Verslag 2024-05-23 Commissie Omgeving vastgesteld

Commissie OMGEVING Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: Aanwezige leden:

Collegeleden:

23 mei 2024 Raadzaal

F.J. van Haren mr. G.L. Pijnenburg H.B. Bos, J. Broekmeulen, M.C. Dupuis, L.A.J. van Griensven, W.B.G. Hoeben, M.P. Kagie, drs. R.M.J. van den Kerkhof, mw. M.A.J.T. Korver-van Weegberg, mw. W.M. van de Leemput, A.A.J. van der Leest, mw. B.G.G. Mandemaker-van Hintum, mr. S.J.M. Peters, M.G.H. van Rens, mw. E. Samshuijzen, A.C. van Silfhout, ing. J.P. Verhoef BEd, mw. N.R. Verreijt, K.M. Vossen, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg, mw. J.J.M. van den Wildenberg, mw. dr. Y. van Zaalen ing. R.A.P. Geers, P. Slikker

Afwezig:

J.M.A. van der Els, E.R.F. Esser, mw. A. Hernández, ing. J.Th.M. van Hoek, drs. P.E. Kagie, mw. J.M. Klerks, mw. drs. E.W.M. van Opdorp, B.F.C. Roovers

Verslaglegging:

E.J. Wendt

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.00 uur en heet iedereen welkom. Een bijzonder welkom aan mevrouw Mandemaker namens Bosch Belang.

2.

Vaststellen van de agenda Deze wordt ongewijzigd vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Omgeving van 16 april 2024 Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties Hierover worden geen vragen gesteld of opmerkingen gemaakt.

5.

Werkplanning De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) wijst op de uitdagende agenda voor de bijeenkomst van 18 juni a.s. De voorzitter geeft aan dat de opmerking wordt meegenomen naar het presidium.

Raadsvoorstellen 6. 7.

Actualisatie Begroting 2024 Voorjaarsnota 2025 De heer Broekmeulen (VVD) gebruikt dit moment halverwege de raadsperiode mede voor een tussenbalans. De Bossche VVD is blij dat tempo is gemaakt met de goedkeuring van woningbouwplannen. Aanpak van de regeldruk van kleine woningbouwplannen maakt dat deze sneller gerealiseerd kunnen worden. Voor nieuwe bouwlocaties is geld gereserveerd in de voorjaarsnota. Gevraagd wordt waarom deze voorbereidingen niet zoals gebruikelijk worden gedekt uit de grex maar via de voorjaarsnota. In het kader van goede bereikbaarheid en verkeersveiligheid is het zoveel mogelijk scheiden van fiets- en autoverkeer uitgangspunt. Snelfietsroutes bieden een toegevoegde waarde. Naar de uitwerking van de doorstroming voor autoverkeer op de Magistratenlaan, waarvoor geld is gereserveerd, kijkt de fractie uit.

1

Op het vlak van verkeersveiligheid werd vorig jaar ruis geconstateerd tussen gemeente en inwoners, specifiek waar het communicatie en omgevingsmanagement aangaat. Het gereserveerde geld voor extra capaciteit doet de fractie deugd. De vorig jaar ingediende motie over verbetering van het ov richting De Groote Wielen paste in het streven naar een gemeente waarin alle vervoersmodaliteiten optimaal functioneren. Vooruitlopend op de concessie van 2026 schenkt deze voorjaarsnota daar aandacht aan. In het bestuursakkoord is afgesproken te spreken over een visie op collectief vervoer. Aan de wethouder de vraag wanneer deze tegemoetgezien kan worden. De heer Van Rens (D66) maakt eveneens een korte balans op halverwege de bestuursperiode. Het zuidelijk deel van de stad staat vol hijskranen voor het Paleiskwartier. Ook elders wordt gebouwd aan grote woningbouwprojecten. Het lukt de gemeente ondanks de moeilijke situatie te blijven bouwen. Op de belangrijkste lijstjes van woningbouwaantallen staat de gemeente nog steeds hoog genoteerd. Een compliment aan het college waard. Er zijn ook plannen waar omheen het al langer stil is. Station Oost en Willemspoort Zuid worden genoemd. Gevraagd wordt naar de voortgang van de in totaal 2500 woningen. In 2020/2021 zijn besluiten genomen over de autoluwe binnenstad. Een historisch besluit is eerder genomen.

In 1977, toen parkeerplaatsen op de Markt werden opgeheven en in de stad zwarte protestvlaggen hingen en in 2007, bij het schrappen van parkeerplaatsen op de Parade. Het opknippen van de Binnenstadsring voor doorgaand verkeer is nu mogelijk weer een historisch besluit. Het is niet gek dat inwoners en ondernemers blij zijn met of zorgen hebben over deze grote veranderingen. Goede communicatie en participatie zijn zeer belangrijk. Het belang wordt in de voorjaarsnota erkend. De fractie ziet dat wordt ingezet op het realiseren van ambities uit het bestuursakkoord. Die lijn steunt D66. Als wordt uitgevoerd wat is afgesproken, laat deze coalitie de stad mooier achter dan die twee jaar geleden werd aangetroffen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) leest tevredenheid alom over getoonde slagkracht en ambitie. De realiteit in ogenschouw nemend, kijkt de fractie naar de woningbouwopgave. De portefeuillehouder is onmiskenbaar energiek. In 2022 en 2023 is de beoogde woningbouwproductie gehaald. De sociale opgave wordt steeds belangrijker gemaakt. Wel zijn er zorgen over de consistentie van de woningbouwproductie. De harde plannen dreigen uit de tijd te lopen: Bossche Stadsdelta, Station Oost, samen 4000 woningen. Al vanaf 2024 dreigt Den Bosch terug te vallen naar 700 à 800 woningen per jaar. Dan zijn 2022 en 2023 eerder een uitzondering dan een regel.

Leefbaar is bezorgd over de veiligheid en leefbaarheid in de wijken. Een openbare ruimte die niet op orde is, schreeuwt om een oplossing. Dit zal worden geadresseerd in een bespreeknotitie richting begroting. Met stijgende verbazing leest de fractie dat structurele communicatie- en participatiecapaciteit moet worden toegevoegd, want 'de samenleving verhardt'. Feit is dat moties niet worden uitgevoerd tot teleurstelling van inwoners en raad. Inwoners worden op het verkeerde been gezet in een participatieproces. De autoluwe binnenstad glipt de raad uit de handen, die gaat er nog een jaartje over keuvelen, terwijl er kraakheldere moties over liggen. Ondertussen worden inwoners negatief benaderd omdat ze te kritisch zijn. Daar helpen dure communicatieadviseurs niet tegen. De vraag is of de wethouder intrinsiek is gemotiveerd een Mobiliteitsaanpak Brede Binnenstad waar te maken. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) hoort steeds vaker van met name inwoners van kleine kernen dat er weinig mogelijkheden zijn ergens met de bus te komen. Er vallen haltes weg en er rijden steeds minder bussen. Aan de wethouder een oproep in gesprek te gaan met de provincie. De fractie overweegt een motie. Nu de Kanaalboulevard open ligt, rijden er geen bussen. De volgende halte waarnaar wordt verwezen is te ver weg voor wie niet goed ter been is.

Bij afsluiting van wegen moet worden gekeken naar alternatieve busverbindingen. Het aannemen van twee verkeersadviseurs leidt hopelijk tot advies over de gevaarlijke turborotondes en dubbele fietspaden. Aanpak zou leiden tot minder verkeersslachtoffers. Ook de aansluiting van de Hambakenwetering op de A59 is een aandachtspunt: werknemers willen er niet werken omdat ze al in de file staan voor ze daar kunnen gaan werken.

2

Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) merkt dat haar zorgen van een jaar geleden nog steeds aanwezig zijn, in sommige gevallen verergerd. Zij noemt de ontsluiting van De Groote Wielen. Wegwerkzaamheden zorgen er voor opstoppingen. Een goede ontsluiting is noodzakelijk, zeker nu de verbreding van de A2 is uitgesteld, er zo'n 3000 woningen in De Groote Wielen worden gebouwd en locatie De Bunders in het verschiet ligt. Een vorig jaar ingediende motie om snel aan de slag te gaan met het sluipverkeer wacht op uitvoering. Graag een statusupdate voor beide zaken en een toezegging dat de woningbouw volgens planning wordt gerealiseerd. Bouwen met karakter is vaak onderwerp van gesprek. Deze commissie gaat over de stenen en het asfalt. Karakter omvat ook gedurfde keuzes, gaat om de mensen die er wonen en de mogelijkheid tot onderlinge verbondenheid. Elk gebied in de gemeente heeft een eigen identiteit. Den Bosch is niet alleen een binnenstad die steeds breder wordt, maar vooral een diverse gemeente. Dat moet worden gekoesterd door ook de omliggende dorpen en wijken mee te nemen. Zij dragen ook bij aan het geheel. In het streven de gemeente elke dag iets mooier te maken, is het een goede zaak dat de woningbouwplanning op koers ligt en dat naast het bouwen van huizen wordt gekeken naar het bouwen van een samenleving, zoals via het burgerberaad.

Met de toenemende vergrijzing kunnen locaties die wonen en zorg combineren en bijdragen aan de sociale cohesie van harte worden gesteund. Wat nieuwe grote woningbouwlocaties betreft, moet nu eindelijk de Noordoosthoek in Nuland worden vastgelegd. Hiertoe wordt een motie aangekondigd. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) is blij dat de wethouder blijft zoeken naar nieuwe plekken voor woningbouw. De fractie wil dat elke woning toekomstbestendig wordt gemaakt voor jongeren én ouderen. Van rollator tot kinderwagen. Drempelvrij, deuren met een bepaalde breedte, een trapgat waar een lift in past. Mensen blijven graag in hun eigen wijk. Dat geeft ook minder druk op de zorg. Met een netwerk is het wonen fijner. Ook moet worden gedacht aan eengezinswoningen die makkelijk zijn te splitsen in appartementen of omgekeerd. Er is goede aandacht voor bereikbaarheid, goede verbindingen en openbaar vervoer. Ook wordt over de grenzen gekeken. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) geeft aan dat zijn fractie in principe instemt met het voorstel, dat een helder beeld geeft van hoe de gemeente er financieel voor staat. Opvallend is dat in de actualisatie 2024 veel posten in de zachte sector zitten en die in de commissie Sociaal aan de orde zijn geweest. Ook voor Bedrijvigheid staat er nog wel wat.

De commissie Omgeving staat wat zuur aan de zijlijn, maar conform het landelijk hoofdlijnenakkoord met hoop, lef en trots. De commissie heeft voldoende in het vooruitzicht (Hoop), zij het met onvoldoende dekking. Diverse aangenomen moties keren niet terug in de voorjaarsnota. De Groote Wielen moet goed worden ontsloten, maar de voortgang en financiële onderbouwing zijn onduidelijk. Het antwoord op technische vragen over de HOV-lijn naar De Groote Wielen is algemeen en financieel onduidelijk. Lef: uit de wethoudersbrief over de financiële afwikkeling van de Bossche Stadsdelta blijkt dat de financiële gevolgen veelomvattend zijn. Lef is het geplande Design Museum uit de plannen halen en de geplande € 43 miljoen reserveren voor algemene zaken voor de burgers is het voorstel. Hij vervolgt in tweede termijn. De heer Dupuis (SP) stelt dat de gemeente te weinig inzet op sociale huur. Hierdoor verergert de wooncrisis voor de laagste inkomens. Een flinke plus op sociale huur en betere toewijzing zijn nodig om de wachtlijst weg te werken. De gemeente moet bouwen naar de behoeften van de eigen inwoners en de werkenden en studerenden hier, niet naar de behoeften van projectontwikkelaars. Hier wordt op teruggekomen, onder meer op 30 mei a.s. Wat ov betreft, gebeurt er weinig waardevols. Geen inventarisatie van de status en hoe die te verbeteren.

Een twintigjarenplan om enkel een passerelle te verbreden op het Centraal Station levert niet meer betaalbaar ov op. Rondom de stad zijn veel plaatsen zonder treinstation. Het wordt tijd voor betere bus- en lightrailverbindingen. Het bijbehorende station komt bij voorkeur ten westen van het Centraal Station, want daar wordt gebouwd aan onderwijsinstellingen en appartementencomplexen en bedrijven. Eindelijk komt er beweging in het dossier Autoluwe binnenstad. Het uitstellen van de rotonde op het Kardinaal van Rossumplein is een goede zaak. Wat de SP betreft wordt dit afstel: niemand wil deze en het levert niets op. Een autoluwe binnenstad leidt tot minder parkeerplaatsen en een knip in doorgaande wegen. Van belang is het verkeer daaromheen goed te laten verlopen. 3

Graag een groengolf voor de ring daaromheen. Dat voorkomt afremmen en optrekken, wat de uitstoot vermindert. Op het Burgemeester Loeffplein wordt geld verspild: eerst een slecht toegankelijk pop-upparkje, nu weer een tijdelijk parkje. Waarom niet iets permanents, vraagt de fractie zich af. Het perspectief van waar de eigen inwoners behoefte aan hebben, komt te weinig naar voren. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) stelt dat de Omgevingswet Den Bosch nieuwe kansen biedt in de eerdere poging tot een standstill te komen voor trillingen van het spoor. De regels voor trillingen zijn onder deze wet gedecentraliseerd. Daarbij kunnen ook voor kortdurende herhalende trillingen normen worden gesteld. 's Nachts voorbijdenderende treinen kunnen hiermee worden aangepakt. Op grond van deze nieuwe bevoegdheid wil de PvdD een motie indienen om te onderzoeken of deze regels een uitkomst kunnen bieden. Met de HOV-lijnen tussen Centrum, De Groote Wielen en de Maaspoort is de fractie blij. Ze passen bij de motie van begin vorig jaar het ov bij Groote Wielen te verbeteren. In het PvE komt meer duidelijkheid over de doorstromingsmaatregelen, die voor de vervoerder aanleiding kunnen zijn om aanvullende eisen te stellen aan de doorontwikkeling van de lijnen. Zij vraagt de wethouder of zij dit moet lezen als 'de bus mag niet in de file gaan staan'.

Een filevrije buslijn zou ook voor reguliere bussen een grote plus zijn. Voor de HOV-lijnen is € 100.000 begroot. Zij vraagt of dat genoeg is voor filevrije buslijnen, ervan uitgaand dat er dan ook busbanen nodig zijn. De heer Bos (GroenLinks) ervaart deze voorjaarsnota eveneens als een 'midterm'. De autoluwe binnenstad is veelbesproken. Met het onderzoek naar verkeerwerende maatregelen op de Binnenstadsring is er voldoende in handen om tot uitvoering te komen. Daarnaast is de fractie blij dat budget wordt vrijgemaakt voor een participatieadviseur, zoals door GroenLinks aangedragen tijdens het strategisch verkeersveiligheidsdebat. In de afgelopen maanden is gebleken dat de communicatie met bewoners beter moet, dat zorgen van hen worden meegewogen in de besluitvorming en dat besluiten beter moeten worden uitgelegd. Ook in de uitvoering is nog veel te doen. Dat op diverse terreinen planningen niet werden gehaald, noemt de fractie begrijpelijk. Voor zowel de begroting van 2023 als die van 2024 werd gepland de ontwerpfase van de Vestingboulevard voor te leggen. Gewacht wordt nog op de reacties op alle moties van het strategisch verkeersveiligheidsdebat en de raadsbrief Brede Binnenstad met de daarbij aangekondigde routekaart. In de tweede termijn zal de fractie aandacht vragen voor budgettaire ruimte de ov-concessie.

Mevrouw Korver (GroenLinks) vervolgt het betoog namens naar fractie. Zij betoogt dat Den Bosch behoort tot het kleine groepje gemeenten in Nederland dat er wel in slaagt haar woningbouwplannen uit te voeren. Het is niet gek dat in de geactualiseerde begroting en voorjaarsnota weinig is terug te vinden over de woningbouw. Wel springt het plan eruit volgend jaar nieuwe plannen te verkennen met een groot aandeel betaalbaar wonen. De wijk De Hambaken lijkt echter een blinde vlek. Inwoners doen hun best, dat wordt door de gemeente ondersteund, maar er verandert niets structureel. Dat vraagt meer inzet vanuit de gemeente. Gevraagd wordt om een extra impuls in de Hambaken. Dat wordt in de tweede termijn nader geduid. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) signaleert – indachtig de titel van het bestuursakkoord 'Slagkracht en ambitie' dat de ambitie hoog is, maar vraagt zich af of dit ook geldt voor de slagkracht. Het klimaatbos omarmt de fractie inhoudelijk, maar zij vraagt zich af of dit plek ervoor is. Juist hier is ruimte voor sociaal wonen. Corporaties hebben hier ook veel proposities. Niet een straatje erbij, maar een wijk of een kern. Aan de wethouder de vraag of dan zo'n klimaatbos nog past. Het Design Museum moet in 2030 een nieuw dak boven het hoofd hebben. Als dat niet op die plek kan of niet voor dat bedrag moet er een plan B zijn.

Een bedrag van € 500.000 voor communicatiemedewerkers op verkeer kan echt niet waar zijn. Alles is besproken, het wordt tijd te gaan leveren op die dossiers. Laat daar die slagkracht zien. Autoluw in de binnenstad, in deze periode moet het echt gerealiseerd worden. Als dat nu niet lukt, ziet het er slecht uit met die ambitie. Een autoluwe binnenstad is ook een bereikbare binnenstad. Doorpakken en niet de sessies van tien jaar terug overdoen. De ambitie voor de Dungense Polder was heel groot, maar vooral in 2011, maar het werd niet voorgelegd aan de raad. Hij vervolgt in de tweede termijn. 4

De heer Van Silfhout (Volt) ziet een cirkelredenering in het voorgenomen beleid. In het bestuursakkoord is betaalbaar wonen afgesproken. Daarnaast is er een Volkshuisvestingsfonds om meer betaalbare woningen te garanderen. De afspraak is om meer betaalbaar te bouwen. Daarom kan het fonds worden gebruikt om de gewone woningbouw aan te jagen. Dit loopt vast, tegelijkertijd staat de fractie wel achter de investering in bouwruimte zoeken. Hiermee wordt aan het bestuursakkoord geen recht gedaan als financiële afspraken daaruit niet worden gebruikt om de oorspronkelijke ambitie te bekostigen. Graag had Volt de ambitie uit het grondbedrijf bekostigd en dit geld gebruikt om binnen projecten de sociale ambitie op te plussen. Nu moet een greep uit het fonds worden gedaan om de sociale ambitie überhaupt waar te maken. Aan de wethouder de vraag of hiervoor geen andere dekking is te vinden en of hij met harde getallen het aandeel sociale woningbouw op deze terreinen wil garanderen en zo aan te tonen dat ze boven op de ambitie uit het bestuursakkoord komen. Er moet structureel meer worden geïnvesteerd in woningbouw. Daarvoor kan alleen met keiharde garanties het Volkshuisvestingsfonds worden geplunderd. Verderop in deze vergadering wil de fractie de autoluwe binnenstad, de bus- en lightrailverbinding en verkeersremmende maatregelen Binnenstadsring onder de aandacht brengen.

De heer Vossen (PvdA) merkt op dat een goed leven voor alle Bosschenaren voor zijn fractie centraal staat. Deze vooruitstrevende stad organiseerde een burgerberaad over het urgente thema goed ouder worden. Waar de rest van Nederland achterblijft, bouwt Den Bosch wél en nog sociaal en betaalbaar ook: 70% betaalbaar zelfs. De bestaande bouw wordt gewaardeerd en wordt slimmer ingezet. Sociale en duurzame projecten als de Bossche Stadsdelta en de Noordoosthoek van De Groote Wielen maken deze stad de komende decennia een plek van betekenis. De te maken keuzes zullen ook mensen teleurstellen. Den Bosch weegt individuele belangen af tegen het algemene belang. Een afweging die ieder op een eigen manier vormgeeft. De Bossche PvdA heeft ook dromen voor deze gemeente. In de tweede termijn zal de fractie een visie voor de langere termijn ontvouwen, naar een verantwoorde groei richting 200.000 inwoners. Het wegen van al die verschillende belangen wordt dan steeds lastiger. De heer Van Griensven (PVV) is tevreden met de woningbouwproductie op dit moment. Zeker met het nieuwe landelijke beleid dat voorrang aan statushouders verbiedt. De stad moet goed bereikbaar blijven voor alle inwoners, ook die van omliggende dorpen en kernen. De vraag is of daar weer een communicatie- en participatie-adviseur voor nodig is.

Zou die niet binnen het eigen team te vinden zijn, waarmee tweemaal € 100.000 kan worden bespaard en aan de burgers kan worden besteed? De ruim € 3,5 miljoen voor de ontwikkeling van de Citadelpoort kan beter achterwege blijven, mede gezien ravijnjaar 2026. Graag een reactie van de wethouder. HOV De Groote Wielen wordt gehaald uit de reserve, maar kan beter uit het budget voor de Citadelpoort komen. Parkeerbelasting kan dan terechtkomen waar het hoort, in verlaging van de tarieven. Ook kan dan worden gewerkt aan de oostelijke ontsluiting van De Groote Wielen richting Oss om de snelweg te ontlasten. Gewezen wordt op de bevolkingsgroei, die landelijk alleen door instroom uit het buitenland wordt verklaard. Als dat wordt aangepakt, zou dit tot een krimp kunnen leiden. De vraag is of grote projecten als de Bossche Stadsdelta dan wel wenselijk zijn. Graag een prognose die rekening houdt met de plannen in het nieuwe regeerakkoord. Mevrouw Van Zaalen (CDA) verwijst naar eerdere moties (Woonzorgvisie, Aantrekkelijke fietsvriendelijke Binnenstad) die de gemeente aantrekkelijk moeten houden. Zij vraagt aan de wethouder concrete resultaten te noemen die een jaar na het aannemen van deze moties zijn ontstaan. Een goede zaak dat met Vinkel wordt gesproken over de gebiedsvisie Buitengebied en dorpen. De fractie ziet uit naar de plannen.

Over alle bouwplannen in de gemeente is de fractie zeer tevreden. Dat begint met genoeg plekken waar gezinnen kunnen wonen. Bouwen voor de eigen inwoners is nodig om plek voor iedereen te realiseren. Het CDA stemt in met het voornemen de € 3 miljoen incidentele meevaller voor 2025 te sparen voor later. Dit getuigt van het doorzetten van degelijke financiële huishouding en het niet opzadelen van de volgende gemeenteraad met grote financiële problemen. De communicatie met de bewoners wordt in de tweede termijn besproken.

5

De voorzitter geeft aan dat wethouder Slikker ook de vragen over ruimtelijke ordening en stedenbouw beantwoordt. Reactie college Wethouder Slikker merkt op dat het verhaal over crisis en schaarste zoals door de SP verwoordt ook in Den Bosch nog steeds waar is. Het tweede verhaal is dat van een succesvolle bouwproductie van gemiddeld 1000 woningen per jaar die worden gerealiseerd. Den Bosch behoort tot de koplopers in Nederland. Ook voor de langere termijn ligt de gemeente op koers voor 45% sociale woningbouw in deze periode. Dat is anders dan de SP schetste. In middeldure huur en betaalbare koop is inmiddels 25% bereikt. Beide werelden zijn er en die duiden op extra urgentie. Dat niet voor de grex is gekozen, sluit aan bij de systematiek uit het bestuursakkoord. Dit geldt voor kosten die worden gemaakt alvorens grondexploitaties worden geopend. Wat Station Oost betreft wordt verwezen naar de raadsinformatiebrief van maart jl. Voor de zomer start de bewonersparticipatie en krijgt de raad het conceptontwikkelkader. Besluitvorming wordt in januari 2025 verwacht, start bouw in 2027. Willemspoort Zuid ligt stil in afwachting van stikstofruimte. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) verwijst naar het ambitiedocument uit 2020, dat aangaf dat kwadrant 1 van Station Oost zou worden gerealiseerd in 2023 en kwadrant 2 tussen 2021 en 2025. De wethouder heeft het nu over 2027.

Wethouder Slikker erkent dat plannen uit de tijd lopen. Maar de ambitie van de gemeente is tot 2030 meer dan 10.000 woningen te realiseren. Via planoptimalisatie is men met 1000 woningen per jaar echt een uitzondering in Nederland. De vraag is of ook bij grotere locaties de druk er op blijft. In heel Nederland lopen grote plannen enorme vertraging op, Den Bosch ligt op schema. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) benoemt de dip voor aanvang van deze coalitie. Voor 2024 dreigt de gemeente naar 700, 800 te dalen. Als het na twee goede jaren twee jaar minder gaat, lijkt het onwaarschijnlijk dat het over tien jaar genomen goed komt. Wethouder Slikker wil desgevraagd in de huidige werkelijkheid niets toezeggen, maar volgens de langjarige prognoses voor deze stad en de plannen die zijn vergund of in voorbereiding zijn, wordt dat tempo van 1000 per jaar gehaald. Een plan kan twee maanden naar voren of naar achteren schuiven. De wethouder kijkt het liefst naar die lange lijn voor de korte en langere termijn. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of die jaargemiddelden gehaald blijven worden als grote projecten uit de tijd blijven lopen. Wethouder Slikker geeft aan dat de gemeente nooit bewust plannen uit de tijd laat lopen. Als het nodig is een plan goed voor te bereiden, wordt die extra tijd genomen. Er zijn ook plannen die sneller gaan dan verwacht.

Hij noemt enkele voorbeelden. Tegenover de minnen staan ook plussen en een totaal bouwtempo. De heer Van den Kerkhof (D66) weet dat Willemspoort Zuid vanwege stikstofproblemen al anderhalf jaar stilligt. Die sleutel ligt landelijk en provinciaal. Gevraagd wordt of de wethouder daar wel over in gesprek is. Wethouder Slikker geeft aan dat landelijk en provinciaal wordt gesproken. Het net gesloten landelijk akkoord spreekt nog geen klare taal over hoe om te gaan met stikstofdoelen. Andere provincies dan Noord-Brabant hebben soms wel een methode gevonden. Er is nog nergens witte rook. Willemspoort Zuid staat om die reden echt on hold. Te hopen is dat rijk en provincie een manier vinden om én de kwetsbare natuur te beschermen én de woningbouw te realiseren. De standaard in de nieuwbouw is een andere dan dertig jaar geleden. Van kinderwagen tot rollator moet een woning geschikt zijn. Ook over De Hambaken zijn twee verhalen te vertellen. De kracht van sociale initiatieven is er groot, de wijk is sinds de jaren tachtig sterk verbeterd. Desondanks ligt er een grote opgave in verduurzamen, renoveren, vergroenen. Dat zien ook de corporaties. In de raad is al gesproken over de meekoppelkansen. Dat vraagt om het op elkaar afstemmen van planningen. 6

Over de extra woningbouw ten westen van De Groote Wielen, zoals De Bossche Groenen voorstaan, geeft de wethouder aan dat het beschikbare bedrag breed beschikbaar is ten behoeve van toekomstige woningbouwlocaties. De afhankelijkheid van het rijk, de gebiedspaspoorten en mobiliteit spelen een rol. MIRT A2 staat deels on hold. Toekomstige locaties rondom De Groote Wielen zijn mede afhankelijk van de mobiliteit en de rol die het rijk daarin neemt. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) stipt zijn vraag toe op de combinatie met het klimaatbos. Wethouder Slikker ziet vooralsnog geen problemen bij die combinatie. Het Volkshuisvestingsfonds was voor de Oekraïne-oorlog voorzien om van ontwikkelaars die duur zouden bouwen een bijdrage te vragen om elders versneld extra sociaal te bouwen. Toen kwam de oorlog, die leidde tot stijgende bouwprijzen, stijgende cao-lonen en stijgende rentes. Die systematiek werkt nu niet. Er wordt nu gezocht naar een methodiek om dat geld revolverend zo goed mogelijk in te zetten en daar waar het kan nieuwe plannen voor betaalbare bouw mogelijk te maken. Daarom € 1 miljoen extra voor de zoektocht naar betaalbare locaties. De opdracht is minimaal 70% betaalbaar. Dat geldt ook voor alle toekomstige plannen in de optelsom. De heer Van Silfhout (Volt) geeft aan dat in de begroting middelen worden vrijgemaakt.

Dit zou standaard in de begroting moeten zitten, want dat is zo afgesproken in het bestuursakkoord. In het Volkshuisvestingsfonds wordt gesproken over het betaalbaar maken. Nu ziet het ernaar uit dat het oorspronkelijke idee uit het bestuursakkoord is losgelaten. Wethouder Slikker verwijst naar de tabellen met structureel en incidenteel geld in het bestuursakkoord. Daar staat € 2 miljoen voor de zoektocht naar nieuwe bouwlocaties. Dat is niet anders dan nu. Daar waar nog geen grex is geopend, zijn middelen nodig om te onderzoeken. Daar wordt nu extra geld voor gevraagd. Er wordt een beroep op dit potje gedaan omdat op dit moment € 5 miljoen is gereserveerd voor een Volkshuisvestingsfonds, dat om de geschetste redenen niet gaat vliegen. Door dat geld nu in te zetten, wordt betaalbare woningbouw mogelijk. Dan blijft het restant over om het goed revolverend voor betaalbaarheid in te zetten. De heer Van Silfhout (Volt) concludeert dat dit een bezuiniging is op de bouwambitie. Wethouder Slikker bestrijdt dit. Het doel was een extra impuls aan betaalbare woningbouw te geven. Dat vraagt om een optelsom van ontwikkelaars en corporaties die betaalbaar bouwen, bouwstroom en grondposities. Dat dit nu niet werkt, is een realiteit waar de hele wereld mee te maken heeft.

Over het door de PVV aangehaalde verbod op voorrang voor statushouders benoemt de wethouder het zinnetje dat daar in het regeerakkoord aan is toegevoegd: 'enkel op grond van het feit dat zij statushouder zijn'. De verplichting voor gemeenten statushouders te huisvesten, blijft. Alleen de voorrangsregeling bij sociale huurwoningen verdwijnt. Dat kan betekenen dat mensen in een azc moeten blijven tot ze zelfstandig een woning vinden- wat zal leiden tot meer problemen zoals eerder in Ter Apel – mensen worden op straat gezet om hun eigen woning te zoeken – wat tot dakloosheid leidt – of er worden grootschalige locaties gezocht omdat de verplichting blijft mensen te huisvesten. De wethouder is benieuwd hoe het rijk zelf feitelijk mensen een plek gaat bieden. Zoals hij het nu leest, wordt iemand dakloos en valt dan onder het Wonen Eerstprogramma, met dezelfde rechten als een jongere of een moeder met kinderen. De heer Van Griensven (PVV) geeft aan dat de wethouder een vraag beantwoordt die hij niet heeft gesteld. Hij refereert wat deze wethouder betreft aan zijn opmerking over de Citadelpoort. Wethouder Slikker geeft aan dat dit college in de Bossche Stadsdelta een grootschalige ontwikkeling wenst waar woningen, cultuur en groene ruimte voor ontmoeting samengaan.

Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) hoort graag of de woningbouw in de Noordoosthoek van De Groote Wielen volgens planning kan worden gerealiseerd. Wethouder Slikker bevestigt dit op grond van de huidige prognoses. Voor de verkeerskundige aspecten verwijst hij naar zijn collega.

7

Wethouder Roy Geers beantwoordt de vragen op het terrein van mobiliteit. Wat mobiliteit betreft, is het uitgangspunt in drukke tijden werk met werk te maken en de visie Collectief vervoer te combineren met een Mobiliteitsvisie. De planning is deze eind 2025 aan de raad aan te bieden. De heer Bos (GroenLinks) geeft aan dat de visie Collectief vervoer goed zou aansluiten bij het zojuist geopenbaarde PvE van de provincie. Wethouder Roy Geers geeft aan dat met de provincie en met de regio is overlegd over de mogelijkheden. Dat is gedaan op basis van staand beleid en verstedelijkingsopgaven, niet zozeer op basis van genoemde visie. Het provinciale ontwerp-PvE is in samenspraak ontstaan. Den Bosch zal hierop een zienswijze opstellen en die aan de raad voorleggen. Richting PvdD wordt aangegeven dat een buslijn op een aparte busstrook de voorkeur geniet. Dat maakt het ov aantrekkelijker. Met de provincie wordt gesproken over afspraken daarover. Mevrouw Samshuiizen (PvdD) vraagt of het begrote bedrag voldoende is. Wethouder Roy Geers geeft aan dat die € 100.000 is bedoeld om de HOV-lijn betaalbaar te maken. Dat is extra op de huidige concessie. Voor de nieuwe concessie is de vraag wat er aan extra infrastructuur nodig is en hoe de HOV- en stadslijnen zo goed mogelijk kunnen functioneren.

Voor de HOV-lijn naar De Groote Wielen is € 100.000 gereserveerd om die nog in deze concessieperiode te laten rijden. Mevrouw Samshuiizen (PvdD) geeft aan dat die € 100.000 in de begroting 2025 zit, de concessie waar het PvE op ziet, begint in 2026. In 2025 moeten de buslijnen worden aangelegd en moet er geld voor zijn. Vandaar de vraag of de middelen er zijn als ze nodig zijn. Wethouder Roy Geers benadrukt dat de bus naar De Groote Wielen een bus op de bestaande infrastructuur is. De extra reistijd die daarvoor nodig is, moet worden gecompenseerd met andere opgaven in de huidige concessie. Daar is dit bedrag voor nodig. In de huidige concessie wordt niet uitgegaan van extra infrastructuur. De heer Van Griensven (PVV) vraagt of de wethouder in dat gesprek met de provincie ook wil aankaarten dat de kleinere kernen ook bereikbaar blijven voor bussen. Wethouder Roy Geers geeft aan dat in deze concessie zowel kleine kernen als grote kernen zitten. De regio kijkt naar de totale opgave. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) vraagt of er naast het genoemde bedrag nog ander geld beschikbaar is ten behoeve van de exploitatie. Wethouder Roy Geers stelt dat die € 100.000 is bedoeld voor de exploitatie. Vanuit de NOVEXmiddelen is er nog wel wat beschikbaar. Daar wordt de raad over geïnformeerd.

Wat Hambakenwetering betreft, wordt samen met de bedrijfsvereniging bekeken hoe groot het probleem is en welke oplossingen zijn te vinden. De MIRT A2 staat op pauze. Een verbreding gaat voorlopig niet door. Een onderzoek naar de bereikbaarheid van De Groote Wielen is in afronding. Een raadsinformatiebrief nog voor de zomer wordt toegezegd. Maatregelen voor de korte termijn komen voor de zomer in een raadsvoorstel terecht. De gesprekken met de inwoners van De Groote Wielen verlopen constructief. Over sluipverkeer wordt met een werkgroep gesproken. Dat gaat met horten en stoten, want inwoners van De Groote Wielen hebben na al die jaren het gevoel dat ze er niet toe doen. Ook daar gaat het gesprek over. Over een ongelijkvloerse spoorovergang bij Orthen zijn de gesprekken in een afrondende fase en wordt een raadsvoorstel op korte termijn verwacht. Op grond van de Omgevingswet verandert inderdaad iets in de mogelijke aanpak van spoortrillingen, maar dat wordt nog onderzocht. De communicatiemedewerkers zijn op nadrukkelijk verzoek van de raad toegevoegd om de inwoners nog beter te bereiken. Daarmee worden de ingediende moties ook uitgevoerd. Op het fietsen in de binnenstad zijn diverse acties ondernomen. De stalling aan de westzijde van het station is in uitvoering. Bij het Gasthuiskwartier wordt begin 2025 een stalling geopend, 8

is de planning. Er wordt een toilet geplaatst. Bekeken wordt of daar direct een pakketpunt kan worden gerealiseerd. Het verwijderen van de weesfietsen is geïntensiveerd. Er loopt een onderzoek naar een doelgroepenstalling midden in de stad waardoor werknemers beter hun fiets kwijt kunnen. Zij gaan vaak weg als de stalling in de Kerkstraat al dicht is. Er is een gedragscampagne voor het plaatsen van de fiets in het rek. In de raadsinformatiebrief Bestemming Brede Binnenstad wordt hier nader op teruggekomen. Desgevraagd geeft de wethouder aan dat 'de binnenstad' de historische driehoek omvat, de Brede Binnenstad bevat ook de Spoorzone. De Muntel ligt tegen de binnenstad aan. Schorsing Tweede termijn Mevrouw Van Zaalen (CDA) is blij dat de motie over monitoring van geluid tijdens evenementen is aangenomen. Doel is de metingen zo in te richten dat ze online beschikbaar zijn en worden besproken met omwonenden en dat er geld is om dit uit te voeren. De fractie vraagt de wethouder om spoedige inwerkingstelling. In de Cultuurstad van het Zuiden kan een evenement niet leiden tot irritatie bij bewoners door geluidsoverlast. De fractie is blij dat de wethouder bewoners zal horen en dat direct wordt gehandeld bij overlast. Communiceren met de bewoners vraagt om aanpassing van de stijl van communicatie.

De communicatie- en afstemmingsadviezen die in de moties Cultuursensitieve zorg en Communicatie op maat zijn verwoord, dienen te worden geïntegreerd in het woonbeleid. Naar elkaar luisteren is niet hetzelfde als elkaar begrijpen. Gevraagd wordt of samen met de communicatiemedewerkers de betrokken professionals hierover worden geïnformeerd. Het eerste Bossche Burgerberaad bood zijn rapport vorige week aan het stadsbestuur aan. Van de 34 aanbevelingen was het belangrijkste het vraagstuk hoe met elkaar fijn oud te worden. Het CDA is benieuwd welk vervolg de adviezen krijgen. De fractie zoomt in op mobiliteit. Ouderen moeten, om actief aan het leven te kunnen deelnemen, zich kunnen verplaatsen. Het ov speelt een belangrijke schakel met zowel de binnenstad als omliggende dorpen. Een van de adviezen is de bussen beter benutten en eventueel kleinere bussen in te zetten. De seniorenbus wordt goed gewaardeerd. Bij het plannen van buslijnen dient Den Bosch rekening te houden met bewoners met fysieke en cognitieve problemen en gezinnen die van het ov afhankelijk zijn. Mevrouw Samshuiizen (PvdD) wijst er op dat in de seniorenbus alléén senioren mogen. Medewerkers in de zorg en andere professionals lopen óók vast.

Mevrouw Van Zaalen (CDA) onderschrijft dat al deze mogelijkheden beter moeten worden uitgezocht, waarbij haalbaarheid een randvoorwaarde is: de seniorenbus draait op vrijwilligers. Misschien moet de terminologie wel worden veranderd. Mevrouw Samshuiizen (PvdD) benadrukt dat de seniorenbus nu formeel voor 65-plussers is en vraagt of het CDA daar een sociaal middel van wil maken. Mevrouw Van Zaalen (CDA) stelt dat wat goed functioneert toch geëvalueerd moet blijven worden en waar nodig aangepast. Aan de wethouder vraagt zij hoe die aankijkt tegen digitale vervoersinformatie, terwijl Den Bosch een dementievriendelijke gemeente wil zijn. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) plaatst een meta-opmerking: de tweede bijdrage van het CDA is een vervolg op de eerste bijdrage die niet ingaat op wat in de eerste termijn door anderen is gesteld. Mevrouw Van Zaalen (CDA) merkt op dat dit de bijdrage was die ze wilde geven. Verder heeft zij goed geluisterd. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt aan de critici op de extra inzet voor communicatie en participatie of die net als de VVD vinden dat zorgvuldige participatie kan leiden tot meer draagvlak en minder ruis. Mevrouw Samshuiizen (PvdD) merkt op dat elke fractie communicatie en participatie belangrijk vindt. De raad is het er nog niet over eens wat dat moet inhouden. Eerst zou duidelijkheid 9

gecreëerd moeten worden, naar inwoners en naar elkaar, voordat dit zonder duidelijke verwachtingen wordt ingevuld. De heer Broekmeulen (VVD) nodigt de PvdD uit het daar bij een kopje koffie over te hebben. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt bevestiging of de VVD de ingeplande extra capaciteit voor participatie verdedigt met haar eigen plan voor een Omgevingsmanager Verkeer. De heer Broekmeulen (VVD) is het eens met het een halfjaar geleden zelf gedane voorstel. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wil van de VVD leren: hij krijgt zaken voor elkaar bij het college zonder de motie te agenderen. Hij heeft een motie om budget vrij te maken voor een Omgevingsmanager Verkeer, die de raad nooit heeft gezien, maar die door het college wel wordt uitgevoerd. Hij vraagt tips en tricks. De heer Broekmeulen (VVD) geeft aan dat in een wat langer traject concepten zijn besproken waar concrete moties uit zijn voortgekomen. Dat is uiteindelijk de motie over laagdrempelige participatie geworden. Daar ziet hij zijn eigen motie in terug. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) hoort de VVD zelf de voorzet geven. Die motie gaat over een meldpunt. Dat ziet hij niet terug in het plan, wel tonnen voor medewerkers voor participatie en communicatie. Een meldpunt kan spreker nog diezelfde middag via een website in het leven roepen. Dit kost tonnen belastinggeld aan capaciteit.

De vraag is hoe dat matcht met een motie die vraagt om een meldpunt. De heer Broekmeulen (VVD) stelt dat wel iemand eigenaar van een meldpunt moet zijn. Anders wordt er niets mee gedaan. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) concludeert dat de motie Omgevingsmanager Verkeer toch is uitgevoerd. De heer Broekmeulen (VVD) nodigt leefbaar 's-Hertogenbosch uit dit ook aan het college voor te leggen en vervolgt zijn betoog. Wat de bereikbaarheid van De Groote Wielen betreft, nodigt hij de andere fracties uit elkaar op te zoeken zodra de concessie wordt besproken. In reactie op het pleidooi voor filevrije buslijnen wordt gevraagd of die extra, of in plaats van het huidige net moeten worden gerealiseerd. Mevrouw Samshuiizen (PvdD) hoort de wethouder zeggen dat er richting De Groote Wielen goede mogelijkheden zijn zonder uitbreiding van asfalt. In de voorjaarsnota staat de HOV-lijn Maaspoort niet genoemd, in het PvE wel. De weg van de Maaspoort naar het centrum binnendoor is enkelbaans. De vraag is of dat dan lukt. Mede daarom worden vraagtekens bij het budget gesteld. De heer Dupuis (SP) hoort veel fracties praten over bouwen, maar het gaat om woningbeschikbaarheid. In de sociale huur loopt de krapte op van zes jaar in 2015 naar dertien jaar nu. Dat is geen succes.

In het woondebat is de ongebreidelde groei van de bedrijvigheid, die nieuwe vraag creëert, als een van de oorzaken genoemd. De fractie kondigt eigen voorstellen ter leniging hiervan aan. De fractie vreest dat het voorstel voor extra participatie- en communicatie-inzet leidt tot nieuwe adviseurs en projectleiders die gaan zenden richting de burger. Het gaat erom dat de cultuur verandert, meer luisteren en met de burger optrekken. Daar is geen adviseur voor nodig, daarvoor moet het gedrag veranderen. De heer Broekmeulen (VVD) stelt dat een omgevingsmanager iets anders is dan een communicatieadviseur die zendt. Die eerste vraagt aan het begin van het traject aan mensen wat ze ergens van vinden.

10

De heer Dupuis (SP) stelt dat de gemeente al diverse procedures kent die uitgaan van een omgevingsdialoog en een discussie met bewoners. Als die niet goed worden uitgevoerd, moet dáár iets aan worden gedaan. Dat vraagt niet meer 'red tape' maar een gedragswijziging. De Citadelpoort is voor de SP geen nuttige investering. Dat stuk Den Bosch moet niet worden aangetast, die bewoners moeten niet worden verplaatst. Een woontoren kan ook bij de Orthenpoort Zuid verrijzen. De heer Van Rens (D66) acht de behoefte aan woningen tegenstrijdig aan het niet realiseren van een project als Citadelpoort. De heer Dupuis (SP) benadrukt, als eerder gezegd, dat bouwen niet de enige oplossing is. Ondanks dat er wordt gebouwd, neemt het probleem toe. Daarnaast is de vraag wáár wordt gebouwd. Er zijn door de SP meer geschikte locaties aangewezen: Meerendonk, De Groote Wielen, Nuland. Die zouden prioriteit moeten krijgen in plaats van locaties waar al mensen wonen. Mevrouw Samshuiizen (PvdD) merkt op dat de HOV-lijnen richting Maaspoort en De Groote Wielen positief zijn, maar dat zij benieuwd is hoe dit infrastructureel wordt gerealiseerd. Uitbreiding van de infrastructuur is in het PvE wel een voorwaarde voor het laten rijden van de HOVlijn. De nieuwe concessie gaat in 2026 in, dus dan moet in 2025 aan de voorwaarden worden voldaan.

Gezien de mobiliteitsopgaven moet worden voorkomen dat de lijn in gevaar komt. De uitbreiding van De Groote Wielen lijkt mede afhankelijk van de bereikbaarheid, zoals wethouder Slikker aangaf. Borging van de HOV-lijn is dan ook van belang. De bereikbaarheid van Nuland en Vinkel baart de fractie ook zorgen. De fractie hoort graag meer over uitbreiding in avond- en weekenduren en de zekerheid van lijn 90. De PvdD hoopt niet de enige fractie te zijn die het ontbreken van een directe lijn naar Vinkel onwenselijk vindt. Onderzoek naar het normeren van de kortdurende herhaaldelijke trillingsbelasting, zoals benoemd door de wethouder, is een goede zaak. Onduidelijk is waar het nu gereserveerde geld voor stikstofonderzoek voor wordt gebruikt. Zeker omdat zowel natuurherstel als geitenpaadjes om toch te kunnen bouwen doorschemeren. Met dat laatste heeft de fractie moeite. Er kan niet worden gebouwd omdat de natuur niet verbetert. De regels zijn er niet voor niets. Omdat hier geen BBB in het college zit, vraagt zij B&W zich voor het natuurherstel in te zetten. Zij vraagt de wethouder of die vindt dat natuurherstel voorwaarde is en dat terechte regels niet moeten worden gewijzigd. De heer Van den Kerkhof (D66) vraagt hoe de PvdD aankijkt tegen Willemspoort Zuid, 500 betaalbare woningen, grenzend aan Natura 2000-gebied en tegen het streven hier tempo mee te maken.

Mevrouw Samshuiizen (PvdD) wil graag dat daar woningbouw mogelijk is, maar niet ten koste van de natuur. Natuurherstel is voorwaarde. De natuur is nu in te slechte staat om regels te overtreden. Als Den Bosch zich in gezamenlijkheid hard maakt voor natuurherstel is sprake van een win-winsituatie met én gezonde natuur én woningbouw. Woningbouw is ook kansen zoeken. Nuland en Vinkel willen graag uitbreiden met woningen voor starters en huizen waarnaar ouderen kunnen doorstromen. Hier ligt dode landbouwgrond waar kan worden gebouwd én natuur kan worden gecreëerd. D66 zou daar enthousiast over moeten worden. Daarnaast worden de dorpen versterkt omdat er meer mensen komen te wonen en het draagvlak voor voorzieningen toeneemt. De heer Bos (GroenLinks) wijst in reactie op het pleidooi voor meer buslijnen op het risico dat lijnen onvoldoende worden gebruikt (Aartshertogenlaan). Mevrouw Samshuiizen (PvdD) heeft er moeite mee groen te slopen (Prins Hendrikpark) ten behoeve van buslijnen. Of het belang voor buslijnen er is, moet te allen tijde kritisch worden bekeken. De heer Bos (GroenLinks) wijst erop dat het plan er al ligt sinds het mobiliteitsplan van 2017. Hij had een enthousiaster antwoord van de PvdD verwacht omdat hier kansen voor extra groen liggen.

11

Mevrouw Samshuiizen (PvdD) stelt voorop dat bussen goed moeten kunnen doorstromen. Ov moet simpel zijn en goed doorrijden. De fractie wil niet zomaar een buslijn schrappen. Mevrouw Van Zaalen (CDA) vraagt bevestiging of zij zei dat 'het Prins Hendrikpark wordt gesloopt'. Mevrouw Samshuiizen (PvdD) erkent dit. Zij doelt hiermee op de 'megalomane woontorens' waarvan is besloten dat die er gebouwd moeten worden. Mevrouw Van Zaalen (CDA) heeft een ander beeld bij slopen. Zij wijst erop dat aan de woningen die daar worden gebouwd een enorme behoefte bestaat en benoemt de balans tussen natuur en bouwen. Zij vraagt of de PvdD nog steeds vindt dat een onvoldoende afweging is gemaakt om daar toch te bouwen. Mevrouw Samshuiizen (PvdD) is nog steeds van mening dat daar een verkeerde keuze is gemaakt. Het CDA heeft er kennelijk geen moeite mee groen in te leveren. De PvdD zal nooit groen opofferen. Niet bouwen in het groen is haar parool. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) merkt op dat het in de discussie over woningbouw gaat over de vraag welke productie Den Bosch in de komende jaren écht gaat leveren. Te makkelijk zet wethouder Slikker een plus en een min tegenover elkaar. Aan het begin van deze raadsperiode zijn niet voor niets harde plannen benoemd waaraan niet zou worden getornd. Dat gebeurde om juist daar te versnellen. Snelheid en massa waren de kernwoorden.

Al die plannen optellend, komt de fractie boven de 4000 woningen uit. Dan klinkt een plus 300 hier of een 70-plus daar als een doekje voor het bloeden. Van de wethouder wil de fractie de verzekering dat nog dit decennium op de eigen grond van de gemeente op de Tramkade woningen verrijzen. Toen in december 2020 deze gemeenteraad de Bossche Stadsdelta bezegelde, kon niet worden bevroed dat daar pas in 2029 een woning zou verschijnen. De heer Peters (PvdA) reageert dat ook de Oekraïnecrisis van 2022 en de omvang van de stikstofcrisis onderwerpen zijn die buiten de macht van dit gremium liggen. Vandaar de vraag hoe Leefbaar 's-Hertogenbosch dit desondanks wil versnellen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) erkent de complexiteit van inbreiding en komt later terug op het zoeken naar nieuwe locaties. De veronderstelling dat er iets anders nodig is, begint met de erkenning daarvan. Hij hoort echt een wethouder die zegt dat alles onder controle is. Het start met onderkenning. Zolang die achterwege blijft, kan niet worden gesproken over wat dan wél. Leefbaar 's-Hertogenbosch onderkent zeker wel dat er zaken op de gemeente afkomen die maken dat het langzamer gaat dan gehoopt en zorgen dat Den Bosch zaken niet onder controle heeft. Voordat wordt besloten tot versnelling moet worden erkend dat sommige projecten uit de tijd lopen.

De heer Peters (PvdA) hoort dat de wethouder bij zijn pogingen tot versnelling tegen bepaalde zaken aanloopt. Dan heeft het geen zin ambtenaren tot versnelling te manen. Hij vraagt hoe de fractie aankijkt tegen het belang dat besef te delen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) hoort vooral een wethouder die, als hij over projecten begint, hem om de oren slaat met gemiddelden. Die gemiddelden komen onder druk te staan als deze projecten het niet halen. Inderdaad kan die ambtenaar zich niet in tweeën delen en heeft die keuzes te maken, maar die Citadelpoort krijgt wel heel veel aandacht. De fractie zou de ambtelijke focus verlegd willen zien naar de woningbouwprojecten in plaats van naar het faciliteren van een megalomaan Design Museum. De heer Peters (PvdA) wijst er op dat de Bossche Stadsdelta ook veel woningbouw met zich meebrengt. Een stop daarop zou tot nog meer vertraging leiden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) benadrukt dat de Citadelpoort later aan de Bossche Stadsdelta is toegevoegd, 185 woningen erbij om het Design Museum te rechtvaardigen. De massa wordt gemaakt in de andere gedeeltes. Dit is een schijntegenstelling.

12

De heer Van den Kerkhof (D66) is benieuwd waarom de heer Kagie twijfelt aan de eerste woningen in de Bossche Stadsdelta nog dit decennium. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) verwijst naar de beantwoording op de technische vragen, waarin staat dat oplevering in de Bossche Stadsdelta nét niet is voorzien in de periode 2024-2028. Daarmee loopt men nog niet wezenlijk uit de tijd. In de beantwoording richting provincie staat oplevering na 2029 genoteerd. Dan wordt er iets anders gecommuniceerd en is de fractie benieuwd of het écht voor 2030 gebeurt en hoort zij dit graag bevestigd op zo'n hard plan. Over harde plannen is al de hele avond niet gesproken. De heer Van den Kerkhof (D66) heeft in de beantwoording op genoemde technische vragen gelezen dat in 2029 naar verwachting de eerste woningen worden gerealiseerd en rond 2030 het Design Museum. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) bestrijdt dat hij heeft gezegd dat het Design Museum er eerder zal staan dan de woningen, hij zegt te zien dat de focus daarop ligt. Ten tweede is de beantwoording op de technische vragen onvoldoende overtuigend in samenhang met wat naar de provincie wordt gecommuniceerd, realisatie ná 2029. Dat klopt niet.

Het besluit van december 2020 terughalend, de heer Van den Kerkhof was daarbij, had de fractie toen nooit kunnen bevroeden dat het over 2029 zou gaan voor een besluit dat in 2020 al twee jaar in de steigers stond. De heer Van den Kerkhof (D66) wijst op de snelle aanpak van zowel Citadelpoort als het Tramkadegebied in de nabije toekomst. Het vergt wel tijd daarin de omgeving mee te nemen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) herhaalt dat het begint met de onderkenning dat hier sprake is van een vertraging. Vooralsnog krijgt Leefbaar 's-Hertogenbosch vooral interrupties en een reactie van de wethouder die dat in twijfel trekken. Áls voor versnelling wordt gekozen, is opknippen noodzakelijk. Met de Tramkade kan direct worden begonnen, want dat is eigen grond. Dat is eerder gesuggereerd, maar afgewezen ten faveure van andere dure opties. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt, als direct kan worden begonnen, het communicatie- en participatietraject er voor de fractie dan niet toe doet. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) laat, in vervolg op zijn eerdere bijdrage, weten dat hij, zeker als er een meldpunt komt en daar mensen voor worden vrijgemaakt, communicatie en participatie heel belangrijk te vinden. De fractie denkt wél graag mee. De grote nieuwe woningbouwlocaties moet Den Bosch gaan zoeken. Hiertoe wil de fractie een oude motie nieuw leven inblazen.

Dat is de motie Woningbouw in de Rosmalense Polder, westelijk van de Grintweg uit oktober 2020, zoals ingediend door PvdA, VVD en Leefbaar 's-Hertogenbosch. Die is toen aangenomen, maar verdwenen in diverse scenarioplanningen. Nu kennelijk wel moties worden uitgevoerd die níet zijn aangenomen en wél aangenomen moties niet tot uitvoer komen, wordt er een opnieuw geagendeerd. De koppeling aan de windturbines wordt in commissie Bedrijvigheid aan de raad voorgelegd. De € 3,6 miljoen voor het kruispunt zou beter worden besteed in de wijk- en buurthuizen, zoals ook het burgerberaad oppert. Dat zijn ontmoetingsplekken die keihard nodig zijn. Het kruispunt kan blijven zoals het is. De heer Broekmeulen (VVD) merkt op dat de brug, waartoe de raad heeft besloten, niet naar nergens kan leiden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) denkt daar wel uit te komen. Voor aansluiting van het kruispunt op een brug is geen € 3,6 miljoen nodig. Het lukt nog niet eens de Magistratenlaan te ontsluiten voor gewoon verkeer en calamiteitenverkeer. De Routekaart Mobiliteitsaanpak Brede Binnenstad, waarmee het college in april 2023 kwam, voorzag in het weren van doorgaand verkeer en busverkeer en de implementatie van het selectief toegangssysteem. Dit alles afhankelijk van de verkeersstudie, die duidelijkheid zou geven.

Aan de wethouder overigens de vraag hoe het staat met de kwalitatieve bespreeknotitie van de verkeersstudie. In december 2024 zou een raadsbesluit vallen. Leefbaar 's-Hertogenbosch vraagt of dát nou de concrete acties zijn. Om dit bestuurlijk onvermogen recht te trekken, 13

worden tonnen belastinggeld uitgetrokken voor communicatie- en participatieadviseurs. In plaats hiervan is het tijd voor introspectie en een ommezwaai op het dossier Mobiliteitsaanpak Brede Binnenstad. De heer Van Rens (D66) wijst op het scenario waarvoor in 2021 is gekozen. Er is nu informatie waaruit blijkt dat het toen gekozen scenario er niet voor zorgt dat het doorgaand verkeer wordt geweerd van de Binnenstadsring. Het komt D66 vreemd over als de raad een motie aanneemt en het college zonder de raad daarin te kennen een volledige koerswijziging op de autoluwe binnenstad zou doorvoeren. Dan is het logischer dat de raad het daar in de aankomende periode met elkaar over heeft. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) gaat het om de snelheid waarmee dit gebeurt. Er liggen duidelijke moties uit 2020 (CDA, Hinthamer Driehoek) en 2021 (de heer Verbruggen, D66) waarmee men aan de slag moet. De raad kan zélf bepalen wat die wil met de autoluwe binnenstad, daar is geen onderzoek voor nodig. Al met al komt men nog niet verder dan honderd meter in de Van Berckelstraat en de vernauwing op de Zuid-Willemsvaart. De heer Van Rens (D66) neemt zijn besluiten graag op basis van informatie in plaats van een onderbuikgevoel van iemand in de raadzaal of in de stad.

Hij vraagt hoeveel sneller dan eind dit jaar de heer Kagie het raadsbesluit zou wensen of dat hij liever vandaag een besluit op basis van halve informatie zou nemen. Een maand wachten, betekent besluiten op basis van juiste en volledige informatie. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) heeft er moeite mee zich te conformeren aan een tijdlijn terwijl er twee kraakheldere moties liggen. De tweede zou qua invulling nog wat preciezer op de invulling van de autoluwe binnenstad kunnen ingaan, de eerste geeft tot op de vierkante meter aan wat in de Hinthamerstraat te doen, maar het gebeurt gewoon niet. D66 bepleit toepassing van het selectieve toepassingssysteem in Q4, de heer Kagie wil eerst van de wethouder horen of het al is besteld. Niets heeft in deze tijd een levertijd van twee maanden. Zijn gevoel is dat hier onvoldoende intrinsieke wil is om deze autoluwe binnenstad en deze mobiliteitsaanpak tot een succes te maken. Dat agendeert hij. Wijzen op een onderzoek doet niet ter zake, de keuzes zijn al gemaakt. Uitvoering van de besluitvorming gebeurt te traag. Gegeven waar den Bosch nu staat, gaat de raad die bespreeknotitie natuurlijk aan en wordt er gesproken over hoe dat te duiden. Dat had véél sneller gekund en het moet nog blijken of de gemeente in 2024 ook maar iets dichter bij die autoluwe binnenstad komt. Dat was de belofte in 2023: 2024 zou hét jaar worden.

De heer Van Rens (D66) wil horen of de heer Kagie door wil met het besluit uit 2021 of met de raad wil kijken of het verkeer van de Binnenstadsring kan worden geweerd. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zal zijn voordeel doen met het onderzoek, nu het er ligt. Nú moet de raad dat naar zich toe trekken en niet iets met de Zuid-Willemsvaart doen dat in contrast staat met de gestelde doelen. Liever het onderzoek gebruiken, óók op doorgaand verkeer, al had de fractie dat liever bij de huidige uitvoering van de Zuid-Willemsvaart gedaan. De heer Van Silfhout (Volt) hoort de heer Kagie twee momenten benoemen waarop in de toekomst geld nodig is. Hij roept de wethouder op om de afspraken die bij die debatten worden gemaakt mee te nemen voor de begroting om te voorkomen dat voorstellen die uit het burgerberaad voortkomen in dit debat over de voorjaarsnota worden besproken. Hij maakt uit de woorden van de heer Kagie op dat die vindt dat daar geld voor moet komen, maar betwijfelt of dat nu al kan worden gereserveerd. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) meent dat Volt het heeft over de door hem benoemde investering voor burgerberaad in de wijk. Het burgerberaad moet de raad gewoon omarmen, stelt hij. Den Bosch moet hiermee aan de slag en erkent de verwevenheid. Hij is het met Volt eens dat niet achteraf kan worden gezegd dat er geen geld voor was.

In het dossier Mobiliteitsaanpak Brede Binnenstad is het tijd voor introspectie. Van reactiviteit naar proactiviteit. Van krampachtigheid naar openheid. Van kraakheldere moties uit 2020 en 2021 naar daadwerkelijk gerealiseerde autoluwe meters.

14

De heer Bos (GroenLinks) vraagt in reactie op opmerkingen uit de eerste termijn duiding op waar de fractie in de komende periode zélf mee komt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wijst op de signalen uit de samenleving en de veiligheidsmonitor die aangeven dat het veiligheidsgevoel in de samenleving tanende is. Hierover maakt de fractie zich zorgen. Veiligheid is een veelkoppig monster. (Arbeids-)migratie speelt hier een rol in. Allerlei zaken komen hier samen en dit vraagt om een brede benadering om op het gemiddelde rapportcijfer 7 terug te keren. Hij voegt toe dat de stadsmonitor laat zien dat slechts 13% vindt dat burgemeester en wethouders in staat zijn het collegebeleid goed over de bühne te brengen. Als hij dan de wethouder op basis van een motie hoort praten over een meldpunt en de VVD dit hoort verdedigen op basis van een nooit aan de raad voorgelegde motie, vindt hij 13% nog aan de hoge kant. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) sluit in zijn eigen termijn aan bij die 13%, waarbij hij een vreemd gevoel krijgt. Krijgt Den Bosch inderdaad die omgevingsmanager, zoals uitgelegd door de VVD en bevestigd door de wethouder of communicatieadviseurs? De vraag is of die nodig zijn als de gemeente doet wat gevraagd wordt en nakomt wat is beloofd.

De raad kan dan naar buiten kijken, maar ook naar binnen, naar de woordspelletjes die in deze zaal worden gespeeld: 'autoluw' wordt ter plekke veranderd in 'autoluwere'. In antwoord op vragen wordt gesproken over 'het verminderen van verkeer op de binnenstad'. Een glijdende schaal. De eerdere besluiten hebben hun kaders liggen in 2013. Het Handboek Binnenstadsring ligt er gewoon. Dat gaat over het weren van doorgaand verkeer. Deze raad gaat niet over de uitvoering – die is aan het college – maar over de kaders. Het kader was doorgaand verkeer weren. Als de maatregelen die het college neemt niet voldoende zijn, moet de uitvoering worden aangescherpt. Als dat een knip betekent, moet het college dat uitvoeren. Dan hoeft er geen participatietraject opnieuw, dat is al doorgemaakt in 2013 via een breed debat met de stad. De heer Van Rens (D66) vraagt of een participatietraject van elf jaar geleden zonder meer moet worden uitgevoerd, ook al kan de hele situatie zijn veranderd en kan een traject vandaag een heel andere uitkomst hebben. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) noemt dit een voorbeeld van betrouwbaar bestuur. In 2013 zijn de eerste maatregelen genomen, de aanpak van sluipwegen. Dat is vrijwel afgerond.

Prima dat het participatietraject opnieuw wordt doorlopen, maar er ligt wel een deadline, aan het eind van deze periode, als ook D66 de speerpunten wil halen die zij in deze regeerperiode heeft afgesproken. De vraag is of, als het niet lukt in deze periode, er nog een kans komt om het wél goed te doen. De fractie wacht de bijdrage van GroenLinks inzake De Hambaken af en verwacht zich daarbij te kunnen aansluiten. In plaats van 'een straatje erbij', wat meestal ten koste gaat van de natuur, kan beter wat breder worden uitgepakt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch), vraagt naar de mening van De Bossche Groenen over de nieuw leven in te blazen motie over de Rosmalense Polder. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) stelt dat dit precies een voorbeeld is van wat zijn fractie bedoelt met een plek waar Den Bosch wat steviger kan uitpakken in plaats van overal maar wat bij snoepen en zo de openbare ruimte en daarmee de leefbaarheid aantasten. De fractie brengt de Dungense Polder ter sprake. Een goed plan van een jaar of vijf geleden is nooit aan de raad voorgelegd en daarmee ook niet vastgesteld. Uitgangspunt was destijds ruimte te geven aan stadslandbouw, natuur, waterberging, kleinschalige woningbouw en 10 hectare vogelgebied. Ondanks toegekende provinciale subsidie is hier niets van terechtgekomen.