RIS308365 Bijlage 2 Ouderenmonitor 2020 definitief

65 - 74 jaar 75 jaar en ouder

samen dingen doen

totaal ouderen

kent elkaar nauwelijks

totaal Den Haag

tevreden met bev.samenstelling 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90%100% Bron: Gemeente Den Haag, Veiligheidsmonitor 2019

Door de jaren heen zien we kleine schommelingen in de beleving van de sociale cohesie (zie tabel 8.2 op de volgende pagina). Wel lijkt het erop dat het aandeel ouderen dat tevreden is met de bevolkingssamenstelling van hun buurt ieder jaar iets afneemt.

26

Bron: Veiligheidsmonitor

- 54 -

Tabel 8.2 Beleving van Haagse ouderen van de sociale cohesie in hun buurt, 2012 – 2019 2012

2013

2015

2017

2019

% veel contact in de buurt

31,9%

34,2%

29,0%

32,1%

33,2%

% voelt zich thuis

55,2%

55,0%

56,1%

54,4%

57,0%

% vindt omgang prettig

54,8%

53,7%

54,7%

54,0%

54,5%

% veel dingen samen doen

31,2%

31,4%

29,2%

29,1%

33,4%

% kent elkaar nauwelijks

41,4%

39,3%

38,8%

40,1%

41,0%

% tevreden met bevolkingssamenstelling

57,3%

56,0%

55,9%

55,3%

53,8%

Bron: Gemeente Den Haag, Veiligheidsmonitor 2012, 2013, 2015, 2017 en 2019

8.2

RESPECTLOOS GEDRAG27

In de Veiligheidsmonitor zijn ook vragen opgenomen over respectloos gedrag. Mensen kunnen hierbij aangeven in hoeverre het wel eens voorkomt dat iemand hen respectloos behandelt. In het algemeen vinden ouderen dat zij met voldoende respect worden behandeld; 14% van de Haagse 65-plussers geeft aan dat zij wel eens door onbekenden op straat respectloos worden behandeld (zie figuur 8.3). 11% van de ouderen geeft aan dat dit in het openbaar vervoer wel eens voorkomt en 10% door personeel in winkels en/of bedrijven. 6% van de ouderen vindt dat zij door personeel van overheidsinstanties niet altijd met respect worden behandeld en 4% door bekenden zoals partner, familie of vrienden. Door de jaren heen lijkt de beleving van Haagse ouderen wat betreft respectloos gedrag licht af te nemen (zie tabel 8.4). Figuur 8.3 Beleving van Haagse ouderen over respectloos gedrag (2019) op straat openbaar vervoer winkels / bedrijven

65 - 74 jaar 75 jaar en ouder

overheidsinstanties

totaal ouderen totaal Den Haag

bekenden 0%

10%

20%

30%

40%

50%

Bron: Gemeente Den Haag, Veiligheidsmonitor 2019

Tabel 8.4 Beleving van Haagse ouderen over respectloos gedrag, 2012 – 2019 2012

2013

2015

2017

2019

- op straat

16,4%

15,4%

17,1%

14,9%

13,8%

- in openbaar vervoer

16,6%

13,3%

14,5%

14,1%

10,7%

- door personeel van winkels/bedrijven

16,5%

12,6%

13,4%

12,0%

9,6%

- door personeel van overheidsinstanties

12,2%

9,9%

11,0%

9,1%

6,4%

- door bekenden

4,2%

3,0%

3,7%

3,8%

3,9%

% wel eens respectloos behandeld:

Bron: Gemeente Den Haag, Veiligheidsmonitor 2012, 2013, 2015, 2017 en 2019

27

Bron: Veiligheidsmonitor

- 55 -

Kader: Bevindingen Atelier SamenKracht / Stadsateliers Seniorvriendelijk Den Haag Atelier Samenkracht biedt ouderen in dialoogbijeenkomsten een podium om hun wensen en mogelijkheden op het gebied van ‘meedoen en van betekenis zijn’ met elkaar en met vertegenwoordigers van lokale instituties te delen en actief uit te dragen. In Den Haag zijn diverse ateliers in verschillende wijken georganiseerd waar thema’s op het gebied van een seniorvriendelijke stad worden besproken. Enkele bevindingen m.b.t. respect en sociale inclusie: De generatiekloof lijkt toe te nemen. De noodzaak wordt gevoeld om met bewoners het gesprek aan te gaan over hun overeenkomsten en verschillen, juist ook tussen jong en oud. Het idee leeft om via de school een oudere aan een kind plus ouder te koppelen. Aan de hand van thema’s (bijv. buiten spelen) is er dan een uitwisseling van verhalen en waarden en normen ‘hoe hoort het toen en nu, hoe doen we het, hoe zijn we het gewend’. Bron: Hulsebosch Advies/SamenKracht.Nu (2020)

8.3

EENZAAMHEID EN SOCIALE UITSLUITING 28

Er zijn drie vormen van eenzaamheid: emotionele, sociale en existentiële eenzaamheid. Bij emotionele eenzaamheid ervaart iemand een sterk gemis van een intieme relatie of een emotioneel hechte band met een partner of vriend(in). Bij sociale eenzaamheid mist iemand betekenisvolle relaties met een brede groep mensen, zoals collega’s, kennissen, buurtgenoten of mensen met dezelfde belangstelling. Bij existentiële eenzaamheid voelt iemand zich alleen in het bestaan zelf, bijvoorbeeld door confrontatie met sterfelijkheid of het gebrek aan zingeving. Ruim de helft (52%) van de 65-plussers was in het jaar voorafgaand aan het onderzoek (in 2016) matig tot zeer ernstig eenzaam (zie figuur 8.5). 11% van de 65-plussers was ernstig tot zeer ernstig eenzaam. Hoewel het aandeel eenzamen onder ouderen vergelijkbaar is met het gemiddelde onder alle inwoners van Den Haag van 19 jaar en ouder (52%), is het aandeel ouderen dat ernstig tot zeer ernstig eenzaam is, lager dan gemiddeld (16%). Eenzaamheid lijkt daarmee niet voorbehouden aan ouderen. Bij 34% van de 65-plussers is sprake van emotionele eenzaamheid. Bij 52% is sprake van sociale eenzaamheid. Onder 75-plussers komt emotionele eenzaamheid vaker voor dan onder 65-74-jarigen (respectievelijk 40% en 31%). 75-plussers missen dus vaker een intieme relatie of een emotioneel hechte band met een partner of vriend(in). Figuur 8.5

Eenzaamheid en sociale uitsluiting (2016)

Bron: GGD Haaglanden, Gezondheidsenquête 2016

Sociale uitsluiting is een breed begrip en verwijst naar het onvermogen van groepen of individuen om als gevolg van individuele en maatschappelijke factoren volledig deel te nemen aan het maatschappelijk leven. Er is een verband tussen sociale uitsluiting en ervaren gezondheid. Mensen die de eigen gezondheid als (zeer) slecht ervaren voelen zich vaker sociaal uitgesloten. 7% van de Haagse 65-plussers (in 2016) voelt zich matig tot sterk sociaal uitgesloten (zie figuur 8.5). Dit aandeel is iets lager dan het gemiddelde voor alle inwoners van Den Haag van 19 jaar en ouder (14%).

28

Bron: Gezondheidsenquête 2016. Deze informatie is ook opgenomen in hoofdstuk 3 van de Ouderenmonitor.

- 56 -

2tegen1zaamheid Eén van de projecten die eenzaamheid bij ouderen tegen moet gaan en door de gemeente wordt gesubsidieerd is het project ‘2tegen1zaamheid’. Dit project wordt uitgevoerd door Stichting Buddy Netwerk. Het project is bedoeld voor ouderen die eenzaam zijn, geen of onvoldoende sociaal netwerk hebben en beperkt in staat zijn om dit netwerk te onderhouden of uit te breiden. Zij worden voor een bepaalde periode gekoppeld aan een vrijwilliger. De bedoeling van de koppels is dat men regelmatig afspreekt en activiteiten onderneemt. Naast het gezelschap en het bieden van een ‘luisterend oor’ stimuleert de vrijwilliger de oudere ook om activiteiten te ondernemen. In 2019 waren er in totaal 123 van deze koppels (zie tabel 8.6). Vanaf 2015 is het aantal steeds afgenomen. Aantal koppels 2tegen1zaamheid (2011 – 2018)

Tabel 8.6

2011

2013

2015

2017

2018

2019

161

171

177

166

149

123

2tegen1zaamheid Aantal koppels oudere – vrijwilliger Bron: Buddy Netwerk

Ouderen in de Wijk Sinds 2016 is een landelijk project ‘Ouderen in de Wijk’ gestart met als doel eenzaamheid onder ouderen met een laag inkomen tegen te gaan. Het project wordt in Den Haag uitgevoerd door de Bibliotheek Den Haag vanuit de bibliotheken Escamp en Segbroek. In beide bibliotheken kunnen ouderen elkaar ontmoeten en worden diverse activiteiten georganiseerd. In 2020 stonden rond de 800 deelnemers ingeschreven. 8.3.1

Eenzaamheid in Coronatijd

GGD Haaglanden heeft een onderzoek uitgevoerd naar gedrag en welzijn tijdens de Coronacrisis. In dit onderzoek zijn er vragen gesteld aan inwoners van de regio Haaglanden van 16 jaar en ouder over een viertal onderwerpen, waaronder het mentaal welbevinden tijdens de Coronacrisis (figuur 8.7) De volwassen respondenten (<70 jaar) ervaren een slechtere mentale gezondheid ten opzichte van voor de coronacrisis, vergeleken met de ouderen (70+). Met name de volwassenen met gezondheidsproblemen ervaren (veel) meer angst, somberheid, stress en slaapproblemen ten opzichte van voor de coronacrisis vergeleken met de overige respondenten. Het percentage dat aangeeft (veel) meer eenzaamheid te ervaren is hoger bij ouderen met gezondheidsproblemen dan bij ouderen zonder gezondheidsproblemen. Bij de overige indicatoren van mentaal welbevinden zijn er weinig verschillen tussen ouderen met en zonder gezondheidsproblemen. Figuur 8.7

Verandering in het ervaren van slaapproblemen, eenzaamheid, stress, somberheid en angst van inwoners vergeleken met de periode voor de coronacrisis.

Bron: GGD Haaglanden, panelonderzoek naar gedragsmaatregelen en welbevinden augustus 2020

- 57 -

Coronagesprekken door Ouderen in de Wijk 29 Gastvrouwen van het project ‘Ouderen in de Wijk’ van de Bibliotheek Den Haag hebben tijdens de coronacrisis gesprekken gevoerd met 374 deelnemers van het project om belangstelling te tonen en hen te vragen of zij hulp nodig hadden tijdens de coronamaatregelen. Deelnemers van ‘Ouderen in de Wijk’ zijn zelfstandig wonende ouderen met een kleine beurs. De gastvrouwen hebben van de gesprekken een korte verslaglegging gedaan en een aantal resultaten in een verslag weergegeven. Met de meeste ouderen (78%) gaat het – naar omstandigheden – prima. 12% van de ouderen hebben uitgesproken zich echt eenzaam te voelen tijdens deze periode, 5% van de ouderen maakt zich zorgen en/of is angstig en 5% van de ouderen geeft aan dat het echt niet goed gaat.

Kader: Coronagesprekken Ouderen in de Wijk – Hoe gaat het met u? Een aantal deelnemers van het project ‘Ouderen in de Wijk’ is tijdens de coronacrisis meerdere keren teruggebeld door de gastvrouwen van het project, wanneer hier een sterke behoefte aan was. Het viel de gastvrouwen op dat met name de ouderen die nog samen zijn met hun partner, zich prima konden redden deze periode – mits beiden geen serieuze gezondheidsklachten hadden. De emoties bij de ouderen veranderden tijdens de lockdown. Een deel had in het begin behoefte aan hulp bij het regelen van de boodschappen etc., bij een ander deel kwam de klap na circa 4 of 5 weken. Ouderen waren het zat hun familie niet meer te zien en binnen te zitten of raakten mensen kwijt in hun omgeving. De telefoongesprekken werden deze weken zwaarder voor de gastvrouwen. Na de eerste versoepelingen halverwege mei werden de meeste gesprekken weer wat luchtiger. Bron: Bibliotheek Den Haag/Ouderen in de Wijk, 2020

8.4

NADERE ANALYSE VAN DE UITKOMSTEN

In de paragrafen 8.1 tot en met 8.3 is alleen gekeken naar de totale groep ouderen en de twee leeftijdsklassen daarbinnen. Er zijn echter nog meer differentiaties te maken, zoals naar sekse, etniciteit, type huishouden, opleidingsniveau, inkomen en stadsdeel. In deze paragraaf vindt u een overzicht van de uitkomsten (op hoofdpunten) voor de verschillende groepen ouderen. In de tekst wordt alleen gewezen op de meest opvallende uitkomsten. NB

Het uitsplitsen van de uitkomsten leidt er in een aantal gevallen toe dat het absolute aantal ouderen waarop de uitkomsten betrekking hebben, klein is (zoals het geval is bij de uitsplitsing naar stadsdeel). De uitkomsten moeten dan ook als indicatie worden gezien en niet als representatief beeld voor de betreffende subgroep ouderen. In de overzichten is het totaal aantal ouderen in de steekproef (N) opgenomen; ook dit is een indicatie aangezien het aantal per vraag kan verschillen. Uitkomsten die betrekking hebben op minder dan 25 respondenten worden in de tabellen niet getoond.

In overzicht 8.8 is een aantal aspecten weergeven met betrekking tot respect en sociale integratie, uitgesplitst naar een aantal kenmerken. Een aantal punten vallen op: • • • • •

Ouderen in de leeftijdscategorie van 65 – 74 jaar geven vaker aan dat zij respectloos worden behandeld op straat dan 75-plussers. 65-plussers met een middel en hoog opleidingsniveau zijn vaker tevreden met de samenstelling van de bevolking in hun eigen buurt dan 65-plussers met een laag opleidingsniveau. Ouderen uit een eenpersoonshuishouden lijken minder vaak tevreden te zijn met de bevolkingssamenstelling dan ouderen uit een meerpersoonshuishouden. 65-plussers woonachtig in Escamp, Centrum en Laak lijken minder vaak tevreden met de bevolkingssamenstelling van hun buurt dan in andere stadsdelen. Ouderen uit stadsdeel Centrum geven vaker aan dat zijn respectloos worden behandeld op straat dan in andere stadsdelen.

29 Bron: Coronagesprekken door Ouderen in de Wijk, Bibliotheek Den Haag

- 58 -

% veel contact in de buurt

% tevreden met bevolkingssamenst elling

% respectloos behandeld op straat

N (indicatie ) respondenten Gezondheidsenquête (2016)

% matig tot ernstig eenzaam

Respect en sociale integratie aan de hand van een aantal aspecten (2019) N (indicatie) respondenten Veiligheidsmonitor (2019)

Overzicht 8.8

952

33,2%

53,8%

13,8%

4.213

52,1%

65 – 74 jaar

620

33,5%

55,7%

16,4%

2.525

50,2%

75-plus

332

32,6%

50,4%

9,3%

1.688

55,1%

Man

458

33,9%

54,4%

13,9%

2.016

52,4%

Vrouw

494

32,5%

53,2%

13,7%

2.197

52,0%

Nederlandse achtergrond

667

34,7%

55,8%

12,9%

3.050

49,5%

Migratieachtergrond

285

30,6%

50,4%

15,3%

1.163

58,0%

Laag

390

34,5%

49,0%

14,5%

2.102

55,7%

Middel

211

32,5%

60,6%

10,6%

869

51,6%

Hoog

239

34,4%

64,9%

12,8%

1.093

45,3%

Eenpersoons

367

29,4%

44,4%

14,6%

1.854

61,9%

Meerpersoons

585

36,2%

61,4%

13,2%

2.290

44,3%

Loosduinen

147

32,6%

63,3%

12,4%

497

54,3%

Escamp

188

32,1%

31,8%

13,1%

800

53,4%

Segbroek

84

41,1%

67,2%

11,4%

558

49,3%

Scheveningen

110

29,7%

67,5%

17,3%

665

43,4%

Centrum

211

33,4%

45,7%

23,0%

910

60,5%

Laak

59

20,0%

36,9%

8,7%

244

60,9%

Haagse Hout

98

35,5%

65,0%

7,0%

331

47,7%

Leidschenveen/Ypenburg

55

35,4%

59,0%

10,1%

208

51,6%

Totaal 65-plus

Leeftijd

Sekse

Etniciteit

Opleidingsniveau

Type huishouden

Stadsdeel

Bron: Gemeente Den Haag, Veiligheidsmonitor 2019; GGD Haaglanden, Gezondheidsenquête 2016

- 59 -

DE SENTIMENTANALYSE – HAAGS SENTIMENT OVER SENIOREN

8.5

In deze paragraaf wordt op hoofdlijnen de uitkomsten van de sentimentanalyse gepresenteerd. Deze sentimentanalyse wordt periodiek uitgevoerd. Door het (deels geautomatiseerd) analyseren van alle Social Media berichten gedurende een aantal maanden, is de Haagse beeldvorming over senioren op deze onlinekanalen in kaart gebracht. Er wordt gekeken naar zes tegenstellingen in de beeldvorming die ook gebruikt worden in de zorg. Deze worden als kenmerkend gezien voor de positie van senioren in de samenleving. Worden senioren eerder gezien als sociaal functionerend of vooral eenzaam? Is de beeldvorming dat ouderen zelfstandig zijn of hulpbehoevend? Via het (deels) geautomatiseerd scannen van Social Media berichten worden signalen per tegenstelling geteld. Samen genomen ontstaat zo een algemeen beeld over de (online)beeldvorming van senioren – het Sentiment. Beelden op Social Media kanalen beïnvloeden de manier waarop we over en met senioren spreken. Het gevaar van negatieve beeldvorming is dat dit óók het beeld kan beïnvloeden dat senioren van zichzelf hebben. Het is daarom belangrijk dat ook de positieve beeldvorming van senioren naar voren komt, waardoor senioren en hun omgeving de kansen zien om hun talenten in te zetten voor zichzelf, hun naasten en de stad. Figuur 8.8

Haags sentiment over ouderen, april/mei 2020

120 15

100

1

80 60

20

94

1

40 1

46

24 Sociaal / Eenzaam

1 23

0 Sterk / Kwetsbaar

105

24

2 Zelfstandig / Actief / Passief Tellen mee / Hulpbehoevend Tellen niet mee Negatief

Oorzaak / Slachtoffer

Positief

Bron: gemeente Den Haag, OCW/OKPB

Over de periode april/mei 2020 valt het volgende op: In de analyse periode is in Den Haag op Social Mediakanalen 639 keer gesproken over senioren of een synoniem voor het woord senioren. De meeste berichten zijn afkomstig van Twitter en Facebook. Beeldvorming hangt sterk samen met ontwikkelingen in de maatschappij waar senioren mee te maken hebben. In deze periode was Corona het centrale thema op Social Media. Het sentiment rond senioren – zo blijkt uit vrijwel alle berichten op Social Media – bepaald door hun (hogere) kwetsbaarheid voor het virus. Het sentiment wordt gedomineerd door de termen Eenzaam, Kwetsbaar, Hulpbehoevend, Niet meetellend en Slachtoffer. Desondanks wordt er regelmatig gewezen op de actieve rol die senioren spelen of kunnen spelen in de (Haagse) maatschappij.

- 60 -

9

Sociale participatie

In dit hoofdstuk kijken we naar verschillende aspecten rond de sociale participatie van Haagse senioren. We kijken hierbij niet zozeer of ouderen veel participeren of niet, maar naar de mogelijkheden of voorwaarden die er zijn om te kunnen participeren. Nodigt de buurt waar de ouderen wonen uit tot participatie? Zijn er voldoende activiteiten en ontmoetingsplekken voor ouderen? En hebben 65plussers voldoende financiële middelen om te kunnen participeren? De gegevens die we in dit hoofdstuk presenteren, komen uit de Veiligheidsmonitor, de Stadsenquête en de Armoedemonitor. Daarnaast is een deel van de gegevens afkomstig van interne registraties binnen de gemeente en/of registraties van organisaties. Dit is in de tekst en/of met een voetnoot aangegeven. In bijlage 1 vindt u hier meer informatie over.

9.1

SOCIALE KWALITEIT WOONOMGEVING30

De buurt waarin Haagse ouderen wonen kan invloed hebben op de mate waarin ouderen participeren. Voelen zij zich thuis bij de mensen in de buurt? Gaan buurtgenoten prettig met elkaar om? Worden er in de buurt samen activiteiten ondernomen? Deze vragen en meer, zijn in het voorgaande hoofdstuk aan bod gekomen. We herhalen hier kort de uitkomsten. We hebben gezien dat ruim de helft van de Haagse ouderen zich thuis voelt in de eigen buurt (57%) en vindt dat mensen in hun buurt op een prettige manier met elkaar omgaan (55%). Een derde deel van de Haagse ouderen (33%) geeft aan dat zij in een gezellige buurt wonen waar mensen samen dingen doen (zie ook figuur 9.1).

Figuur 9.1 Beleving Haagse ouderen van sociale aspecten van hun buurt (in 2019)

voel me thuis 65 - 74 jaar

omgang prettig

75 jaar en ouder totaal ouderen totaal Den Haag

samen dingen doen 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Bron: Gemeente Den Haag, Veiligheidsmonitor 2019

Naast het sociale aspect kan ook het fysieke aspect van de buurt een rol spelen bij de participatie van ouderen. Wat vinden 65-plussers van de leefbaarheid van hun woonomgeving? Worden de wegen, paden en de groenvoorzieningen in de buurt goed onderhouden? In hoofdstuk 5 over de publieke ruimte kwam al naar voren dat Haagse ouderen gemiddeld een 7,3 geven voor de leefbaarheid van hun woonomgeving en dat alle inwoners van Den Haag dit gemiddeld met een 7,2 waarderen. Ruim twee derde (67,8%) van de Haagse ouderen is tevreden over het onderhoud aan de wegen, paden en pleintjes in de buurt (zie figuur 9.2 op de volgende pagina). Daarnaast is 71% tevreden over het onderhoud aan perken, plantsoenen en parken in de buurt. Haagse ouderen zijn wat minder vaak tevreden over het onderhoud van wegen, paden en pleintjes dan gemiddeld. 30

Bron: Veiligheidsmonitor. De uitkomsten hebben betrekking op zelfstandig wonende 65-plussers.

- 61 -

Figuur 9.2 Tevredenheid Haagse ouderen over onderhoud aan wegen en groen in de buurt (in 2019)

65 - 74 jaar 75 jaar en ouder totaal ouderen wegen, paden en pleintjes totaal Den Haag

perken, plantsoenen en parken 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Bron: Gemeente Den Haag, Veiligheidsmonitor 2019

De beleving van Haagse ouderen over de sociale en fysieke aspecten van de buurt is door de jaren heen redelijk stabiel (zie tabel 9.3). Tabel 9.3 Beleving van Haagse ouderen van de sociale kwaliteit van hun buurt, 2011 – 2019 2012

2013

2015

2017

2019

% voelt zich thuis

55,2%

55,0%

56,1%

54,4%

57,0%

% vindt omgang prettig

54,8%

53,7%

54,7%

54,0%

54,5%

% veel dingen samen doen

31,2%

31,4%

29,2%

29,1%

33,4%

- wegen, paden en pleintjes

63,2%

66,5%

69,2%

65,3%

67,9%

- perken, plantsoenen en parken

69,7%

69,5%

73,3%

71,9%

71,3%

% tevreden met onderhoud:

Bron: Gemeente Den Haag, Veiligheidsmonitor 2012, 2013, 2015, 2017 en 2019

9.2

ACTIVITEITEN EN (GESUBSIDIEERDE) VOORZIENINGEN

Er zijn in Den Haag meerdere voorzieningen die de gemeente subsidieert waar activiteiten worden georganiseerd en waar senioren elkaar kunnen ontmoeten. Er zijn buurthuizen en Buurthuizen van de Toekomst en er zijn vele gesubsidieerde ouderensociëteiten en een aantal buurtkamers. Ook de verschillende maaltijdvoorzieningen kunnen we in dit rijtje meenemen. Een deel van deze voorzieningen, zoals de buurthuizen, is toegankelijk voor iedere Hagenaar. Andere voorzieningen, zoals de ouderensociëteiten, zijn uitsluitend bedoeld voor ouderen. De website www.socialekaartdenhaag.nl van de gemeente Den Haag biedt de mogelijkheid om organisaties en activiteiten op het gebied van ondersteuning en zorg in de buurt op te zoeken. Buurthuizen, Buurthuizen van de Toekomst en Buurtkamers In buurthuizen, oftewel welzijnsaccommodaties, kunnen ouderen terecht voor een kop koffie en verschillende activiteiten. Deze accommodaties zijn in beheer van de verschillende welzijnsinstellingen in de stad. Ook in Buurthuizen van de Toekomst (BvdT) kunnen ouderen terecht. Deze accommodaties zijn vaak in beheer van sportclubs, scholen, culturele- of zorginstellingen. Zij delen een accommodatie met andere organisaties. Buurtkamers zijn ontmoetingsplekken voor en door buurtbewoners. Doel is in de eerste plaats om de sociale cohesie in de buurt te bevorderen en vereenzaming tegen te gaan 31.

Begin 2020 zijn er 38 welzijnsaccommodaties, 49 Buurthuizen van de Toekomst en 9 buurtkamers in Den Haag. In figuur 9.4 zijn deze locaties op de kaart weergegeven.

31

Bron: www.denhaag.raadsinformatie.nl/document/3374989 (geraadpleegd op 30-09-2016).

- 62 -

Figuur 9.4 Locaties van Buurthuizen, Buurthuizen van de Toekomst en Buurtkamers in 2020

Bron: Sociale Kaart Den Haag, interne registratie OCW, website Den Haag * legenda: zwart=Buurtkamers, rood=Buurthuizen, blauw=Buurthuizen van de Toekomst

Ouderensociëteiten Ouderensociëteiten zijn plekken waar ouderen bij elkaar kunnen komen en waar activiteiten georganiseerd worden, gericht op ontspanning en/of persoonlijke ontwikkeling. Ouderensociëteiten zijn daarmee ook plekken waar ouderen sociale contacten kunnen opdoen en waar een sociaal netwerk kan ontstaan. De ouderensociëteiten zijn verspreid over de hele stad. In 2019 is er door de gemeente Den Haag aan 234 ouderensociëteiten subsidie verleend.

Haags Ontmoeten32 Haags Ontmoeten is een voorziening met als doel het leefplezier en de vitaliteit van ouderen te versterken. Bij Haags Ontmoeten kunnen alle ouderen en hun mantelzorgers vrij binnen lopen. Het is een plek om te ontmoeten, ervaringen te delen en te ontspannen. Medio 2019 maakten er 2903 (unieke) deelnemers en 603 (unieke) mantelzorgers gebruik van Haags Ontmoeten. In 2020 zijn er 36 locaties in Den Haag. In figuur 9.5 zijn deze op de kaart weergegeven. In alle stadsdelen zijn er meerdere locaties van Haags Ontmoeten te vinden. De stadsdelen LeidschenveenYpenburg en Laak hebben het minst aantal locaties.

32

Bron: www.haagsontmoeten.nl (geraadpleegd op 28-09-2020) en halfjaarrapportage Jeugd en WMO 2019

- 63 -

Figuur 9.5 Locaties van Haags Ontmoeten in 2020

Bron: website Haags Ontmoeten

Maaltijden Ouderen die het niet lukt om zelf eten te maken, kunnen gebruik maken van maaltijdvoorzieningen. Zij kunnen bijvoorbeeld maaltijden nuttigen bij zorginstellingen, buurthuizen, verzorgingstehuizen, migrantenorganisaties, kerken en wijkcentra in de eigen omgeving. Vaak tegen een lage prijs. Of deze maaltijden thuis laten bezorgen. Bij sommige zorginstellingen kunnen ouderen met een Ooievaarspas met korting eten of eten laten bezorgen33. Uit eerder onderzoek onder maaltijdgebruikers34 blijkt dat niet alleen de maaltijd zelf de belangrijkste reden is om van de maaltijdvoorziening gebruik te maken maar dat ook de sociale contacten een belangrijke rol spelen. Naast de maaltijd en de sociale contacten worden ook nog andere redenen genoemd; de maaltijd is een reden om het huis uit te zijn, om de dag door te komen en het geeft mensen een veilig gevoel dat er op hun ‘gelet’ wordt. In 2019 zijn er bijna 51.500 maaltijden verstrekt (zie tabel 9.6). Het aantal jaarlijks verstrekte warme maaltijden laat vanaf 2011 een dalende trend zien. Tabel 9.6

Aantal gebruikers van voorzieningen voor ouderen (2011 – 2020) 2011

2013

2015

2017

2019

75.223

72.617

68.501

54.497

51.485

Warme maaltijden Aantal verstrekte warme maaltijden Bron: Haeghe Groep & Dienst SZW

33 34

Bron: www.denhaag.nl (geraadpleegd 27-09-2020) Bron: Gemeente Den Haag (2010), Ontmoetingen tussen ouderen tijdens de maaltijd.

- 64 -

Kader: Bevindingen Atelier SamenKracht / Stadsateliers Seniorvriendelijk Den Haag Atelier Samenkracht biedt ouderen in dialoogbijeenkomsten een podium om hun wensen en mogelijkheden op het gebied van ‘meedoen en van betekenis zijn’ met elkaar en met vertegenwoordigers van lokale instituties te delen en actief uit te dragen. In Den Haag zijn diverse ateliers in verschillende wijken georganiseerd waar thema’s op het gebied van een seniorvriendelijke stad worden besproken. Enkele bevindingen m.b.t. sociale participatie: • Meedoen in de samenleving is erg belangrijk om prettig ouder te worden, hierbij is het belangrijk dat mensen elkaar stimuleren om mee te blijven doen. • Buurtapps worden gewaardeerd zodat men elkaar op de hoogte kan houden. • Amateur cultuurclubs spelen een belangrijke rol in het meedoen, hierop zou niet bezuinigd dienen te worden. • Wat je wilt doen, staat of valt met je fysieke conditie. Er is behoefte bij senioren om samen aan hun conditie te werken. Bron: Hulsebosch Advies/SamenKracht.Nu (2020)

9.3

FINANCIËLE MIDDELEN

Of senioren kunnen participeren hangt voor een deel ook af of ze over voldoende financiële middelen beschikken. 9.3.1

Hoogte inkomen35

Uit het Inwonersonderzoek 2019 blijkt dat ruim de helft (51%) van de (zelfstandig wonende) 65plussers in Den Haag een laag inkomen heeft; een netto huishoudinkomen van 2.000 euro of minder per maand. 17% van alle 65-plussers heeft een hoog inkomen (meer dan 3.350 euro netto). Tabel 9.7

Hoogte inkomen van Haagse ouderen, 2016 - 2019 2016

2017

2019

% laag inkomen

61,3%

55,6%

51,2%

% hoog inkomen

13,0%

14,9%

16,7%

Bron: Gemeente Den Haag, Inwonersonderzoek Den Haag 2016, 2017, 2019

Minimahuishoudens36 In de Armoedemonitor wordt aandacht besteed aan minimahuishoudens, de doelgroep voor het armoedebeleid van de gemeente. Binnen het armoedebeleid worden verschillende inkomensgrenzen gehanteerd. In de onderstaande tabel zijn de (minima)huishoudens van mensen met een inkomen van 110 procent van het Wettelijk sociaal minimum (Wsm)37 weergegeven. Volgens de Armoedemonitor 2020 zijn er in 2018 52.200 minimahuishoudens met een 65-plusser als hoofdkostwinner. Hiervan heeft 15,3% (8.000 huishoudens) aan het hoofd een 65-plusser. Dit aandeel is hoger dan het gemiddelde voor alle huishoudens in Den Haag (14,5%). Bij 13% van het aantal huishoudens met een 65-plusser aan het hoofd is er sprake van langdurige minima. Dat wil zeggen dat deze huishoudens meer dan drie jaar van een inkomen tot 110 procent van het sociale minimum leven. Dit aandeel is hoger dan voor heel Den Haag (9,5%). Tabel 9.8

Aantal en aandeel minimahuishoudens onder Haagse ouderen, 2018 Aantal

Aandeel

Den Haag

65plus

Den Haag

65plus

Totaal huishoudens

234.800

52.200

100%

100%

Huishoudens met een inkomen tot 110% van het WSM

34.100

8.000

14,5%

15,3%

Huishoudens met een langdurig inkomen tot 110% van het WSM

22.200

6.800

9,5%

13,0%

Bron: CBS/Armoedemonitor Den Haag 2020

35

Bron: Inwonersonderzoek Den Haag Bron: CBS/Armoedemonitor Den Haag 2020 37 Het wettelijk sociaal minimum is de actuele bijstandsnorm voor het betreffende huishoudtype. Deze normbedragen worden halfjaarlijks vastgesteld. Voor 65-plussers is de netto AOW-uitkering het normbedrag voor het wettelijke sociale minimum. 36

- 65 -

9.3.2

Rondkomen38

De hoogte van het (huishoud)inkomen zegt echter niet alles over de financiële positie van Haagse ouderen. Belangrijk is de vraag of zij kunnen rondkomen van hun inkomen. Het gaat hierbij om de beleving van de ouderen wat betreft hun eigen financiële positie, waarbij er geen rekening gehouden wordt met de ontwikkeling van de hoogte van het inkomen van ouderen in de afgelopen jaren. Ruim een kwart (27%) van de Haagse ouderen geeft aan dat hun financiële positie het laatste jaar (het jaar voorafgaand aan het onderzoek) is verslechterd. (zie figuur 9.9). Dit is hoger dan het gemiddelde voor heel Den Haag (19%). 5% van de 65-plussers geeft aan dat hun financiële positie is verbeterd. Voor heel Den Haag ligt dit aandeel duidelijk hoger (22%). 14% van de Haagse 65-plussers moet door geldgebrek wel eens bezuinigen op zaken als eten en kleding of moet wachten met het betalen van de telefoonrekening en/of de energierekening. Daarnaast heeft 6% van de 65-plussers schulden. Dit aandeel is duidelijk lager dan gemiddeld. Van alle inwoners van Den Haag heeft 21% schulden. Overigens worden hierbij de hypotheekschuld en de betalingsachterstanden die op korte termijn kunnen worden ingelopen, niet meegerekend. Schulden zoals bij een postorderbedrijf, de belastingdienst, een energieleverancier en een woningbouwvereniging worden wel meegerekend. Figuur 9.9

Financiële situatie van Haagse ouderen aan de hand van een aantal indicatoren (2019).

totaal DH totaal ouderen 75 jaar en ouder 65 - 74 jaar 0%

5%

10%

heeft schulden

15%

20%

25%

moet bezuinigen

30%

35%

40%

45%

50%

financ. positie verslechterd

Bron: Gemeente Den Haag, Inwonersonderzoek 2018

Tabel 9.10 Financiële situatie van Haagse ouderen, 2016 - 2019 2016

2017

2019

% met verslechterde financiële positie

33,3%

22,5%

26,5%

% dat moet bezuinigen

18,2%

18,8%

14,0%

% dat schulden heeft

5,4%

3,4%

5,8%

Bron: Gemeente Den Haag, Inwonersonderzoek 2019

9.3.3

Inkomensondersteunende voorzieningen39

Mensen met een laag inkomen in Nederland hebben de mogelijkheid gebruik te maken van inkomensondersteunende voorzieningen, zoals de zorgtoeslag en de huurtoeslag. Inwoners van Den Haag kunnen ook gebruikmaken van regelingen van de gemeente om het inkomen te verhogen of de lasten te verlagen. In 2018 maakte 92% van de 65-plus huishoudens met een inkomen van maximaal 110% van het Wettelijk Sociaal minimum van deze regelingen gebruik. In tabel 9.11 is het gebruik van deze regelingen weergegeven voor de groep 65-plussers en voor heel Den Haag.

38 39

Bron: Inwonersonderzoek Den Haag Bron: CBS/Armoedemonitor Den Haag 2020.

- 66 -

Tabel 9.11 Bereik van de inkomensondersteunende voorzieningen, 2018 Aantal

Aandeel

Den Haag

65plus

Den Haag

65plus

Huishoudens met een inkomen tot 110% van het WSM 40

34.100

8.000

100%

100%

Gebruik van ten minste één gemeentelijke regeling

29.000

7.300

85%

92%

Haagse zorgverzekering

18.300

5.600

54%

70%

Bijzondere bijstand

3.300

200

10%

2%

Kwijtschelding gemeentelijke belastingen

20.000

4.600

59%

58%

Ooievaarspas

26.200

6.700

77%

84%

Tegemoetkoming chronisch zieken en gehandicapten

8.500

3.100

25%

39%

Bron: CBS/Armoedemonitor Den Haag

Collectieve zorgverzekering Huishoudens met een minimuminkomen kunnen zich aansluiten bij een collectieve zorgverzekering: De Haagse Zorgverzekering. De gemeente heeft afspraken met de zorgverzekeraar gemaakt en afhankelijk van het gekozen pakket en/of inkomen betaalt de gemeente mee aan de premie en/of het eigen risico van de deelnemer. In 2018 heeft 70% (5.600 huishoudens) van de huishoudens met een inkomen van 110% met aan het hoofd een 65-plusser gebruik gemaakt van deze regeling (zie tabel 9.11). Voor totaal Den Haag is dit aandeel 54%. Ooievaarspas De Ooievaarspas is één van de inkomensondersteunende voorzieningen die de gemeente Den Haag aanbiedt aan leden van minimahuishoudens. Doel van de Ooievaarspas is om mensen met een laag inkomen door middel van kortingen deel te laten nemen aan sportieve, culturele en recreatieve activiteiten. In 2018 was 84% (6.700 huishoudens) van de 65-plus huishoudens met een inkomen van 110% van het wettelijk sociaal minimum in het bezit van een Ooievaarspas. Voor totaal Den Haag is dit aandeel 77%. Tegemoetkoming voor chronisch zieken en gehandicapten De tegemoetkoming voor chronisch zieken en gehandicapten is bestemd voor alle chronisch zieken en gehandicapten met een minimum inkomen.

Personen die een aanvraag doen voor deze regeling moeten een Wmo-beschikking, een CIZ-indicatie of een indicatie van de wijkverpleegkundige voor persoonlijke zorg en verpleging hebben. De vergoeding is 125 euro en kan 1 keer per jaar worden aangevraagd. In 2018 maakten 39% (3.100 huishoudens) van het aantal 65-plus huishoudens met een inkomen van maximaal 110% van het wettelijk sociaal minimum gebruik van deze regeling. Voor totaal Den Haag is dit aandeel 25%.

40

Het wettelijk sociaal minimum is de actuele bijstandsnorm voor het betreffende huishoudtype. Deze normbedragen worden halfjaarlijks vastgesteld. Voor 65-plussers is de netto AOW-uitkering het normbedrag voor het wettelijke sociale minimum.

- 67 -

10 Communicatie en informatie Om zo lang mogelijk zelfstandig te kunnen wonen is het van belang dat er goede voorzieningen en activiteiten voor senioren zijn. Belangrijk hierbij is dat ouderen weten dat deze voorzieningen en activiteiten er zijn en bij wie zij voor hulp kunnen aankloppen. In dit hoofdstuk kijken we naar verschillende aspecten rond communicatie en informatie. Hoeveel ouderen maken gebruik van internet? Waar kunnen Haagse ouderen terecht met vragen? En zijn deze voorzieningen bij ouderen in de buurt? De gegevens die we in dit hoofdstuk presenteren, zijn grotendeels afkomstig van interne registraties binnen de gemeente en/of registraties van organisaties. 10.1

INTERNETGEBRUIK41

Er zijn meerdere instanties in Den Haag die informatie en advies aan ouderen kunnen geven en hen kunnen helpen bij bijvoorbeeld het aanvragen van bepaalde voorzieningen. Daarnaast is veel informatie via internet te vinden. Niet alleen over voorzieningen, maar ook over activiteiten in de buurt en mogelijkheden om te participeren. 86% van de Haagse 65-plussers maakt gebruik van internet (zie figuur 10.1). Het internetgebruik onder Haagse ouderen is wel minder dan gemiddeld onder de gehele Haagse bevolking (96%). 75plussers maken duidelijk minder vaak gebruik van internet (78%) dan 65-74-jarigen (90%). Over de frequentie van het gebruik van internet onder Haagse ouderen en of dit via een computer thuis is, is niets bekend. Figuur 10.1 Gebruik van internet onder Haagse ouderen (2019)

65 - 74 jaar 75 jaar en ouder totaal ouderen totaal Den Haag 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Bron: Gemeente Den Haag, Inwonersonderzoek 2019

Kader: Bevindingen Atelier SamenKracht / Stadsateliers Seniorvriendelijk Den Haag Atelier Samenkracht biedt ouderen in dialoogbijeenkomsten een podium om hun wensen en mogelijkheden op het gebied van ‘meedoen en van betekenis zijn’ met elkaar en met vertegenwoordigers van lokale instituties te delen en actief uit te dragen. In Den Haag zijn diverse ateliers in verschillende wijken georganiseerd waar thema’s op het gebied van een seniorvriendelijke stad worden besproken. Enkele bevindingen m.b.t. communicatie en informatie: • Er is behoefte aan informatie op papier, zoals een papieren stadsgids of seniorenwijzer. • De verbinding tussen huisartsen en ouderenconsulenten wordt als belangrijk beschouwd. • Digitalisering wordt als een belangrijk aandachtspunt gezien door senioren. Bron: Hulsebosch Advies/SamenKracht.Nu (2020)

41

Bron: Inwonersonderzoek Den Haag

- 68 -

10.2

(GESUBSIDIEERDE) VOORZIENINGEN GERICHT OP INFORMATIE EN ADVIES

Haagse senioren hebben meerdere bronnen tot hun beschikking om geïnformeerd te blijven over voorzieningen en activiteiten. Internet, huis-aan-huisbladen en wijkkranten, maar ook familie, vrienden, kennissen en buren kunnen een bron van informatie zijn. Daarnaast zijn er verschillende (gesubsidieerde) voorzieningen in Den Haag die gericht zijn op het geven van informatie en advies. Stadsdeelkantoren: Advies- en informatiebalies, informatie en hulppunten en Sociaal Raadslieden In elk stadsdeel van Den Haag is een stadsdeelkantoor te vinden waar inwoners juridisch advies kunnen krijgen en hulp bij het aanvragen van verschillende voorzieningen en hulpmiddelen. De stadsdeelkantoren hebben hiervoor zogenaamde Advies- en informatiebalies of Informatie en Hulppunten ingericht of men kan terecht bij de Sociaal Raadslieden. In 2019 zijn er ruim 17.000 vragen aan de Sociaal Raadslieden gesteld (zie tabel 10.2). Het is echter niet bekend hoeveel van de hulpvragen van Haagse 65-plussers komen. Tabel 10.2 Aantal hulpvragen Sociaal Raadslieden (2011 – 2019) Aantal hulpvragen Sociaal Raadslieden

2011

2013

2015

2017

2019

22.505

15.127

15.522

21.788

17.404

Bron: Gemeente Den Haag, Dienst SZW

Servicepunten (XL) Ouderen (en andere inwoners van Den Haag) kunnen voor informatie over zaken als wonen, welzijn en zorg ook bij de Servicepunten (XL) terecht. Bij een Servicepunt staan computers die voor algemeen gebruik zijn. Er zijn vrijwilligers die kunnen helpen bij het gebruik van de computer en het invullen van online formulieren. Bij een Servicepunt XL kunnen inwoners ook terecht voor hulp bij de administratie en financiën, hulp bij het vinden van de nodige zorg, ondersteuningsmogelijkheden en voorzieningen, een maatschappelijk werker of een ouderenconsulent, hulp (van buren) in de directe omgeving en hulp bij het vinden van vrijwilligerswerk. 42 In september 2020 zijn er in Den Haag 16 Servicepunten (XL). In figuur 10.3 op de volgende pagina zijn deze locaties op de kaart weergegeven. Figuur 10.3 Locaties van Servicepunten (XL) in 2020

Bron: Sociale Kaart Den Haag, juli 2020

42

Bron: www.denhaag.nl

- 69 -

Ouderenconsulenten/Ouderenadviseurs Bij de ouderenconsulenten/-adviseurs, werkzaam bij de welzijnsorganisaties, kunnen ouderen terecht met allerlei vragen en problemen die spelen rond het ouder worden. De ouderenconsulent/-adviseur informeert en adviseert over diensten en voorzieningen op het gebied van wonen, welzijn en zorg en verwijst de oudere zo nodig door. Daarnaast coördineren zij het werk van vrijwilligers die zich inzetten voor het ouderenwerk. In 2019 waren er in totaal 28 ouderenconsulenten/-adviseurs in Den Haag (zie tabel 10.4). Samen met vrijwilligers ondersteunen zij ouderen op diverse gebieden en bieden zij diverse diensten aan, zoals signalerende huisbezoeken onder 75-plussers, vrijwillige vervoersdiensten, hulp bij administratie, burenhulpdienst en Welzijn op Recept etc. In tabel 10.4 is een aantal diensten weergegeven en het bereik van deze diensten. Tabel 10.4 Aanbod en bereik diensten onder coördinatie van ouderenconsulenten-/adviseurs 2016

2017

Medio 2018

2019

34

33

36

28

2.133

1.556

851

1.232

ca. 146

ca. 270

ca. 118

ca. 118

Diensten ouderenconsulenten/-adviseurs Aantal ouderenconsulenten/-adviseurs Signalerende huisbezoeken 75-plus Aantal signalerende huisbezoeken 75-plus Welzijn op recept Aantal doorverwezen ouderen Welzijn op Recept Bron: registraties welzijnsorganisaties

Bibliotheken Inwoners van Den Haag kunnen ook de in de openbare bibliotheken terecht voor allerlei informatie en activiteiten. Den Haag telt in september 2020 14 openbare bibliotheken en daarnaast nog 2 buurtbibliotheken. Buurtbibliotheken hebben een beperkte collectie en beperkte openingstijden en zijn bedoeld voor minder mobiele ouderen (en kinderen tot en met twaalf jaar). In figuur 10.5 zijn de locaties op de kaart weergegeven. Figuur 10.5 Locaties van (buurt)bibliotheken in 2020

Bron: website bibliotheekdenhaag september 2020

- 70 -

11 Gemeenschap en gezondheidszorg Goede gezondheidszorg en voorzieningen zijn noodzakelijk om gezond en zelfstandig te blijven wonen. In de voorgaande hoofdstukken is een aantal voorzieningen reeds de revue gepasseerd. In dit hoofdstuk wordt gekeken naar het gebruik van professionele zorg en naar het ontvangen van mantelzorg. Deze gegevens zijn afkomstig uit de Gezondheidsenquête van 2016 en interne registraties binnen de gemeente. Dit is in de tekst en/of met een voetnoot aangegeven. In bijlage 1 vindt u hier meer informatie over. 11.1

PROFESSIONELE ZORG43

In deze paragraaf kijken we naar de ondersteuning die senioren krijgen, als het gaat om gezondheid en de belemmeringen die zij ervaren. Hoe vaak maken zij gebruik van bijvoorbeeld een huisarts of van de thuiszorg? En krijgen zij hulp bij het huishouden of bij de persoonlijke verzorging? 11.1.1

Huisarts, praktijkondersteuner, medisch specialist

Een groot deel van de 65-plussers in Den Haag heeft het jaar voorafgaand aan het onderzoek (in 2016) contact gehad met de huisarts (83%), een praktijkondersteuner van de huisarts (46%) en/of een medisch specialist (59%) (zie figuur 11.1). 65-plussers hebben vaker contact met de huisarts en een medisch specialist dan gemiddeld. Van alle inwoners van 19 jaar en ouder is 72% het jaar voorafgaand aan het onderzoek bij de huisarts geweest en is 42% bij een medisch specialist geweest. 75-plussers zijn vaker bij de huisarts (87%) en/of medisch specialist (63%) geweest dan 65-74-jarigen (respectievelijk 81% en 57%). Het aandeel ouderen dat contact heeft gehad met de praktijkondersteuner van de huisarts is voor beide leeftijdsgroepen min of meer gelijk. Figuur 11.1 Gebruik professionele zorg (2016)

Bron: GGD Haaglanden, Gezondheidsenquête 2016

11.1.2

Thuiszorg

11% van de 65-plussers heeft in het jaar voorafgaand aan het onderzoek, minimaal één keer contact gehad met de thuiszorg (wijkverpleegkundige) (zie figuur 11.1). Dit aandeel is hoger dan gemiddeld. Van alle inwoners van 19 jaar en ouder heeft 4% contact gehad met de thuiszorg. 75-plussers hebben vaker contact met de thuiszorg (18%) dan ouderen in de leeftijd van 65-74 jaar (7%). 43

Bron: Gezondheidsenquête 2016

- 71 -

11.1.3

Hulp bij de persoonlijke verzorging

9% van de Haagse 65-plussers krijgt hulp bij de persoonlijke verzorging. 75-plussers krijgen vaker hulp (14%) dan 65-74-jarigen (5%). Onder 65-plussers die een beperking ervaren op het gebied van ‘algemene dagelijkse levensverrichtingen’ is het aandeel dat hier hulp bij krijgt hoger (34%). Dat betekent dus ook dat meer dan de helft van de ouderen die beperkingen ervaren, geen hulp krijgt bij de persoonlijke verzorging. Echter, een groot deel van de 65-plussers die een beperking ervaren, geeft aan geen behoefte aan (extra) hulp te hebben. Een deel van de hulp bij de persoonlijke verzorging wordt door professionals gegeven, zoals door een professionele instelling. 60% van de 65-plussers die hulp krijgen, krijgt formele hulp. Daarnaast wordt een deel gedaan door informele hulp (58%), bijvoorbeeld door de partner, familie, kennissen en vrijwilligers. 11.1.4

Hulp bij het huishouden

34% van de Haagse 65-plussers krijgt hulp in de huishouding. Ook wat betreft huishoudelijke hulp zien we dat 75-plussers daar meer gebruik van maken (51%) dan 65-74-jarigen (22%). Onder 65-plussers die een beperking ervaren op het gebied van ‘huishoudelijke dagelijkse levensverrichtingen’ is het aandeel dat huishoudelijke hulp krijgt hoger (72%). Dat betekent dus ook dat een (klein) deel van de ouderen die beperkingen ervaren geen hulp in de huishouding krijgen. De meerderheid van de ouderen met een HDL-beperking heeft geen behoefte aan (extra) hulp. Ook de huishoudelijke hulp wordt deels door professionals gegeven, zoals door een zorginstelling of via een PGB. 79% van de 65-plussers die hulp krijgen, krijgt formele hulp. Daarnaast wordt een deel gedaan door informele hulp (40%), bijvoorbeeld door de partner, familie, kennissen en vrijwilligers. Ouderen kunnen bij de gemeente via de WMO huishoudelijke ondersteuning aanvragen. In 2019 zijn er 15.500 cliënten met huishoudelijke ondersteuning (zie tabel 11.2) waarvan twee derde (65%) in de leeftijdscategorie van 65 jaar en ouder. Het aantal gebruikers van huishoudelijke ondersteuning is ten opzichte van 2017 toegenomen en is voornamelijk toe te schrijven aan de stijging van het aantal ouderen dat hiervan gebruik maakt. Tabel 11.2

Aantal gebruikers WMO huishoudelijke ondersteuning (2017 - 2019) 2017

2018

2019

Aantal gebruikers huishoudelijke ondersteuning

14.300

14.200

15.500

Aantal gebruikers huishoudelijke ondersteuning 18 tot 65 jaar

4.900

5.200

5.500

Aantal gebruikers huishoudelijke ondersteuning 65-plus

9.300

9.000

10.000

% gebruikers huishoudelijke ondersteuning 65-plus

65%

63%

65%

Bron: CBS/ Onderzoek gebruik huishoudelijke ondersteuning in Den Haag

11.2

MANTELZORG44

11% van de Haagse 65-plussers geeft aan dat zij, het jaar voorafgaand aan het onderzoek (in 2016), mantelzorg hebben ontvangen (zie figuur 11.3). Dit wil zeggen dat zij regelmatig op vrijwillige basis hulp kregen van iemand in hun omgeving vanwege een chronische ziekte en/of handicap. Onder 6574-jarigen is het aandeel dat mantelzorg heeft ontvangen kleiner (6%) dan onder 75-plussers (18%).

44

Bron: Gezondheidsenquête 2016

- 72 -

Figuur 11.3 Soort zorg dat Haagse ouderen het afgelopen jaar hebben ontvangen (2016)

Bron: GGD Haaglanden, Gezondheidsenquête 2016

Gemiddeld ontvangen ouderen bijna 22 uur per week mantelzorg. Bij 75-plussers lijkt de zorg iets minder intensief (19 uur per week) dan bij jongere ouderen (27 uur per week gemiddeld). Er is in de Gezondheidsenquête niet gevraagd naar het type zorg en van wie men de zorg krijgt. Uit eerder onderzoek45 blijkt dat het vaak gaat om hulp in de huishouding. Het gaat dan bijvoorbeeld om hulp bij het schoonmaken, koken, boodschappen doen, verzorging van huisdieren etc. Ook gaat het relatief vaak om begeleiding, zoals het regelen van zaken, troosten, luisteren, vervoer naar en of begeleiding bij activiteiten/bezoeken buitenshuis, administratie en formulieren invullen, etc.

11.3

AANWEZIGHEID VOORZIENINGEN IN DE ZORG

In deze paragraaf worden vier kaarten met de locaties van voorzieningen op het gebied van zorg gepresenteerd. We noemen alleen de voorzieningen die het meest relevant zijn voor senioren: de huisarts, de apotheek, de fysiotherapeut en de ziekenhuizen. Volgens de gegevens van de Sociale Kaart Den Haag zijn er in Den Haag in 2020 5 ziekenhuizen, circa 80 apotheken, circa 150 huisartspraktijken en circa 180 praktijken voor fysiotherapie. Per huisartsenpraktijk of praktijk voor fysiotherapie kunnen meerdere huisartsen c.q. fysiotherapeuten werkzaam zijn. In de figuren 11.4 tot en met 11.7 zijn deze locaties weergegeven.

Kader: Bevindingen Atelier SamenKracht / Stadsateliers Seniorvriendelijk Den Haag Atelier Samenkracht biedt ouderen in dialoogbijeenkomsten een podium om hun wensen en mogelijkheden op het gebied van ‘meedoen en van betekenis zijn’ met elkaar en met vertegenwoordigers van lokale instituties te delen en actief uit te dragen. In Den Haag zijn diverse ateliers in verschillende wijken georganiseerd waar thema’s op het gebied van een seniorvriendelijke stad worden besproken. Enkele bevindingen m.b.t. sociale en gezondheidsvoorzieningen: • Er is behoefte aan plekken om samen te komen voor senioren. Dit kan ook juist op laagdrempelige, onopvallende plekken zoals in winkels. • Een deel van de senioren zou een periodieke check-up bij de huisarts op prijs stellen, ook om hen voor te bereiden op mogelijk komende ouderdomsklachten. Bron: Hulsebosch Advies/SamenKracht.Nu (2020)

45

Bron: Gemeente Den Haag, Inwonersonderzoek

- 73 -

Figuur 11.4 Locaties van ziekenhuizen (2020)

Bron: Sociale Kaart Den Haag

Figuur 11.5 Locaties van apotheken (2020)

Bron: Sociale Kaart Den Haag

- 74 -

Figuur 11.6 Locaties van huisartsenpraktijken (2020)

Bron: Sociale Kaart Den Haag

Figuur 11.7 Locaties van praktijken voor fysiotherapie (2020)

Bron: Sociale Kaart Den Haag

- 75 -

Bijlagen

- 76 -

Bijlage 1 Overzicht van de gebruikte bronnen en onderzoeken In deze rapportage is een aantal verschillende bronnen en onderzoeken gebruikt om informatie te verzamelen over Haagse ouderen: • Basisregistratie Personen (BRP), • Bevolkingsprognoses, • Armoedemonitor CBS, • Gezondheidsenquête, • ODiN, • Inwonersonderzoek Den Haag, • Veiligheidsmonitor, • Sociale Kaart Den Haag • WoOn, • Stadsateliers, • Sentimentanalyse. Basisregistratie Personen (BRP) Alle inwoners van Den Haag staan geregistreerd in de Basisregistratie Personen (voorheen de Gemeentelijke Basis Administratie, GBA). In dit bestand zijn alle inwoners opgenomen met daarbij diverse kenmerken, waaronder leeftijd, geslacht, geboorteland, huisadres, etc. Dit bestand wordt door de Dienst Burgerzaken beheerd. Omdat er elke dag mutaties kunnen plaatsvinden in de BRP is voor dit onderzoek gebruik gemaakt van zogenaamde ‘bevroren’ bestanden. Peildatum hierbij is 31 december van ieder jaar; dit wil zeggen dat het bestand de situatie weergeeft op 1 januari (van het volgende jaar). Er worden uitkomsten gepresenteerd uit vijf jaren; 2013, 2014, 2016, 2018 en 2020. Als er in de tekst dus een jaartal wordt genoemd, bijvoorbeeld 2020, gaat het dus om de aantallen op 1 januari 2020.

Bevolkingsprognose Jaarlijks maakt de Dienst Stedelijke Ontwikkeling van de gemeente Den Haag een prognose van de ontwikkelingen in de bevolkingsopbouw, de huishoudenssamenstelling en de ontwikkeling van de bevolking naar etnische groepen. De prognose wordt gemaakt op basis van inzichten wat betreft demografische kenmerken als geboorte, sterfte, binnenlandse en buitenlandse migratie en op basis van het Investering Programma Stedelijke Ontwikkeling woningbouwprogramma voor de korte termijn. Voor de berekening wordt gebruik gemaakt van een gemeentelijk bevolkingsprognose model (GBPRO) dat ontwikkeld is door de Vereniging van Statistiek en Onderzoek (VSO). Via ‘Den Haag in Cijfers’ worden de prognoses digitaal beschikbaar gesteld. In deze rapportage wordt gebruik gemaakt van de prognoses voor de periode 2021-2025. De prognose geeft de meest waarschijnlijke toekomstige ontwikkelingen weer op basis van de huidige inzichten. De gepresenteerde cijfers geven de richting op lange termijn aan. Dat betekent niet dat de cijfers ook jaarlijks precies zo uit zullen komen. Armoedemonitor De Armoedemonitor heeft als doel zicht te houden op de ontwikkeling van de omvang en de samenstelling van de doelgroep voor het armoedebeleid van de Gemeente Den Haag, inclusief het gebruik van inkomensondersteunende regelingen.

Voor het onderzoek worden registraties van verschillende regelingen aan elkaar gekoppeld, zoals bevolkingsgegevens, inkomensgegevens en gebruiksgegevens van voorzieningen. Voorheen werd de Haagse Armoedemonitor in opdracht van de gemeente Den Haag uitgevoerd door KWIZ. In 2020 is de Haagse Armoedemonitor tot stand gekomen door samenwerking met het Urban Data Center Den Haag en het CBS. Hierdoor is vergelijking met de cijfers die gepresenteerd zijn in de vorige edities van de Ouderenmonitor niet mogelijk. De gegevens die gepresenteerd worden hebben betrekking 2018.

- 77 -

Gezondheidsenquête46 De Gezondheidsenquête wordt eens in de vier jaar uitgezet onder een deel van de Haagse bevolking van 19 jaar en ouder die zelfstandig wonen. In de gezondheidsenquête worden vragen gesteld over gezondheid, leefstijl en leefomstandigheden. De Gezondheidsenquête wordt via internet of schriftelijk afgenomen onder een representatieve steekproef van de Haagse bevolking (van 19 jaar en ouder die zelfstandig wonen). Om een zo representatief beeld te krijgen, zijn de uitkomsten in de analyses gewogen, zodat er uitspraken kunnen worden gedaan over de gehele populatie. Gebruik uitkomsten Gezondheidsenquête in deze monitor In deze rapportage worden verschillende uitkomsten van de Gezondheidsenquête voor de doelgroep 65-plus gepresenteerd. Het gaat hierbij om de gewogen uitkomsten. Omdat er gebruik is gemaakt van een steekproef en de uitkomsten gewogen zijn, mogen we ervan uitgaan dat de uitkomsten representatief zijn voor de gehele populatie Haagse ouderen. Wel moet hierbij rekening worden gehouden met de betrouwbaarheid en de nauwkeurigheidsmarges (zie kader op de volgende pagina). Overigens is het ook van belang om hierbij rekening te houden met het feit dat personen in verpleeg- en verzorgingshuizen (vaak ouderen) niet in de steekproef betrokken zijn. De gegevens die gepresenteerd worden hebben, evenals in de vorige editie van de Ouderenmonitor, betrekking op 2016.

Onderzoek Onderweg in Nederland (ODiN) Het Onderzoek Onderweg in Nederland is een landelijk onderzoek dat doorlopend wordt uitgevoerd. Ook onder een deel van de Haagse bevolking. In ODiN wordt het verplaatsingsgedrag van de Nederlandse bevolking onderzocht o.a. naar plaats van herkomst en bestemming, tijdstip waarop het vervoer plaatsvindt, gebruikte vervoermiddelen en motieven voor de verplaatsingen. Het ODiN is afgenomen via internet, aan de hand van telefonische interviews en aan de hand van persoonlijke interviews onder een representatieve steekproef van de Nederlandse bevolking. Bij het trekken van de steekproef is rekening gehouden met de verdeling naar leeftijd, sekse en etniciteit om een zo representatief beeld te krijgen van de gehele bevolking (van 0 jaar en ouder). Om dezelfde reden zijn de uitkomsten ook nog eens (achteraf) gewogen, zodat er uitspraken kunnen worden gedaan over de gehele populatie. Gebruik uitkomsten ODiN in deze monitor In deze rapportage worden verschillende uitkomsten van de ODiN voor de doelgroep 65-plus gepresenteerd. Het gaat hierbij om de gewogen uitkomsten. Omdat er gebruik is gemaakt van een steekproef en de uitkomsten gewogen zijn, mogen we ervan uitgaan dat de uitkomsten zo veel mogelijk representatief zijn voor de gehele populatie Haagse ouderen.

Wel moet hierbij rekening worden gehouden met de betrouwbaarheid en de nauwkeurigheidsmarges (zie kader op de volgende pagina). Overigens is het ook van belang om hierbij rekening te houden met het feit dat personen in verpleeg- en verzorgingshuizen (vaak ouderen) niet in de steekproef betrokken zijn. De gegevens die gepresenteerd worden, hebben betrekking op 2018.

Inwonersonderzoek Den Haag Het Inwonersonderzoek Den Haag (voorheen de Stadsenquête) is een onderzoek dat onder een deel van de Haagse bevolking wordt gehouden. In het Inwonersonderzoek komt een groot aantal actuele beleidsonderwerpen aan bod, o.a. over cultuur, welzijn, jeugd, burgerschap, zorg en sport. Verschillende diensten binnen de gemeente Den Haag leveren input voor de vragenlijst. Het Inwonersonderzoek bestaat uit een aantal verschillende vragenlijsten en wordt telefonisch of via internet afgenomen onder een representatieve steekproef van de Haagse bevolking. Niet iedereen krijgt dezelfde vragen. Bij het trekken van de steekproef is rekening gehouden met de verdeling naar stadsdeel, leeftijd, sekse en etniciteit om een zo representatief beeld te krijgen van de gehele Haagse bevolking (van 16 jaar en ouder). Om dezelfde reden zijn de uitkomsten ook nog eens (achteraf) gewogen, zodat er uitspraken kunnen worden gedaan over de gehele populatie. Gebruik uitkomsten Inwonersonderzoek in deze monitor In deze rapportage worden een aantal uitkomsten van het Inwonersonderzoek voor de doelgroep 65plus gepresenteerd. Het gaat hierbij om de gewogen uitkomsten. 46

Voor rapportages zie: https://gezondheidsmonitor.ggdhaaglanden.nl/

- 78 -

Omdat er gebruik is gemaakt van een steekproef en de uitkomsten gewogen zijn, mogen we ervan uitgaan dat de uitkomsten zo veel mogelijk representatief zijn voor de gehele populatie Haagse ouderen. Wel moet hierbij rekening worden gehouden met de betrouwbaarheid en de nauwkeurigheidsmarges (zie kader). Overigens is het ook van belang om hierbij rekening te houden met het feit dat personen in verpleeg- en verzorgingshuizen (vaak ouderen) niet in de steekproef betrokken zijn. Er worden uitkomsten gepresenteerd uit 2016, 2017 en 2019. Kader: Betrouwbaarheid en nauwkeurigheidsmarges Bij de diverse onderzoeken die gebruik maken van een steekproef onder de Haagse bevolking moet rekening worden gehouden met de betrouwbaarheid en de nauwkeurigheidsmarges. Kort gezegd betekent dit dat de uitkomsten die worden gepresenteerd in werkelijkheid een aantal procenten kan afwijken. De mate van nauwkeurigheid neemt af naarmate het aantal respondenten kleiner is. Bij de berekening van de marges wordt doorgaans uitgegaan van 95% betrouwbaarheid. Dit betekent dat als het onderzoek 100 maal herhaald wordt er 95 keer een waarde wordt gevonden die binnen de marges ligt.

Tabel B1.1

Nauwkeurigheidmarges bij een betrouwbaarheid van 95% Percentage (uitkomsten) 5% / 95%

10% / 90%

20% / 80%

30% / 70%

40% / 60%

50%

100

4,3

5,9

7,8

9,0

9,6

9,8

200

3,0

4,2

5,5

6,3

6,8

6,9

300

2,5

3,4

4,5

5,2

5,5

5,6

500

1,9

2,6

3,5

4,0

4,3

4,4

700

1,6

2,2

3,0

3,4

3,6

3,7

1000

1,4

1,9

2,5

2,8

3,0

3,1

N

Veiligheidsmonitor De Veiligheidsmonitor is een landelijk onderzoek dat jaarlijks wordt gehouden. Ook onder een deel van de Haagse bevolking. In de Veiligheidsmonitor worden vragen gesteld over de beleving van leefbaarheid en veiligheid. De Veiligheidsmonitor bestaat uit één vragenlijst en wordt telefonisch of via internet afgenomen onder een representatieve steekproef van de Haagse bevolking. Bij het trekken van de steekproef is rekening gehouden met de verdeling naar stadsdeel, leeftijd, sekse en etniciteit om een zo representatief beeld te krijgen van de gehele Haagse bevolking (van 16 jaar en ouder). Om dezelfde reden zijn de uitkomsten ook nog eens (achteraf) gewogen, zodat er uitspraken kunnen worden gedaan over de gehele populatie. Gebruik uitkomsten Veiligheidsmonitor in deze monitor In deze rapportage worden verschillende uitkomsten van de Veiligheidsmonitor voor de doelgroep 65plus gepresenteerd. Het gaat hierbij om de gewogen uitkomsten. Omdat er gebruik is gemaakt van een steekproef en de uitkomsten gewogen zijn, mogen we ervan uitgaan dat de uitkomsten zo veel mogelijk representatief zijn voor de gehele populatie Haagse ouderen. Wel moet hierbij rekening worden gehouden met de betrouwbaarheid en de nauwkeurigheidsmarges (zie kader).

Overigens is het ook van belang om hierbij rekening te houden met het feit dat personen in verpleeg- en verzorgingshuizen (vaak ouderen) niet in de steekproef betrokken zijn. Er worden uitkomsten gepresenteerd uit vier jaren; 2012, 2013, 2015, 2017 en 2019.

- 79 -

De Sociale Kaart Den Haag De Sociale Kaart Den Haag is er om professionals, inwoners en hun netwerk te helpen hun weg te vinden in de veelheid aan organisaties en hun aanbod op het terrein van welzijn, wonen en zorg. De onderliggende data wordt onderhouden door de gemeente Den Haag in samenwerking met stadspartners en diverse Haagse organisaties. De gegevens die gepresenteerd worden hebben betrekking op de stand in 2020.

Woononderzoek Nederland (WoOn) Het Woononderzoek Nederland is een landelijk onderzoek dat eens in de drie jaar wordt uitgevoerd. Ook onder een deel van de Haagse bevolking. In het WoOn worden vragen gesteld over hoe mensen wonen en willen wonen. En kijkt daarbij onder meer naar de samenstelling van huishoudens, de woning, de woonlasten, woonwensen en woonomgeving. Het WoOn is afgenomen via internet, aan de hand van telefonische interviews en persoonlijke interviews onder een representatieve (a-selecte) steekproef van de Haagse bevolking. De uitkomsten worden (achteraf) gewogen, waardoor zij een representatief beeld geven van de gehele Haagse bevolking van 18 jaar en ouder. Gebruik uitkomsten WoOn in deze monitor In deze rapportage worden verschillende uitkomsten van de WoON voor de doelgroep 65-plus gepresenteerd. Het gaat hierbij om de gewogen uitkomsten. De uitkomsten hebben betrekking op personen en niet op huishoudens, zoals doorgaans het geval is bij uitkomsten van het WoOn. Omdat er gebruik is gemaakt van een steekproef en de uitkomsten gewogen zijn, mogen we ervan uitgaan dat de uitkomsten zo veel mogelijk representatief zijn voor de gehele populatie Haagse ouderen. Wel moet hierbij rekening worden gehouden met de betrouwbaarheid en de nauwkeurigheidsmarges (zie kader).

Overigens is het ook van belang om hierbij rekening te houden met het feit dat personen in verpleeg- en verzorgingshuizen (vaak ouderen) niet in de steekproef betrokken zijn. Vergelijkbaarheid jaren De gegevens die gepresenteerd worden, hebben betrekking op 2012, 2015 en 2018. Door wijzigingen in de vragenlijst in de loop der jaren is het niet voor alle uitkomsten mogelijk om ook daadwerkelijk drie jaren te presenteren.

Stadsateliers Seniorvriendelijk Den Haag Voor de Stadsateliers is gekozen voor de methodiek Atelier Samenkracht. Atelier Samenkracht biedt mensen in dialoogbijeenkomsten een podium om hun wensen en mogelijkheden op het gebied van ‘meedoen en van betekenis zijn’ met elkaar en met vertegenwoordigers van lokale instituties te delen en actief uit te dragen. In de Stadsateliers praten ouderen vanuit hun eigen perspectief en hebben het meer over zichzelf en hun eigen rol, dan over de voorzieningen. In Den Haag zijn diverse stadsateliers in verschillende wijken georganiseerd waar thema’s op het gebied van een seniorvriendelijke stad werden besproken. De stadsateliers zijn gehouden in augustus en september 2020 en hieraan hebben ongeveer 50 senioren deelgenomen. Gebruik uitkomsten in deze monitor In deze rapportage worden de verschillende bevindingen gepresenteerd die uit de Stadsateliers zijn voortgekomen.