genotmiddelengebruik en gezondheid
• Samenwerking zorgverzekeraars
Ambitie 5: Mentale veerkracht en psychisch gezond
• Corona
Ambitie 6: Seksueel gezond en weerbaar
• Sturing
2 Gezondheid in Den Haag
9 5 Samenhangende preventieve aanpak
• Gezondheidsrisico’s • Bevolkingsopbouw en leeftijdsverdeling
40
Overzicht van decenniumdoelen, levensloop en zes ambities
• Levensverwachting
6 Monitoren
• Ervaren gezondheid, opleiding en inkomen • Gezondheid per leeftijdscategorie
42
• Voortgang • Indicatoren voor gezondheid
3 Aan de slag met preventie
13
• Gezondheidsmonitor
• Preventieve gezondheid • Positieve gezondheid
7 Financiën
• Gezondheidspotentieel
• Overzicht financiën 2020-2023
• Levensloopbenadering
• Inzet per ambitie
44
• Gezonde wijken en netwerken • Effectieve maatregelen • Innovaties 2
8 Lijst van afkortingen
46
Voorwoord wethouder Den Haag maakt werk van gezondheidspreventie
Voor u ligt het Actieprogramma Preventie. Het is een uitwerking
centraal. Het aanbod is toegespitst op de verschillende
van het beleidsplan “Gezond en Veerkrachtig Den Haag
levensfases. We zetten vooral in op groepen mensen, terreinen
2019-2022”. Hiermee laat de gemeente Den Haag zien wat we
en momenten waar de grootste gezondheidswinst te behalen is.
de komende jaren doen om de gezondheid van Hagenaars te bevorderen. We stimuleren gezond gedrag in alle leeftijdsfases
In Den Haag is de welvaart de afgelopen 20 jaar toegenomen;
en willen waar mogelijk gezondheidsproblemen voorkomen.
dit leidde echter niet tot een vermindering van de gezondheids-
Sinds een aantal jaar ligt de focus in het beleid op een positieve gezondheid. Onze aanpak is gericht op de Hagenaars zelf, op hun veerkracht en op wat hun leven betekenisvol maakt. Het is belangrijk dat mensen zoveel mogelijk zelf de regie voeren en beslissingen nemen. Gezondheid zien we als een middel om een zinvol leven te leiden, niet als een doel op zich. We hanteren een breed perspectief. Zo is er naast aandacht voor lichamelijke en mentale gezondheid oog voor het welbevinden, zingeving en sociale participatie. We stimuleren Hagenaars om hun gezondheidspotentieel zo goed mogelijk te benutten en bieden hen daarbij ondersteuning aan. Preventie en een gezonde levensstijl zijn belangrijk; het maakt ons minder gevoelig voor ziektes en besmettingen. Voorkomen is niet alleen beter dan genezen, het zorgt er ook voor dat mensen een betere kwaliteit van leven ervaren. Bovendien kan het de vraag naar zorg in het latere leven verminderen. Bij de preventieve maatregelen staan zes ambities
3
verschillen tussen de inwoners. Die verschillen worden
Het multidisciplinaire netwerk van preventie is uitgebreid en
veroorzaakt door een veelheid van factoren. Bijvoorbeeld door
bestrijkt veel domeinen binnen en buiten de gemeente.
de sociale omgeving waar iemand opgroeit of woont, opleiding,
Er is een zorgvuldige afstemming met onder meer de maat-
inkomen en afkomst. Mensen met grotere gezondheidsrisico’s
schappelijke ondersteuning, jeugdhulp en de curatieve
ondersteunen we met specifiek aanbod. De eigen omgeving is
gezondheidszorg. Want naast preventie blijft vroege signalering,
veelal de beste plek om aan gezondheid te werken. Daarom is
ondersteuning en behandeling noodzakelijk. Het één kan niet
er een preventieve infrastructuur dicht bij huis: in de eigen wijk,
zonder het ander. In Den Haag werken we als gemeente samen
bij het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG), op scholen, etc.
met tal van partners die het preventiewerk uitvoeren. Dat zijn
Bewoners werken hier nauw samen met professionals. Deze
onder meer de Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD), de
professionals hebben een brede kijk en kennis over veel
stadsdelen en wijken, zorg- en welzijnsorganisaties, scholen,
onderwerpen; ze tonen creativiteit en ondernemerschap.
sportverenigingen, maatschappelijke en patiëntenorganisaties en zorginstellingen. In deze keten draagt iedereen bij: met
Hoewel de coronacrisis nog niet achter ons ligt, is al wel
kennis van zaken, inzet en betrokkenheid. Samen maken we
duidelijk wat we ervan leren. Ten eerste onderstreept deze crisis
echt werk van preventie.
hoe belangrijk gezondheidspreventie is. Een gezonde leefstijl houdt ons vitaal en maakt ons weerbaarder tegen virusinfecties.
Kavita Parbhudayal
Ten tweede laat de crisis zien hoe waardevol samenwerking in
Wethouder Zorg, Jeugd en Volksgezondheid
de gezondheidszorg is. Tussen het sociale en medisch domein en de publieke gezondheidszorg. Eerder werkten we al samen, maar de noodzaak wordt nu onderstreept. Het jaar 2020 kenmerkte zich door veel wat wél kon en dat wil ik ook graag voortzetten. Met dit actieprogramma zie ik veel aangrijpings punten voor verdere samenwerking. Ik moedig professionals en Hagenaars aan om de samenwerking te blijven zoeken.
4
Samenvatting Actieprogramma Preventie
ZES AMBITIES
Decenniumdoelen
In dit Actieprogramma Preventie staan zes ambities centraal:
Met dit actieprogramma willen we bijdragen aan het realiseren
1 Kansrijke start en een gezonde ontwikkeling
van de decenniumdoelen vastgelegd in het coalitieakkoord.
ondersteuning, jeugdhulp en curatieve gezondheidszorg.
2 Gezonde scholen
In de komende tien jaar willen we:
Naast preventie blijft vroege signalering, ondersteuning en
3 Gezond gewicht in een gezonde omgeving
• de gezondheidsverschillen verkleinen en gezondheids
behandeling noodzakelijk;
4 Genotmiddelengebruik en gezondheid
achterstanden inlopen;
ondersteuning, zorgprofessionals, onderwijs, sport en welzijn; • Goede afstemming met onder meer maatschappelijke
• Keuze voor preventieve aanpakken met bewezen effectiviteit;
5 Mentale veerkracht en psychisch gezond
• de gezondheid van iedere Hagenaar verbeteren.
• Voor de uitvoering van de preventie werkt de gemeente
6 Seksueel gezond en weerbaar
Het actieprogramma is een uitwerking van het beleidsplan
Den Haag samen met GGD, stadsdelen en wijken, zorg-
“Gezond en Veerkrachtig Den Haag 2019-2022”.
en welzijnsorganisaties, scholen, sportverenigingen, maatschappelijke en patiëntenorganisaties en zorginstellingen;
Uitgangspunten • Positieve gezondheid: brede kijk waarbij de persoon centraal
• Aanbod van preventie dicht bij huis: in de eigen wijk, via CJG, scholen, sportverenigingen, etc.
staat, eigen regie, veerkracht en zingeving; • Inzet op preventie om aantal gezond ervaren jaren te vergroten en zorggebruik in het latere leven te verminderen; • Preventie gericht op doelgroepen, terreinen en momenten waar de grootste gezondheidswinst te behalen is; • Extra aandacht voor inwoners met de grootste gezondheids-
Lopende en nieuwe activiteiten De activiteiten om onze ambities te behalen, maken veelal deel uit van lopende programma’s. Omdat ze effectief (bewezen) zijn en omdat een langdurige inzet noodzakelijk is. Er zijn ook nieuwe activiteiten gestart of geïntensiveerd, zoals:
risico’s: Hagenaars van niet-Nederlandse afkomst, laag
• Het programma Kansrijke Start.
opgeleiden, laaggeletterden, mensen met een minimum
• Verdere uitrol van het aanvalsplan om de vaccinatiegraad te
inkomen en anderen die moeite hebben om rond te komen; • Stimuleren van benutten gezondheidspotentieel en gezonde keuzes in elke leeftijdsfase; • Ketenaanpak met sociaal en medisch domein: zorgverzekeraars, GGD, jeugdgezondheidszorg (jgz), maatschappelijke
verhogen. • Een pilot gezinsaanpak voor kinderen met obesitas en hun ouders. • Praktijkondersteuner huisarts jeugd-ggz. • Aanpak lachgasgebruik. 5
1
Belang van publieke gezondheid
IN DIT HOOFDSTUK
Wet publieke gezondheid
voor preventie en gezonde voeding, bewegen, roken en
• Wet publieke gezondheid
Het preventieve gezondheidsbeleid van de gemeente gaat uit
alcoholgebruik. Gezond gedrag is niet alleen een keuze, de
• Preventieakkoord
van de Wet publieke gezondheid (Wpg). De Wpg vraagt
invloed van de omgeving speelt ook een rol. Met de maat
• Gezond Gelukkig Den Haag
gemeenten eenmaal in de vier jaar lokaal volksgezondheids
regelen uit dit akkoord krijgt het Haagse gezondheidsbeleid
• Samenwerking zorgverzekeraars
beleid vast te stellen. Eerder kwam het beleidsplan “Gezond en
een impuls. In Den Haag willen we verder gaan en beginnen we
• Corona
Veerkrachtig Den Haag 2019-2022” tot stand. Tezamen met dit
niet bij nul. We zetten in op risico- en beschermende factoren
Actieprogramma Preventie voldoen we aan deze wettelijke eis.
met een relatief grote impact op gezondheidsproblemen.
De teams voor Jeugd en Maatschappelijke Ondersteuning (JMO)
Het Actieprogramma Preventie ligt in het verlengde van het
verzorgen de jeugdgezondheidszorg voor kinderen (0-19 jaar).
NPA, maar heeft ook eigen ambities. Voor extra impact en
We zorgen dat ons preventieve gezondheidsbeleid goed
versterking committeren de partijen in de stad zich aan de
aansluit bij de JMO-teams. Zij voeren onder meer het
uitvoering van dit actieprogramma. We willen met preventie het
rijksvaccinatieprogramma (RVP) uit als onderdeel van de Wpg.
verschil maken door de gezondheid van Hagenaars op een
Bij de uitvoering van de Wpg zetten we de relatie met de GGD
positieve manier te stimuleren. Dit doen we waar mensen
voort voor de regionaal georganiseerde gezondheidstaken zoals
wonen, werken, leren en leven, waarbij iedereen volwaardig
bestrijding van infectieziekten en medische milieukunde. Ook de
meedoet en ook voor elkaar zorgt.
GGD focust daarbij op positieve gezondheid en stelt dat gezond gezonde leefomgeving. Goede afstemming in het sociale en
Gezond Gelukkig Den Haag: partnerschap voor preventie
medische domein is van groot belang. Daarom werken we
Verschillende partijen leveren een bijdrage aan de gezondheid
samen met verschillende uitvoerende partijen en financiers,
van de stad. Dit vraagt om een verbindende aanpak. Met de
zowel landelijk als regionaal en lokaal.
bestuurlijke samenwerking in Gezond en Gelukkig Den Haag
leven gaat over mensen met een gezonde leefstijl in een
(GGDH) is er een regionaal netwerk van partijen en initiatieven.
6
Preventieakkoord
Speciaal voor preventie van gezondheidsproblemen is er vanuit
In het Nationaal Preventieakkoord (NPA) is er veel aandacht
GGDH een partnerschap waarin samen plannen worden
gemaakt en uitgevoerd. Vanuit dit partnerschap voor preventie
gedachtegoed van positieve gezondheid en het terug laten
maken we verdere afspraken om concreet in te zetten op
komen van gezondheid in alle beleidsmaatregelen. De plannen
preventief maatwerk voor kwetsbare ouderen, mensen met
worden in 2021 verder uitgewerkt. Concrete doelstellingen zijn
ernstig) overgewicht. Vanuit verschillende disciplines worden
ernstige psychische aandoeningen en mensen met hart- en
in ieder geval: een sterkere verbinding tussen het sociaal en
beweeg-, voedings- en coachlessen gegeven. Ouders worden
vaatziekten. Door gebruik te maken van de subsidieregeling
medisch domein, het bevorderen van een gezonde leefstijl en
ook betrokken.
Preventiecoalities van het ministerie van Volksgezondheid,
van mentale gezondheid, en een sterke samenwerking met het
Welzijn en Sport (VWS) willen we de structurele samenwerking
onderwijs.
tussen de partijen van preventieactiviteiten voor deze risicogroepen extra stimuleren.
van gewicht. • WIJS, een leefstijlinterventie voor kinderen met (matig of
• Krachtige basiszorg, met integrale zorg en ondersteuning voor mensen met hoge gezondheidsrisico’s en problemen op meerdere leefdomeinen. Waar nodig wordt verwezen naar de
Samenwerking zorgverzekeraars Een succesvolle samenwerking tussen de gemeente (sociaal
schuldhulpverlening en andere voorzieningen en hulp. • Welzijn op Recept. Soms zijn er welzijnsproblemen die zich
Integraal programma Zuidwest
domein) en zorgverzekeraars (medisch domein) en zorg
uiten als lichamelijke klachten. Bij Welzijn op Recept kunnen
De gezondheid van inwoners in bepaalde wijken of gebieden
aanbieders is onmisbaar voor het realiseren van het gezamen-
mensen met een verwijzing van de huisarts meedoen aan
van Den Haag is minder goed dan in de rest van de stad. Dat
lijke doel. Dat is een betere gezondheid voor Hagenaars met
welzijns- of beweegactiviteiten.
vraagt om een andere, meer intensieve aanpak, zoals dat het
een effectieve inzet van middelen. Een intensieve samenwerking
geval is in Zuidwest. Het college werkt momenteel samen met
biedt de mogelijkheden tot investeren in bepaalde doelgroepen
preventie van gezondheidsproblemen van de minimagroep
(allianties van) bewoners, professionele partijen en het rijk aan
en gezondheidsproblemen.
met Bewegen Werkt, gericht op voeding, bewegen en
een krachtig programma dat het gebied Zuidwest vooruithelpt,
• Vanuit de sociale minima verzekering zetten we in op
participatie. Ook bieden gezondheidsprofessionals met de
door vanuit alle verschillende domeinen overstijgend te werken.
We zetten in op verschillende samenwerkingsinitiatieven met
Pluhz-app 24/7 online coaching en ondersteuning bij stoppen
Daarom wordt door het samenwerkingsverband Gezond en
de verzekeraars zoals:
met roken en bij een gezonde leefstijl. Bij de aanbesteding
Gelukkig Den Haag vanuit de alliantie ‘gezondheid en vitaliteit’
• Gecombineerde Leefstijl Interventie (GLI). De huisarts kan
van het nieuwe minima contract is de inzet op preventie ook
gewerkt aan verbetering van de gezondheid van inwoners van
mensen met overgewicht verwijzen naar een GLI. Hierbij
Zuidwest. De ambitie is dat inwoners van Zuidwest over 20 jaar
houdt de huisarts rekening met andere problemen, zoals
kunnen zeggen dat zij zich net zo gezond voelen als de
schulden of weinig sport- en beweegmogelijkheden.
georganiseerd door buurtsportcoaches, welzijns- of zorg
gemiddelde Hagenaar. Bij de aanpak wordt uitgegaan van het
Dit kan in de weg staan van het werken aan het verminderen
professionals. Deelnemers wandelen samen met professio-
weer onderdeel van de voorwaarden. • Nationale Diabetes Challenge, een beweegprogramma
7
nals in de buurt en werken aan hun leefstijl, een gezonde
maatregelen tegen corona (handen wassen, 1,5 m afstand,
vanuit het Haags sociaal-economisch herstelplan en de
toekomst en een betere kwaliteit van leven.
gezonde leefstijl) en omgaan met risico’s. Naast de GGD zien
samenwerking met kenniscentra als RIVM, Trimbos, LUMC en
we dat andere partijen dit ook oppakken en meenemen in
de Haagse Hogeschool van belang. We weten nu al dat mensen
problematiek worden geholpen. De zorg en ondersteuning
hun voorlichting.
in sociaal of economisch kwetsbare posities het hardst worden
wordt geoptimaliseerd en er wordt gewerkt aan een
De GGD volgt hoe de Haagse bevolking ervoor staat - fysiek,
getroffen door het virus en ook door de maatregelen en de
toekomstperspectief.
psychisch en sociaal - en hoe zich dit in de tijd ontwikkelt onder
gevolgen van de coronacrisis, zoals de economische recessie.
invloed van corona. Het is van belang om de effecten te volgen
Daarom moeten we voor de gezondheid van de toekomst
We werken samen met zorgverzekeraars aan een sluitende
op de langere termijn. Bijvoorbeeld voor eenzaamheid, leefstijl,
blijvende inzet en aandacht hebben voor preventie en de
keten van preventie, vroegtijdige signalering en toeleiding naar
mentale gezondheid en drugs- en alcoholgebruik. We weten
publieke gezondheid om ook een eventuele volgende gezond-
zorg en ondersteuning. Waar mogelijk zoeken we naar nieuwe
uit onderzoek dat investeren in mentale en fysieke gezondheid
heidscrisis te kunnen opvangen.
mogelijkheden om de samenwerking te versterken. We denken
en weerbaarheid veel oplevert, zowel maatschappelijk als
bijvoorbeeld aan samenwerking op de jeugdhulp en geestelijke
economisch. Als we nu echt inzetten op preventie en gezond-
gezondheidszorg (ggz).
heid voor alle groepen, hebben we een kans om beter voor
• Sociaal Hospitaal (SOHOS), waar gezinnen met multi
bereid te zijn op toekomstige uitdagingen. Zo dragen we bij aan
Corona
een samenleving met voldoende buffers om ons gezond en
De gevolgen van de coronapandemie en van de economische
veerkrachtig te houden.
crisis hebben een grote impact op de psychische en fysieke
Om de gezondheid te verbeteren focussen we ons ook op
gezondheid van mensen. Dat zien we nu al, maar het zal de
sociale en economische factoren. Daarom sluiten we vanuit de
komende tijd nog duidelijker worden. De verwachting is dat de
verschillende ambities uit dit actieprogramma aan bij verschil-
bestaande verschillen in gezondheid nog groter worden.
lende organisaties. Dat zijn onder meer de Regio Deal Zuid
Preventief gedrag is belangrijk om samen het coronavirus onder
West, Gezond en Gelukkig Den Haag, zorgverzekering voor de
controle te krijgen. Ook is een gezonde leefstijl belangrijk om
Haagse Sociale Minima, Helpdesk Geldzaken, Servicepunt
ziek worden zo veel mogelijk te voorkomen. Daarom besteden
sociaal, woningcorporaties, huisartsenzorg, ziekenhuizen,
we in onze algemene gezondheidsvoorlichting aandacht aan
onderwijs, sport- en welzijnswerk. Ook zijn de ontwikkelingen
8
2
Gezondheid in Den Haag
IN DIT HOOFDSTUK
Gezondheidsrisico’s
Bevolkingsopbouw en leeftijdsverdeling
• Gezondheidsrisico’s
Als het gaat over onze gezondheid doen we het in Den Haag
Op 1 januari 2020 telde Den Haag 546.335 inwoners:
• Bevolkingsopbouw en leeftijdsverdeling
goed. Tegelijkertijd zien we dat er verschillen zijn, zowel tussen
271.448 mannen en 274.887 vrouwen (bron: Den Haag
• Levensverwachting
inwoners als tussen wijken. Er zijn verschillende factoren van
in cijfers). Voor dit actieprogramma gebruiken we de
• Ervaren gezondheid, opleiding en inkomen
invloed op de ziektelast en sterfte, zoals roken, drinken,
leeftijdsverdeling van de Gezondheidsmonitor van GGD
• Gezondheid per leeftijdscategorie
ongezonde voeding en te weinig bewegen. Onderliggende
Haaglanden. De Haagse bevolking is daarvoor ingedeeld in
problemen als chronische stress en geldzorgen spelen ook een
drie leeftijdscategorieën: kinderen en jongeren van 0 t/m 18
rol bij gezonde of ongezonde keuzes. Mensen met een stapeling
jaar, volwassenen van 19 t/m 64 jaar en ouderen van 65 jaar
van risicofactoren hebben een grotere kans op een negatief
en ouder.
effect op de gezondheid. Over het algemeen zijn gezondheids risico’s het hoogst bij mensen met een lagere opleiding en inkomen.
9
Figuur 1: Bevolkingsopbouw en verdeling naar leeftijd en geslacht Den Haag
274.887
546.335
271.448
Bronnen: Den Haag in cijfers, Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
10
Figuur 2: Ervaren gezondheid Hagenaars 19 jaar en ouder gerelateerd aan opleiding en inkomen (2016)
Levensverwachting De Gezondheidsmonitor van GGD Haaglanden1 laat zien dat
Opleiding
voor de periode 2013-2016 de gemiddelde levensverwachting
Inkomen
van mannen (78,6 jaar) is gestegen vergeleken met de periode 2009-2012. Voor vrouwen (82,3 jaar) bleef de levensverwachting
LAAG
HOOG
LAAG
HOOG
gelijk. Het aantal jaren dat vrouwen in goede ervaren gezond-
geen, lager onderwijs (basisonderwijs), lbo, mavo
hbo, wo
maximaal 16.100 euro per jaar
meer dan 16.100 euro per jaar
heid leven (58,9 jaar) in de periode 2013-2016 is iets hoger dan voor mannen (58,1 jaar).
Ervaren gezondheid, opleiding en inkomen De meeste inwoners beoordelen de eigen gezondheid als (zeer)
19 jaar en ouder Ervaren gezondheid
goed. Mensen met een lage opleiding en/of een laag inkomen
(zeer) slecht / gaat wel (zeer) slecht / gaat wel
16%
50%
(zeer) slecht / gaat wel (zeer) slecht / gaat wel
26%
51%
hebben een minder goede ervaren gezondheid dan mensen met respectievelijk een hogere opleiding of hoger inkomen. Zo beoordeelt de helft van mensen met een lage opleiding de eigen gezondheid als “(zeer) slecht” of “gaat wel”, terwijl dit bij mensen met hoge opleiding maar voor 16% geldt. Bij mensen met een laag inkomen beoordeelt iets meer dan de helft de
(zeer) goed (zeer) goed
50%
84%
(zeer) goed (zeer) goed
49%
74%
eigen gezondheid als “(zeer) slecht” of “gaat wel”, bij mensen met hoge opleiding geldt dit voor 26%.
1
ezondheidsmonitor Haaglanden G https://gezondheidsmonitor.ggdhaaglanden.nl/gemeenten/den-haag/themas/bevolking/bevolkingsomvang-en-samenstelling/
11
Figuur 3: Indicatoren voor gezondheid per leeftijdscategorie
Ervaren gezondheid
Gezonde start
Overgewicht en bewegen
Genotmiddelen
Psychische gezondheid
Seksuele gezondheid
Gezondheid per leeftijdscategorie Het doel van dit actieprogramma is het verbeteren van de gezondheid van de Haagse inwoners. In figuur 3 wordt een beeld geschetst van de gezondheid van Den Haag aan de hand van de belangrijkste gezondheidsthema’s.
0-18 jaar
3 vmbo: 78% ervaart de eigen gezondheid als (zeer) goed 4 havo/vwo: 82% ervaart de eigen gezondheid als (zeer) goed 72% ervaart de eigen gezondheid als (zeer) goed
2-15-jarigen: Bijna 20% heeft overgewicht
Vaccinatiegraad zuigelingen DKTP 5 stadsdelen: 90-95% 3 stadsdelen: <90% Perinatale gezondheid (2013-2017)
vmbo leerlingen: 5% rookt dagelijks havo/vwoleerlingen: 3% rookt dagelijks
52% vmbo- en 50% havo/vwoleerlingen gebruikt niet altijd een condoom
69% voldoet aan de NNGB*
15% drinkt overmatig
53% matig / hoog risico op angst of depressie
60% voldoet aan de NNGB*
23% drinkt overmatig
46% matig / hoog risico op angst of depressie
Perinatale sterfte 4,8 per 1.000 geboorten
19-64 jaar 56% ervaart de eigen gezondheid als (zeer) goed
65 +
Vaccinatiegraad zuigelingen BMR 7 stadsdelen: 90-95% 1 stadsdeel: >95%
Perinatale morbiditeit 19,6 van de 100 levendgeborenen
In 2018 werden 4.956 soaconsulten uitgevoerd. Bij 15% werd een soa gevonden
Bron: Gezondheidsmonitor GGD Haaglanden / *NNGB - Nederlandse Norm Gezond Bewegen
12
We werken op verschillende manieren aan gezonder gedrag en zetten daarbij in op de aspecten waar gezondheidswinst te behalen is. Dat geldt vooral voor mensen voor wie een goede gezondheid minder vanzelfsprekend is.
3
Aan de slag met preventie
IN DIT HOOFDSTUK
Preventieve gezondheid
De zes pijlers voor positieve gezondheid zijn: lichaamsfuncties,
• Preventieve gezondheid
Met de inzet op preventieve gezondheid wil de gemeente
mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, sociaal
• Positieve gezondheid
gezondheidsproblemen voorkomen en preventieve maat
maatschappelijk participeren en dagelijks functioneren.
• Gezondheidspotentieel
regelen verbinden met de voorzieningen voor gezondheid,
• Levensloopbenadering
zorg en ondersteuning in de stad. Het uitgangspunt is het
• Gezonde wijken en netwerken
bevorderen van gezond leven in alle levensfasen. We willen
• Effectieve maatregelen
alle inwoners gelijke kansen bieden en houden rekening met
• Innovaties
persoonlijke omstandigheden en vaardigheden. Naast vroege
Figuur 4: Pijlers voor positieve gezondheid
signalering van risico’s ondersteunen we gezond gedrag. Om vermijdbaar zorggebruik te voorkomen, is het goed om er zo vroeg mogelijk bij te zijn.
Positieve gezondheid Gezondheid is meer dan alleen niet ziek zijn. In dit actie programma passen we een brede en positieve benadering van gezondheid toe, waarin de persoon centraal staat. We richten ons op de Hagenaars zelf, op hun veerkracht en op wat hun leven betekenisvol maakt. Met die bredere benadering leveren we een bijdrage aan het vermogen van mensen om met fysieke, emotionele en sociale uitdagingen om te gaan. Ook stimuleren we hen zoveel mogelijk zelf beslissingen te nemen. Gezondheid is een middel om een zinvol leven te leiden, niet een doel op zich. Bron: Institute for Positive Health
13
Gezondheidspotentieel
Levensloopbenadering
Gezonde wijken en netwerken
Met dit Actieprogramma Preventie richten we ons vooral op
Elke levensfase kent uitdagingen die samenhangen met de
De wijk, de eigen leefomgeving, is veelal een goede plek om
de mensen die dit het hardst nodig hebben. Het streven is
persoonlijke ontwikkeling enerzijds en veranderde eisen uit de
aan gezondheid te werken. Met wijkgerichte preventie richten
het gezondheidspotentieel te vergroten en zoveel mogelijk
omgeving anderzijds. Daarnaast spelen genetische bagage,
we ons op tijdig herkennen van individuele of collectieve vragen.
gezondheidswinst te behalen. Bij mensen met een relatief
geluk of juist pech een rol. Overgangen tussen levensfasen en
Gezondheidsproblemen kunnen divers en complex zijn. Van
slechte gezondheid is sprake van groter potentieel. Er is extra
bepaalde levensgebeurtenissen kunnen leiden tot gezondheids-
professionals in de wijken vragen we dat zij (potentiële)
aandacht voor inwoners met de grootste gezondheidsrisico’s:
risico’s. Het vermogen tot aanpassen en voeren van eigen
gezondheidsproblemen signaleren en hier actief op anticiperen.
Hagenaars van niet-Nederlandse afkomst, laagopgeleiden,
regie verschilt per levensfase. Ook zijn er gevoelige periodes
Een wijkgerichte aanpak is het project Wijzer in de Wijk in
laaggeletterden, mensen met een minimuminkomen en
waarin mensen bepaalde gezondheidsvaardigheden het best
ZuidWest. Hier is in co-creatie met inwoners en lokale partners
anderen die moeite hebben om rond te komen. We houden
ontwikkelen. Ouders hebben in de jaren van de opvoeding een
een wijkgerichte gezondheidsaanpak opgezet. Ze zetten breed
rekening met de draagkracht van mensen en de toegang tot
grote invloed op de leefstijl van hun kinderen. Daar tegenover
in op gezondheid: overgewicht, leefstijl, eenzaamheid, woningen
informatie, zodat we beter in staat zijn gezondheidswinst voor
staat dat een ongezonde leefstijl vaak op jonge leeftijd wordt
en de buitenruimte. Inwoners van Zuidwest worden zo
iedereen te behalen.
aangeleerd. Veel ouderen bereiken een steeds hogere leeftijd.
uitgedaagd om mee te doen aan activiteiten in hun wijk die de
Op een bepaald moment verliezen ze hun veerkracht en
gezondheid bevorderen.
hebben ze meer en complexere zorg en ondersteuning nodig.
14
Figuur 5: Model van Dahlgren en Whitehead
Bron: RIVM VTV Bredere determinanten van gezondheid
Effectieve maatregelen
Innovaties
We werken met preventieve maatregelen die bewezen effectief
Veel preventieve interventies hebben een digitaal onderdeel.
zijn. De effectiviteit kan zowel zichtbaar worden in de praktijk
Denk aan leefstijlapps of apps die zich richten op een betere
als door wetenschappelijk onderzoek. Op de website
mentale weerbaarheid, smartwatches en interactieve websites.
Loketgezondleven.nl van het RIVM en bij het Nederlands
De kracht van eHealth is de toegankelijkheid, het persoonlijke
Jeugdinstituut (NJI) zijn erkende interventies te vinden die in
en het ontbreken van wachtlijsten. Het is laagdrempelig en voor
Nederland beschikbaar zijn. De expertise over de inhoud van
iedereen beschikbaar. We stimuleren organisaties om gebruik
interventies ligt bij de uitvoeringspartijen. We willen preventieve
te maken van innovatieve middelen omdat steeds meer mensen
aanpakken die hun effectiviteit in Den Haag hebben bewezen
zelf de regie willen voeren. Zo willen mensen graag digitaal
blijven ondersteunen en indien mogelijk intensiveren. Daarbij
kunnen beschikken over hun eigen gezondheidsgegevens.
werken we samen met kennisinstituten zoals het RIVM, Trimbos,
Ze zoeken online naar laagdrempelig en direct advies over
Rutgers, Jongeren Op Gezond Gewicht (JOGG), Pharos, Gezond
(beginnende) gezondheidsklachten.
in de Stad en de GGD.
Het model van Dahlgren en Whitehead geeft een brede focus op gezondheid van mensen in de stad. De effecten op het ene niveau hangen vaak samen met die op een ander niveau. Maatregelen op meerdere niveaus kunnen elkaar versterken.
15
4
Zes ambities voor een gezonde stad
IN DIT HOOFDSTUK
In de vorige hoofdstukken schetsten we een beeld van de
jgz en teams Wet maatschappelijke ondersteuning, ziekenhuizen
• Decenniumdoelen
achterliggende redenen om met preventie te investeren in de
en verpleeg- en verzorgingshuizen, thuiszorg, Centrum voor
• Jaarwerkplannen
gezondheid van Hagenaars. Op basis van de decenniumdoelen
seksuele gezondheid, horeca en uitgaansgelegenheden, zorg
• Lopende en nieuwe activiteiten
zijn de voornemens vertaald naar zes ambities voor een
verzekeraars, de stadsdelen en wijken en partijen betrokken bij
• Zes ambities
gezonde stad. Per ambitie geven we aan wat we doen en wat
de fysieke leefomgeving. Met bekwame en bevlogen professio-
• Sturing en monitoring
we willen bereiken. Ieder jaar stellen we met de samenwerkings-
nals zorgen we voor een sterk netwerk en infrastructuur van
partners per ambitie een uitvoeringsprogramma op.
preventieve programma’s op verschillende plaatsen in de stad.
Decenniumdoelen
Voor elke ambitie staat in het jaarwerkplan aangegeven wat het
Met de decenniumdoelen willen we met een langdurige aanpak
beoogde resultaat is en de te leveren inspanningen zijn. Ook de
bijdragen aan:
doelen en doelgroepen van de preventieprogramma’s worden
• het verkleinen van gezondheidsverschillen en het inlopen van
per ambitie vastgelegd. Het uitvoeringsplan bestrijkt telkens een
gezondheidsachterstanden en • het verbeteren van de gezondheid van iedere Hagenaar.
jaar, zodat we kunnen inspelen op actuele ontwikkelingen en aansluiten bij rijksbeleid. Ook de afspraken uit het Haagse coalitieakkoord worden in de jaarplannen opgenomen.
Door in te zetten op zes ambities werken we aan deze decenniumdoelen voor de gezondheid van de inwoners van Den Haag.
Dat deze zes ambities prioriteit krijgen betekent niet dat we als gemeente op andere gezondheidsthema’s niets doen. Binnen
16
Jaarwerkplannen
het integrale zorg- en ondersteuningsbeleid wordt onder meer
Elk jaar maken we als gemeente samen met de Haagse uitvoe-
geïnvesteerd in preventie voor infectieziekten, het terugdringen
ringsorganisaties een uitvoeringsplan per ambitie. Dit is de basis
van eenzaamheid, psychosociale gezondheid van mensen in
voor een goede samenwerking en afstemming tussen de
armoede, ondersteuning van mantelzorgers en valpreventie bij
verschillende partijen: GGD, ggz, eerstelijnszorg en huisartsen,
ouderen. Vanuit het Actieprogramma Preventie sluiten we
onderwijs en kinderopvang, sportpartijen, welzijnsinstellingen,
hierbij aan.
Lopende en nieuwe activiteiten
De zes ambities voor de komende vier jaar zijn:
De activiteiten die hierna genoemd staan bij onze zes ambities maken veelal deel uit van lopende programma’s. Omdat ze nodig en effectief (bewezen) zijn. En omdat we uit onderzoek weten dat de effecten van gezondheidsbeleid een lange adem vergen. Wel leiden nieuwe inzichten soms tot nieuwe methoden. Zo wordt bijvoorbeeld Instagram vaker toegepast om jongeren te bereiken en wordt bij de herkenning van ouderen met depressieve klachten breder gekeken naar mogelijke oorzaken.
Ambitie 1 Kansrijke start en een gezonde ontwikkeling
Ambitie 2 Gezonde scholen
Ambitie 3 Gezond gewicht in een gezonde omgeving
Daarnaast zijn nieuwe activiteiten gestart of geïntensiveerd, zoals: • Het programma Kansrijke Start. • Verdere uitrol van het aanvalsplan om de vaccinatiegraad te verhogen. • Een pilot gezinsaanpak voor kinderen met obesitas en hun ouders. • Praktijkondersteuner huisarts jeugd-ggz.
Ambitie 4 Genotmiddelengebruik en gezondheid
Ambitie 5 Mentale veerkracht en psychisch gezond
Ambitie 6 Seksueel gezond en weerbaar
• Aanpak lachgasgebruik.
17
Ambitie 1 Kansrijke start en een gezonde ontwikkeling
Analyse
Infectieziekten kunnen ernstige gevolgen hebben, van een
We willen dat zoveel mogelijk Haagse kinderen gezond geboren
blijvende ziektelast tot overlijden. Daarom vinden we het
worden en vervolgens in een veilige en gezonde omgeving
belangrijk dat alle kinderen in Den Haag beschermd worden
kunnen opgroeien. Problemen op het gebied van schulden,
tegen infectieziekten. Bij Haagse kinderen is al een paar jaar
huisvesting, psychische gezondheid en onveiligheid komen een
een daling van de vaccinatiegraad te zien. De oorzaak hiervoor
gunstig opvoedklimaat niet ten goede. Vroegtijdig signaleren
is niet bekend. Naast bescherming van het individuele kind biedt
van problemen bij het opgroeien en opvoeden is essentieel om
een hoge vaccinatiegraad ook groepsbescherming. Dat houdt in
tijdig passende hulp te bieden.
dat kinderen zelf een ziekte niet meer kunnen krijgen en deze ook niet meer op anderen overdragen. Om groepsbescherming
De periode voor en tijdens de zwangerschap en de eerste
te realiseren hebben we in Den Haag de norm van een
twee levensjaren vormen de eerste duizend dagen van een
vaccinatiegraad van 95% voor alle zuigelingen, kleuters en
kind. Die zijn cruciaal voor de fysieke, mentale en sociale
schoolkinderen. Dit is in lijn met het advies van de
ontwikkeling. Kinderen in een kwetsbare situatie hebben meer
Wereldgezondheidsorganisatie.
kans op vroeggeboorte, een te laag geboortegewicht, complicaties, bevattelijkheid voor ziekten en jong overlijden. Dit komt
Wat gaan we doen?
door zowel medische factoren, leefomstandigheden, leefstijl
Met een intensivering van de aanpak van kansrijke start en
en psychische en sociale problemen. Ook de herkomst speelt
gezond opgroeien, willen we voorkomen dat opvoedingsvraag-
een rol. Jaarlijks worden er in Den Haag ongeveer 6000 kinderen
stukken uitgroeien tot ernstige problematiek. We stimuleren
geboren. De Haagse perinatale sterfte is hoger (gemiddeld
laagdrempelige voorzieningen en preventieve activiteiten voor
4,8 per 1.000 geboorten) dan landelijk (gemiddeld 4,2 per
kinderen en ouders. Het CJG helpt ouders en kinderen bij een
1.000 geboorten). De perinatale sterfte is ook hoger in de
gezonde groei en ontwikkeling en biedt op dat gebied extra
wijken waar het sociaal en economisch slechter gaat: Escamp,
ondersteuning. Zo verzorgt het CJG voor Haagse kinderen en
Laak en Centrum.
jongeren de jgz, gratis pedagogisch advies en gezinscoaching. Ook verwijst het zo nodig door naar de specialistische jeugdhulp.
18
Wij versterken het CJG en zetten in op:
Het programma wordt langs drie actielijnen uitgewerkt:
beschermd worden tegen infectieziekten. Om een vaccinatieg-
A Haagse Kansrijke Start
• voor de zwangerschap;
raad van 95% te bereiken zetten we in Den Haag naast het RVP
B Aanpak Verhogen Vaccinatiegraad
• tijdens de zwangerschap;
extra in met de Aanpak Verhogen Vaccinatiegraad. We heffen
C Versterken preventie in het CJG via:
• na de zwangerschap.
belemmeringen om te vaccineren op en kijken hoe we de
1 Opvoedsteunpunt
vaccinatiebereidheid kunnen stimuleren. Dat doen we met
2 Infant Mental Health
De aanpak bestaat onder meer uit:
voorzieningen en maatregelen, maar ook goede en passende
3 Integrale Vroeghulp
• Meer voorlichting in het onderwijs over gezonde seksualiteit
informatie en voorlichting zijn essentieel. Het uitgangspunt is
D Preventieve mondzorg (0-4 jaar) E Jeugdpreventiemodel
A Haagse Kansrijke Start We willen dat zoveel mogelijk Haagse kinderen gezond geboren worden en de meest optimale start krijgen in de eerste duizend dagen vanaf conceptie. Met onze aanpak richten we ons op
en zwangerschap; • Project ‘Nu niet zwanger’ helpt vrouwen zich bewust te maken
dat ouders het beste willen voor hun kinderen en ze zo goed mogelijk willen beschermen tegen ziekten en handicaps. We
van het wel/niet hebben van een kinderwens en met
gaan op een positieve manier de strijd aan met de dalende
beslissingen over seksualiteit en anticonceptie;
vaccinatiegraad. Ouders die het al goed doen, willen we
• Eerdere signalering van sociale en maatschappelijke
ondersteunen om het juiste gedrag vol te houden. Dit doen we
problematiek door verloskundigen en doorverwijzing naar
gezamenlijk vanuit de jeugdgezondheidszorg (CJG) samen met
het CJG;
de GGD, geboortezorg, huisartsen, kinderopvang, culturele en
kwetsbare ouders in ongunstige opvoedingssituaties. We
• Effectieve inzet van het prenatale en opvoedondersteunend
streven naar minder perinatale sterfte; dat houdt in minder
aanbod, zoals prenatale huisbezoeken en de interventie
sterfte tijdens de zwangerschap, bevalling en in de eerste
Stevig Ouderschap.
periode na de geboorte. Dit realiseren we door de bestaande
religieuze organisaties. De uitvoering van de Aanpak Verhogen Vaccinatiegraad heeft drie pijlers:
samenwerking tussen het medische en sociale domein te
B Aanpak Verhogen vaccinatiegraad
verbreden. Dat doen we met het programma Haagse Kansrijke
Nederland heeft een Rijksvaccinatieprogramma (RVP), dat gratis
dit doen we onder meer door het aantal CJG locaties voor
Start (HKS). In het programma HKS werken gynaecologen,
en vrijwillig via de jgz aan alle ouders en kinderen wordt
inhaal vaccins uit te breiden, te allen tijde op elk CJG alle
verloskundigen, kraamorganisaties, CJG/jgz, huisartsen,
aangeboden. Het RVP beschermt tegen twaalf ernstige
vaccins beschikbaar te hebben zodat ook bij elk consult
maatschappelijke opvang, Fiom, loket Jonge Moeders, kinder-
infectieziekten. Met ingang van 2019 is de gemeente mede-
gevaccineerd kan worden en uitbreiding van het spreekuur
dagverblijven en GGD Haaglanden samen.
verantwoordelijk om ervoor te zorgen dat alle kinderen
waar inwoners met vragen over vaccineren terecht kunnen.
• wegnemen van belemmeringen;
19
• communiceren en informeren;
naar oplossingen, zorgt voor een goede stroomlijning van hulp
er zijn folders in meerdere talen beschikbaar op het CJG en bij
en biedt nazorg om te voorkomen dat kind en ouder terug
partijen in de stad, er worden voorlichtingen gegeven op
vallen. Op een aantal onderdelen willen we vanuit dit actie
locaties in de stad waar vaccinatiegraad laag is en we
programma het CJG preventief versterken.
communiceren extra via een tijdschrift, social media, radio, stadskrant en nieuwsbrieven.
C1 Opvoedsteunpunt Op ieder CJG is een opvoedsteunpunt aanwezig. Ouders
• versterken van professionals;
kunnen hier terecht met laagdrempelige vragen over opvoeden
er komt onder meer een toolkit voor professionals van
en opgroeien. De pedagogisch medewerkers gaan naar
ketenpartners met basisinformatie over vaccineren, ook zijn
gezinnen thuis, bezoeken scholen, wijkcentra, etc. De onder-
er trainingen beschikbaar voor stimulerende gesprekstech-
steuning is gericht op het versterken van het zelfvertrouwen
nieken voor jgz professionals en een webinar voor medewer-
en zelfoplossend vermogen van de ouders. De pedagogisch
kers van kinderopvang.
medewerkers ervaren dat er meer behoefte is aan deze lichte vorm van ondersteuning. Daarom breidt de capaciteit van het
In het CJG komt een vaccinatieadviseur die verschillende acties
opvoedsteunpunt uit op die plekken waar de grootste winst kan
en maatregelen vanuit het RVP coördineert en de verbinding
worden behaald. Dit kan zijn op het gebied van betere bekend-
maakt met de uitvoering van de Aanpak Verhogen
heid, maar ook een bredere samenwerking met organisaties in
Vaccinatiegraad.
de wijk. Vanuit het wachtlijstbeheer bij de jeugdteams wordt ook gebruikgemaakt van de expertise van het opvoedsteunpunt.
20
C Versterking preventie in het CJG
Regelmatig worden hulpvragen naar hen doorgezet en is
In elk stadsdeel is er een CJG waar de jgz en jeugdhulp wordt
begeleiding door een gezinscoach niet meer nodig. Ook in de
verzorgd. In veel van wat het CJG doet, zit gezondheidsbevorde-
samenwerking met de verschillende partijen rond de vroege
ring verweven. Er wordt gesignaleerd om zo problemen voor te
signalering van problematiek bij gezinnen is het opvoedsteun-
zijn en erger te voorkomen. Het CJG zoekt samen met gezinnen
punt een vaste partner.
C2 Infant Mental Health
deskundigen. Een casemanager ondersteunt het gezin
op wijkniveau. Het is van belang om te weten wat de grootste
Hoe jonger het kind, hoe afhankelijker het is van ouders of
gedurende het IVH-traject. We zien de afgelopen jaren een
problemen zijn op het gebied van een gezonde start en gezond
verzorgers. Een veilige ontwikkeling vanuit een goede band
toename van aanmeldingen, daarom wordt de inzet van het
opgroeien en waar kansen liggen. Hiervoor werken we samen
tussen de ouders en het zeer jonge of nog ongeboren kind is
casemanagement en het expertiseteam verhoogd.
met het LUMC-Campus Den Haag en de Haagse Hogeschool.
daarom essentieel. Een aantal medewerkers dat werkzaam
Met verschillende data stellen we wijkprofielen op om inzichte-
is binnen de jgz en de jeugdteams wordt opgeleid tot Infant
D Preventieve mondzorg (0-4 jaar)
lijk te maken wat er speelt. Het jeugdpreventiemodel bestaat uit
Mental Health-generalist (IMH). Zij bieden hun collega’s
Er is een groep ouders die niet - of te laat - met hun kinderen
een set van interventies. Er wordt met actiegericht onderzoek
proactief en op verzoek ondersteuning bij vragen over hechting,
naar de tandarts gaat.
zoveel mogelijk samengewerkt met betrokkenen uit de wijk,
zodat mogelijke problemen in de relatie tussen ouder en kind
In Den Haag weten we vanuit de registratie van tandartsen en
zowel professionals als ouders, kinderen en jongeren.
tijdig gesignaleerd worden en passende ondersteuning
zorgverzekeraars dat ongeveer 30.000 jongeren niet naar de
De wijkprofielen en het onderzoek geven input voor de dialoog.
geboden wordt.
tandarts gaan. Dat is gemiddeld 30% van de kinderen tussen
De partijen bedenken samen welke acties, interventies en
0-17 jaar. Bij een kwart van de kinderen van 5 jaar is al één of
maatregelen ingezet worden. Ieder levert een bijdrage vanuit
C3 Integrale Vroeghulp
meerdere gaatjes (cariës) geconstateerd. Zeer duidelijk is dat
zijn of haar expertise. Dit vergroot de betrokkenheid bij
Ouders van jonge kinderen met een (dreigende) ontwikkelings-
kinderen uit gezinnen waar het sociaal en economisch slechter
preventie. Het model richt zich op het implementeren van
achterstand, emotionele, verstandelijke, lichamelijke of
gaat in het nadeel zijn. Voor alle leeftijdsgroepen is het gebit
wijkgerichte interventies die de opgespoorde risicofactoren
zintuiglijke beperkingen of autisme willen zo snel mogelijk
essentieel voor het functioneren. In het verlengde van de
verminderen en beschermende aspecten bij ouders, op scholen
duidelijkheid krijgen waar zij met hun kind terecht kunnen voor
voorlichting vanuit de Haagse Aanpak Gezond Gewicht (HAGG)
en in gemeenschappen versterken. Hiermee willen we de
passende hulp en ondersteuning. Anders lopen ze het risico van
en mondgezondheid zal de Jeugdtandzorg, in samenwerking
wijkgerichte aanpak verbeteren en versterken. Dit model wordt
de ene naar de andere deskundige instantie gestuurd te
met CJG en GGD, op twee CJG-locaties een eigen spreekuur
toegepast in twee stadsdelen: Laak en Scheveningen.
worden. Integrale Vroeghulp (IVH) levert een belangrijke
draaien voor kinderen vanaf 9 maanden oud. Ouders krijgen
bijdrage aan de vroege signalering van deze jonge kinderen
informatie over poetsen, goede mondzorg en voeding.
door laagdrempelige, gebundelde expertise aan te bieden. Dit gebeurt door jeugdartsen, revalidatieartsen, orthopedagogen,
E Jeugdpreventiemodel
ggz-psychologen, IMH-specialisten, logopedisten en gedrags
Veel activiteiten voor kinderen en jongeren worden aangeboden
21
Ambitie 2 Gezonde scholen
Analyse
beleid. De Gezonde School-Aanpak is een werkwijze om binnen
Het onderwijs is een belangrijke omgeving voor het bevorderen
school structureel aan gezondheid te werken. Het vignet
van gezondheid en een gezonde leefstijl. Omdat kinderen hier
Gezonde School laat zien dat scholen aan de wensen van de
een groot deel van hun tijd doorbrengen, is het belangrijk dat
aanpak en de kwaliteitscriteria voldoen.
scholen op een effectieve manier aan gezondheid werken. Een
Dit houdt in dat leerlingen hun kennis vergroten over gezond-
gezonde en stimulerende leefomgeving op school nodigt uit tot
heid, vaardigheden ontwikkelen en een positieve houding
gezond gedrag, bewegen, sporten en spelen. Naast educatie
hebben tegenover een gezonde leefstijl. Leraren en opvoeders
hebben leerkrachten en medewerkers ook een voorbeeld
herkennen gezondheids- of leefstijlproblemen onder leerlingen
functie. Ouders moeten nauw bij de school betrokken worden.
in een vroegtijdig stadium. En ze weten hoe ze hier op de juiste
Door structureel te werken aan de gezondheidsthema’s
manier mee om moeten gaan, bijvoorbeeld door te verwijzen
voeding, bewegen en sport, roken en alcohol, welbevinden,
naar passende hulpverlening. De school stimuleert gezond
fysieke veiligheid, milieu en natuur, mediawijsheid en hygiëne
gedrag en richt indien nodig de fysieke omgeving anders in.
kunnen scholen de leefstijl van hun leerlingen verbeteren en
Ook is er aandacht voor de sociale omgeving, zoals ouders en
daarmee ook de leerprestaties bevorderen.
leraren. De school legt maatregelen voor gezondheidsbevorderingen vast in het schoolbeleid. Zo blijft het onderwerp onder de
Wat gaan we doen?
aandacht en vinden structurele veranderingen plaats.
De jgz zet zich in op primair, voortgezet en middelbaar
In Den Haag hebben van de 250 scholen voor po, vo en mbo
beroepsonderwijs (po, vo en mbo) voor een gezonde groei en
37 scholen een vignet op één of meerdere gezondheidsthema’s.
ontwikkeling van kinderen en jongeren. Zij is op het gebied van
Daarnaast zijn er zestien scholen die de aanpak in het beleid
gezondheid het aanspreekpunt. De jgz doet onderzoek naar
geborgd hebben en niet opnieuw een vignet hebben
gezondheidsrisico’s, geeft voorlichting en advies en organiseert
aangevraagd.
activiteiten om de gezondheid, leefstijl en leefomstandigheden te verbeteren. De GGD biedt scholen vraaggerichte onder steuning bij het opstellen en uitvoeren van schoolgezondheids-
22
Gezonde School-Aanpak
• Hoe lekker ga jij? Gericht op jongeren. Lessen, poster en
De Gezonde School-Aanpak is een werkwijze bij wat de school
website om te informeren over diverse thema’s zoals
al doet aan gezondheidsbevordering en versterkt wat goed gaat.
seksualiteit, genotmiddelen etc.;
Met deze aanpak worden van losse activiteiten één geheel gemaakt. We zoeken verbinding met programma’s en projecten op het snijvlak van gezondheid, welzijn, sport en onderwijs.
• Week van de opvoeding: Positief opvoeden. Training voor ouders en (separaat) voor professionals; • Puber-Ouderboekje: boekje voor ouders van (pre-)pubers
Waar de ondersteuning voor de aanpak in het po en vo
over onderwerpen als voeding, bewegen, social media, ruzie,
voornamelijk vraaggericht is, zetten we actief in op het mbo.
etc. Er wordt o.m. verwezen naar geschikte websites en
De GGD heeft een Gezonde School ambassadeur. Die geeft
boeken.
ondersteuning en begeleidt scholen bij het invoeren van de Gezonde School-Aanpak. Dit geldt voor de thema’s voeding, bewegen en sport, roken en alcohol, welbevinden, fysieke veiligheid, milieu en natuur, mediawijsheid en hygiëne. We zetten in op educatie, signalering, schoolomgeving en school gezondheidsbeleid. Daarnaast vinden er ondersteunende activiteiten plaats die het schoolgezondheidsbeleid versterken. Alle Haagse scholen kunnen hiervan gebruik maken. De ondersteunende activiteiten bestaan o.m. uit: • Week van de mediawijsheid po en vo. Op een verstandige manier omgaan met social media, ter voorkoming van stress, eenzaamheid en depressie;
23
Ambitie 3 Gezond gewicht in een gezonde omgeving
Analyse
in het leven van een kind. Zo willen we de kennis van ouders,
De afgelopen jaren zien we een stabilisatie in het percentage
verzorgers, kinderen en (zorg)professionals over een gezonde
kinderen, jongeren en volwassenen met overgewicht in Den
leefstijl vergroten. Dit doen we door een mix van voorlichting,
Haag. De stabilisatie geldt echter niet voor alle groepen.
educatie en advisering. Het doorverwijzen van eerstelijns
Herkomst, sociaal-economische factoren en de leefomgeving
zorgmedewerkers naar sociale ondersteuning en andersom
spelen hierbij een rol. Bijvoorbeeld het voedingsaanbod thuis,
wordt gemakkelijker. We intensiveren de preventieve signalering
het voedings- en beweegbeleid op school, de opvoeding en hoe
en informatieverstrekking. Het doel is dat de consumptie van
veilig het is om buiten te spelen. Overgewicht heeft meerdere
groente en fruit omhoog gaat, meer kinderen actief bewegen en
oorzaken en de gevolgen zijn zichtbaar op allerlei terreinen.
meer kinderen naar de tandarts gaan. Op verschillende plekken
Vaak brengt het mentale en sociale problemen met zich mee.
worden kinderen en hun verzorgers bereikt: op school, in de
Zo worden kinderen met overgewicht vaker gepest en hebben
wijk, thuis, bij (zorg)professionals, bij sportclubs en bij het CJG.
volwassenen een lagere kans op een baan. Daarnaast is
Voor kinderen en jongeren met overgewicht bieden we
overgewicht van invloed op de motoriek. Een kwart van de
leefstijlinterventies. Voor jongeren die te weinig bewegen
kinderen heeft een slechte motorische ontwikkeling en beweegt
werken we samen met sportbeleid om hen toe te leiden naar
te weinig. Teveel en ongezond eten hebben ook weerslag op de
sport en beweegactiviteiten. We stimuleren jongeren ook om
mondgezondheid.
naar de tandarts te blijven gaan. We werken samen met ouderenbeleid op het gebied van gezonde voeding en
Wat gaan we doen? De stabilisering van overgewicht willen we omzetten in een daling. Dit doen we door de aanpak van overgewicht daar in te zetten waar de meeste winst te behalen is. Hierbij willen we in een vroeg stadium risico’s voor overgewicht opsporen en aanpakken bij kinderen en jongeren. We richten ons ook op ouders en verzorgers, aangezien zij een grote invloed hebben
24
mondgezondheid.
Het aanbod bestaat uit:
gezonde omgeving werken we samen met inwoners en partners
A Haagse Aanpak Gezond Gewicht voor kinderen
uit de sectoren zorg, sport, duurzaamheid, bedrijfsleven en
B Ketenaanpak van:
onderwijs.
1 Preventieve programma’s gezonde voeding, bewegen en
peuterspeelzalen en kinderdagverblijven; • ‘Doek gaat naar de tandarts’, een voorleesboek voor ouders van 4-jarigen als voorbereiding op tandartsbezoek; • Materiaal voor opvoedingondersteuning met tips en gezonde
2 Vroegtijdige signalering professionals en preventieloket
B1 Preventieve programma’s gezonde voeding, bewegen en mondgezondheid
3 Gezinsaanpak
De eerste duizend dagen van het kind vormen de fundering
les en mogen proeven van zelfgekweekte groenten;
4 Begeleidingsprogramma’s WIJS, Haagse Maatjes en
voor de rest van het leven. De keuzes die ouders maken voor
• Kookworkshops voor kinderen en hun verzorgers waarin
gezonde mond
Gezinsaanpak
en na de conceptie beïnvloeden de gezondheid en leefstijl van
C Voeding, bewegen en mondgezondheid jongeren
hun kind. Met onze aanpak ondersteunen we ouders en
D Voeding en mondgezondheid ouderen
(zorg)professionals die met hen in contact staan. Het doel is kinderen de gezondste keuzes aan te bieden. Hierbij worden de
recepten voor ouders; • Moestuinen aanleggen bij de peuteropvang. Kinderen krijgen
groente en fruit centraal staan; • Groentehapjes in 10 stapjes voor professionals in het CJG, om met ouders in gesprek te gaan en om het eten van groenten te stimuleren bij kleine kinderen;
A Haagse Aanpak Gezond Gewicht voor kinderen
volgende onderwerpen onder de aandacht gebracht: voeding, het stimuleren van water drinken, bewegen, slapen, stress en
(Geweldloos opvoeden en Piep zei de muis) met aandacht
In Den Haag kennen we een ketenaanpak van preventie,
mondgezondheid.
voor ontbijten, gezonde voeding en actief bewegen.
• Opvoedingsondersteuning voor kwetsbare ouders
vroegtijdige signalering en begeleiding. De HAGG is voornamelijk actief in de stadsdelen Escamp, Laak en Centrum en voor
Er wordt onder meer ingezet op:
B2 Vroegtijdige signalering
mensen met een Turkse, Marokkaanse of Surinaams-
• Bijscholing van professionals betrokken bij de geboortezorg;
We ondersteunen (zorg)professionals die overgewicht bij
Hindoestaanse achtergrond, omdat zij een hoger risico hebben
• Beweegtips voor jonge gezinnen en een passende aanpak
kinderen signaleren. Zo krijgen ouders voor hun kinderen een
op overgewicht. In deze aanpak ligt de focus op gezonde
voor het aanbieden van beweegmogelijkheden voor jonge
doorverwijzing naar leefstijlinterventies, diëtisten en tandartsen
voeding, actief bewegen, welbevinden en op de fysieke en
kinderen;
en naar aanbod van onder meer sport en psychisch welbevin-
sociale omgeving. Omdat preventie bij jonge kinderen voor het grootste resultaat zorgt, richt de aanpak zich in het bijzonder op kinderen en hun verzorgers. Voor het vormgeven van een
• ‘Met het eerste tandje naar de tandarts’, een mailing aan alle ouders als hun kind 6 maanden wordt; • Bijeenkomsten voor ouders over mondgezondheid bij
den. De ondersteuning vindt bijvoorbeeld plaats via het preventieloket in Moerwijk. Het preventieloket is een pilot waarmee wordt aangesloten bij de regiodeal waarin gezondheid
25
voor (zorg)professionals die met kinderen en zwangere vrouwen
B4 Leefstijlinterventies voor kinderen en jongeren
werken. Hier is een netwerker uit de wijk actief op het gebied
We bieden voor kinderen en jongeren met een verhoogd risico
van preventie en leefstijl. De relevante wijkpartners en activitei-
op (ernstig) overgewicht verschillende leefstijlinterventies.
ten zijn ook betrokken. (Zorg)professionals kunnen via dit
Hierbij krijgen zij advies en begeleiding bij gezonde voeding en
preventieloket wijkbewoners actief en snel doorverwijzen naar
het aanleren van gezonde eetgewoontes. Ze gaan aan de slag
ketenpartners en interventies. Het beweegloket voor kwetsbare
met bewegen en een actieve leefstijl. Ze oefenen met gedrags-
volwassenen en ouderen sluit hier ook bij aan.
verandering die nodig is voor een gezondere leefstijl.
een belangrijke pijler is. Het preventie- en leefstijlloket is er
Doorverwijzing vindt plaats via de huisarts.
B3 Gezinsaanpak We starten een proeftuin met een gezinsaanpak voor kinderen
We bieden voor kinderen en jongeren:
met obesitas en hun ouders. Bij sommige gezinnen zien we
• FC mini’s: leefstijlinterventie voor kinderen (2,5-5 jaar) en
dat obesitas een symptoom is van onderliggende problematiek,
ouders met Voetjebal (spelvormen met bal), kookworkshops
zoals armoede of een instabiele thuissituatie. Met het gezin
door een diëtist en ouderbijeenkomsten met een
worden de problemen en prioriteiten in kaart gebracht. Het kind
oudercoach;
met overgewicht en de rest van het gezin krijgen de zorg en ondersteuning die nodig is gedurende een langere periode. Zo zorgen we dat het gezin in beeld blijft bij de juiste professionals.
• WIJS (Wat is jouw stijl): leefstijlinterventie voor kinderen (8-12 jaar). Zij krijgen een jaar lang lessen met een sport docent, diëtist en psycholoog;
Dit betekent ook dat er intensief wordt samengewerkt met
• Alle Haagse kinderen kunnen gebruikmaken van de app
belangrijke betrokkenen rond het gezin, zoals de huisarts,
van WIJS met educatie en tips over voeding, bewegen en
maatschappelijk werker, leerkracht en in sommige gevallen ook
welbevinden;
de sportvereniging, schuldhulpverlening of ggz. De gezinnen worden maximaal 3 jaar ondersteund.
• Haagse maatjes: groepstraining samen met het Juliana Kinderziekenhuis en de jeugd-ggz voor kinderen (8-12 jaar) en jongeren (12-18 jaar) met overgewicht, weinig zelfvertrouwen
26
en een laag zelfbeeld. Tijdens de training wordt gewerkt aan
belang van een goede mondgezondheid en tandartsbezoeken
een gezonde leefstijl en het vergroten van de weerbaarheid.
sluiten we aan bij hun belevingswereld.
Ouders zijn bij deze training betrokken. onder meer: tandarts gaan, op locaties waar jongeren vaak komen;
de gezonde keuze voorrang te geven. Een dieet voor jongeren
• Lessen over mondgezondheid als onderdeel van het vak
minder naar volwassenen luisteren, meer eigen geld te
• Deskundigheidsbevordering mondgezondheid voor zorgprofessionals.
• Boomerang-kaartenacties over mondgezondheid en naar de
Het is bij de voeding voor jongeren niet vanzelfsprekend om geeft relatief weinig resultaat. Dit komt mede doordat pubers
• Voorlichting over voeding en mondgezondheid. Een gezonde mond heeft een positief effect op het lichaam;
Preventieve acties voor jongeren voor een gezonde mond zijn
C Voeding, bewegen en mondgezondheid jongeren
voorlichting te geven;
biologie in het vo; • Voorlichting mondgezondheid in het mbo.
besteden hebben en meer buitenshuis actief zijn. Wel worden er goede successen geboekt met actiever bewegen en sporten.
D Voeding en mondgezondheid ouderen
Hiervoor werken we vanuit de HAGG samen met sport. Zo
In het ouderenbeleid is gezondheid een belangrijk thema.
organiseren streetsportleiders op speciaal hiervoor aangewezen
Ouderen kunnen te maken krijgen met ondervoeding. Dit kan
locaties in de stad, zoals Krajicek playgrounds en Cruyff Courts,
zowel voorkomen bij mensen met een gezond gewicht als bij
een laagdrempelig sport- en beweegaanbod dat voornamelijk
degenen met overgewicht of ondergewicht. Ouderen hebben
gericht is op jeugd en jongeren. Hierbij is specifiek aandacht
vaak last van smaakvermindering, worden eerder ziek en
voor het verhogen van buurtbetrokkenheid waarbij jongeren
ervaren meer lichamelijke beperkingen. Na verlies van een
die zich positief onderscheiden zelf opgeleid kunnen worden
partner neemt de interesse om elke dag te koken vaak af. Veel
tot streetsportleider. Zij dienen als rolmodel voor kinderen uit
ouderen eten hierdoor eenzijdig. Door dit eetpatroon kunnen
de wijk en bevorderen op deze manier duurzame sport- en
ze te weinig voedingsstoffen binnenkrijgen en ondervoed raken.
beweegdeelname. Vanaf 18 jaar moeten jongeren zelf verzekerd zijn; we zien dan
Preventieve acties voor ouderen zijn onder meer:
een daling in tandartsbezoeken. Om jongeren te wijzen op het
• Kookworkshops om ondervoeding te voorkomen en
27
Ambitie 4 Genotmiddelengebruik en gezondheid
28
Analyse
gebruik terug te dringen. Roken veroorzaakt bij volwassenen de
Alcoholgebruik is ongezond voor de ontwikkeling van kinderen en
grootste ziektelast. Hoewel het een tendens is om niet te roken, is
jongeren. Het kan ernstige hersenschade veroorzaken. Hoe
roken ook een verslaving waar je moeilijk vanaf kunt komen. Een
jonger kinderen beginnen met drinken, hoe groter de kans op
kwart van de Haagse inwoners rookt (weleens), een kwart is
alcoholproblemen op latere leeftijd. Jongeren onder de 18
ex-roker en 49% heeft nooit gerookt. Bijna de helft van de rokers
moeten geen alcohol drinken. Roken heeft voor veel jongeren
geeft aan te willen stoppen met roken om de gezondheid te
nog steeds het imago van volwassenheid maar is sterk versla-
verbeteren. De Gezondheidsraad stelt dat mensen geen alcohol
vend. Of een jongere begint met drinken of roken wordt onder
moeten drinken, maar als ze dit toch doen, dit moeten beperken
meer beïnvloed door de acceptatie hiervan binnen de eigen
tot maximaal één consumptie per dag. Zo’n driekwart van de
sociale omgeving en beschikbaarheid/verkrijgbaarheid. Veel
Haagse bevolking drinkt alcohol. 16% drinkt overmatig (voor
ouders vinden dat hun kinderen (te) veel tijd besteden achter een
mannen is dit meer dan 14 glazen per week en voor vrouwen
beeldscherm. Het is belangrijk dat er een balans is met andere
meer dan 7 glazen per week). Overmatig alcoholgebruik zien we
zaken buiten sociale media en gamen zoals huiswerk, vrienden,
meer bij hoger opgeleiden. Het is belangrijk om problematisch
hobby’s, slapen en buitenactiviteiten. Van alle drugs gebruiken
alcoholgebruik te voorkomen en vroegtijdig bespreekbaar te
jong volwassenen cannabis het meest. Om gezondheidsrisico’s in
maken. Familieleden van mensen die overmatig drinken lijden
het uitgaanscircuit en ook op festivals en evenementen te
hier vaak onder. De huisarts, spoedeisende hulp en werkgevers
voorkomen is het van belang bezoekers te ontmoedigen om
zijn belangrijke intermediairs. Ouderen worden gevoeliger voor
(overmatig) alcohol en/of uitgaansdrugs te gebruiken en te
de werking van alcohol. Door een trager werkende stofwisseling
voorkomen dat ze onder invloed aan het verkeer deelnemen.
gaat de afbraak langzamer. Bij gelijkblijvend gebruik leidt dit op
Het gebruik van lachgas, dat recent is toegenomen, heeft
den duur tot problemen. Bij ouderen wordt problematisch
gezondheidsrisico’s zoals neurologisch letsel en bij frequent
alcoholgebruik vaak onvoldoende onderkend. Voor de combina-
gebruik risico op verslaving. Ook kan het gebruik overlast
tie alcohol en medicijnen is vaak onvoldoende aandacht, terwijl
veroorzaken. Een verbod op recreatief gebruik van lachgas (op
de werking van medicatie door alcohol verstoord kan worden.
lijst II Opiumwet) helpt de beschikbaarheid en daarmee het
Bij valpartijen van ouderen speelt alcohol regelmatig een rol.
Wat gaan we doen?
pleinen. Daarnaast zijn de huisartsen, ziekenhuizen en
verandering komt hierbij aan de orde. Wanneer mensen vragen
Met onze aanpak zetten we in op het voorkomen van onverant-