Notulen raadsvergadering 2022-04-05

VERGADERING VAN DE GEMEENTERAAD VAN 's-HERTOGENBOSCH OP 5 APRIL 2022 AANVANG 19.00 UUR

Voorzitter:

drs. J.M.L.N. Mikkers

Griffier:

drs. W. Amesz

Leden aanwezig:

drs. E.M.M.P. Altenburg-Collin, B. El Amraoui, mw. M. Craste BC, J.J.E.L. van Creij, mw. Y. Dogan LLM, ing. R.A.P. Geers, R.J.J. Geers, M.J.J. van der Geld MSc, F.G.F. van Genugten, J.J.M. Gersjes, mw. J.M.C. van Gool, mw. W. de Groot MSc, F.J. van Haren, A.W.J.A. van Hattem LLB, J.A.B. Huibers, mw. drs. J. Hendrickx, W.B.G. Hoeben, mw. N.M.C Huijbrechts, mr. F. Kabbouti, drs. P.E. Kagie, mw. R.F. van der Kallen-van der Donk, U. Kâhya, drs. R.M.J. van den Kerkhof, mw. M.A.J.T. Korver- van Weegberg, P.M. van der Krabben, H.J.M. Mees, mw. ir. V.P.T. Muller-Laumans, mw. drs. E.W.M. van Opdorp, M.C.J.M. Ploegmakers, mw. E. Samshuijzen, P. Slikker, mw. mr. M.A.B. van der Sloot, mw. N.R. Verreijt, mw. C.K.J. Visscher, mw. J.P.M. Welten-van Doremalen

Afwezig:

mw. A. Hernández, M.G.H. van Rens, B.F.C. Roovers, A.C. van Silfhout

Tevens aanwezig de wethouder:

mr. H.C. van Olden

1.

Vaststelling agenda van de raadsvergadering

2.

Mededelingen

3.

Goedkeuring notulen van de openbare raadsvergadering van de gemeenteraad van 24 en 30 maart 2022

4.

Eindverslag verkenner – toelichting door de heer A. Pechtold op zijn eindrapportage

5.

Gelegenheid tot het stellen van vragen aan de verkenner

6.

Debat over het eindrapport van de verkenner

De VOORZITTER: Dames en heren, iedereen van harte welkom, Voordat ik de vergadering officieel open, verzoek ik u eerst een moment van stilte. Stilte De VOORZITTER: Dank u wel, ik open de vergadering. Iedereen van harte welkom, mensen van de raad, de nieuwe gemeenteraad van 's-Hertogenbosch, de mensen op de publieke tribune, de pers en de mensen thuis. We hebben bericht van verhindering ontvangen van heer Van Silfhout van de fractie VOLT, hij heeft een schriftelijke reactie op de verkenner gegeven en die staat in uw systeem, de heer Van Rens van D66 en de heer Roovers van de SP. Zij zijn verhinderd. 1.

Vaststelling agenda van de raadsvergadering

De VOORZITTER: Dan ga ik over tot vaststelling van de agenda van de raadsvergadering. Kunt u akkoord gaan met de volgorde? Het voorstel is om de verkenner het woord te geven vanachter de katheder, hij houdt zijn verhaal, daarna is er ruimte voor vragen vanuit uw raad en daarna is het debat aan uw raad om onderling te discussiëren over wat er uit het verslag komt en wat dit betekent voor het 1

verdere vervolgtraject. Is dat voor iedereen helder? Ja. De agenda wordt vastgesteld. 2.

Mededelingen De VOORZITTER: We hebben geen mededelingen, dus dat is ideaal.

3.

Goedkeuring notulen van de openbare raadsvergadering van de gemeenteraad van 24 en 30 maart 2022

De VOORZITTER: Ik kan u zeggen dat de notulen van 24 en 30 maart nog niet gereed zijn, dus ik stel voor… Ze zijn wel gereed, die griffie werkt zo hard hè. Dat wilde u even horen. Is er akkoord voor de notulen van 24 en 30 maart jl.? Dank u wel. De notulen worden ongewijzigd vastgesteld. 4.

Eindverslag verkenner – toelichting door de heer A. Pechtold op zijn eindrapportage De VOORZITTER: Dan nodig ik de heer Pechtold uit voor zijn bijdrage.

De heer PECHTOLD: Dank u wel burgemeester. Geachte leden van de gemeenteraad, dames en heren, in de eerste plaats wil ik u als gemeenteraadsleden van harte feliciteren met uw benoeming, het doet mij weer even terugdenken aan de tijd dat ik zelf onderdeel van zo'n gemeenteraad mocht uitmaken. Ik dank u ook voor het vertrouwen om de afgelopen twee weken een heel eervolle opdracht te mogen vervullen, namelijk verkennen hoe het dagelijks bestuur van Den Bosch er de komende jaren uit zou mogen zien. Ik heb dat met heel veel plezier gedaan, volgens mij was er ooit zo'n reclame 'het waren twee fantastische dagen', nou dit waren in ieder geval voor mij twee hartstikke interessante, leuke en zelfs leerzame weken. Ik kom uit het lokaal bestuur, ik heb tussen 1990 en 2005 zelf in het lokaal bestuur van Leiden en Wageningen gezeten, dus het was een prettige herkennismaking met dit belangrijke orgaan. Er wordt wel eens gezegd 'lagere overheid', maar ik zeg altijd liever 'de medeoverheden' en die mogen vanuit Den Haag wat vaker gezien worden. Ik had in Den Haag ervaring met rapporten over miljoenen, miljarden en percentages, maar de afgelopen weken vond ik juist datgene wat mij zo aansprak in het lokaal bestuur, dat je dichtbij mensen bent, dat je op maandag een idee kunt hebben en dat in diezelfde week nog uitgevoerd kunt hebben, zo prettig. Nou dat heb ik in Den Haag nog nooit meegemaakt.

Ik heb betrokken raadsleden ontmoet met goede ondersteuning en ik vind ook dat, dat wil ik hier ook maar eens zeggen mijnheer de voorzitter, mijnheer de burgemeester, het lokaal bestuur daarvoor best wat meer ondersteuning en respect uit Den Haag mag krijgen. Als ik zie wat mij de afgelopen weken allemaal weer met passie verteld is dan denk ik dat we onze lokale democratie daar in meerdere opzichten best iets meer voor mogen belonen. Voorzitter, een nieuwe periode voor Den Bosch en dat betekent ook nieuwe kansen. Het valt mij altijd op dat, als ik gemeenteraadsleden vraag wat ze over vier jaar bereikt willen hebben, het dan soms wel eens stil blijft omdat men zich achter de partij verschuilt, 'de fractie wil dit' of 'de partij wil dat'. Ik heb dat ook in de gesprekken gemerkt en ik roep u toch op om ook vooral zelf te bedenken wat je wilt bereiken want die vier jaar vliegen om. Ik heb zelf nog de overgang van het monisme naar het dualisme meegemaakt en ik heb nu gemerkt hoe belangrijk dat dualisme is en niet alleen, dat wil ik als verkenner ook meegeven, om de kleurverschillen bij elkaar te zoeken en om het college te controleren, maar vooral ook om het debat op inhoud met elkaar te voeren.

Voorzitter, dames en heren, toen ik het verzoek kreeg om deze verkenningformatie vorm te geven, heb ik aangegeven dat ik dat graag zou willen doen, maar dat ik daarbij twee belangrijke dingen centraal wil stellen. Tempo, omdat ik houd van de hoofdlijnen en duidelijkheid, en transparantie. Ik hoop dat het verslag van deze eerste fase dat ik in vijf pagina's met ongelooflijk veel steun van de griffie heb weten vorm te geven ook die duidelijkheid geeft. Ik heb met alle zestien in deze raad gekozen partijen ongeveer drie kwartier tot een uur, met een enkeling ietsje langer, gesproken en ik heb iedere partij de mogelijkheid gegeven om vooraf of achteraf de eigen standpunten, de eigen visie, in de breedte weer te geven en u hebt gezien dat veel partijen daar gebruik van hebben gemaakt. We hebben verslagen gemaakt langs dezelfde structuur waartoe ik van tevoren in brieven had uitgenodigd, per partij. Daarvan vind ik het belangrijk om op te merken dat de partijen zelf daar de eindpen vasthielden. Dus het is een verslag dat wij met de griffie voorstelden, maar iedere partij mocht daar dingen uit schrappen, zelfs al waren ze gezegd. Dat zijn de verslagen van de gesprekken die de partijen zelf hebben goedgekeurd. Voorzitter, ik heb al aangekondigd dat ik heb geprobeerd om dit zo duidelijk in vijf pagina's vast te 2

leggen en daar wil ik niet te veel van afwijken want wie weet zoekt u anders de verschillen tussen wat ik hier zeg en wat ik heb opgeschreven, maar ik wil nog een paar dingen zeggen over wat mij opviel voordat ik het woord aan u geef. We hebben zestien goede gesprekken gehad, en dat beschrijf ik ook, over de opkomst, de zogenaamde versplintering, en de voor- en nadelen daarvan, en de naar mijn gevoel onnodig tegenstrijdige gevoelens over lokale en zogenaamd nationale partijen. Ik vond dat heel interessant en het heeft mij ook weer heel veel geleerd en ik raad u van harte aan om met name die gesprekken over opkomst en de rol van zestien partijen de komende vier jaar vooral verder te voeren. Daarnaast kunt u lezen dat daadkracht en duidelijke doelen stellen iets is wat ik de coalitie voor de volgende fase zeer aanraad, maar ook aan u als totale raad om daar goed en afrekenbaar op te controleren. Daarnaast hebben we, dat wil ik toch ook noemen, eigenlijk van alle partijen gehoord 'we willen meer naar buiten, we moeten meer naar buiten', natuurlijk doe je dat als gemeenteraadslid als het goed is dagelijks, maar voor wethouders geldt dat ze ook verder dan de gemeentegrens moeten gaan en dat er kansen liggen in het provinciehuis, in Den Haag en misschien zelfs in Brussel en dat die kansen te weinig gepakt worden.

Daarom is een van mijn adviezen om daar dan ook maar wat meer personeel voor in te zitten in de vorm van wethouders. Men gaf mij ook mee wat meer scherpte in het debat te willen, zonder te polariseren want dat is niet hetzelfde, maar wel scherpte en bij elkaar doorvragen op heldere doelen. Dat vind ik voor een volgende fase ook van groot belang en mocht u mij daartoe uitnodigen dan zal ik er zeer op toezien dat dit helder, duidelijk en realistisch wordt weergegeven. Tot slot trots. Het verbaasde mij zo nu en dan zo dat zo veel passie doorklonk in de gesprekken en dat het soms zo ongelooflijk weinig naar buiten wordt uitgedragen. Voor mij was het een nieuwe kennismaking met een stad die deze trots echt veel meer gezamenlijk en individueel mag uitdragen en ik zou zeggen gebruik daar de komende vier jaar voor. Mocht u mij de komende tijd nog nodig hebben om dat te begeleiden richting een stabiel en enthousiast college dan houd ik mij daar graag voor beschikbaar. Voorzitter, tot zover. 5.

Gelegenheid tot het stellen van vragen aan de verkenner

De VOORZITTER: Dank u wel. Wie heeft er vragen aan de verkenner? Mijn voorstel is gewoon een voor een, dan de beantwoording van de verkenner en dan gaan we naar de volgende. De heer Gersjes van VOOR Den Bosch. De heer GERSJES: Dank u wel voorzitter en dank u wel mijnheer Pechtold voor uw toelichting. Even een korte aanloop en dan komen mijn vragen. Zoals uit onderzoek is gebleken, onder andere in het onderzoeksrapport van professor, lector en bestuurskundige Julien van Ostaijen in zijn onderzoeksrapport 'Lokale partijen in de praktijk' zijn lokale partijen gekenmerkt door hun onafhankelijkheid van landelijke partijen wat zich uit in mogelijk zwakkere partijorganisaties. Wij worden niet getraind door landelijke partijacademies, we kunnen geen gebruik maken van de landelijke netwerken van partijen om informatie op te halen en ervaringen te delen. We doen het op eigen kracht en nu zien we geen enkele eenmansfractie, die wel allemaal met u in gesprek zijn gegaan, terug in uw coalitievoorstel. Het enige wat u erover schrijft is dat het gelet op de verhoudingen in een coalitie niet voor de hand ligt om partijen met één zetel een wethouder in het college te laten leveren.

Wat bedoelt u hiermee, wat is de reden of de achterliggende gedachte, betekent dit dat wij op voorhand het gesprek met u niet hadden hoeven te voeren en wat was de toegevoegde waarde van de inhoud van ons gesprek en mogelijk was het op voorhand al duidelijk dat u niet met eenmansfracties in zee zou gaan? Tot zover De heer PECHTOLD: Ik heb de eenmansfracties allemaal evenveel en even lang gesproken als de grotere fracties en dat waren overigens niet alleen wat we dan maar even voor het gemak de lokale partijen noemen, maar ook nationaal georganiseerde partijen zoals de PVV, 50PLUS en VOLT om er maar even drie te noemen. Ik vond het vanaf het begin af aan wel belangrijk om met deze partijen te spreken omdat ik niet alleen met de partijen die eventueel een coalitie zouden vormen, maar ook met degenen die daar misschien een ideeën over zouden hebben, verkennen hoe het hier breder in de raad ligt en daar heb ik ook iedere fractie de ruimte voor gegeven. Het is voor een eenmansfractie een uitdaging om een wethouder te leveren, maar dat kan. In Den Bosch heeft de grootste partij zes zetels en dan zou de kleinste coalitiepartij één zetel hebben en als je kijkt naar de zwaarte van de pakketten en de politieke gewichtsverdeling die je dan moet toepassen tussen zes en één zou dat wel erg onevenwichtig zijn.

Waarom ik het toch van belang vind en denk dat u ook als een eenmansfractie kansen hebt, is omdat ik heb aangegeven, dat schrijf ik ook in het verslag, dat enkele partijen met één of twee zetels zich bereid hebben getoond om na het onderhandelingsresultaat in enige vorm, dat kan zijn wanneer de inkt droog is, maar ook wanneer we bij wijze van spreken op 80% zijn, mee te kijken en eventueel steun te verlenen. Ik heb begrepen dat dit in de Bossche traditie jaren geleden ook is 3

gebeurd door het medeondertekenen of bij de presentatie van een coalitieakkoord steun te verlenen aan het beleid. Dat acht ik nog steeds mogelijk, maar om concreet uw vraag te beantwoorden, ik heb gewikt en gewogen over de bestaande mogelijkheden en de eenmansfracties kwamen gewoon minder snel in aanmerking, sommigen gaven ook uit zichzelf aan daar niet voor in aanmerking te willen komen. De heer VAN DER KRABBEN: Mijnheer Pechtold, hartelijk dank voor het proces dat u gevoerd hebt en ook voor het rapport dat op tafel ligt. U gaf net aan dat het eigenlijk goed zou zijn dat Den Haag wat meer steun gaf aan de lokale gemeenten. Zou u bereid zijn om als informateur eens zo'n brief naar Den Haag te schrijven, met uw bevindingen en alles wat daarbij hoort? De heer PECHTOLD: Wie weet. Ik ken inmiddels een paar andere informateurs in het land waarvan enkele oud-collega's, Lodewijk Asscher, Wouter Koolmees, ik hoor de meeste namen nu wel langskomen, en wie weet dat ik zoiets eens aangeef. Dat is geen open doekje dat ik hier alleen geef, ik vind dat echt van belang. Overigens steun aan de lokale democratie gaat voor mij verder dan alleen vergoedingen van raadsleden, het gaat ook om het feit dat u hier om 19.00 uur moet zijn en dat sommigen van u misschien thuis ook nog een oppas nodig hebben.

Het creatief nadenken over hoe we alles en iedereen bij de lokale democratie betrokken houden, vind ik een taak voor het ministerie van BZK en mijnheer Van der Krabben, als u mij daartoe uitdaagt dan denk ik dat ik dat de minister inderdaad na afloop van dit proces misschien nog eens meld. De heer VAN HATTEM: Dank aan de informateur voor het prettige gesprek en de analyse die u hebt geschreven. Daarin staan wel enkele interessante bevindingen, zo lees ik dat naar aanleiding van de lage opkomst wordt gesteld dat de partijen meer naar het midden trekken, steeds meer op elkaar gaan lijken en dat het essentieel is dat er iets te kiezen valt om potentiële kiezers naar de stembus te krijgen. Ook stelt de brief dat de standpunten en de partijen erg op elkaar gaan lijken, dat de scherpte ontbreekt en dat iedere concreetheid en scherpte wordt vermeden om maar niet buiten de boot te vallen in de gemeenteraad. Dat zijn best scherpe conclusies, complimenten daarvoor, maar vervolgens zie ik het advies om dezelfde partijen uit de vorige coalitie voor te laten gaan en die aan te vullen met de PvdA. Hoe verhoudt dat advies zich tot de analyse die hier is gemaakt over wat eigenlijk in de afgelopen periode is geconstateerd, het gebrek aan scherpte en concreetheid en partijen die meer op elkaar zijn gaan lijken? Dat is allereerst mijn vraag en dan het tweede punt.

Ik las in de brief een punt over asielopvang in de gemeente en een mogelijk verzoek van het rijk daartoe. Is dat een opmerking die is geplaatst naar aanleiding van de gesprekken of is daar langs andere weg een instigatie op gegeven? Tot zover voorzitter. De heer PECHTOLD: In de eerste plaats even over de scherpte. Ik dacht dat er met zestien partijen enorme verschillen op sommige ideeën zouden zijn en natuurlijk zijn er verschillen, ook hier, maar het viel mij op dat in deze fase waarin ik had verwacht dat er wat meer hakken in het zand zouden staan om de uitgangspositie zo stevig mogelijk te maken, iedereen over heel veel onderwerpen zei 'is te bespreken, daar gaan we het over hebben'. Daar zaten voor mij twee kanten aan. 1, gaan we het daar uiteindelijk scherp en duidelijk over hebben, maar ook waarom in deze fase eigenlijk al zo met zijn allen naar het midden trekken? Dat viel mij op en ik vond het gewoon van belang om dat op te schrijven. Hier en daar hoorde ik echt wel wat scherpere standpunten, maar zelfs bij u was mij aangekondigd dat u een bepaald beeld over windmolens zou neerzetten en ik wilde al 'bingo!' roepen op het moment dat u dat zou doen, maar het gebeurde niet. Het tweede deel. We hebben breed over wonen gesproken en daar heb ik zelf ook geprikkeld: houden jullie rekening met alles.

Dus niet alleen de verdeling van de percentages in het woningaanbod, maar ook wat er eventueel nog van buiten op je af kan komen en dat kan rijksbeleid zijn. Dat is de afgelopen dagen eigenlijk alleen maar duidelijker geworden en ik vind het van groot belang dat we hier niet alleen in een Bossche werkelijkheid aan het formeren zijn, maar dat we ook rekening houden met wat er eventueel aan Haagse wensen komt en als ik me niet helemaal vergis lijken dat soms zelfs eisen te worden, verplichtingen. De heer VAN CREIJ: Dank voor het prettige gesprek dat wij hebben gehad. Even over de onderbouwing van eventueel een zesde of een extra wethouder. U gaf in uw toelichting aan dat cofinanciering van Den Haag, de provincie of Europa daar een belangrijk onderdeel van zou kunnen zijn. In onze optiek, als ik kijk de raadsvoorstellen, haalt de gemeente Den Bosch eigenlijk al heel veel aan cofinanciering binnen. Komt u nader onderbouwen waarom u dit ziet als een mogelijk winstpunt want volgens mij haalt Den Bosch al heel veel via extra financiering binnen. 4

De heer PECHTOLD: Ik ben blij dat u dat al zo ziet. Ik zie en ik hoorde van zittende wethouders, die natuurlijk ook in hun rol als lijsttrekker bij mij langskwamen, maar ook breder in de gesprekken 'we moeten meer naar buiten'. Ik spreek wel eens mensen uit Tilburg of Eindhoven die dan zeggen 'wij stonden de afgelopen periode al klaar om naar een bepaald ministerie te gaan en dan namen wij Den Bosch mee', zo formuleerden zij dat dan en ik weet niet of dat helemaal de werkelijkheid is, maar als dat beeld in andere grote steden van Brabant ontstaat dan moet je daar rekening mee houden. Ik zie het ook zelf om me heen. Ik weet niet of u het Instagramaccount van minister De Jonge volgt, hij sprak al in week 1 met de wethouder van Rijswijk over wat er mogelijk was, wat kon en hoe hij dat allemaal ging ondersteunen. Dan denk ik of je haalt ze hiernaartoe of je gaat die kant op, maar er is in Den Haag nog heel veel aan pilots waar je als voorbeeldstad kunt proberen om met een aanbod te komen en dat ze dat dan gaan financieren of cofinancieren. Mijnheer Van Creij, ik merkte in de gesprekken hier dat heel veel mensen, heel veel raadsleden en ook zittend wethouders, zeiden dat daar kansen liggen. De zittende wethouders zeiden ook 'maar dat betekent nog meer werkdruk, doe ons een lol, dat zou met zes beter gaan dan met vijf'.

Op de verhoudingen van een stad als Den Bosch is zes en zelfs zeven wethouders echt geen overbodige luxe, maar zes lijkt me al een hele stap. Mevrouw HENDRICKX: Dank u wel voor het advies mijnheer Pechtold. Ik vroeg me af of u zich realiseert dat de oppositie met dit advies dat nu voorligt nog maar uit veertien zetels bestaat, één partij met drie zetels en de rest allemaal kleiner. Met het toetreden van al deze partijen, de grote partijen uit deze raad, blijft er wat weinig in de oppositie over, hebt u dat meegewogen in uw afweging om uiteindelijk tot dit voorstel te komen? De heer PECHTOLD: Ja, je kunt er natuurlijk getalsmatig op heel veel manieren naar kijken, dat is in het aantal zetels en in aantal partijen zijn het er tien. Als dit straks een geslaagd avontuur is dan heb je qua spreektijd toch weer zes coalitiefracties ten opzichte van tien oppositiefracties. In het nationaal parlement is het nog wel wat erger. Ik heb zelf in het nationaal parlement geleerd dat je met drie zetels, dat is hier veel en daar weinig, ongelooflijk veel voor elkaar kunt krijgen. De heer VAN HATTEM: Ik heb nog een onbeantwoorde vraag. Het is jammer dat ik de heer Pechtold heb teleurgesteld door het woord 'klimaatminaret' in het gesprek niet te laten vallen, maar dat is bij dezen alsnog goedgemaakt en ons verzet zal er niet minder om zijn.

Ik heb gevraagd hoe zijn analyse zich verhoudt, met name over naar het midden toe trekken en de onherkenbaarheid van de partijen, tot de keuze voor deze coalitie. Dat vind ik wel vrij essentieel gelet op dit debat want er spreekt niet echt vernieuwing uit de keuze die hier voorligt. De heer PECHTOLD: Dat vind ik een terechte en misschien ook wel de moeilijkst te beantwoorden vraag. Even in dat beeld van nationale en lokale partijen, kom je nu op vijf nationale en één lokale partij. De analyse om hiertoe te komen is toch ook wel gebaseerd op een coalitie, en we hebben dat in het verslag uitgebreid beschreven, die weliswaar onderling een zeteltje erbij en eraf heeft, maar die grosso modo zelfs een zetel gewonnen had. Voordat ze zich op de borst gaan kloppen, mag je dat uitleggen als geslaagd coalitiebeleid of een wat kabbelende sfeer rond niet al te grote thema's die kennelijk tot een aardverschuiving hebben geleid? Dat in het achterhoofd, is stabiliteit en ervaring natuurlijk ook van belang en ik kijk met mijn achtergrond natuurlijk ook wat verder, ik doe wat stappen vooruit en dan kijk ik welke partijen straks met welke topfiguren daar in die coalitie komen. Daarom meen ik ook dat in een van mijn laatste zinnen staat dat ik het gevoel heb dat als deze coalitie zou slagen, misschien de partijen bekend voorkomen, maar dat er wel een heel jong en fris nieuw team kan aantreden.

Dat is mijn voorspelling als ik zo kijk naar de samenstelling en wat daar zit. Dat zegt niets over Van Olden, ik ken hem al 35 jaar dus hij kan wel iets van mij hebben en ik hoop dat ook mevrouw Hernández zich niet beledigd voelt. Zo kijk ik ernaar. Misschien denk je 'nou ja dat is gewoon het oude plus één partij'. Nee, ik kijk ook naar de samenstelling en naar de wens om dingen anders te doen en dan kom ik toch, in de beperkte mogelijkheden want er was behoefte om een stabiele coalitie met een meerderheid die ook niet op een of twee zou hangen, tot deze uitkomst met de hoop dat die slaagt. De VOORZITTER: Dank u wel. Dan mag u plaatsnemen en dan hoop ik dat u geniet van het debat. Dank u wel. 6.

Debat over het eindrapport van de verkenner De VOORZITTER: Ik stel voor om per partij een ronde te maken op basis van de volgorde van 5

de uitslag. U kunt natuurlijk interrumperen als u dat wilt en het is het gemakkelijkste als de zestien partijen, vijftien omdat VOLT vanavond niet aanwezig is, dat in de eerste termijn vanaf het spreekgestoelte doen. De heer Van der Geld. De heer VAN DER GELD: Voorzitter dank u wel. Voorzitter, het zal u niet verbazen dat hier een trotse lijsttrekker/raadslid staat. De verkiezingen zijn voor ons fantastisch goed verlopen en daar zijn we natuurlijk heel erg blij mee. D66 is de verkiezingen ingegaan met als inzet nog meer ambitie voor onze prachtige gemeente en daarbij ook te durven dromen en scherpe keuzes te durven maken, vooral op het gebied van wonen, klimaat en onderwijs. Er is ook minder leuk nieuws, de verkenner refereerde daar ook al aan, ook in zijn brief, namelijk dat meer dan de helft van de kiezers helaas niet gestemd heeft en dat is ontzettend pijnlijk. Hier ligt een opdracht voor ons allemaal, hier is niet één pasklaar antwoord op te geven of één instrument dat het tij zal doen keren, maar hier zal een lange adem bij nodig zijn, waarbij het maar al te nodig zal zijn om goed naar elkaar te luisteren en ook in deze zaal meerdere perspectieven de ruimte te geven om te komen tot een grotere opkomst.

Ik zie daarvoor al verschillende aanknopingspunten in de gespreksverslagen van de collega's en laten we dat gesprek de komende tijd en de komende jaren ook voortzetten en niet wachten tot een jaar voor de volgende gemeenteraadsverkiezingen om een incidentele campagne te gaan voeren voor een hogere opkomst, de democratie heeft voortdurend onderhoud nodig. Voorzitter, bij het zijn van de grootste partij komt een grote verantwoordelijkheid. Dat heb ik een keer eerder meegemaakt waarbij ik hoop dat deze formatie toch echt anders zal verlopen, al was het maar in de snelheid waarin die zich zal voltrekken want Den Bosch heeft snel een nieuw stadsbestuur nodig, de opgaven liegen er niet om. Voorzitter, wij herkennen ons in het verslag van de heer Pechtold dat hij ons heeft toegestuurd. Ook via deze weg nogmaals dank voor de tijd en energie die hij heeft vrijgemaakt om deze opdracht te kunnen vervullen. De verkenning is scherp, hoe kan het ook anders, en hierin klinkt ook een liefde voor de stad in door. Voor D66 was de puzzel om te komen tot een vertaling van de eigen verkiezingsbelofte en rechtdoen aan de uitslag. Als huidige coalitie zijn er stevige plannen neergelegd en wij hebben campagne gevoerd met de titel een flink aantal van deze plannen nog steviger en met nog meer snelheid te gaan uitvoeren, kathedralen bouwen.

De kiezer heeft de huidige coalitie als totaal beloond met een extra zetel, maar tegelijkertijd is de nieuwe raad duidelijk progressiever, iets waar wij ons vanzelfsprekend prettig bij voelen. Daarom was voor ons met name de zoektocht om de huidige coalitie progressiever te maken. De uitkomsten en overweging om uiteindelijk te komen met deze zes partijen zijn wat ons betreft dan ook logisch. Voorzitter, politiek is keuzes maken, keuzes uit schaarste en door het een wel te doen is het logisch dat je ander wellicht laat. Dat is soms pijnlijk en dat moet je ook goed uitleggen. Om te voorkomen dat we de komende vier jaar gaan aanmodderen zijn scherpe keuzes en focus voor mijn partij echt belangrijk. Niet alles kan en om echt meters en vooral snelheid te gaan maken op de grote opgaven wonen, energie en klimaat, kansengelijkheid economische slagkracht en Cultuurstad van het Zuiden zijn daarom scherpe afspraken in het coalitieakkoord nodig, op hoofdlijnen. Daarbij heb ik goed gelezen dat partijen om ruimte hebben gevraagd en die moet er wat mij betreft ook komen, zeker om de onderlinge verschillen tussen de verschillende partijen duidelijk te maken en scherp te krijgen, om niet samen te gaan verbleken. De Bossche traditie van samenwerking, over coalitie- en oppositielijnen heen, is sterk genoeg om de scherpte met elkaar op te zoeken. Daar ben ik echt van overtuigd.

De heer VAN DER KRABBEN: Mag ik daar een korte vraag over stellen? De heer Van der Geld legt dat heel helder uit en hij is straks leading in het onderhandelingsproces, laat ik het zo zeggen. Welke ruimte is er nog voor de oppositie, krijgen we straks eigenlijk een bestuursakkoord waarover u het met elkaar eens bent en mogen wij als oppositie daarnaar kijken of is er nog ruimte om ons erbij te betrekken? De heer VAN DER GELD: De verkenner refereerde daar ook aan en ik ben ook benieuwd naar de bijdrage van die partijen, ik zal aandachtig luisteren naar welke rollen zij zien om bij dit proces betrokken te worden of later want het houdt niet op na het schrijven van een bestuursakkoord. Allereerst, een bestuursakkoord op hoofdlijnen. Ik denk dat we scherpe afspraken moeten maken over een aantal hete hangijzers om daar vervolgens snel meters op te kunnen maken en, daar wind ik dan geen doekjes om, dat is het dan ook, maar ik denk ook dat er meer dan genoeg ruimte is als je de afspraken op hoofdlijnen houdt, en dat betekent niet vaag maar dat kan nog steeds heel erg concreet zijn, waarna je in de gemeenteraad het debat hebt over de precieze invulling van de ambities die we in het bestuursakkoord hebben geformuleerd.

Voorzitter, ik heb ontzettend veel zin om de komende vier jaar met elkaar te werken aan een nog mooiere stad en dorpen en hoop ook dat we er met deze zes partijen uitkomen. Ik ben ervan overtuigd dat dit moet kunnen en dat dit team tot een akkoord kan 6

komen dat de gewenste scherpte en focus brengt met bovendien het besef en de energie om over de gemeentegrenzen heen te kijken en aan de slag te gaan. Tot zover. De heer GEERS (VVD): Het lijkt me niet meer dan gepast om te beginnen met het uitspreken van felicitaties naar de partijen die gewonnen hebben, D66, Rosmalens Belang, de Partij voor de Dieren, VOLT, die er nu niet is, en Joep Gersjes van VOOR Den Bosch in plaats van Groep Gersjes, dat scheelt een heleboel g'tjes op moties. Gefeliciteerd met de zetelwinst. Voorzitter, met zestien partijen is er een brede keuze. De VVD is tevreden met de uitslag, we hebben onze zetels weten te behouden en als coalitie hebben we een zetel gewonnen. Dat leg ik dan graag uit als waardering voor het verantwoordelijkheid nemen en het maken van lastige keuzes. Ik denk dat dit ook nodig is want de opgaven waar we als gemeente voor staan zijn onverminderd groot. Ze zijn anders dan vier jaar geleden, maar onverminderd groot en dat vraagt om een stevige aanpak en een stabiele coalitie. Gezien de verkiezingsuitslag ligt het voor de hand om met de huidige coalitie verder te gaan.

Tegelijkertijd snappen wij ook dat D66 als winnaar, als grootste partij, zoekt naar meer comfort in progressieve zin en dat gekoppeld aan de wens voor een zesde wethouder helpt ons wel om te zeggen dat je dan moet denken aan een zesde partij om daarmee de balans te vinden en recht te doen aan de uitslag. Als je dan kijkt naar de inhoud en de stijl van politiek bedrijven dan snappen we ook dat de verkenner bij de PvdA uitkomt. Voorzitter 'op de inhoud' is misschien een algemene term want de gemiddelde kijker van Focus zal zich vast nog een debatje tussen collega Slikker en ondergetekende over de ozb herinneren, maar verschillen zijn er ook om overbrugd te worden en als we iedere fractie waar wij het als VVD niet 100% mee eens zijn niet in de coalitie zouden kunnen toevoegen dan blijven er vrij weinig partijen over. Deze zes partijen delen wel een ambitie voor de gemeente, ik zal het geen stad noemen want dan gaat de heer Van Creij daar een opmerking over maken, maar wel die gedeelde ambitie om vooruit te gaan, om meer te zien wat er is. Dat is niet alleen zichtbaar bij de zes partijen die nu gaan onderhandelen, maar heel erg breed en dat is ook de toegevoegde waarde van alle gesprekken die de verkenner heeft gevoerd.

Het gaat er niet alleen om wie een wethouder wil leveren, maar het gaat er ook om hoe je kijkt naar de toekomst van de samenleving en van de stad, welke kant dat op moet, om welke keuzes dat vraagt en hoe we dat met elkaar gaan doen. Je kunt op basis van die gesprekken ook zien dat we de komende jaren echt wel gesprekken kunnen hebben over de ontsluiting van Rosmalen, als ik ook weer naar de heer Van Creij kijk, of over andere vraagstukken van andere partijen. Dus het is geen verhaal dat door zes partijen wordt afgekaart en over de schutting wordt gegooid. Tegelijkertijd maakt het niet maken van keuzes en alles maar onderdeel laten zijn van de discussie tussen de zestien je ook een beetje windstil want als de wind van alle kanten komt dan ga je niet vooruit. Dus je moet op een aantal dossiers doorpakken en op een aantal dossiers die nog niet uitgekristalliseerd zijn en waar je nog geen keuze kunt maken, ga je juist de dialoog met de raad aan, juist in een vroeg stadium, als er nog geen keuzes liggen, de raad erbij betrekken om belangrijke punten op te halen. Dat zijn voor ons wel cruciale punten om mee aan de slag te gaan. Ik denk dat we met deze zes partijen goed kunnen voortborduren op het uitstekende werk van de verkenner, dank daarvoor, en dat we daarmee kunnen komen tot een sterk en stabiel stadsbestuur.

Ik ben blij dat we als jong en energiek getypeerd worden, dat geeft in ieder geval vertrouwen voor de toekomst. Tot zover voorzitter. De heer VAN HATTEM: Toch een vraag aan de heer Geers van de VVD want ik hoorde hem ervoor pleiten om met deze zes partijen door te gaan. De verkenner gaf in zijn brief ook aan dat sommige dingen concreet en scherp moeten zijn. Nou was de VVD in de campagne op twee punten nog wel redelijk concreet en scherp, er werd bijvoorbeeld gezegd 'we willen de ozb niet verhogen en we moeten niet klimaathysterisch gaan doen door de klimaatdoelstellingen naar voren te halen, extra windturbines te bouwen et cetera'. Wat blijft er nog over van die concreetheid en die scherpte als de VVD zich nu al overlevert aan dit overwegend meer linkse progressieve gezelschap, voelt de VVD zich wel senang bij die ontwikkeling of gaat het nu echt alleen om het pluche en om daarmee meer op de anderen te gaan lijken? De heer GEERS (VVD): Je kunt er zo negatief naar kijken, dat kan maar je kunt er ook positief naar kijken.

Als je kijkt naar deze zes partijen dan geeft het juist een uitstekende balans want tegenover de progressieve kant staan ook drie andere partijen en op heel veel thema's is het niet eens 3-3, dus wil je met elkaar bouwen aan die stad… U kent al jarenlang onze inzet op het gebied van lokale lasten en duurzaamheid en bij dat laatste staan wij voor een realistisch duurzaamheidsbeleid, wij willen vergroenen, wij willen die ambities gaan halen en we nemen daar ook onze verantwoordelijkheid voor. Wij hebben ook in de campagne gezegd 'ga nou niet alleen op papier een getal wijzigen'. Dat voegt niets toe, dan kun je heel trots zeggen 'ik heb van de 5 een 4 gemaakt, 7

fantastisch probleem opgelost', maar het gaat erom hoe je dat op een goede manier gaat bereiken. Zolang je daar geen antwoord op hebt, is het niet voldoende om alleen het getal te veranderen, dan moet je ook concreet aangeven hoe je dat op een betaalbare, haalbare en realistische manier gaat doen. Die inzet hadden wij in de campagne, daar blijven we ook in de onderhandelingen uiteraard voor knokken en u mag aan het einde toetsen in hoeverre we daarin de balans hebben weten te vinden. Mevrouw HENDRICKX: U triggert mij een beetje met dat realistische klimaatbeleid en met 'getallen zijn maar getallen, het gaat erom wat we doen'. De hele RES-opgave wordt volgens mij gevat in getallen, waar staat de VVD dan, zet u daar een handtekening onder, hoe moet ik me dat voorstellen in het coalitieakkoord? Ik neem aan dat dit wel concreet wordt. De heer GEERS (VVD): U kent onze inzet, hoe wij erin staan. We hebben een verkiezingsprogramma geschreven met al die ambities, dat is onze inzet voor de onderhandelingen en aan het einde mag u toetsen in hoeverre u de VVD of te veel van andere partijen erin herkent. Dat mag u aan het einde toetsen, ik ga niet op voorhand zeggen 'dat gaan we tot hier doen of tot daar doen' want als je daarmee begint, heb je straks geen onderhandeling meer over. De heer KÂHYA: Voorzitter, collega's. De wereld wordt warmer en de mensen armer.

Daar wil GroenLinks iets aan doen, daar willen wij het verschil maken en zo gingen we ook met ons verkiezingsprogramma onder de arm de verkiezingen in, voor een politiek van liefde en lef zoals we de afgelopen jaren ook hebben laten zien, om het verschil te maken voor Den Bosch, om het verschil te maken voor onze mensen, om te zorgen dat de klimaataanpak echt doorgezet wordt en we de energietransitie zo vormgeven dat iedereen daarin meekan, dat iedereen kansen krijgt op onderwijs en in onderwijs, maar ook als het gaat om een eerlijke kans op een gezond en gelukkig leven met de gezondheidskloof die steeds meer toeneemt of op gelijke kansen om te kunnen wonen in deze prachtige gemeente. Dat is onze inzet en met dezelfde inzet zullen we ook de onderhandelingen ingaan, dank ook aan de verkenner voor het rapport. Voor mij en voor mijn fractie is het heel simpel, we hebben de afgelopen vier jaar door bestuursverantwoordelijkheid te nemen de koers van de gemeente verlegd, thema's zoals kansengelijkheid, talentontwikkeling, duurzaamheid, vergroening en klimaat kunnen nu ook. Het moet groener, het moet socialer, het moet inclusiever en met dat in ons achterhoofd en met een warm hart en een rechte rug gaan wij de komende tijd door. Dank u wel.

Mevrouw SAMSHUIJZEN: U geeft aan, en dat hebt u ook in uw campagne aangegeven, dat het groener en duurzamer moet en dat dit heel veel prioriteit heeft. Nu zie ik in de verkenning niets terug over uw visie op landbouw- en stikstofbeleid, hoe kijkt u daartegenaan? De heer KÂHYA: Dat is een thematische discussie en ik weet niet of de voorzitter blij wordt als ik nu ga oreren over de visie van GroenLinks op landbouw en natuur, maar ik denk dat we de komende vier jaar ook een goede discussie moeten voeren over biodiversiteit, maar GroenLinks is breder dan alleen een groene partij, we moeten de klimaatopgave aanpakken waarbij we mensen niet achterlaten, maar hen laten meedoen. Het sociale beleid, de kloof in de samenleving op gezondheid, onderwijs en wonen moeten we ook aanpakken en hoe zorgen we dat mensen op een betaalbare manier in het groen zo klimaatneutraal mogelijk kunnen wonen, dat is denk ik de opgave waarop ik hoop dat de Partij voor de Dieren aan onze zijde staat en een constructieve discussie wil voeren om onze stad samen verder te brengen, hopelijk ook met geld uit de provincie, Den Haag en Brussel. De heer GEERS (Rosmalens Belang): In aanvulling op de vorige sprekers ook vanuit Rosmalens Belang een richting, hoe wij dat voor de komende periode zien.

Het zal u niet verbazen dat ook Rosmalens Belang tevreden terugkijkt op de verkiezingen van 16 maart 2022 waar we zetelwinst hebben geboekt en waar we met name aan de oostzijde van de A2 toch een fors deel van de stemmen hebben binnengehaald, ongeveer 25% aan de oostzijde van de A2. Daarmee zijn we voor de derde keer de grootste lokale partij in de Bossche gemeenteraad. Aangezien we de stemmen vooral aan de oostzijde halen is dat toch een prestatie van formaat. Daarnaast zien we dat de huidige coalitie… De heer VAN DER KRABBEN: Uit de geschiedenis kun je altijd leren. In 1996 kwam Rosmalens Belang met tien zetels in de Bossche raad, toen was het al de grootste lokale partij. De heer GEERS (Rosmalens Belang): Ja en er waren hele mooie tijden waarin we verreweg de 8

allergrootste partij waren. Nu zijn we nog steeds de grootste lokale partij en, zeker als we de laatste drie verkiezingen bekijken, zien we ook dat we aan de westkant van de A2 groeien, maar er is nog meer mogelijk en laten we kijken of die geschiedenis zich misschien ooit herhaalt. Rosmalens Belang ziet ook dat we met de huidige coalitie een zetel winst hebben behaald en dat zien wij ook als een bevestiging van de waardering van de kiezer voor de scherpe keuzes die we de afgelopen periode hebben gemaakt om te kunnen bouwen aan onze stad, wijken en dorpen, maar we zijn nog lang niet klaar. Er liggen nog grote opgaven voor ons en daar moeten we dan ook serieus mee aan de slag. Wij kunnen ons dan ook vinden in het advies van de heer Pechtold om met deze zes partijen verder te gaan en ook met een zesde wethouder aan de slag te gaan want de opgave is groot op verschillende thema's en we hebben ook gezien dat we de afgelopen periode met vijf wethouders zware portefeuilles hadden. We moeten daar ruimte in creëren en juist die zesde wethouder is daar een hele belangrijke in.

We zien ook aan de verkiezingsuitslag dat we als gemeente progressiever zijn, de stemmer heeft progressiever gekozen, en dan is het ook goed om te kijken of we daar die stap in kunnen zetten, waarbij we denken dat de PvdA dan ook een logische partij is om met de VVD, D66, GroenLinks, het CDA en Rosmalens Belang die stap verder te zetten en ook weer echt te kijken of we snel kunnen komen tot een programma waarmee we echt de juiste stappen kunnen zetten op klimaat, wonen, bereikbaarheid, een sociale samenleving en cultuur en dat allemaal binnen de financiële kaders die we hebben. Daar liggen hele grote uitdagingen en die uitdagingen moeten we oppakken. Ik heb er het volste vertrouwen in dat we daar met deze partijen uitkomen zonder dat we een compleet dichtgetimmerd akkoord hebben en waar ruimte is voor de gehele raad om te kijken welke mogelijkheden er nog liggen en hoe we samen bouwen aan deze stad, wijken en dorpen. Tot zover voorzitter. De heer VAN HATTEM: Zoals in de brief van de verkenner staat, is er echt behoefte aan concreetheid en scherpte. Ik hoorde u nu namens Rosmalens Belang toch vooral spreken over uitdagingen zonder concreet te benoemen welke richting het op moet. Misschien kan toch wat meer toelichting worden gegeven op waar Rosmalens Belang staat qua richting in plaats van alleen maar uitdagingen.

De verkenner schetste ook een verhouding tussen progressief en conservatief in de coalitie, ziet Rosmalens Belang zichzelf binnen die nieuwe coalitie meer aan de progressieve of aan de conservatieve kant? De heer GEERS (Rosmalens Belang): Om met die laatste vraag te beginnen, ik zie Rosmalens Belang als een lokale partij die diepgeworteld is in veel meningen van de lokale inwoners. Daarmee zijn we niet conservatief en niet progressief, maar kijken we naar wat mogelijk en nodig is en we nemen daar ook bestuursverantwoordelijkheid voor. Dat doen we al 25 jaar in de gemeente 's-Hertogenbosch en dat is wat ons betreft ook wat we willen blijven doen. Dus vooral de opgaven die er liggen, aanpakken zoals we dat ook de afgelopen vier jaar hebben gedaan, mouwen opstropen en doorpakken. Ik denk dat het goed is om uw eerste vraag door te verwijzen naar het verkiezingsprogramma dat we hebben geschreven voor de afgelopen verkiezingen, met die inzet gaan wij ook naar de onderhandelingstafel. U kunt op een later moment zien hoe we daar uiteindelijk van terugkomen. Mevrouw HENDRICKX: D66 refereerde net aan duurzaamheid, ik hoorde GroenLinks vooral roepen over groen en duurzaamheid en ook u hebt een heel verhaal, maar ik hoorde in het rijtje dat u opsomde volgens mij niet het woord 'klimaat' of een duurzaamheidsopgave.

U zegt 'ik ben lokaal en niet progressief', maar het klimaat vraagt juist om die progressieve houding. Als het gaat om het bestuursakkoord, wat gaat daar volgens Rosmalens Belang in staan? Ik had tijdens de campagne een debat met uw collega en als ik die goed beluisterde zei die 'zo min mogelijk windmolens', dat was een van uw speerpunten tijdens de campagne. Ik hoorde D66 vooral zeggen 'zo veel mogelijk windmolens'. Wat komt er volgens u in het bestuursakkoord te staan als het gaat om de klimaatopgave? De heer GEERS (Rosmalens Belang): Ik verwacht de volgende woorden in ieder geval terug te zien, 'de gemeente 's-Hertogenbosch' de, het en een, maar ook nog wel echt over zaken als klimaat, wat ik zojuist wel degelijk genoemd heb, daar moeten we ook gewoon concrete afspraken over moeten maken. Dat is een van de zaken die we ook moeten benoemen en die zeker in het bestuursakkoord terugkomt. Mevrouw HENDRICKX: Dit was tijdens de verkiezingen een belangrijk punt en dat is toch een hele concrete vraag aan Rosmalens Belang, blijft u vasthouden aan zo min mogelijk windmolens of 9

laat u dat straks los? De heer GEERS (Rosmalens Belang): In het verlengde van mijn antwoord zojuist ook in de richting van de heer Van Hattem, we hebben een partijprogramma geschreven en dat is onze inzet aan de onderhandelingstafel. We willen dan ook kijken naar de mogelijkheden en wat we moeten doen voor een leefbaar nu en een gezonde en veilige toekomst voor komende generaties. Dat betekent ook dat we daar stappen in zetten en dat we bereid zijn om bestuursverantwoordelijkheid te nemen. Mevrouw VAN DER SLOOT: Dames en heren, wat fijn om terug te zijn en hier weer te staan. Het past ons als CDA, andere partijen hebben dat ook al gedaan maar ik meen het wel oprecht, om de zetelwinnaars te feliciteren en de nieuwkomers ook heel veel succes in deze schitterende gemeenteraad te wensen. Ik kijk rond, ik kom nog uit de oude periode van de bankjes en het is toch even anders, maar ik voel me nog steeds thuis en dat is heel erg fijn. Wij zijn de vijfde partij van de stad en wij zijn ook dankbaar voor alle steun die we van iedereen hebben gekregen, ook van onze leden, vrijwilligers en iedereen die zich daarvoor heeft ingezet. Eén ding mag heel duidelijk zijn, we hebben er superveel zin om er met onze raadsleden en commissieleden iets van te maken. Er is al van alles en nog wat gezegd over de verkiezingen en de heer Pechtold heeft daar ook mooie woorden over opgeschreven.

De opkomst was laag en uiteindelijk is een ding altijd zeker, de kiezer heeft gelijk, dus we gaan het met deze samenstelling doen en we gaan ook samen aan de slag. Wel in een hele ongewone tijd. Ik kan me nog herinneren dat we de verkiezingscampagne in gingen, toen zaten we nog middenin de coronacrisis en voordat de verkiezingen er waren stond de hele wereldorde op zijn kop met een oorlog in Oekraïne en dat dan nog naast een klimaatcrisis die überhaupt altijd al onze aandacht vroeg. Dat zijn grote ontwikkelingen die ook niet aan onze inwoners voorbijgaan en in deze context zitten we hier nu met elkaar en mogen wij deze prachtige stad ook vooruitbrengen, nu en in de toekomst, naar de volgende generaties. Ik vind het wel heel erg mooi dat D66 dat 'kathedralen bouwen' noemt, dat kunt u zich voorstellen. Wij als CDA kunnen ons daar ontzettend in vinden en ik denk dat wij ons de komende periode dan ook verzekerd weten van een goede bijdrage aan de Sint-Jan. Dan wil ik graag naar de grote maatschappelijke opgaven, ik hoorde andere partijen dat ook zeggen, ik denk dat het belangrijk is dat we die ook benoemen. Het ging eigenlijk de hele campagne ook over wonen, dat is een erg belangrijk thema en dat moeten we ook met elkaar oppakken.

Daarbij hebben we wel echt een uitdaging om voldoende mensen te hebben die kunnen bouwen, maar ook voldoende mensen hier op het stadhuis die dat voor elkaar kunnen krijgen. Bouwen is voor het CDA meer dan het opeenstapelen van stenen, het is ook de leefbaarheid, dat wat maakt dat je fijn kunt wonen in de stad, in een dorp, in een wijk en in een buurt. De tweede grote opgave die wij zien, en ik ben blij dat ik die al meer heb gehoord, gaat over het klimaat. Daar moeten we echt stappen in zetten en daar is niets progressiefs aan, dat is gewoon nodig en dat moeten we gewoon gaan doen, zeker gekoppeld aan de hogere lasten die we ook zien voor mensen die het daar zwaar mee hebben. Dan een laatste grote maatschappelijke opgave die u ook wel van ons zult verwachten, de samenleving. Het samen leven heeft de afgelopen jaren flink onder druk gestaan, wij dachten al dat eenzaamheid een heel groot probleem was, nou kijk eens hoe het er nu voorstaat. Dat betekent ook dat we daar met elkaar voor moeten gaan staan en dat we daar ook een grote opgave hebben zoals wij natuurlijk ook in ons verkiezingsprogramma hebben opgeschreven. Armoede is een gelijksoortig probleem dat we op dezelfde manier behandelden en willen behandelen. Dan de conclusie. Ik denk dat onze stad in deze tijden met al die opgaven die we zojuist besproken hebben echt een stabiel bestuur verdient.

Het CDA kan zich in ieder geval goed vinden in het advies van de heer Pechtold en wij zijn ook zeer bereid om daarin onze verantwoordelijkheid te nemen. De heer VAN HATTEM: Ik las in de brief van het CDA aan de verkenner dat het CDA actief wil investeren in onder andere windenergie. Intussen wordt gesproken over lagere lasten, maar hoe gaat dit zich tot elkaar verhouden want dat actief investeren in windenergie leidt juist vaak tot hogere lasten voor onze burgers. Krijgen we met het CDA in onze gemeente meer of minder windturbines? Mevrouw VAN DER SLOOT: Wat heerlijk, deze debatten heb ik eigenlijk ook gemist. We zaten ook samen met mijnheer Van Hattem in de provincie en toen hebben we daar ook veel over gesproken. Ik stel voor dat we dit debat zeker nog gaan voeren, we kunnen daar uitgebreid inhoudelijk op ingaan als we straks met een bestuursakkoord komen. Mevrouw HENDRICKX: Ja, het is even wennen voor iedereen, deze nieuwe volgorde der dingen, daar wennen we vanzelf wel aan, dat komt helemaal goed voorzitter. Geachte heer Pechtold, 10

beste collega's. Allereerst willen wij de heer Pechtold hartelijke bedanken voor de prettige manier waarop de gesprekken met ons zijn gevoerd en het heldere verslag met analyses en aanbevelingen. Voordat ik begin, wil ik toch even stilstaan bij het woord 'onbetrouwbaar' dat we in het verslag van de heer Pechtold hebben gelezen. Ik wil u laten weten dat dit voor mij persoonlijk, voor mijn partij en voor alle kiezers die op ons hebben gestemd een bijzonder pijnlijke kwalificatie is. U mag gerust weten dat ik daar al dagen buikpijn van heb, temeer daar iedere argumentatie ontbreekt. Vanavond duiden we het advies en wat mij betreft komt dat op tafel. Wie van de vijftien andere partijen heeft gezegd dat De Bossche Groenen een onbetrouwbare partij is en waarom? Onze partij, fractie en kiezers hebben daar recht op, voorzitter. In geen enkel verslag kunnen we daar namelijk iets over teruglezen. Minder dan de helft van de kiesgerechtigden heeft dit jaar gestemd en dat is iets om je grote zorgen over te maken, het vertrouwen in onze politici is laag. Dat kan en moet beter en daar ligt voor ons een verplichting, maar ook een kans en die kans kunnen we nu al grijpen. In maart jl. zijn wij na D66 opnieuw als winnaar uit de bus gekomen.

De heer VAN DER GELD: Ik heb het verslag van de heer Pechtold er nog eens op nagelezen en mevrouw Hendrickx refereert aan onbetrouwbaar, maar ik lees toch echt 'onvoldoende vertrouwen in de samenwerking'. Aangezien u meerdere partijen aanspreekt, vind ik in ieder geval dat ik hiermee indirect antwoord geef op uw vraag. Wat D66 betreft, is het logischer om samen te werken met de PvdA. Het is dus een keuze voor een bepaald construct en niet tegen een bepaalde partij. In ieder geval vanuit mijn eigen partij, laat ik dat uit de wereld helpen, wil ik benoemd hebben dat het niet aan de orde is dat een bepaalde partij onbetrouwbaar is. Heb je voldoende vertrouwen dat deze samenwerking vanwege grote inhoudelijke verschillen tussen onze beide partijen er goed vanaf komt als je dit afzet tegen samenwerking met de PvdA, daar was ik voor de verkiezingen helder in, daar was ik afgelopen week naar u helder in en dat herhaal ik nu weer, vandaar dat ik het op die manier nog even wil ophelderen voorzitter, voordat het in de lucht blijft hangen. Mevrouw HENDRICKX: U noemt dat 'te weinig vertrouwen' en ook dat zult u moeten duiden. Dat heb ik in geen enkel verslag met enige context geduid gezien. Ik vind dat je helder moet zijn over waar dat in zit als je zoiets roept. De heer VAN DER GELD: Daar wil ik wel een aantal dingen over zeggen.

Als je simpelweg de partijen inhoudelijk tegenover elkaar zet dan ben ik wel benieuwd hoe mevrouw Hendrickx een samenwerking op grote opgaven als wonen en klimaat ziet. Laat ik nou niet klimaat nog eens herhalen, maar grote opgaven zoals wonen waarbij we ook de afgelopen periode echt letterlijk tegenover elkaar hebben gestaan. Dan is de afweging van D66 dat de PvdA gewoon een prettige samenwerkingspartner wordt en dan noem ik gewoon drie hele concrete dossiers die ook de komende periode nog echt flink gaan spelen, het Prins Hendrikpark, het Annapark en de Stadsdelta waarbij met name die laatste een gigantische opgave is en waar De Bossche Groenen vindt dat we ons huiswerk opnieuw moeten doen. Dan vind ik het vanuit de inhoud veel logischer om met de PvdA te gaan samenwerken. U vroeg om een onderbouwing, dat is deze. Mevrouw HENDRICKX: U wijst allemaal in de richting van de PvdA, die hebben we overigens ook genoemd als een van onze beoogde coalitiepartners. Volgens mij stelt u zes partijen voor waarvan een de PvdA is, maar volgens mij zit er een aantal andere collega's bij die ook ter discussie zouden kunnen worden gesteld.

In het verslag staat dat er onvoldoende vertrouwen is en als u zegt dat dit heeft te maken met het Annapark, het Prins Hendrikpark of wat dan ook, volgens mij is het een goed gebruik in deze raad en in een gezonde democratie dat er partijen in deze raad zijn die zaken agenderen en op het moment dat er ongelooflijk veel mensen zijn die problemen hebben met het plan voor het Prins Hendrikpark en die vragen om een herziening van het plan dan is het niet meer dan reëel dat we dat hier agenderen en dat we daarover discussiëren. Dat onze fractie daar een andere mening over heeft, zou een eventuele coalitiedeelname niet in de weg moeten staan, het is toch geen stempelbureau waar we stempeltjes zetten? De heer KÂHYA: Volgens mij gaat het ook over inhoudelijke verschillen. Een vraag aan mevrouw Hendrickx: bent u voor of tegen de opvang van vluchtelingen en statushouders? Mevrouw HENDRICKX: Die vraag kregen wij ook in het overleg met de heer Pechtold. Uiteraard zijn wij voor de opvang van statushouders. Ik kan me herinneren dat ik daar in debatjes met de PVV keer op keer bevestigend op heb geantwoord en ik was wat verrast door de twijfel aan uw kant.

11

De heer KÂHYA: Die verrassing was er ook bij ons toen we naar de kieswijzer keken en daar 'geen van beide' stond. Voor GroenLinks is de bijstand echt een sociaal recht, dat is een vangnet voor mensen in een hele kwetsbare positie en wij schrokken toen we zagen dat De Bossche Groenen voor een tegenprestatie voor mensen in de bijstand is. Daar schrikken wij van en dat lazen wij ook terug in de keuzes in de kieswijzer. Is De Bossche Groenen voor of tegen een tegenprestatie in de bijstand? Mevrouw HENDRICKX: Als u die stemwijzer bekijkt, is het ook goed om de vakjes met de toelichting open te klikken. Wij hebben daar een hele duidelijke toelichting op, wij vinden dat mensen in de bijstand niet aan de zijkant moeten staan, maar dat we die mensen moeten meenemen. Dat kan iets zijn in de vorm van een prestatie en dat hoeft niet altijd betaald werk te zijn, wij vinden dat die mensen niet aan de kant moeten staan en dat staat ook in onze bijlage. Als het gaat om de statushouders, daar blijf ik ver van, wij zijn uiteraard voor de opvang van statushouders en daartoe hebben we hier ook verschillende malen initiatieven genomen. Ik ben daarom verrast en ik denk dat die vergissing echt aan uw kant zit.

Nogmaals, u kunt vanavond wel een aantal punten op tafel leggen waarvan u zegt 'daar denkt u anders over', maar ik denk dat alle zes de partijen verschillend denken over allerlei verschillende thema's. Ik kan me ook debatten in deze raad herinneren tussen u en de PvdA over de toekomst van De Poort, dat ging er flink op los. Is dat voor u dan ook geen punt of voor D66? Het kan toch niet zo zijn dat een politieke partij die hier probeert om vanuit de oppositie dingen te agenderen ongeacht de verkiezingsuitslag wordt uitgesloten van collegedeelname? De verkiezingsuitslag heeft laten zien dat wij voor de vierde keer op rij winnen en wij vinden het daarom ook niet meer dan fair voor onze kiezers, daar sta ik vanavond voor, dat wij op zijn minst het gesprek daarover aangaan. De heer KÂHYA: Het is wel even goed om de positie van GroenLinks te markeren. Wij sluiten geen enkele partij uit van coalitiedeelname, behalve de collega van de PVV omdat de politieke verschillen in mensbeeld en wereldbeeld voor ons onoverbrugbaar groot zijn. Dat zal collega Van Hattem niet verbazen en dat heb ik ook tijdens de campagne gezegd.

De PvdA en andere partijen hebben de afgelopen periode het beleid als het gaat om mobiliteit en de visie op mobiliteit en duurzaamheid gesteund, de klimaatopgave is met dertig of meer stemmen deze raad gepasseerd en ook de bereikbaarheidsstrategie en het actieplan Duurzame mobiliteit zijn door meer dan dertig leden van de raad gesteund, maar niet door u. Dus de vraag is natuurlijk een hele terechte. U vraagt of u niet mag agenderen en dat mag u. 'Kunnen we niet een eigen standpunt hebben?', dat mag u ook, maar de afgelopen periode hebben we daar niet in gezien dat we daar samen in kunnen optrekken. Laat ik een positieve handreiking doen, ik hoop echt dat de fractie van GroenLinks samen met de Partij voor de Dieren en ook De Bossche Groenen de komende vier jaar een constructieve bijdrage kan leveren aan het vergroenen van de stad. De heer GEERS (VVD): Uiteraard heeft De Bossche Groenen het in de verkiezingen goed gedaan en dat ontkent ook niemand, in dit versplinterde landschap 3 van de 39 zetels halen is een hele prestatie. Partijen verschillen van elkaar, maar ben je het oneens over de route of over het einddoel. Wat we bij De Bossche Groenen zien op het gebied van vervoer, groei van de stad, het belang van toerisme en het binnenhalen van meer bezoekers naar de stad is dat De Bossche Groenen daar echt een ander einddoel dan de VVD ziet.

Je kunt het best met een andere fractie oneens zijn over de route, maar het einddoel is wel hetzelfde en dat maakt het onderhandelen en het samenwerken in de basis een stuk gemakkelijker dan met een partij die echt een ander einddoel heeft. Dat is voor ons de inhoudelijke reden dat we ons kunnen vinden in de door de verkenner voorgestelde variant, omdat we wel hetzelfde doel voor ogen hebben en vertrouwen hebben in de samenwerking. Als het doel al niet helder is dan wordt de samenwerking lastig. Mevrouw HENDRICKX: Ik heb u op 1 april jl. al gefeliciteerd met de uitkomst van het voorstel van de heer Pechtold, ik denk dat de VVD goede zaken heeft gedaan. U hebt uw collega's van het CDA aan uw zijde en u hebt Rosmalens Belang binnenboord, u zit comfortabel, maar het gaat er natuurlijk om dat de kiezer een progressief geluid heeft laten horen en dat er een kans op een progressief college is. Ik kijk in de richting van GroenLinks en D66, in plaats van dat je met elkaar kijkt hoe je programmatisch…. Er zijn ongelooflijk veel overeenkomsten tussen het programma van GroenLinks en ons programma en u licht er een aantal punten uit waar we de afgelopen vier jaar overigens voor hebben gestemd, maar dat laat ik even bij u.

Ja echt waar, ik weet niet wat u de afgelopen jaar vier hebt zitten doen, maar wij hebben gewoon voor de mobiliteitsstrategie en de windmolens gestemd, ik kan het niet leuker maken dan dat. Ik kijk wel even in de richting van Rosmalens Belang die toch op belangrijke dossiers afhaakt.

12

De heer VAN DER GELD: Een vraag uit pure nieuwsgierigheid. Mevrouw Hendrickx oppert weer de progressieve coalitie en die las ik ook in het verslag, maar ik kom maar tot een zetel of zestien en volgens mij is de optelsom nog niet af, los van dat we volgens mij een verkenner op pad hebben gestuurd om te kijken hoe we alle geluiden in deze raad horende tot een coalitie kunnen komen die hopelijk breedgedragen wordt in deze raad. Ik heb eigenlijk twee vragen aan mevrouw Hendrickx. Houdt zij vast aan een progressieve coalitie en doet ze anders überhaupt niet mee en vraag 2 is hoe die progressieve coalitie van mevrouw Hendrickx er überhaupt uitziet. Mevrouw HENDRICKX: Ik vind u nogal defensief in de richting van onze partij. Ik heb al eerder aangegeven dat wij er heel vriendschappelijk in zitten, dat heb ik tijdens de debatten ook aangegeven, volgens mij liggen wij programmatisch niet zo ver uit elkaar als u vanavond aangeeft. Een progressieve coalitie, kijk als je de verkiezingsuitslag duidt dan ligt er een mogelijkheid en een kans om te komen tot een progressieve meerderheid. Ik heb u al aangegeven: maak daar nou gebruik van, probeer te komen tot een meerderheid in het college en niet te kiezen voor die 3-3-opstelling, dan hebt u niet het comfort dat u zoekt als het gaat om die progressieve groene agenda want dat is er toch echt eentje.

Als ik dan in de richting van Rosmalens Belang kijk, de lastige discussie die tussen u plaatsvond over dat grote windmolenpark in de Rosmalense Polder en u opnieuw een partner aan uw zijde hebt die campagne voert voor zo min mogelijk windmolens, dan denk ik kijk dan richting De Bossche Groenen, kies voor het comfort en zorg dat u ons op grote thema's meeneemt in plaats van dat u ons achterlaat. De heer VAN DER GELD: Ik heb geen antwoord op mijn vragen gekregen. Ik stelde mevrouw Hendrickx twee simpele vragen, ik tel tot zestien en op social media meerdere keren en nu ook weer hebt u het over een progressieve coalitie. In uw verslag staat D66 en GroenLinks, dan tel ik tien, de PvdA en uzelf is zestien. Dan ben ik wel benieuwd hoe u dan tot die progressieve meerderheid komt en of dat in uw ogen werkbaar is. Ik heb ook nog geen antwoord op vraag 2, is dat dan de enige coalitie waar u überhaupt in wilt stappen? Mevrouw HENDRICKX: Wij hadden de afgelopen periode drie jaren wat conservatievere partijen in het college en u samen met GroenLinks aan de andere kant. Wij denken dat deze verkiezingsuitslag u de kans biedt om meer comfort te organiseren op de groene progressieve vleugel en ons voorstel was dus ook om te kiezen voor D66, GroenLinks, De Bossche Groenen en de PvdA, die een sterk sociaal programma hebben.