Verhaal voor ’s-Hertogenbosch 2025
Tekst van het document
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
Tom Boudewijns, @drone.denbosch
april 2025
Inhoud
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
Voorwoord
3
Een verhaal voor ’s-Hertogenbosch vanuit eigen kracht
5
Onze uitgangssituatie
6
De uitdaging
8
Kernwaarden
9
Lange lijnen naar de toekomst
13
Ambitie en koers voor ’s-Hertogenbosch
16
Tot slot: het begin
32
Hoe draagt u bij aan de toekomst van ’s-Hertogenbosch?
33
Colofon
34
2
Voorwoord ‘Wie geen eigen verhaal heeft, wordt
Centraal, de gebiedsontwikkelingen Bossche
onderdeel van het verhaal van iemand
Stadsdelta en Groot-Meerendonk,
anders’, zo luidt een gezegde. We zien veel
de verbouwing van Huis73 en de ‘Gestelse
veranderen om ons heen. Dat vraagt wat
Buurt Werkt!’. Dat doen we omdat we een
ons betreft om richting voor de toekomst.
leefbare gemeente willen blijven met een
Op basis van een eigen verhaal voor
sterke economie. Tegelijkertijd staan we aan
’s-Hertogenbosch.
de lat voor een aantal grote opgaven. Van woningbouw tot toekomstbestendige
De Sint-Jan
zorg en ondersteuning, van de energie-
Een verhaal dat voortborduurt op de ambitie
transitie tot ondermijning. En nog veel meer.
van zo’n 800 jaar geleden. De inwoners van
Die opgaven zijn op zichzelf niet nieuw en
toen startten met de bouw van één van de
we werken daar hard aan.
bekendste iconen van ’s-Hertogenbosch: onze Sint-Janskathedraal. Een icoon waar
Grote uitdagingen met impact voor ons
mensen eeuwenlang samen aan hebben
Toch is een verhaal voor ’s-Hertogenbosch
gewerkt. En tegelijk de afronding ervan niet
nodig, want we zien een grote dynamiek
hebben meegemaakt. Zij droegen bij aan iets
in onze samenleving en de wereld om
groters dan henzelf, dat pas op lange termijn
ons heen. Steeds meer komen we voor
vervolmaakt zou worden.
nieuwe werkelijkheden te staan. Dat kunnen geopolitieke gebeurtenissen
We bouwen
geleidelijke trends of nieuwe ‘schaarste-
Die manier van nu bouwen en vooruitkijken,
vraagstukken’ zijn, zoals op de arbeidsmarkt,
vormt de inspiratie voor dit verhaal.
in stikstofruimte en capaciteit op het
We kijken natuurlijk al vooruit. Denk aan
elektriciteitsnet.
de ontwikkeling van het station Bosch
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
3
Lastig: we kunnen die ontwikkelingen niet precies voorspellen en als gemeente hebben we maar beperkt invloed op deze en andere majeure ontwikkelingen.
“Wie geen eigen verhaal heeft, wordt onderdeel van het verhaal van iemand anders.”
Maar we krijgen wél direct te maken met de forse impact ervan. Onze inwoners, ondernemers, maatschappelijke instellingen en wij als gemeente zelf. We kiezen Daarmee staan we toch voor een duidelijke keuze: wachten we af tot welke opgaven of kansen dit leidt? Of gaan we ons actief verhouden tot wat er op ons afkomt? We kiezen voor dat laatste. En daarom dit verhaal. Een verhaal waarin we een antwoord geven op de vraag hoe we kijken naar de Bossche kracht, eigenheid en ontwikkeling. Een onderlegger voor keuzes in nieuw beleid, uitvoering, communicatie en samenwerking. Kathedralenbouwers van nu Dit verhaal is een startpunt voor gesprek en samenwerking. Met de gemeenteraad, met inwoners en met partners in de gemeente. Want we maken samen ’s-Hertogenbosch. Een plek die ons thuis is en waar we weten wat vieren, verenigen en verbeelden is. En waar we samen bouwen aan een mooie toekomst. Daarbij blijft de bouw van de Sint-Jan inspireren. Want wie zijn de kathedralenbouwers van nu? En aan welke kathedralen gaan we in de toekomst samen bouwen? Daarover voeren we graag het gesprek. Want als we bouwen vanuit eenzelfde beeld van waar we staan en waar we voor gaan, komen we verder en gaan we sneller. Namens het college van Burgemeester en wethouders, Jack Mikkers Burgemeester ‘s-Hertogenbosch
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
4
Een verhaal voor ’s-Hertogenbosch vanuit eigen kracht Wie geen eigen verhaal heeft, wordt onderdeel van het verhaal van iemand anders. En dus kiezen we ervoor om een duidelijk eigen verhaal neer te zetten. We willen niet worden geleefd door het moment of de verhalen van een ander. Vanuit een eigen verhaal kunnen we de grote dynamiek en ontwikkelingen van deze tijd beoordelen, eigen keuzes maken en coalities aangaan met partners – zowel binnen ’s-Hertogenbosch, als met het Rijk, de provincie, andere steden en regio’s en investeerders. Uiteraard bouwen we voort op de verhalen uit de eeuwenlange geschiedenis van stad en dorpen.
Dit verhaal is niet: een alles overkoepelende
’s-Hertogenbosch voegt daar een robuuste
analyse van alle mogelijke toekomsten, een
en strategische onderlegger aan toe, dwars
blauwdruk van ’s-Hertogenbosch in 20XX
door beleidsvelden heen. Het vertrekt
en een masterplan om daar te komen. Zo’n
niet vanuit een beleidsinhoudelijk domein
verhaal is niet reëel en bovendien morgen
(fysiek, sociaal, economisch, …) maar vanuit
alweer gedateerd.
de overkoepelende vraag welke gemeente we willen zijn. De bestaande lange lijnen
Dit verhaal is wel: een antwoord op de vraag
op beleidsinhoudelijke domeinen – zoals
hoe we kijken naar onze kracht, eigenheid
uit bijvoorbeeld de omgevingsvisie en
en ontwikkeling. Een antwoord op de vraag
economische visie – passen in dit verhaal
waar we staan en waar we voor gaan. En
voor ’s-Hertogenbosch.
daarmee de onderlegger voor keuzes in nieuw beleid, uitvoering, communicatie en
We starten dit verhaal met een beeld van
samenwerking met partners.
onze uitgangssituatie. Hoe staan we ervoor als gemeente en met welke ontwikkelingen
En alle bestaande visies, beleid en
hebben we in ieder geval rekening te
programma’s dan? Uiteraard starten we
houden? Daarna zoomen we in op het DNA
niet op nul. Op veel inhoudelijke opgaven en
en de kernwaarden van ’s-Hertogenbosch.
beleidsdomeinen trekken we al lange lijnen
Dat is de basis waarop we vervolgens de
naar de toekomst. Dit verhaal voor
ambitie en koers voor de toekomst schetsen.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
5
Onze uitgangssituatie We staan er als ’s-Hertogenbosch goed voor in vergelijking met gemeenten van vergelijkbare grootte. We doen het goed in ‘de lijstjes’. Economisch, sociaal, cultureel, op woonaantrekkelijkheid en qua gemeentefinanciën.
Gemeente ’s-Hertogenbosch in vergelijking met andere grote gemeenten*. 7e van de G50 op sociaal-economische positie. (2023) 22e van de G50 op brede welvaart; op één na hoogste positie van de B7-steden. 3e op de ranglijst ‘economische toplocaties’. 17e van de G50 op woonaantrekkelijkheid. Hoogste positie van de Brabantse steden en de eerste gemeente op deze lijst buiten de Randstad. 5e van de G50 op ranglijst bereikbare podiumkunsten. 3e op de lijst van financieel meest gezonde gemeenten met meer dan 100.000 inwoners (onderzoek obv resultaten 2023 en begroting 2024). Rapportcijfer 9 van de VNG. De waardering van onze eigen inwoners voor ’s-Hertogenbosch ligt in 2023 acht procent boven het gemiddelde waarderingsniveau van de G100. Uit een eigen enquête blijkt dat 81% van onze inwoners trots is op ’s-Hertogenbosch. (2023). *cijfers over 2024 tenzij anders aangegeven.
Hoewel dit niet uit de lucht komt vallen, blijft het een momentopname. Het is geen garantie voor de toekomst en de cijfers zeggen niks over de situatie van individuele inwoners. Bovendien staan we – kijkend naar de toekomst – voor grote uitdagingen. Genoegzaam achterover leunen, is geen optie. Er zijn een aantal ontwikkelingen die alle (beleids)opgaven van ‘s-Hertogenbosch raken. Ontwikkelingen die naar verwachting doorzetten naar de toekomst. Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
6
In de samenleving
’s-Hertogenbosch in de wereld
De bevolkingssamenstelling van
De afgelopen jaren is wel helder geworden
’s-Hertogenbosch verandert fors in de
dat mondiale ontwikkelingen direct impact
toekomst. In het kort: we worden ouder,
kunnen hebben in ’s-Hertogenbosch:
diverser/internationaler en ‘alleener’ (meer
van de corona-epidemie, tot opvang
eenpersoonshuishoudens). Daar komt bij dat
van vluchtelingen en de gevolgen van
de leefwerelden van verschillende groepen
hogere energieprijzen. We weten niet tot
mensen steeds verder van elkaar verwijderd
welke nieuwe werkelijkheden de huidige
raken. Er is een ‘veeldeling’ van bubbels
geopolitieke situatie leidt, maar we zullen er
– online en in ‘real life’ – en mensen maken
rekening mee moeten houden dat gevolgen
zich zorgen over polarisatie. Het vertrouwen
voelbaar zijn in ’s-Hertogenbosch. Dat geldt
in ‘de overheid’ is de laatste jaren laag en
ook voor de gevolgen van een veranderend
veel mensen voelen zich niet gehoord door
klimaat. In de groen-blauwe inlandse delta
de politiek.
van Dommel, Aa en Dieze zullen we hier zeker op moeten inspelen.
’s-Hertogenbosch in Nederland Om ons heen zien we dat steden en regio’s fors groeien. Dat is ook van invloed op onze gemeente. De woningmarkt, arbeidsmarkt, draagkracht van voorzieningen en de economie houden zich nu eenmaal niet aan grenzen van steden en regio’s. Met name de Brainportregio is booming. Ook in bestuurlijk Nederland is er beweging. De
“Geen beter kompas om een koers op uit te stippelen, dan het eigen DNA.”
interbestuurlijke verhoudingen tussen rijk, provincie en gemeenten zijn de afgelopen jaren flink veranderd. We zien dat het Rijk voor uitvoering van beleid steeds meer leunt (en moet leunen) op de uitvoering door mede-overheden. Waarbij regelmatig het regionale schaalniveau wordt opgezocht. Andersom zijn wij op veel terreinen en opgaven sterk afhankelijk van met name het Rijk. Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
Den Bosch Partners, Leon van den Broek
7
De uitdaging Om jezelf te blijven, moet je veranderen Het succes van steden zit in hoe goed ze
En juichen doen we nog wel eens met de
inspelen op dit soort nieuwe ontwikkelingen,
handen in de zakken. Maar één stap buiten
zónder de eigen identiteit te verliezen.
de stad en er zijn weinig mensen trotser dan
Geen beter kompas om een koers op uit te
een Bosschenaar.
stippelen, dan het eigen DNA. Zo sluit een koers aan bij wie we zijn en waar we goed in
Bouwen vanuit het eigen DNA betekent
zijn. Wat diepgeworteld is, kan hoog groeien.
niet een koers van ‘recht zo die gaat’. Het betekent vanuit eigen kernwaarden
Dat geldt in ’s-Hertogenbosch waarschijnlijk
meebewegen op kansen en uitdagingen die
nog meer dan in andere steden. We staan
zich aandienen. Dat is de beste voorwaarde
hier op brede schouders uit het verleden en
voor een duurzame en toekomstbestendige
onze inwoners zijn trots. Natuurlijk wordt er,
ontwikkeling. Sterker: het is noodzaak. Om
als we onder elkaar zijn, óók geklaagd.
jezelf te blijven, moet je veranderen.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
8
Kernwaarden
Verenigen, Verbeelden, Vieren Wat maakt ’s-Hertogenbosch, ’s-Hertogenbosch? We verstaan hier de kunst van samenleven.
we streven altijd naar mooier en we
De vaardigheid om er samen iets moois van
maken het hoe dan ook leuker. Het is een
te maken. Hier draait samenleven om de
levensader die ver terug te voeren is in onze
persoonlijke inzet voor een gemeenschap
geschiedenis.
waarin iedereen zich welkom voelt en kan bijdragen. Drie kernwaarden komen
Aan deze kernwaarden ontlenen we onze
samen in ons DNA. We verenigen ons. We
kracht en identiteit. Inwoners voelen
gebruiken verbeeldingskracht om het leven
zich erdoor thuis. Ondernemers geven er
te verrijken. En we weten het leven te vieren.
invulling aan. En het is herkenbaar voor
Oftewel: we maken het samen sterker,
bezoekers als zij gastvrij worden ontvangen.
Den Bosch Partners
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
9
Volgens stadschroniqueur Eric Alink
Verenigen: we maken het samen
Een klein onderzoekje. Zet in elke hoek van de
Elders in Nederland heeft een samenkomst
Brabanthallen een Bosschenaar. Zonder tekst,
vrijwel altijd een reden nodig. Eerst is er een
zonder uitleg. Verlaat de ruimte, maar volg
motief, daarna pas de ontmoeting op plaats X
heimelijk op camerabeelden wat er gebeurt.
en tijdstip Y. In Den Bosch gebeurt het meestal
Zeer waarschijnlijk zullen de proefkonijnen
omgekeerd. Eerst is er de ontmoeting, vaak
binnen één minuut naar het midden van de hal
spontaan. Pas later volgt de conclusie dat
lopen en met elkaar in gesprek raken. Al snel zal
een aanleiding ook niet nodig was. Het is een
een verzoek om vier stoelen, wat drank en eten
vuistregel in deze stad: de gezelligheid van de
klinken – want dit kan wel even gaan duren.
samenkomst is al op voorhand belangrijker dan
Verrassend? Nee, weten sociologen.
de reden. Ontmoeten in Den Bosch heeft geen
Bosschenaren verenigen zich graag, makkelijk
alibi nodig.
en vlot. Wel valt wetenschappers iets op.
’s-Hertogenbosch is altijd een zorgzame en saamhorige gemeente geweest. Gemeenschapszin niet alleen een middel, maar een doel op zich. Er is een sterke onderlinge verbondenheid; van de vele vriendenclubjes rondom cultuur en erfgoed tot professionele zakelijke netwerken. Tienduizenden vrijwilligers zijn de drijvende kracht achter het verenigen in onze samenleving.
Samen opruimen na de avondklokrellen De Markt
Heineken Fanfare
Renier van Arkel (1 GGZ-instelling in NL) e
Hevo Rosmalen
Clubkes
Bossche Zomer Dorpsraden
Maatschappelijk initiatief gericht op verbinding (bijv. Copernikkel, Bij katrien, Hambaken Connect)
Quotes inwonerpanel* “De zeeverkennersgroep Sint-Joris. Al ruim
“De nieuwe woonvorm in Den Bosch Zuid waar
75 jaar gaan ze samen het water op,
bewonen van een appartement ook een aantal
zeilend en roeiend. De jeugd en
zorgtaken voor medebewoners met zich brengt.
jongvolwassenen leren er samenwerken,
Zuiderschans. Ik sprak een bewoner hierover
verantwoordelijkheid en organiseren.”
en geloof hierin; groepen (zorgbehoevende) niet isoleren.”
“Walking dinner met buurtgenoten op eigen initiatief.”
De vaakst geselecteerde antwoorden op de vraag ‘waar ziet u verenigen terug?’ Enkele relevante cijfers Uit onderzoek naar het imago van Brabantse steden, worden de volgende associaties het meest toegekend aan ’s-Hertogenbosch van alle B7: sociaal, vereniging, gastvrij. ’s-Hertogenbosch staat 1e in de ranglijst van de G50 op het aandeel inwoners dat aan vrijwilligerswerk doet. ’s-Hertogenbosch staat 5e in de lijst van gemeenten met meeste sociale cohesie van de G50.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
Resultaten op basis van vragenlijst aan inwonerpanel*
32,4% Samen sporten, muziek maken en andere vormen van ontspanning 29,2% In festivals en evenementen 28,9% Bij georganiseerde activiteiten in mijn straat, buurt of dorp * Aan deelnemers van het inwonerpanel is gevraagd hoe zij kijken naar verenigen, vieren en verbeelden in ‘s-Hertogenbosch. De kwantitatieve cijfers zijn op basis van gesloten antwoord categorieën. De quotes zijn geselecteerd uit open vragen naar voorbeelden, plekken, personen, beelden, ... waar men de kernwaarden terugziet.
10
Volgens stadschroniqueur Eric Alink Verbeeldingskracht is een oud fundament
indrukken voeden de geest. Zo kunnen dromen
van de stad. Zonder haar zou Den Bosch nog
en nieuwe ideeën ontstaan. Wat je zintuigen
steeds een zompig moeras zijn. Aan grenzeloos
tijdens een stadswandeling in Den Bosch zoal
voorstellingsvermogen dankt de stad haar
zouden kunnen opmerken: monumentale
kathedraal en vestingwerken, maar ook
gevels, een voorbijganger die een aria zingt,
carnaval, de Bossche bol of de vele legendes
een kolossaal mes plus afgesneden oor in de
– van Zoete Lieve Gerritje en Dieske tot het
Jeroen Bosch Tuin, de smaak van Bossche
Wonder van Empel en Janus Kiep. (…)
koek, een carillon dat Trois Gymnopédies van
Dag en nacht zijn onze zintuigen in touw om
Erik Satie over de stad strooit, een explosie
onze verbeeldingskracht te bedienen. Het
van geuren in de Korte Putstraat – zestien
Verbeelden: we maken het mooier
oog is de baas in Den Bosch. Het zorgt voor
restaurants en cafés op een rij – en verrassende
l’orages d’images ofwel beeldenstormen. Maar
muurgedichten.
Kunstenaars, ondernemers en bouwmeesters zetten hier al jarenlang dromen en
onderschat neus, oor, tong en hand niet. Al hun
Kings of Colors, Martine Kiers
nieuwe ideeën om in werkelijkheid. Van unieke gebouwen, nieuwe bedrijfsconcepten tot de visionaire kunst van Jeroen Bosch. Deze verbeeldingskracht zorgt ervoor dat ’s-Hertogenbosch bruist van creativiteit, ondernemingszin en schoonheid.
Quotes inwonerpanel* “Beeldenstorm: de lichtshow op de Sint-Jan.”
“Streetart van bv kings of colors gekoppeld aan onderwerp uit de stad”
Architectuur (o.a. Haverleij, bolwoningen, Paleiskwartier)
Broedplaatsen ondernemers (Grasso, De Gruyterfabriek, Jamfabriek)
Sint Jan
“De Bosch Parade (hét kunstenspektakel op de Dommel).”
Benutten data voor slim samenleven Creatieve makers (o.a. Matzer, Artemis, Cor Unum, Maarten Baas, Kings of Colors)
Spoorzone
Behouden, benutten Erfgoed (Bijv. parkeergarage Sint Jan, Groot Tuighuis, Waterpoort)
De vaakst geselecteerde antwoorden op de vraag ‘waar ziet u verbeelden terug?’ Resultaten op basis van vragenlijst aan inwonerpanel*
58,8% In de historische gebouwen Enkele relevante cijfers Uit onderzoek naar het imago van Brabantse steden, worden de volgende associaties het meest toegekend aan ’s-Hertogenbosch van alle B7: creatief (gedeeld), cultuur, historisch
39,0% Bij culturele activiteiten, zoals theater en musea 24,2% Bij creatieve makers in kunst en design
Elk jaar tientallen FD-gazellen awards voor snelgroeiende bedrijven. Stijgende trend sinds 2015. ’s-Hertogenbosch staat 5e op de ranglijst van bereikbare podiumkunsten, na de G4.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
* Aan deelnemers van het inwonerpanel is gevraagd hoe zij kijken naar verenigen, vieren en verbeelden in ‘s-Hertogenbosch. De kwantitatieve cijfers zijn op basis van gesloten antwoord categorieën. De quotes zijn geselecteerd uit open vragen naar voorbeelden, plekken, personen, beelden, ... waar men de kernwaarden terugziet.
11
Volgens stadschroniqueur Eric Alink
MANIFY, Giel Dalessi
Voor de Bosschenaar is vieren het sterkste
waarbij ze wijzen op vierendelen. (…) Het is een
werkwoord dat er bestaat, wat zich uit in
dubbelopwoord in de oren van Bosschenaren.
feesten, zingen, dansen, muziek maken, eten,
Net zoals witte sneeuw, ronde cirkel of nat
drinken en – in uiteenlopende betekenissen
water. Want vieren ís delen in Den Bosch. Hier
– versieren. Als er íets te vieren valt, staan
hou je vrolijkheid niet voor jezelf. Je deelt haar.
Bosschenaren steevast vooraan. Het verklaart
Sterker nog: vreugde ontstaat vaak pas als er
ook hun liefde voor schrikkeljaren. Elke vier jaar
ook anderen zijn. Toch heb je er geen stampvolle
krijgen ze de kans om het motto Pluk de dag een
zaal voor nodig. Zelfs met z’n tweeën kun je
etmaal langer te omarmen.
levenslust kwadrateren: vier! Wiskundigen noemen dit wonderlijke verschijnsel de
Vieren: we maken het leuker
Ah, daar zijn de zeurneuzen weer. Ze jengelen
Bossche formule: vieren is naast delen ook
dat vieren en delen echt niet altijd positief is,
vermenigvuldigen.
We vieren het leven. Onze stad en dorpen ademen gezelligheid en levenslust. Je merkt het aan de gastvrijheid en gemoedelijkheid van de mensen. Je ziet het tijdens evenementen; van Smèrrig tot een barbecue met de eigen straat of buurt. Van Oeteldonk tot Kafland. En je proeft het in een Bourgondische binnenstad waar een café of terras nooit ver weg is.
Carnaval Bossche bol Sport: De FC, HC Den Bosch, Heroes
Typische humor Van Boulevard tot Levenslied Cafés en terrasjes
Elk excuus voor een feestje; na 1x noemen we dat traditie Overboeking van de evenementenkalender
Quotes inwonerpanel* “Jazz in Duketown Festival. Leuk dat kinderen
“De gezelligheid onderling bij het publiek tijdens
daar ook bij betrokken worden door de
de optocht (kijk altijd op de Graafseweg).
Jazzwerkplaats!”
De sfeer op de terrassen tijdens een zomeravond bij de Bossche Brouwers of Barkade. De sfeer
“Van Oeteldonk tot volle terrasjes bij de eerste
op de terrasjes tijdens de kermis. Buiten in het
zonnestralen. Ik kan oprecht een blij en trots
park of langs het water op een zonnige winter of
gevoel krijgen als ik door de stad loop en ze is
zomerdag.”
vol met allerlei mensen”
De vaakst geselecteerde antwoorden op de vraag ‘waar ziet u vieren terug?’ Enkele relevante cijfers Uit onderzoek naar het imago van Brabantse steden, worden de volgende associaties het meest toegekend aan ’s-Hertogenbosch van alle B7: gezellig, gemoedelijk, hartelijk, bourgondisch, culinair (gedeeld), levenslust. Uit de monitor cultuurparticipatie 2024 blijkt dat 67% van onze inwoners het afgelopen jaar een festival of evenement in de gemeente bezocht (exclusief carnaval).
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
Resultaten op basis van vragenlijst aan inwonerpanel*
75,9% Bij Carnaval 62,1% Bij horeca, terrasjes en uitgaan 42,3% Bij festivals en evenementen * Aan deelnemers van het inwonerpanel is gevraagd hoe zij kijken naar verenigen, vieren en verbeelden in ‘s-Hertogenbosch. De kwantitatieve cijfers zijn op basis van gesloten antwoord categorieën. De quotes zijn geselecteerd uit open vragen naar voorbeelden, plekken, personen, beelden, ... waar men de kernwaarden terugziet.
12
Lange lijnen naar de toekomst Om jezelf te blijven, moet je veranderen. Meebewegen op de kansen en uitdagingen van nieuwe tijden. Om onze goede uitgangspositie en de kernwaarden te koesteren en door te ontwikkelen. Zo’n beweging zien we op een aantal lange lijnen naar de toekomst.
W e groeien naar zo’n 200.000 inwoners in 2050. Onze gemeente is aantrekkelijk om te wonen en trekt nieuwe inwoners uit alle windstreken. Dat patroon zien we al jaren en het einde is nog niet in zicht. We verwachten naar zo’n 200.000 inwoners te groeien in 2050. We leveren onze bijdrage aan de grote (landelijke) woningbouwopgave en benutten de groei als kans. Om kwaliteit toe te voegen aan de brede binnenstad, de wijken en dorpen. Om de basis onder belangrijke voorzieningen te verstevigen. En om de lokale economie en werkgelegenheid te versterken. We bieden ruimte voor nieuwe kennis, vaardigheden en ideeën in onze gemeente. Met deze groei laten we aan mede-overheden en andere investeerders zien waar onze ambitie ligt. Met een uitnodiging erbij om mee te investeren in een sterk ’s-Hertogenbosch. Zoals het Rijk al deed in de Spoorzone met een toegezegd investeringspakket van ruim 100 miljoen euro. Kwaliteit is leidend in onze groei . Dat betekent dat we de bril van de kernwaarden hanteren: in onze stad, dorpen en wijken moeten we kunnen verenigen, verbeelden en vieren. Verder houden we rekening met de historische context van plekken. En we zetten in op een klimaatadaptieve en natuurversterkende ontwikkeling. Dat betekent dat de groei samengaat met inpassing van wateropgaven en versterking van natuur.
We liggen in een ‘groen-blauwe delta’ en daarin zit ook een belangrijk deel van onze woonkwaliteit.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
13
Iedereen moet van ’s-Hertogenbosch een thuis kunnen maken.
Een pro-actieve positionering in Europa, land, provincie en regio.
Mensen maken de stad en dorpen. Verenigen, verbeelden en vieren zijn niet
Om ons heen zijn andere gemeenten en
voor niets werkwoorden. ’s-Hertogenbosch draait op volle toeren als de
regio’s ook in beweging en ontwikkelen
inwoners zich thuis voelen en meedoen aan de samenleving. Iedereen die zich
zich door. Dat heeft impact op ons. Direct –
wil verenigen met ’s-Hertogenbosch en haar inwoners, met ons de toekomst
bijvoorbeeld op de woning- en arbeidsmarkt
wil verbeelden en het leven wil vieren, kan van ’s-Hertogenbosch een thuis
– en indirect als het gaat om onze positie in
maken.
regio, Brabant en Nederland.
’s-Hertogenbosch is ook een thuis voor ‘nieuwe Bosschenaren’ die we de
Voor veel van onze ambities en grote
komende jaren verwelkomen. We houden rekening met een meer diverse en
opgaven is een vorm van samenwerking
internationale bevolking. Maar of je nu komt uit Vlijmen, Eindhoven, Spanje,
met andere overheden nodig. Daarom is het
Syrië of India; wij vinden het belangrijk dat je hier snel je weg kan vinden, je
nodig dat we ons pro-actiever opstellen in
thuis voelt en mee kan schrijven aan nieuwe hoofdstukken van het verhaal
de samenwerking met andere overheden.
voor ’s-Hertogenbosch.
Onder andere met omliggende gemeenten, gericht op versterking van ons Daily Urban System (DUS). In en met de regio NoordoostBrabant tonen we leiderschap en vergroten we de samenwerkings- en lobbykracht. Verder zoeken we de samenwerking met buurregio Brainport Eindhoven op, vertrekkend vanuit onze eigen kwaliteiten en toegevoegde waarde. Voor de samenwerking met provincie, Rijk en Europese Unie blijven we investeren in lobby en public affairs.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
14
Positionering in het stedelijk netwerk ‘s-Hertogenbosch is onderscheidend en van toegevoegde waarde ten opzichte van andere steden in Brabant en Nederland. Dat zit in de drie kernwaarden vanuit ons DNA, de kwaliteit van vandaag en de koers voor de toekomst uit dit verhaal. Op basis van onze kwaliteiten zijn we proactief in gesprek met andere steden en regio’s. Binnen Brabant is de as ’s-Hertogenbosch - Eindhoven/ Brainport en Tilburg belangrijk. Deze steden specialiseren zich en zijn daardoor complementair. Onze toegevoegde waarde in het stedelijk netwerk Brabant zit op: Toerisme & cultuur. Bourgondische hoofdstad van Brabant, aantrekkelijke cultuur-historische binnenstad, Brabanthallen als congres- en eventlocatie, cultuur- en sportevenementen. Ecosysteem ICT/data. Toegevoegde waarde van Bossche bedrijven in waardeketen Brainport, IKDB als broedplaats voor ICT/data, doorontwikkeling JADS. Dienstverlening. Side-offices, kantoorruimte zakelijke, financiële, juridische dienstverlening.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
15
Ambitie en koers voor ’s-Hertogenbosch Onze hoogste ambitie is om onze Bossche kwaliteit van leven te koesteren en uit te bouwen. Simpeler gezegd: we willen een aantrekkelijke, sterke en toekomstbestendige gemeente zijn en blijven. Waarin ook de toekomstige generaties volop kunnen verenigen, verbeelden en vieren. Waar inwoners fijn kunnen wonen, ondernemers succesvol ondernemen, studenten onvergetelijk studeren, bezoekers bourgondisch genieten en creatieve makers hun dromen waar kunnen maken. Kortom: waar mensen zich thuis voelen. Om aan deze ambitie te werken, stippelen we een koers uit met vijf pijlers. Dit is onze koers om ook op de lange termijn onze kwaliteit van leven hoog te houden. Per pijler geven we een richting (wat is nodig), maar laten we ruimte in hoe we dat gaan invullen. Die precieze invulling volgt aan de hand van de actualiteit en de politieke keuzes op dat moment.
SMERRIG
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
16
01
Knooppunt ’s-Hertogenbosch
’s-Hertogenbosch heeft een cruciale schakelpositie in Nederland. We zijn een knooppunt op de as tussen de Noordelijke Randstad en de Brainportregio; tussen Tilburg/Breda en Arnhem/Nijmegen. Deze ligging draagt flink bij aan onze aantrekkelijkheid als woonstad en maakt ’s-Hertogenbosch een bestemming voor werk, ontspanning en studie. Het zorgt er voor dat we veel (bovenlokale en -regionale) voorzieningen hebben, zoals zorg en onderwijs, een groot station, winkels, musea, etc. In een knooppunt komt immers veel bij elkaar: niet alleen wonen en werken, ook leren, zorg en vertier. We koesteren deze knooppuntfunctie en de bijbehorende voorzieningen.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
17
Hiervoor moeten we inspelen op verschillende ontwikkelingen. Ons knooppunt is te vaak ook een knelpunt. Ons station groeit uit zijn jas. En de A2 heeft dagelijks te maken met files. Dat maakt ons niet alleen minder goed bereikbaar, maar leidt ook tot ongewenst sluipverkeer. Verder kunnen knooppunten ook verschuiven. Om ons heen winnen andere steden en regio’s ook aan massa. De uitdaging is om met onze groei de aantrekkelijkheid, voorzieningen en kwaliteit die horen bij de knooppuntfunctie te versterken.
’’
We bouwen onze knooppuntpositie verder uit. Dat doen we op Bossche wijze, vanuit onze eigen kracht en aanvullend op het nationale stedelijk netwerk. Wij maken Nederland, Brabant en de regio sterker, mooier en leuker; dat is onze belofte. De bereikbaarheid van en naar ’s-Hertogenbosch, zowel landelijk als vanuit de regio, is daarvoor cruciaal. Onze positie benutten we om met Rijk, provincie en andere partners het gesprek te voeren over investeringen. Als het hier draait, draait het ook in de Randstad, Brainport en onze regio. We zetten stevig in op verstedelijking, met name binnenstedelijk. Zo kunnen meer mensen een (t)huis vinden in een overkokende woningmarkt. We bouwen verder aan een aantrekkelijke brede binnenstad die het historische centrum verbindt met de Spoorzone. Zo creëren we nieuwe impulsen voor een aantrekkelijke en toekomstbestendige stad. En we leggen een nog stevigere basis onder de voorzieningen die ’s-Hertogenbosch een thuis maken.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
18
Richtinggevende uitspraken: Positionering en samenwerking
Landelijke bereikbaarheid: Bosch Centraal en A2
We zien we dat we op de uitdagingen en ambities rond onze knooppuntfunctie de samenwerking met andere overheden
Zowel het nieuwe station Bosch Centraal als de verbreding
nodig hebben. Daarom zoeken we pro-actief strategische
van de A2 zijn cruciaal in de waarde van ‘bestemming
coalities op met andere overheden. We verbinden onze
’s-Hertogenbosch’ – voor (nieuwe) inwoners, bedrijven,
eigen ambities op verstedelijking, bereikbaarheid en
bezoekers en studenten. Het station is bovendien een
aantrekkelijkheid met die van onze regio, andere steden,
fundament onder de ontwikkeling van onze brede
de provincie, het rijk en de EU.
binnenstad.
Openbaar Vervoer - bus Er ligt winst in meer, snellere en betere busverbindingen. Door een goede koppeling van stedelijk en regionaal Hoogwaardig Openbaar Vervoer (HOV). Hiermee versterken we onze bereikbaarheid en daarmee de lokale en regionale draagkracht voor voorzieningen.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
19
02
Omzien naar elkaar
Van oudsher is ’s-Hertogenbosch een plek waarin mensen naar elkaar omkijken. Denk aan de geschiedenis van de gods- en gasthuizen, het rijke verenigingsleven en de vele vrijwilligers. Er is veel initiatief van inwoners om elkaar te helpen, steunen en te ontmoeten. Maar de kracht van ‘ons kent ons’ heeft ook de valkuil van ‘gesloten bubbels en schotjes’. Het is niet altijd makkelijk om als nieuwkomer je plek te vinden in de sociale netwerken in je dorp of buurt. En niet in elke wijk en buurt zijn de onderlinge verbindingen sterk.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
20
De vraag naar zorg en ondersteuning zal door vergrijzing fors gaan stijgen. We zullen steeds vaker een beroep moeten doen op de samenleving om dat op te vangen. Tegelijkertijd zien we dat de onderlinge samenhang en verbinding soms onder druk komt te staan omdat leefwerelden van mensen steeds verder uit elkaar liggen. We verwachten in de komende jaren veel ‘nieuwe’ Bosschenaren die snel hun weg moeten kunnen vinden. In de eigen wijk, het verengingsleven en sociale netwerken.
’’
Iedereen is hier – ongevraagd – lid van minimaal één vereniging: de gemeenschap van ’s-Hertogenbosch. Sterk clubke vol met leden met een eigen mening, een eigen wil en een groot (gezamenlijk) oplossingsvermogen. In dat clubke zit potentie die we nog niet genoeg benutten, maar die we hard nodig hebben. Zo gaan we op weg naar een gemeenschap die steeds meer zelf én steeds meer samen aan kan. Zodat ook in de toekomst iedereen gezien wordt, mee kan doen en we elkaar blijven vasthouden. Dit vraagt om een omslag in ons denken en doen, van zowel de gemeente als partners in de stad. Van `de professional aan zet’ naar `de inwoner aan zet’. We bouwen niet zomaar wijken, we bouwen aan gemeenschappen. En een beweging van elkaar tegenkomen, naar elkaar leren kennen, naar er voor elkaar zijn. Voor veel inwoners zit ‘verenigen’ in de onderlinge verbinding. Uit ons inwonerpanel blijkt dat inwoners de versterking van ‘verenigen’ het meest zien in activiteiten in de eigen straat of buurt, contact met buurtbewoners, vrijwilligerswerk en elkaar helpen. Dat sluit ook aan op waar versterking op ‘vieren’ wordt gezien. Ook dat is op vooral op activiteiten in de eigen straat of buurt.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
21
Richtinggevende uitspraken: Inwoners aan zet
Zorg en ondersteuning
Meer zicht, waardering en ondersteuning voor de kracht
Het versterken en uitbreiden van algemene
van inwoners en initiatieven rondom ‘omzien naar elkaar’.
(en indicatievrije) basisvoorzieningen samen met actieve
Dit vraagt om vertrouwen én het juiste ‘gereedschap’ voor
inwoners in een gebied. Zo voorkomen we (dure) individuele
inwoners om het mogelijk te maken.
zorg.
Ontmoeten
Wijk- en buurtgericht werken
We willen de beweging in omzien naar elkaar versterken.
We gaan voor maatwerk in wijken en buurten. Met onder
Daarom ondersteunen we het verenigingsleven,
andere het slim bundelen van relevante opgaven en
verwelkomen we maatschappelijke initiatieven gericht op
maatregelen. Dat doen we als gemeente en in verbinding met
ontmoeting en richten we de openbare ruimte in om elkaar
andere partners in de wijk.
te ontmoeten. Denk bijvoorbeeld aan het mogelijk maken van wijkhuiskamers en ‘loopjes’ in de wijk. Volgens ons inwonerpanel liggen er in de openbare ruimte ook de meeste kansen voor versterking van de kernwaarde ‘verbeelden’.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
22
03
Aantrekkelijk voor talent
Er studeren zo’n 30.000 studenten in ’s-Hertogenbosch, op een zakdoek rond het station. Studenten van binnen en buiten de regio. We zijn een centrum voor beroepsonderwijs in het land. Er is bovendien een bijzondere en unieke mix van onderwijsaanbod. Met naast Avans, Koning Willem I college, Fontys en Yuverta ook de HAS Green Academy, Kunstacademie, Koningstheateracademie en Jheronimus Academy of Data Science (JADS). Sinds de aanleg van de Onderwijsboulevard is het aantal studenten in ’s-Hertogenbosch gegroeid. De kwaliteit van het studentenleven is echter niet meegegroeid.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
23
Voor de toekomst van elke gemeente is jong talent essentieel. Niet alleen de studenten aan het beroepsonderwijs, maar ook starters en andere jongeren op de arbeidsmarkt. Economische groei is en wordt nog nadrukkelijker afhankelijk van de beschikbaarheid van (nieuw en jong) talent. En ook onderwijs, zorg, politie en andere cruciale maatschappelijke sectoren hebben nieuwe talenten nodig. Jongeren brengen ook nog eens levendigheid, nieuwe ideeën en frisse energie.
’’
Zo’n beetje dagelijks loopt er een karrenvracht aan kennis, kunde en talent niet meer dan één kilometer op en neer in de stad. Van station naar de Onderwijsboulevard en terug. Deze karrenvracht aan potentie, creativiteit en energie willen we nog meer aan ons binden. Uit imago-onderzoek onder Brabantse steden blijkt dat ’s-Hertogenbosch het minste van de B4-steden scoort op associaties die waarschijnlijk vooral jongeren aanspreken: vernieuwend, experimenteel, grensverleggend, internationaal georiënteerd, dynamisch en spannend. Verder bleek uit onderzoek naar het Bossche nachtleven dat respondenten tot en met 29 jaar lagere rapportcijfers geven. Zij zijn minder positief over voldoende uitgaanslocaties en veelzijdigheid dan oudere leeftijdsgroepen. En van het aantal in
’s-Hertogenbosch studerende studenten dat besluit op kamers te gaan, blijkt dat ruim twee keer zoveel studenten buiten onze stad op kamers gaan dan in de stad zelf. Zonder onszelf te verliezen in zinloze vergelijkingen met andere (studenten)steden, willen we onszelf aantrekkelijker maken voor jongeren om te wonen, te werken en te ondernemen.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
24
Richtinggevende uitspraken: Jongerencultuur
Studenten binden aan ons economisch ecosysteem
We werken aan meer aantrekkelijkheid voor jongeren en geven meer ruimte aan jongerencultuur.
Tijdens en na de studie, gaan we jongeren meer binden aan de bedrijven en organisaties in het Bossche economisch
Studentenleven
ecosysteem.
We geven een impuls op de kwaliteit van ons studentenleven. We krijgen zo meer levendigheid in onze stad, draagkracht voor jongerencultuur en binding van jong talent.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
25
04
Impactvolle economische ecosystemen
De Bossche economie is sterk; al jaren staan we in de top van de lijstjes van economische toplocaties en werkgelegenheidsquote. Onze kracht is de diversiteit van bedrijven en sectoren, het vestigingsklimaat en het economisch ecosysteem. Dit ecosysteem steunt voor een belangrijk deel op het Midden- en Klein Bedrijf (MKB) dat van oudsher een sterke ondernemers- en handelsgeest kent. Er zijn veel lokaal gewortelde bedrijven actief die sociaal betrokken zijn en midden in de samenleving staan.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
26
De uitdaging is om de maatschappelijke- en concurrentiekracht van
Tot slot blijft de verbinding van bedrijfsleven met de samenleving van belang. Het
het economisch ecosysteem door te ontwikkelen. Ontwikkelingen als
is cruciaal om de maatschappelijke kracht van ‘het Bossche ondernemen’ vast te
digitalisering, de strijd om talent op de arbeidsmarkt en de ontwikkeling van
houden. Ondernemers bieden bijvoorbeeld ondersteuning van sportclubs, culturele
regio’s om ons heen vragen daarom. Onze economie bestaat uit verschillende
instellingen en evenementen. Ze werken aan innovatieve oplossingen voor
ecosystemen, zonder leidende spelers. Een gelijk speelveld dat gewend is om
maatschappelijke vraagstukken. En via Weener XL geven ze kansen aan mensen
veel zelf en binnen het Bossche ecosysteem te organiseren. De volgende stap
met afstand tot de arbeidsmarkt. Deze verbindingen met de samenleving willen we
is om meer verbindingen te gaan leggen, te beginnen ‘naar buiten’.
koesteren en uitbouwen met de inzet op impactondernemen.
’’
Steden en regio’s in Brabant ontwikkelen zich redelijk aanvullend op elkaar. Zo hebben wij het profiel en specialisatie op ICT en data. Uit onderzoek blijkt dat we een relatief groot cluster ICT-bedrijvigheid hebben, onderscheidend op nationaal niveau. De laatste jaren zien we een flinke groei van deze sector. Vanuit dit profiel maken we de koppeling met andere speerpuntsectoren, zoals food, bouw, zorg, inclusief de innovatieomgevingen op deze sectoren (AgriFood Capital en jamfabriek, fieldlab zorg, SPARK). Richting Brainport moeten we de kansen op koppeling met high-tech verkennen. Ook in de verbinding tussen bedrijfsleven en onderwijs liggen nog kansen. Korte lijnen met onderzoek en onderwijs moeten bijdragen aan ontwikkeling en aanwas van talent, innovatievermogen en een vruchtbare bodem voor start-ups. Wie niet groot is, moet slim zijn. In dit geval: onze ecosysteem groot maken door samen massa te maken. Kunnen we daardoor wellicht talent beter aan ons binden, met carrièrepaden dwars door bedrijven heen? Kunnen we gezamenlijk oplopen om ‘in te tappen’ op relevante (inter)nationale netwerken? Een andere strategie – die in het verleden ook prima heeft gewerkt – is om een ecosysteem en bijpassende gebiedsontwikkeling een slinger te geven met een grote institutionele trekker. Zoals de rechtbank in het Paleiskwartier.
En zo zijn er meer rijksdiensten in ’s-Hertogenbosch die in meer of mindere mate onderdeel uitmaken van een (eigen) ecosysteem met bijbehorende dienstverlening (zakelijk, juridisch, financieel). En die een belangrijke bijdrage leveren in onze economie en werkgelegenheid.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
27
Richtinggevende uitspraken:
Ecosysteem Data- ICT
Toekomstbestendig MKB
We versterken het ecosysteem rondom Data en ICT. Dit is
Het MKB is de ruggengraat van onze economie. Dat
het primaire economisch profiel dat onderscheidend en van
brengt specifieke vraagstukken mee met het oog op
toegevoegde waarde is in Brabant en Nederland. Belangrijke
toekomstbestendigheid. Zoals: kunnen inspelen op verdere
dragers voor dit ecosysteem zijn Jheronimus Academy of
digitalisering, ontwikkelen van datavaardigheid, sterk staan
Data Science (JADS) en het Innovatie Kwartier Den Bosch
in de strijd om talent en bedrijfsopvolging binnen of buiten
(IKDB).
de familie. We zetten in op het toekomstklaar maken van het MKB.
Verbinding met onderwijs Met overtuiging doorzetten op wat er al is en loopt: hybride leren, communities zoals de Jamfabriek en Grasso, doorontwikkeling JADS en het onderwijscluster aan de Onderwijsboulevard.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
28
05
Ontwikkeling op z’n Bosch’
Deze laatste pijler raakt vooral hoe we aan de slag gaan met de toekomst. Op Bossche wijze. We doen dat allereerst aan de hand van onze kernwaarden. We gaven al een aantal voorbeelden van hoe je deze waarden terugziet in het ’s-Hertogenbosch van vandaag. Maar we gebruiken de kernwaarden ook als richtsnoer om nieuwe keuzes voor de toekomst te maken. Zo versterken we het Bossche DNA en maken we toekomstbestendige keuzes.
Kings of Colors
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
29
Daarnaast benutten we de kracht en waarde van cultuur en data. Daarop hebben we wat te brengen. Met kennis en technologie rond data lossen we maatschappelijke problemen op. En onze
Oké, hoe dan!? Kernwaarden toepassen
cultuurstad is niet alleen een pijler in onze
of als bril gebruiken... Verwacht hier geen
externe profilering en podium voor een
stroomschema’s of afvinklijsten. Dat slaat de
mooi en aansprekend cultuuraanbod, het
kernwaarden en achterliggende werkelijkheid
bevat ook een groot economisch én sociaal
volledig plat. Het gaat om een startpunt voor
kapitaal. Denk maar aan Oeteldonk, het
de onderbouwing en afweging van keuzes.
verenigingsleven rond erfgoed en muziek,
We zullen gezamenlijk meer taal, beelden
de kunst- en cabaretacademie, de bieb, onze
en casuïstiek moeten verzamelen om de
cultuurhistorie, etc.
kernwaarden nog meer hanteerbaar te maken. En dan blijft gelden dat het een onderlegger
Naast onze kernwaarden, kunnen we
is; uiteindelijk komen er andere (praktische)
met cultuur en data bijdragen aan de
overwegingen bij kijken.
ontwikkeling van onze stad en dorpen en de aanpak van grote opgaven. Op z’n Bosch’.
’’
Verder willen we de kracht en potentie die we hebben op cultuur en data meer laten werken voor onze eigen inwoners. Zowel cultuur als data hebben de potentie – los van elkaar en elk op eigen manier – om innovatieve oplossingen
Onze stelling: het bewust gebruiken en
te bieden voor onze kunst van samenleven.
toepassen van de kernwaarden leidt
Bijvoorbeeld om ontmoeting te bevorderen. Om
tot een ander plan voor een nieuwe
de zorg toekomstbestendig en menswaardig
gebiedsontwikkeling – beter passend bij
te houden. Om eenzaamheid tegen te gaan.
’s-Hertogenbosch – dan wanneer we dat
Kunnen we cultuur en data laten werken
niet doen. Hetzelfde geldt overigens voor het
als ‘hearts and minds’, betekenisgeving en
opmaken van beleidsstuk x en het uitvoeren
inzicht, menselijke maat en technologische
van programma y. En voor een belangrijk deel
mogelijkheden voor de vraagstukken in onze
doen we dit overigens al – het is namelijk DNA
gemeente? Ja, dat kunnen we. En daarin liggen
– maar dat blijft vaak impliciet.
ook kansen om onderscheidend te zijn.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
30
Richtinggevende uitspraken: Kernwaarden als onderlegger
Ruimte voor experiment en innovatie
We gaan onze kernwaarden - verenigen, verbeelden en
Het werken met de kernwaarden en het ‘laten renderen’ van
vieren - bewuster en explicieter benutten in keuzes voor de
cultuur en data vraagt om proberen en pielen. Daar geven
toekomst.
we ruimte voor. We beseffen dat er ook dingen kunnen mislukken.
Cultuur en data als middel voor maatschappelijke opgaven We gebruiken cultuur en data als middel om maatschappelijke opgaven aan te pakken. We bouwen daarbij door op het culturele wijkenprogramma en het programma #Slim Samenleven.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
31
Tot slot: het begin Dit verhaal is geen eindpunt, het is een begin. Bouwen aan de toekomst begint per definitie vandaag en is per definitie niet morgen afgelopen. We kunnen dat alleen samen met onze inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, studenten en andere partners. We nodigen hen dan ook uit om mee te doen en aanvullende, verdiepende of nieuwe perspectieven in te brengen. En vooral: om een flinke portie energie mee te brengen waarmee we aan een mooie gezamenlijke toekomst voor ’s-Hertogenbosch kunnen werken. We hebben die gezamenlijke ontwikkel- en uitvoeringskracht nodig om ’s-Hertogenbosch verder te brengen. Er is nog winst te halen in stevige coalities rond de ambities en koers uit dit verhaal. De volgende pagina is alvast leeggelaten. Voor reflecties, ideeën en uitgestoken handen om mee te doen. Laat ons horen hoe ú bijdraagt aan de toekomst van ons ’s-Hertogenbosch! We gaan er graag over in gesprek. De uitkomsten van de gesprekken met zowel de gemeenteraad als de partners in de gemeente verwerken we in een aangepaste versie van dit verhaal voor ’s-Hertogenbosch. Het college van Burgemeester en Wethouders neemt hier na de zomer een besluit over.
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
32
Hoe draagt u bij aan de toekomst van ’s-Hertogenbosch? verhaal@s-hertogenbosch.nl
Verhaal voor ’s-Hertogenbosch
33
Colofon Vormgeving Realisatie en digitoegankelijk gekeurd: de Code. Branding & Communicatie. Fotografie Angeline Swinkels Knillis: Den Bosch Partners Coverfoto: Tom Boudewijns, @drone.denbosch Manify: MANIFY, Giel Dalessi Smerrig: SMERRIG Paleiskwartier: Den Bosch Partners, Leon van den Broek Graffiti silo’s: Kings of Colors Graffiti de Vliert: Kings of Colors, Martine Kiers Boot Bosch Parade: Kleurstof