Getekend accountantsverslag 2022 gemeente 's-Hertogenbosch
Tekst van het document
0I
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Accountantsverslag 2022
Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening
Gemeente ‘s-Hertogenbosch
Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. 17 mei 2023
Bijlagen
Bron: https://powerplaces.eu/krachtplaatsen/s-hertogenbosch-rosmalen-en-empel/
1
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Aanbiedingsbrief
Onze conclusies
Gemeente ‘s-Hertogenbosch
Ontwikkelingen 2022
T.a.v. de raad en het college van burgemeester en wethouders
Jaarverslag
Postbus 12345 5200 GZ ‘s-HERTOGENBOSCH
Jaarrekening
17 mei 2023
Update interne beheersing Referentie: E2A64TPFQJKH-1421352211-59 Vooruitblik Geachte leden van de raad en het college van burgemeester en wethouders, Onze samenwerking Bijlagen
Hierbij bieden wij u ons accountantsverslag aan dat wij hebben opgesteld in het kader van onze opdracht om de jaarrekening 2022 (de ‘jaarrekening’) van de gemeente ‘s-Hertogenbosch te controleren. We hebben de controle uitgevoerd in overeenstemming met onze opdrachtbrief van 5 oktober 2022. Ons accountantsverslag gaat in op de belangrijkste bevindingen uit onze controle van uw jaarrekening en is constructief besproken met de ambtelijke organisatie en de portefeuillehouder Financiën. Wij hebben de inhoud van dit verslag toegelicht in de raadssessie informeren en ontmoeten op 15 mei 2023. Heeft u nog vragen, neem dan gerust contact met ons op.
Wij bedanken u en uw medewerkers voor de medewerking tijdens onze controle. Hoogachtend, PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. Dit document is elektronisch ondertekend door:
Dit document is elektronisch ondertekend door:
Dorus van Boxtel
Annemarie Kros
[]
T.A.G. van Boxtel RA senior director
A.C.M. Kros RA director
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V., N.V., Boschdijktunnel 10, 5611 AG Eindhoven, Postbus 6365, 5600 HJ Eindhoven, T: 088 792 00 20, F: 088 792 96 40, www.pwc.nl ‘PwC’ is het merk waaronder PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. (KvK 34180285), PricewaterhouseCoopers Belastingadviseurs N.V. (KvK 34180284), PricewaterhouseCoopers Advisory N.V. (KvK 34180287), PricewaterhouseCoopers Compliance Services B.V. (KvK 51414406), PricewaterhouseCoopers Pensions, Actuarial & Insurance Services B.V. (KvK 54226368), PricewaterhouseCoopers B.V. (KvK 34180289) en andere vennootschappen handelen en diensten verlenen. Op deze diensten zijn algemene voorwaarden van toepassing, waarin onder meer aansprakelijkheidsvoorwaarden zijn opgenomen. Op leveringen aan deze vennootschappen zijn algemene inkoopvoorwaarden van toepassing. Op www.pwc.nl treft u meer informatie over deze vennootschappen, waaronder deze algemene (inkoop) voorwaarden die ook zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel te Amsterdam.
2
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze kernboodschappen In dit hoofdstuk hebben we onze kernboodschappen samengevat.
01
2I
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik
Onze kernboodschappen in één oogopslag Onze conclusies
Bevindingen
Wij hebben onze controle van de jaarrekening van de gemeente ‘s-Hertogenbosch afgerond en verstrekken een goedkeurende accountantsverklaring op het aspect getrouwheid en rechtmatigheid. Daarnaast geldt dat we geen indicaties van fraude en/of niet-naleving van wet-en regelgeving hebben geconstateerd.
•
In onze nieuwe controleverklaring is voor het eerst gerapporteerd over fraude en de financiële positie van uw gemeente.
•
Vooruitblik en samenwerking
•
Onze samenwerking Bijlagen
•
•
•
•
Onze conclusies
Bevindingen
We hebben geen getrouwheidsfouten geconstateerd. In 2022 zijn geen onzekerheden over de PGB-uitgaven geconstateerd (2021: € 5,3 miljoen). De omvang van de Europese aanbestedingsfouten is €1,2 miljoen (2021: € 4 miljoen). Er is geen sprake bevindingen inzake begrotingsonrechtmatigheid, SiSa of WNT.
Financiële positie en jaarrekening
•
Financiële positie is versterkt door een positief resultaat voor mutatie reserve van €80 miljoen, na mutaties -/€2 miljoen (begroot was resultaat voor mutatie reserve €14 miljoen, na mutaties €0). Het positieve resultaat voor mutatie reserves heeft met name een incidenteel karakter. De kengetallen laten een positieve balans zien. De risicoinventarisatie weergeeft een toename van de structurele risico’s. In het meerjaren perspectief is de inzet van de reserves verwacht. De schattingen van het college zijn onderbouwd en uitgebalanceerd. De gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft de recente uitspraken van de Commissie BBV inzake de voorziening verlofsparen van €2,5 miljoen en bijdragen aan de activa in eigendom van derden afgeboekt van €3,7 miljoen juist toegepast. Het aantal SiSa-regelingen is met 53 regelingen net als vorig jaar flink toegenomen (2021: 42 regelingen). Dit verhoogt de administratieve lasten en de controlekosten. We hebben geen bevindingen.
De rechtmatigheidsverantwoording is effectief vanaf 2023. De gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft alle voorbereidigen daarvoor getroffen. Wij adviseren het college om zich periodiek te laten informeren over Audit 2022 Vooruitblik Jaarde achtergrond, aanpak en conclusies van de Gemeente en samenrekening en rechtmatigheidsverantwoording in 2023. ‘s-Hertogenbosch werking financiële De ambitie is om begin 2024 live te gaan met het positie nieuwe ERP-systeem Unit4 ERPx, wij zien een • gedegen projectorganisatie om de conversie voor te bereiden en uit te voeren. • De gemeente heeft een belangrijke maatschappelijke rol en taak om het klimaatverdrag van Parijs te realiseren. Om beter op deze opgave Ontwikkelingen Jaarverslag te kunnen sturen adviseren wij om klimaat en 2022 • duurzaamheidsdoelstellingen onderdeel te laten zijn van de P&C-cyclus. We hebben een constructieve samenwerking Ontwikkelingen 2022 ervaren tijdens het controleproces. De afstemmingen voor de start van de controle hebben • Ruimtelijk domein: realisatie in 2022 blijft achter bij Observaties jaarverslag bijgedragen dat de aanlevering kwalitatief op orde begroting door achterblijvende grondverkopen en uitstel en op tijd was. De communicatie was veelvuldig, van het woonrijpmaken. Het risicoprofiel van de • De jaarrekening en het jaarverslag zijn met elkaar verenigbaar. open en transparant.
grondexploitaties is toegenomen door de huidige • De kwaliteit van het jaarverslag en de informatiewaarde zijn marktomstandigheden. goed. Wij adviseren wel om bondiger en meer op hoofdlijnen te • Sociaal domein: Vanaf 2022 is gecontracteerde Jeugd- en rapporteren. Wmo-zorg, Maatwerk en LTA-zorg overgegaan van de • De nieuwe ‘wet open overheid’ is opgenomen in de paragraaf centrumgemeente ‘s-Hertogenbosch naar de lokale Bedrijfsvoering. De toelichting geeft voldoende inzicht in de gemeente, met de financiële verantwoording van de uitvoering van de beleidsvoornemens die u heeft geformuleerd getrouwheid en rechtmatigheid van de lasten op basis van in uw begroting. PxQ-contracten.
3
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze conclusies In dit hoofdstuk wordt uitleg gegeven over ons oordeel bij de jaarrekening. Hierin lichten we de geconstateerde fouten en onzekerheden voor de aspecten getrouwheid en rechtmatigheid toe.
02
3I
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Onze conclusies Ons oordeel bij uw jaarstukken 2022 is goedkeurend voor zowel getrouwheid als rechtmatigheid
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening
Uw jaarrekening geeft een getrouw beeld
De totale rechtmatigheidsfout is €1,2 miljoen
Wij hebben onze accountantscontrole van de jaarrekening van de gemeente ‘s-Hertogenbosch afgerond. Wij verstrekken een goedkeurende controleverklaring op de aspecten getrouwheid en financiële rechtmatigheid, onder voorbehoud dat de jaarrekening ongewijzigd wordt vastgesteld door de raad.
Het totaal van de rechtmatigheidsfouten komt neer op €1,2 miljoen, er zijn geen onzekerheden geconstateerd (2021: €4 miljoen en €5,3 miljoen). Afwijkingen van rechtmatigheidscriteria zijn veelal niet te corrigeren. Het detailoverzicht van fouten en onzekerheden inzake rechtmatigheid wordt hier getoond.
Fouten en onzekerheden geconstateerd in relatie tot getrouwheid
Overige informatie in uw jaarverslag is consistent met uw jaarrekening
In totaliteit hebben we twee controleverschillen geconstateerd in relatie tot getrouwheid, beide zijn gecorrigeerd. De overzichten van deze fouten en onzekerheden inzake getrouwheid worden hier getoond.
Als accountants zijn wij ervoor verantwoordelijk dat wij in onze controleverklaring verslag uitbrengen over de overige informatie die in het jaarverslag is opgenomen. De overige informatie omvat uw jaarverslag, programmaverslag, de paragrafen en de bijlagen. Wij hebben geen materiële inconsistenties, materiële onjuistheden en/of omissies opgemerkt in de informatie die op grond van het BBV (Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten) moet worden verstrekt.
Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Getrouwheid Oordeel:
Rechtmatigheid
Goedkeurend
Oordeel:
30.000
30.000
20.000
20.000
10.000
10.000
-
Goedkeurend
Fouten
◼ = absoluut bedrag fouten of onzekerheden x €1.000
Onzekerheden ◼ = door u vastgestelde goedkeuringstolerantie x €1.000
Fouten
Onzekerheden
3II
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overzicht van gecorrigeerde fouten inzake getrouwheid
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening
De volgende geconstateerde afwijkingen betreffen de gecorrigeerde fouten in relatie tot getrouwheid, boven de gestelde rapporteringstolerantie van €500.000. Geen van deze gecorrigeerde fouten heeft impact op het resultaat.
Update interne beheersing Vooruitblik
#
Beschrijving
Jaarrekeningpost
Fouten (€)
Onzekerheden (€)
+ Overlopende activa - Uitzettingen met een rentetypische looptijd korter dan één jaar
6.063.919
-
1
Facturen met betrekking op 2022 zijn verstuurd in 2023. Deze facturen dienen geclassificeerd te worden naar de overlopende activa.
15.475.179
-
Boekingen tussen de verschillende sectoren in de overlopende activa en passiva dienen nog geelimneerd te worden in de P12-boekingen
- Overige nog te ontvangen bedragen - Vooruitbetaalde bedragen die ten laste van volgende begrotingsjaren komen Totaal
21.539.098
-
Onze samenwerking Bijlagen
2
3IV
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overzicht van fouten en onzekerheden inzake rechtmatigheid
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening
De volgende geconstateerde afwijkingen betreffende de geconstateerde fouten en onzekerheden in relatie tot rechtmatigheid, boven de gestelde rapporteringstolerantie van €500.000. Afwijkingen in relatie tot rechtmatigheid zijn niet te corrigeren. Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve en kwantitatieve effect niet materieel is. Wij zijn het eens met deze beoordeling van het college.
Update interne beheersing Vooruitblik #
Beschrijving
Jaarrekeningpost
Niet voldaan aan de Europese aanbestedingsrichtlijnen
Europese aanbestedingen
Fouten
Onzekerheden
Onze samenwerking Bijlagen
1
Totaal
1.282.543
1.282.543
-
4
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Ontwikkelingen 2022 In dit hoofdstuk beschrijven we relevante ontwikkelingen voor het ruimtelijke domein, het sociaal domein en het domein bedrijfsvoering.
03
5
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Ruimtelijk domein (1/4) Risicoprofiel in de grondexploitaties is toegenomen
Ontwikkelingen 2022
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Realisatie in 2022 blijft achter bij begroting
De verliesvoorziening is in 2022 is afgenomen met €1,1 miljoen
In 2022 is voor circa 400 woningen en voor circa 4,0 hectare bedrijfsterrein de bouwgrond uitgegeven. Als totale opbrengst was €46,4 miljoen geraamd waarvan €37,4 miljoen is gerealiseerd. Het verschil is met name te verklaren door achterblijvende grondverkopen in 2022. Als totale lasten was €48 miljoen begroot en daarvan is €26 miljoen gerealiseerd. Het verschil wordt verklaard door uitstel van investeringen in het inrichten van het openbaar gebied naar 2023. In 2022 is voor €8,1 miljoen aan tussentijdse winstnemingen gerealiseerd (volgens de methodiek van het BBV). Daarnaast is voor €8,0 miljoen aan dividend ontvangen uit de samenwerkingsverbanden Paleiskwartier en de Haverleij gezien deze projecten richting afronding gaan.
De verliesvoorziening wordt gevormd voor grondexploitaties waar een tekort wordt verwacht op de eindwaarde. Per jaareinde is de voorziening €17,3 miljoen (2021: €18,4 miljoen). De daling van €1,1 miljoen is met name onstaan door de actualisatie van het project Vinkelse Slagen door meer verkopen in 2022 dan begroot en de vrijval van de resterende plankosten na realisatie van fase 1.
In 2022 zijn vijf complexen afgesloten, waarvan vier met een positief eindsaldo van €2,55 miljoen. Voor het complex met een negatief resultaat was reeds een voorziening gevormd. Het risicoprofiel van de grondexploitaties is toegenomen De ingeschatte risico’s specifiek voor het grondbedrijf zijn geschat op €49,6 miljoen. De gemeente heeft de reserve Grondbedrijf om de ingeschatte risico op te vangen. De reserve had eind 2022 een stand van €55,4 miljoen en had hiermee een grotere omvang dan op basis van de ingeschatte risico’s benodigd was. Het meerdere van €5,8 miljoen kon hierdoor vanuit de reserve afgedragen worden aan het structuurfonds. De afdracht naar het structuurfonds is €10 miljoen lager dan begroot door onder andere de verslechterde marktomstandigheden in de tweede helft van 2022, de stikstofcrisis, stabiliserende of dalende VON-prijzen, tekort aan personeel en materiaal.
60
Ontwikkeling risicoprofiel grondexploitaties 2022
50
2021
40 30 20 10 0 Prognose resultaat
Figuur - Risicoprofiel grondexploitaties
Risico's
Verliesvoorziening
5I
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Ruimtelijk domein (2/4)
Ontwikkelingen 2022
Modelmatige aanpak bedrijventerreinen geactualiseerd; gronden Heesch-West naar gemeenschappelijke regeling overgegaan
Ruimtelijk domein
Ontwikkeling modelmatige aanpak bedrijventerreinen
Inbreng gronden in gemeenschappelijke regeling Heesch-West
In 2021 heeft de gemeente de modelmatige aanpak voor de uitgifte van de bedrijventerreinen geactualiseerd. Initieel werd uitgegaan van een gemiddelde gronduitgifte van 1,5 hectare per jaar en één keer in de drie jaar een grote uitgifte van 3,0 hectare. De grondvoorraad die niet binnen de exploitatieperiode kon worden uitgegeven, werd op het einde van de exploitatie gewaardeerd tegen een waarde van het ‘in ruste’ zijn van deze kavels.
Het bestemmingsplan Heesch-West is begin 2022 vastgesteld door de gemeenteraden van Bernheze, ’s-Hertogenbosch en Oss. Hierdoor kon de verkoop van de gronden aan de gemeenschappelijke regeling (‘GR’) Heesch-West worden bewerkstelligd op 27 april 2022. De gronden zijn door de deelnemende gemeente tegen de oorspronkelijke verwervings- en verkrijgingsprijs verkocht aan de gemeenschappelijke regeling. De gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft voor €37,1 miljoen aan gronden ingebracht. Daarnaast ontvangt de gemeente een vergoeding voor in het verleden gemaakte kosten (€8,5 miljoen). De reeds gevormde voorziening op het te verwachten exploitatietekort van de GR is in mindering gebracht op de daadwerkelijke facturatie van de gronden. Wij hebben de notitie van de transactie en de bijbehorende notariële stukken gecontroleerd. Na deze inbreng is het belangrijk om periodiek de voortgang en ontwikkelingen van de gemeenschappelijke regeling te monitoren. Dit om tijdig te kunnen acteren op de (financiële) impact van ontwikkelingen voor de gemeente.
Sociaal domein Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
In 2021 is een aanzienlijk deel van de bedrijventerreinen voor de komende tien jaar op basis van actuele inzichten tegen realistische fasering en marktconforme marktprijzen opgenomen in de grondexploitaties. In 2022 is alleen nog in het project Empel-Zuid/Rosmalense Plas en Ertveld Zuid gronden ‘in ruste’ nog opgenomen. Wij kunnen instemmen met de actualisatie van het model en de ontwikkeling dat gronden met directe geïnteresseerde partijen of reserveringen op korte termijn op marktwaarde worden ingerekend.
5II
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Ruimtelijk domein (3/4) Parameters grondexploitaties zijn evenwichtig ingeschat
Ontwikkelingen 2022
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig ingeschat
Nieuwe voorwaarden warme gronden
De waardering van uw grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van schattingen. Om inzicht te krijgen in de financiële risico’s stelt de gemeente exploitatieoverzichten op waarin een schatting is opgenomen van de te maken kosten en opbrengsten. Aan deze schattingen liggen diverse parameters en uitgangspunten ten grondslag. Wij hebben de gehanteerde uitgangspunten en parameters beoordeeld. Wij hebben vastgesteld dat de parameters zijn geactualiseerd als gevolg van de hoge inflatie die in de loop van 2022 is ontstaan. De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig bepaald.
Commissie BBV heeft besloten de voorwaarden waaronder sprake is van warme gronden aan te passen per 2022 in het kader van de Omgevingswet. De aanpassing leidt tot het volgende: 1. De gebiedsontwikkeling hoeft niet langer uitsluitend betrekking te hebben op woningbouw. 2. De voorwaarde dat er betrokkenheid is bij de gebiedsontwikkeling van provincie of rijksoverheid vervalt. 3. De (toekomstige) bestemming(en)/functies (ontwikkeling) betreffende het plangebied dien(en)t goed onderbouwd te worden.
Het Didam-arrest heeft impact
Dit resulteert in dat de warme gronden een langere looptijd mogen aanhouden waardoor minder snel sprake is van een duurzame waardevermindering. Bij de gemeente ‘s-Hertogenbosch hebben wij vastgesteld dat er wordt voldaan aan de nieuwe voorwaarden om te voldoen aan de warme gronden.
In zijn uitspraak in de zaak ‘Didam’ bepaalde de Hoge Raad vorig jaar dat overheden bij de verkoop van grond gelegenheid moeten bieden aan mogelijke gegadigden om mee te dingen. In gebiedsontwikkelingen moeten onder andere gemeenten sinds eind november 2021 rekening houden met het Didam-arrest. De gemeente ‘s-Hertogenbosch doorloopt openbare selectieprocedures en, in geval van een-op-een gunning, publiceert het voornemen tot gunning zodat eventuele gegadigden hun interesse kenbaar kunnen maken. Dit sluit aan met de uitspraak.
5III
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Ruimtelijk domein (4/4) De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig ingeschat
Ontwikkelingen 2022
Ruimtelijk domein
Waarde
Oordeel
Parameter
Toelichting 2022
Sociaal domein Overige ontwikkelingen
De gehanteerde rekenrente
Jaarverslag
De kostenstijging
2021
2022
0,56%
0,50%
Dit percentage is gekoppeld aan de feitelijk betaalde rente voor financiering en het resultaat van een berekening die we hebben gecontroleerd.
2%
2%
Op basis van historische cijfers komt het gemiddelde langjarige kostenstijgingspercentage op 2% uit. De 2% sluit aan met onze verwachting binnen de sector. Het blijft belangrijk om de verwachte kostenstijgingen te monitoren en jaarlijks te actualiseren.
0%
0%
De grondprijzen, ingerekend in de grondexploitaties, zijn marktconform en ingerekend op marktwaarde. Op basis van de ontwikkelingen op de woning en vastgoedmarkt, wordt er geen rekening gehouden met toekomstige opbrengstenstijging. Wij beschouwen dit als evenwichtig.
Jaarrekening Update interne beheersing
De opbrengstenstijging
Vooruitblik Onze samenwerking
De gehanteerde programmering
De programmering wordt in de controle van de grondexploitaties gecontroleerd. In de jaarrekening is in paragraaf ‘3.12 –prognose voor 2022 en volgende jaren’ de programmering door de gemeente in detail weergegeven. Wij kunnen ons vinden in het ingerekende programma.
Bijlagen Disconteringsvoet
Nog te maken kosten
Controleverschil
2021
2%
2%
€250,7 miljoen
€236,8 miljoen
Optimistisch
Overeenkomstig met BBV-regelgeving wordt een disconteringsvoet van 2% gehanteerd.
De in de grondexploitatie ingerekende kosten zijn worden jaarlijks geactualiseerd en zijn marktconform.
Evenwichtig
Voorzichtig
6
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Sociaal domein (1/2)
Onze conclusies Jeugd- en Wmo-zorg terug naar lokale gemeente Ontwikkelingen 2022
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Vanaf 2022 is gecontracteerde Jeugd- en Wmo-zorg, Maatwerk en LTA-zorg overgegaan van de centrumfunctie RIOZ (centrumgemeente ‘s-Hertogenbosch) naar de lokale gemeente. Het deel van de gemeente ‘s-Hertogenbosch is daarmee ook weer onderdeel geworden van de sector MO, met de financiële verantwoording van de getrouwheid en rechtmatigheid van de lasten op basis van PxQ-contracten. De sector MO heeft voor jaareinde proactief in kaart gebracht hoe de prestatielevering van de zorg aangetoond kan worden en hierop actie kan worden ondernomen. Tevens is een prognosemodel voor de nog te betalen kosten per 31 december 2021 rondom PxQ-contracten ontwikkeld als onderdeel van de jaarrapportage. Hierdoor is het inzicht en de beheersing van de zorglasten op orde. Uit onze werkzaamheden is tevens gebleken dat de afwijkingen tussen het prognosemodel en werkelijke lasten binnen onze rapportagetolerantie vallen.
Binnen de Wmo is de gemeente in de begroting uitgegaan van een volledige besteding van de afgegeven beschikkingen. In werkelijkheid blijkt dat niet alle beschikkingen voor 100% worden besteed door de zorgontvanger en dat er sprake is van een lager werkelijk gebruik.
Sociaal Domein
Realisatie Begroting Realisatie Realisatie 2022 2022 2021 2020 (x €1.000) (x €1.000) (x €1.000) (x €1.000)
Jeugdzorg ZIN
€40.254
€44.310
€39.094
€35.449
Jeugdzorg pgb
€913
€1.200
€842
€1.310
Wmo ZIN
€39.193
€42.010
€41.984
€37.516
Wmo pgb
€1.439
€1.645
€1.675
€2.452
Beschermd wonen ZIN
€23.519
€32.163
€28.628
€37.274
Beschermd wonen pgb
€396
€800
€738
€1.839
€105.714
€112.128
€112.961
€115.840
Realisatie lasten sociaal domein lager dan begroot De realisatie van de lasten in het sociaal domein laat op alle onderdelen lagere lasten ten opzichte van de begroting zien. Bij de Jeugdzorg ZIN is de realisatie lager dan begroot (€4,0 miljoen), door een lager zorgverbruik op regionaal ingekochte zorg en het nog niet volledig inzetten van de begrote regionale projecten (€3,0 miljoen). In de begroting was aanvullend budget opgenomen voor het inzetten van personeel in verband met de nieuwe PxQ-systematiek. Echter doordat het lastig was om personeel aan te trekken zijn niet al deze middelen ingezet (€1,0 miljoen).
Totaal Tabel - Sociaal Domein
6I
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking
Sociaal domein (2/2) Geen onzekerheden door combinatie van interne beheersing en productieverantwoordingen De gemeente ‘s-Hertogenbosch is voor het vaststellen van de prestatielevering van grote zorgaanbieders volledig afhankelijk van de productieverklaringen van aanbieders. Voor de kleine aanbieders heeft de gemeente in 2022 met een set aan interne beheersingsmaatregelen de prestatielevering van zorg in natura zelfstandig vastgesteld. De interne beheersingsmaatregelen zijn gedurende 2022 meer in lijn gebracht met de SDO-notitie van de NBA. Voor de overgang van bekostigingssystematiek van lumpsum naar PxQ zijn interne beheersingsmaatregelen ingeregeld, zoals de monitoring van de rechtmatigheid van beschikkingen en declaraties. Het effect hiervan is zichtbaar maar heeft niet kunnen voorkomen dat voor enkele zorgaanbieders de prestatielevering niet op basis van interne processen kon worden aangetoond. Op basis van de productieverantwoordingen is alsnog voldoende controle-informatie verkregen om te onderbouwen dat de prestaties ook daadwerkelijk zijn geleverd.
Bijlagen Prestatielevering pgb vastgesteld Voor alle cliënten die een pgb ontvangen, worden door de gemeente beschikkingen verstrekt aan de cliënt. De Sociale Verzekeringsbank (SVB) verzorgt het administratieproces en legt daarvoor verantwoording af, maar controleert niet of de prestatie is geleverd voor gedeclareerde zorgkosten.
Ten aanzien van de pgb-bestedingen Jeugdzorg en Wmo constateren we dat de externe accountant van de SVB diverse bevindingen heeft ten aanzien van rechtmatigheid. De gemeente heeft om de prestatielevering vast te stellen aanvullende werkzaamheden uitgevoerd. De resterende onzekerheid komt voort uit de rapportage van de SVB en de gemeente kan deze onzekerheden niet verder beperken. Voor 2022 valt, zoals in 2021, de onzekerheid onder de rapportagetolerantie en is daarom niet verder opgenomen.
Uit regioverantwoording Wmo blijft de onzekerheid onder de rapportagetolerantie aanzien van de zintuigelijk gehandicapten Uit de regioverantwoording Wmo Meierij komt een onzekerheid naar voren inzake de prestatielevering voor het onderdeel zintuigelijk gehandicapten van €411.852 (2021: €399.000) en blijft daarmee onder de rapportagetolerantie. Voor de andere onderdelen in de regioverantwoording Wmo Meierij is voor de prestatielevering van de zorg voldoende zekerheid verkregen uit een combinatie van zelf uitgevoerde werkzaamheden en het beoordelen van de controleverklaringen bij de productieverantwoordingen van de zorgaanbieders.
7
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overige ontwikkelingen (1/3) Toelichting van specifieke dossiers in de jaarrekening
Ontwikkelingen 2022
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing
Realisatie nieuwbouw Weener XL binnen vastgestelde krediet
Afschrijvingsduur van een bijdrage aan activa in eigendom van derden
De realisatie van de nieuwbouw Weener XL komt in een afrondende fase waarbij ook de verhuizing dichterbij komt. Het totale krediet is vastgesteld op €42,2 miljoen. Op basis van het kredietoverzicht hebben we vastgesteld dat de investeringen in lijn liggen met het krediet. Het krediet wordt goed gemonitord door de organisatie door middel van het twee keer per jaar aanleveren van de ‘monitor fysieke projecten’ aan de Raad. Het project wordt daarbij getoetst op de parameters geld, risico’s, organisatie en tijd. Daarnaast vindt maandelijks een voortgangsbespreking plaats tussen het management van Weener XL en de aannemer. De verwachting is dat de totale nieuwbouwkosten (inclusief mogelijke prijsstijgingen) binnen het krediet blijven.
Gemeenten en provincies doen bijdragen aan het Rijk of andere lokale overheden voor de investeringen die zij doen. Artikel 64 lid 6 van het BBV stelt dat voor deze bijdragen aan de activa in eigendom van derden de afschrijvingsduur die door de gemeente wordt gehanteerd maximaal gelijk is aan de afschrijvingsduur van de derde partij (bijvoorbeeld het Rijk). Indien er een bijdrage wordt gedaan aan het Rijk, waar over het algemeen niet wordt afgeschreven, kan deze bijdrage niet meer worden geactiveerd op de balans en dient de bijdrage te worden verantwoord als last. Bij de gemeente ‘s-Hertogenbosch zijn in het verleden bijdragen aan activa in eigendom geactiveerd (31 december 2022: €3,7 miljoen). Dit betrof een bijdrage aan Rijkswegen. De gemeente heeft deze bijdrage gecorrigeerd. Deze uitspraak van de commissie BBV heeft daarom voor €3,7 miljoen invloed op de jaarrekening.
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Voortgang realisatie Theater aan de Parade uitgewerkt in 8ste voortgangsrapportage In de voortgangsrapportage van 28 februari 2023 is de voortgang van de realisatie van het Theater aan de Parade uitgewerkt. Hierbij is zoals bij de 7de voortgangsrapportage de financiële calculatie doorgewerkt. Concreet is het krediet bijgesteld met €7,8 miljoen voor overschrijdingen als gevolg van loonprijsstijgingen, inflatie, stijging energieprijzen en de oorlog in Oekraïne en een krediet van €3,4 miljoen voor overige tekorten in het project.
De gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft een voorziening verlofsparen opgenomen van €2,5 miljoen Conform het BBV moet voor arbeidskostengelateerde verplichtingen van niet-gelijke omvang een voorziening worden gevormd. In 2022 is op basis van de cao een nieuwe regeling spaarverlof (of verlofsparen) geïntroduceerd. Aangezien er geen sprake is van een gelijkmatige omvang per jaar zijn hiervoor per 31 december 2022 twee nieuwe voorzieningen voor getroffen, voor de gemeentelijke organisatie en voor Weener XL (totaal: €2,5 miljoen). Op basis van de controlewerkzaamheden kunnen wij instemmen met de aannames en inschatting die zijn gemaakt voor het opstellen van deze nieuwe voorziening, in samenwerking met de B5-gemeenten. Voor boekjaar 2023 moet de gemeente inzicht krijgen in de daadwerkelijke registratie van het spaarverlof.
7I
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overige ontwikkelingen (2/3) Toelichting van specifieke dossiers in de jaarrekening
Ontwikkelingen 2022
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Schatting realisatie kostenverhaal van Groene Schil Nuland niet gewijzigd ten opzichte van 2021 De Groene Schil Nuland betreft een (kostenverhaal)project dat is ontstaan uit de voormalige gemeente Maasdonk ter realisatie van milieudoelstellingen. Het betreft een vordering van €0,7 miljoen op toekomstige grondtransacties in het gebied (dit is de stand inclusief een voorziening van €0,8 miljoen). In 2022 is interesse getoond voor het ontwikkelen van woningen op de gronden, echter door onvoldoende capaciteit, heeft dit nog niet geleid tot transacties. In 2023 worden er keuzes gemaakt om dit project verder te realiseren.
Sector Stadsontwikkeling heeft in 2021 geconstateerd dat de administratieve verwerking van deze wijziging niet altijd juist is verwerkt in de financiële administratie. In 2021 heeft de sector een analyse uitgevoerd, maar was nog niet volledig afgerond, op de administratie om de start van afschrijvingen ten opzichte van de ingebruikname van de projecten te valideren of de afschrijving en het investeringskrediet accuraat zijn verwerkt in de financiële administratie. Deze analyse is in 2022 afgerond.
Op basis van de controlewerkzaamheden op de activa kunnen wij instemmen met de afronding van deze analyse waaruit geen materiële verschillen zijn gebleken.
Subsidie Het Noordbrabants Museum 2021 nog niet vastgesteld Voor 2021 is door Het Noordbrabants Museum een subsidie aangevraagd van €733.780. Deze aanvraag kan nog niet vastgesteld worden omdat de gemeente niet akkoord is met de uitgaven in het jaar 2021. De gemeente is samen met de provincie Noord-Brabant en de raad van toezicht van Het Noordbrabants Museum nauw bij de subsidievaststelling betrokken. Wij constateren dat de gemeente zorgvuldig handelt voor over te gaan tot vaststelling.
Analyse van de administratie activaprojecten geeft geen materiële verschillen In 2020 is de gemeente overgegaan op de methodiek dat alleen op activa afgeschreven mag worden als het project gereed is (bij ingebruikname).
Proces opvang Oekraïners gedegen ingericht In het kader van een element van onvoorspelbaarheid in de controle hebben wij als onderwerp de processen rondom het realiseren van opvang Oekraïners en het verstrekken van leefgelden bekeken. Wij stellen vast dat de gemeente vanuit een spoedsituatie de processen heeft ingericht en oog heeft gehouden voor beheersingsmaatregelen. Tevens zien we dat het proces gedurende het jaar is aangepast naar bijvoorbeeld de overgang van het verstrekken van het leefgeld in contanten naar een prepaid bankkaart.
7II
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overige ontwikkelingen (3/3) Toelichting van specifieke dossiers in de jaarrekening
Ontwikkelingen 2022
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige ontwikkelingen Jaarverslag
Proces en uitkomsten Energietoeslag gedegen ingericht In 2022 zijn door de gemeente energietoeslagen verstrekt aan de inwoners die dit het meest nodig hebben. De omvang was €10,1 miljoen. Op basis van een collegebesluit zijn heldere kaders en randvoorwaarden opgesteld om te bepalen wanneer inwoners recht hebben op de toeslag. We hebben deelwaarnemingen verricht op dit nieuwe proces waarbij we hebben gevalideerd dat de verstrekte toeslagen voldoen aan de vereisten vanuit het collegebesluit.
Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Actualisatie in voorziening onderhoud sportaccommodaties De voorziening bouwkundig onderhoud sportaccommodaties en de voorziening cultuur- en civieltechnisch onderhoud sportaccommodaties hebben op basis van het meerjarig onderhoudsprogramma een tekort op langere duur. De huidige raming voorziet een tekort van 7,2 miljoen per 2041. Bij bepaling van de onderhoudsvoorziening per eind 2023, zal de jaarlijks benodigde dotatie worden herzien.
Vordering op het Rijk inzake het project Kanaalpark bij het Máximakanaal ontvangen in 2022 In de jaarrekening 2021 was een vordering van €3,5 miljoen opgenomen op Rijkswaterstaat inzake de realisatie van het project Kanaalpark. Op basis van de uitgangspunten en analyse van de gemeente werd voldaan aan de vereisten van Rijkswaterstaat en dit is in 2022 bevestigd door middel van de vaststellingsbeschikking van het Rijk. Tevens is ook de vordering in 2022 ontvangen.
8
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Jaarverslag In beschrijven we wat ons opgevallen Indit dithoofdstuk hoofdstuk beschrijven weis wat ons is in relatie tot de informatiewaarde van het jaarverslag. opgevallen in relatie tot de Daarnaast beschrijven we onze visie op de financiële informatiewaarde van het jaarverslag. positie.
Daarnaast beschrijven we onze visie op de financiële positie van de gemeente X.
04
9
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie (1/3) De kengetallen laten een positieve balans zien; in meerjaren perspectief inzet reserves verwacht
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Wij hebben uw financiële positie aan de hand van zes kengetallen onder elkaar gezet. Hierbij hebben wij tevens de landelijke cijfers gepresenteerd. Het resultaat voor mutatie reserves is €84 miljoen waar in de begroting na wijziging €14,3 miljoen (primaire begroting 2022 €33,4 miljoen negatief) was verwacht. Dit houdt in dat de reservepositie ulitmo 2022 uitkomt op €750 miljoen, dat is hoger dan de verwachte stand in de meerjarenbegroting 2023 – 2026 van €668 miljoen.
In de meerjarenbegroting wordt uitgegaan van een negatief resultaat voor mutaties van €42,8 miljoen in totaal voor de jaren 2023 tot en met 2026. Dit betekent dat de reserves worden aangesproken. De reserves worden tevens ingezet voor de realisatie van de investeringsagenda en de invulling van de reserve structuurfonds.
De belangrijkste onderdelen met een afwijking van €2 miljoen of meer betreffen: • Resultaat grondexploitaties €22,1 miljoen • Nog niet gerealiseerde projecten die wel gepland waren in 2022 €7,2 miljoen • Algemene uiterking €5,2 miljoen • Lagere lasten Wmo en mutaties Sociaal en Zorgfonds €3,1 miljoen • Lagere lasten arbeidsparticipatie en mutaties Sociaal en Zorgfonds €2,9 miljoen. Kengetallen
Gemeente ‘s-Hertogenbosch
Landelijk**
2022
2021
2022*
2021
Weerbaarheid
De solvabiliteit in 2022 is 61% en laat een stijging ten opzichte van 2021 (57%) van de financiële positie zien. Het is belangrijk om de solvabiliteit in relatie te zien met het weerstandsvermogen om te beoordelen hoe de gemeente in kan spelen op toekomstige risico’s.
Solvabiliteit
61%
57%
30%
31%
Grondexploitaties
6%
6%
7%
9%
Structurele exploitatieruimte
0%
0%
0,2%
1%
De structurele exploitatieruimte met een saldo van nihil laat zien dat de structurele lasten door structurele baten worden gedekt.
Wendbaarheid Nettoschuldquote
37%
39%
74%
73%
Nettoschuldquote gecorrigeerd
13%
20%
68%
67%
Positieve resultaat voor mutatie reserves kent incidenteel karakter
Belastingcapaciteit ***
76%
79%
105%
105%
Het resultaat voor mutatie reserves van €80 miljoen wijkt €66 miljoen positief af van de begroting na wijzigingen. Het verschil kent een grotendeels incidenteel karakter. De verschillen zijn in het jaarverslag bij de financiële hoofdlijnen uitgewerkt.
* op basis van de begroting 2022 ** Bron: https://findo.nl/jive *** Geen kleur toegevoegd gekozen belastingcapaciteit is een raadskeuze
Solide
Blijft achter bij norm
9I
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie (2/3) Weerstandsvermogen goed, risico-inventarisatie laat aantal PM-risico’s zien
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Als uitgangspunt van de omvang van de algemene reserve hanteert de gemeente ‘s-Hertogenbosch 15% van de algemene uitkering. Voor 2022 is dit streefniveau €31 miljoen (exclusief Sociaal Domein). De stand ultimo 2022 van de algemene reserve betreft €47 miljoen, het resultaat na mutatie reserves van €1,8 miloen wordt hier nog aan toegevoegd. In de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing is een duidelijke uitwerking opgenomen hoe in de gemeente 's-Hertogenbosch de incidentele en structurele weerstandscapaciteit zijn uitgewerkt. De weerstandscapaciteit bestaat uit de beschikbare reserves om risico’s op te kunnen vangen. In de figuur is de verhouding tussen de geïnventariseerde risico’s en de totale reservepositie opgenomen. Het (theoretisch) maximale, kwantificeerbare, risico dat de gemeente schat bedraagt €55,9 miljoen (begroting 2023 €60 miljoen en jaarverslag 2021 €68 miljoen). Wat opvalt is dat de structureel ingeschatte risico’s zijn toegenomen en dat een deel van de risico’s als PM-post is opgenomen. De reserve Sociaal en Zorgfonds is €66,6 miljoen. Hierin zit nog een surplus voor Beschermd wonen wat conform de centrumregeling nog uitgekeerd moet worden aan de regiogemeente in 2023. Het lokale deel van deze reserve bedraagt €41,7 miljoen waardoor de omvang boven de afgesproken norm van 15% van het budget (€25,5 miljoen) uitkomt.
De gemeente gaat ervan uit dat het Rijk alsnog zal overgaan tot bezuinigingen na 2026. Hierdoor verwacht de gemeente tekorten op de budgetten van de jeugdzorg. Voor de Wmo wordt een verdere stijging in het gebruik verwacht, van 2% in 2023 tot 10% in 2026, op basis van het Wmo-voorspellingsmodel van de VNG. Vanuit de huidige budgetten is het de verwachting dat de reserve Sociaal en Zorgfonds aangesproken moet worden.
Ontwikkeling van het weerstandsvermogen
€ 750.000 2022 € 55.900
€ 667.800 2021 € 68.000
€ 622.800
2020 € 82.000
Weerstandscapaciteit (x €1.000)
Figuur - Onwikkeling weerstandsvermogen
Risico's (x €1.000)
9II
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie (3/3) Resultaat voor bestemming laat incidentele voordelen zien
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
De grafiek hiernaast laat het verschil tussen het begrote (na wijzigingen) en gerealiseerde saldo van baten en lasten zien van 2019 tot en met 2022 (het resultaat voor toevoegingen en onttrekkingen uit reserves). Er is een trend te zien waaruit blijkt dat de gemeente ‘s-Hertogenbosch consistent voorzichtig begroot en vanaf 2020 met name indicentele voordelen naar voren komen. Dit herkennen wij ook vanuit het landelijke beeld. In de begroting na wijzigingen werd nog rekening gehouden met een voordeel van €14,4 miljoen voor mutatie reserves, waar uiteindelijk een resultaat wordt behaald van €82,1 miljoen voor mutatie reserves. De nuance hierbij is dat in de managementrapportage in het najaar 2022 een secuurdere inschatting is gemaakt naar een prognose. Deze is echter niet in zijn geheel verwerkt in begrotingswijzigingen waardoor in de jaarrekening de bovengenoemde verschillen ontstaan. Hierdoor kan geconcludeerd worden dat resultaat lastig te voorspellen is, ook blijkt dat 2022 een bijzonder jaar is, met aan de ene kant incidentele voordelen en aan de andere kant prijsinflatie en een tekort aan personeel en materialen.
De oorsprong van het voordeel ten opzichte van de begroting komt naar voren door lagere lasten Beschermd wonen (€8,3 miljoen), hogere algemene uitkering (€5,2 miljoen), het resultaat op grondexploitaties (€22 miljoen), niet-gerealiseerde projecten (€7,2 miljoen) en nog in te zetten middelen opvang Oekraïners (€3,5 miljoen).
Resultaat voor bestemming x €1.000 100.000 80.000 60.000 40.000 20.000 -20.000 -40.000 2019
2020
2021
Resultaat voor bestemming begroting (€x 1.000) Resultaar voor bestemming realisatie (x €1.000 Figuur - Voorspellend vermogen
2022
10
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Observaties jaarverslag De kwaliteit van uw jaarverslag is goed
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing
Jaarrekening en jaarverslag zijn verenigbaar, daarnaast voldoet het jaarverslag aan de vereisten van het BBV Wij hebben vastgesteld, op grond van de verkregen informatie in onze controle, dat de jaarrekening en het jaarverslag verenigbaar zijn. In het BBV zijn diverse eisen opgenomen voor de vorm en inhoud van het jaarverslag, waaronder de nieuwe paragraaf ‘Wet open overheid’. De Wet open overheid is ingegaan in 2022, de gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft de ontwikkelingen rondom deze nieuwe wet opgenomen in de paragraaf Bedrijfsvoering. Wij hebben vastgesteld dat uw jaarverslag voldoet aan het BBV.
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
De kwaliteit van uw paragrafen zijn voldoende Wij hebben vastgesteld dat alle verplichte informatie in de paragrafen is opgenomen. Daarnaast hebben wij de informatiewaarde van de paragrafen beoordeeld. Deze geven veel informatie over de realisatie ten opzichte van de uitgangspunten van het beleid. Daarnaast zijn paragrafen opgesteld over specifieke onderwerpen. Wij adviseren om bondiger en meer op hoofdlijnen te rapporteren. Uw paragraaf Bedrijfsvoering geeft voldoende inzicht in de ontwikkelingen rondom financiële rechtmatigheid en de gemeentebrede frauderisicoanalyse In onze controleverklaring hebben wij gerapporteerd over de risico-inschatting, onze verrichte werkzaamheden en materiële bevindingen ten aanzien van fraude. Daarbij hebben we ook aandacht besteed aan de toelichtingen die de gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft opgenomen in de paragraaf Bedrijfsvoering.
Wij vinden dat de toelichting inzake fraude voldoende is en de ontwikkeling van het opzetten van de gemeentebrede frauderisicoanalyse goed weerspiegeld. De paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing geeft voldoende inzicht in het vermogen voor het financieel opvangen van risico’s uit de bedrijfsvoering Naast het onderwerp fraude hebben wij in onze controleverklaring ook gerapporteerd over de financiële positie van de gemeente ‘s-Hertogenbosch. Wij hebben vastgesteld dat de gemeente alle relevante informatie heeft opgenomen in de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing, daarnaast zijn alle relevante ontwikkelingen uit de sector en de impact daarvan op de gemeente ‘s-Hertogenbosch opgenomen in de toelichting. Wij vinden dat de gemeente in de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing een goede reflectie heeft gegeven van het vermogen om de risico’s vanuit de bedrijfsvoering financieel op te vangen. Informatiewaarde is goed Ons oordeel is gebaseerd op de leesbaarheid, concreetheid en kwaliteit van de analyses. Wij zijn van mening dat het jaarverslag de raad de gewenste informatie verschaft per beleidsterrein. Wij missen daarin nog een duiding van wat de effecten zijn en wat bereikt is voor de ‘staat van de gemeente’ als geheel.
Zo merken wij op dat in de jaarstukken de totstandkoming van de indicatoren vaak wordt toegelicht, maar dat minder wordt ingegaan op wat het college vindt van de ontwikkeling in de kengetallen.
11
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Fraude en wet- & regelgeving Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Jaarrekening In dit hoofdstuk geven we een beschrijving voor de verrichte werkzaamheden met betrekking tot de verhoogde risico’s, rechtmatigheid en schattingen. Ten slotte staan we stil bij fraude en het niet naleven van wet -en regelgeving.
05
12
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheid (1/2) De onrechtmatige Europese aanbestedingen laten een fout zien van €1,2 miljoen (2021: €4 miljoen)
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Fraude en wet- & regelgeving Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
De interne controle van de rechtmatigheid aanbestedingen is verbeterd De beheersing en (interne) controle van de Europese aanbestedingen is in 2022 positief doorgezet in lijn met de ingezette weg uit 2021. De genomen maatregelen zoals de spendanalyses en interne controle hebben hier positief aan bijgedragen. Daarnaast is er veel aandacht geweest in de organisatie voor het volgen van het juiste aanbestedingsproces. Bij de implementatie van het nieuwe financiële pakket is er bewust voor gekozen om een purchase-to-paymodule te integreren, wat de beheersing in het proces versterkt. Het nieuwe contractregistratiesysteem is in gebruik wat tot beter inzicht en beheersing van de contracten leidt. Totdat deze nieuwe systemen en processen geïmplementeerd zijn, is het belangrijk om de spendanalyse periodiek uit te voeren en te analyseren. Wel zijn er voor €1,2 miljoen aan afwijkingen op EU-aanbestedingen geconstateerd. Dit heeft betrekking op correctief onderhoud. De gemeente is voornemens om dit te gaan aanbesteden. We hebben geconstateerd dat de onrechtmatigheden uit 2021 zijn opgevolgd.
De gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft met dwingende spoed aanbestedingen verricht inzake Oekraïne De gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft gebruikgemaakt van de dwingende spoedregel, hiermee is er geen Europese aanbesteding gedaan voor de inkopen gerelateerd aan de opvang van vluchtelingen uit Oekraïne. De dwingende spoedregel kan worden gehanteerd tot en met maart 2023 (op basis van jurisprudentie dat binnen een jaar wel de correcte aanbesteding gevolgd dient te worden), inkopen na deze periode zijn niet meer rechtmatig.
12I
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheid (2/2) Geen sprake van onrechtmatigheden in het kader van begrotingsrechtmatigheid
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Fraude en wet- & regelgeving Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Een onderdeel van onze rechtmatigheidscontrole betreft de naleving van het budgetrecht van de raad. Is op programma of kredietniveau niet meer besteed dan waar u als raad toe besloten heeft. Op basis van artikel 5 van uw financiële verordening blijkt dat de begroting wordt vastgesteld op programmaniveau. Begrotingsoverschrijdingen (op programmaniveau) kúnnen dus, in sommige gevallen, als onrechtmatig worden aangemerkt. De ambtelijke organisatie heeft in het tweede proefjaar voor de rechtmatigheidsverantwoording in detail de analyse op begrotingsoverschrijdingen geanalyseerd op de programma’s en de verrekening met de reserves. Deze analyse is toegevoegd in het hoofdstuk ‘Analyse begrotingsafwijkingen en begrotingsrechtmatigheid’ in de jaarstukken. Door de ambtelijke organisatie zijn geen bevindingen boven de rapporteringstolerantie.
De analyse toont aan dat het inzicht in de ontwikkeling per programma of reserve al zijn gecommuniceerd via actualisaties van de begroting of in de MARAP. Het kunnen ook zogenoemde gesloten circuitreserves zijn, waar de financiële effecten verrekend moeten worden met de betreffende reserves (op basis van de financiële verordening 212). Wij hebben inzicht gekregen in het proces en de resultaten. Ook hebben wij gegevensgerichte controlewerkzaamheden uitgevoerd op de begrotingsrechtmatigheid. Wij hebben geen bijzonderheden geconstateerd.
13
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen (1/2) De schattingen van het college nader uitgelicht
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening
Bij het opstellen van de jaarrekening moet het college belangrijke boekhoudkundige schattingen, beoordelingen en aannames toepassen en toelichten.
Rechtmatigheid Schattingen Fraude en wet- & regelgeving
Schatting
Oordeel Opmerkingen
2022
2021
Afschrijvingen van materiële vaste activa
33,1
33,5
Het activabeleid van de gemeente ligt ten grondslag aan de wijze van afschrijven op materiële vaste activa. De gehanteerde afschrijvingspercentages zijn gebruikelijk in de sector.
De waardering van het vastgoed
839
840
Vastgoed kan een economische of een maatschappelijke functie hebben en op vastgoed met een maatschappelijke functie (bijvoorbeeld een schoolgebouw) mag niet worden afgewaardeerd. De waardering van het vastgoed met een economische functie hebben we in detail gecontroleerd.
De waardering van de grondexploitaties
53,2
57,8
Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de grondexploitaties een betrouwbaar beeld geven van de waardering van uw grondexploitaties. De uitgangspunten die in de berekeningen gehanteerd worden zijn voor zover mogelijk onderbouwd met rapportages van externe partijen.
Update interne beheersing Vooruitblik
Waarde (x €1 miljoen)
2022
Onze samenwerking Bijlagen
Wij hebben de belangrijkste schattingen, beoordelingen en aannames die door het college zijn gedaan beoordeeld en concluderen dat deze zijn gebaseerd op passende bewijsstukken en goed uitgebalanceerde overwegingen. Onderstaande tabel bevat een overzicht van onze bevindingen met betrekking tot die schattingen en oordelen.
Controleverschil
Optimistisch
2021
Evenwichtig
Voorzichtig
13I
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen (2/2) De schattingen van het college nader uitgelicht
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening
Schatting
Fraude en wet- & regelgeving Update interne beheersing
Oordeel Opmerkingen
2022
2021
De juistheid en volledigheid van de onderhoudsvoorziening
10,9
13,1
Met betrekking tot de voorziening onderhoud hebben wij geconstateerd dat de onttrekkingen achterblijven op het onderhoudsplan. Uit nader onderzoek blijkt dat dit achterwege blijft als gevolg van tekorten aan personeel in de bouw.
De waardering van de financiële vaste activa
215,7
181,1
Wij hebben de waardering van uw financiële vaste activa in detail gecontroleerd. Ook de deelnemingen hebben we specifiek gecontroleerd. Wij concluderen dat de inschattingen van het college ten aanzien van deze deelnemingen en (gerelateerde) leningen evenwichtig tot stand gekomen zijn.
De waardering en indexatie van de APPA-voorziening
4,8
2,5
De voorziening voor wethouderspensioenen (APPA) per ultimo 2022 is onderbouwd door actuariële berekeningen berekend door PROambt. Door deze organisatie zijn de uitgangspunten uit de circulaire van het ministerie gebruikt. Daarnaast is de voorziening geïndexeerd met 11,96%, dit betreft het index per 1 januari 2023 van het ABP. De nieuwe Collegeleden zijn meegenomen in de voorziening. Wij zijn akkoord met de uitgangspunten die de gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft gehanteerd.
De juistheid en volledigheid van de voorziening verlofsparen
2,4
0
Wij hebben vastgesteld dat de voorziening is gevormd op basis van de beste inschatting die de gemeente kan maken. De grondslagen die zijn gehanteerd zijn geschikt.
Rechtmatigheid Schattingen
Waarde (x €1 miljoen)
Vooruitblik
2022
2021
Onze samenwerking Bijlagen
14
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Fraude en wet- en regelgeving
Ontwikkelingen 2022
Geen aanwijzingen of signalen van fraude geïdentificeerd. Geen gevallen van niet-naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen.
Jaarverslag
Onze nieuwe controleverklaring
Verantwoordelijkheden van het college en de raad
Wij hebben tijdens onze controle bijzondere aandacht besteed aan het proces dat u heeft opgezet om frauderisico’s en risico’s op het niet naleven van wet- en regelgeving te identificeren. De uitgevoerde werkzaamheden en de uitkomsten hebben wij voor het eerst gerapporteerd in onze nieuwe controleverklaring. Hieronder geven wij u inzicht in onze belangrijkste bevindingen.
De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en opsporen van fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving berust bij degenen die belast zijn met governance van de gemeente (de gemeenteraad) en het college. Vanuit PwC hebben we recent een blog gepubliceerd die ingaat op de rol van de raad bij het voorkomen van fraude en corruptie. De blog belicht de verantwoordelijkheden van de organisatie en hoe u dit kunt aanpakken.
Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Fraude en wet- & regelgeving Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
De gemeente ‘s-Hertogenbosch werkt aan het uitvoeren en implementeren van een gemeentebrede frauderisicoanalyse. Het is de verwachting dat dit in 2023 gereed is. Het doel is dat jaarlijks per sector een actualisatie van de frauderisicoanalyse wordt uitgevoerd via de lijnen in de P&C-cyclus. De beoogde beheersingsmaatregelen zijn ook meegenomen in het proces.
Onze visie op uw interne controlekader met betrekking tot fraude en het niet naleven van wet- en regelgeving
Fraude is een ernstig maatschappelijk probleem dat burgers, ondernemingen en de overheid financieel benadeelt. Het voorkomen en opsporen van fraude binnen uw organisatie is primair de verantwoordelijkheid van het management en degenen die belast zijn met governance. In dat kader verwachten wij dat u een frauderisicomanagementsysteem heeft geïmplementeerd dat bijdraagt aan het voorkomen en detecteren van fraude. Wij hebben de opzet en de implementatie van de relevante aspecten van het frauderisicomanagementsysteem geëvalueerd, zoals de gedragscode, klokkenluidersregeling en incidentenregistratie en, voor zover wij dit noodzakelijk achten, de werking getoetst. Hierbij hebben wij geconstateerd zoals bovenstaand opgenomen dat een gemeentebrede frauderisicoanalyse in ontwikkeling is.
Als uw accountant is het onze verantwoordelijkheid om onze controle te plannen en uit te voeren om redelijke zekerheid te krijgen dat de jaarrekening als geheel geen materiële onjuistheden bevat, of die nu worden veroorzaakt door fraude of door fouten, rekening houdend met het toepasselijke wet- en regelgevende kader. Door de inherente beperkingen van een controle is het risico onvermijdelijk dat sommige materiële onjuistheden in de jaarrekening onopgemerkt blijven.
Geen aanwijzingen of signalen van fraude of niet-naleving van wet- en regelgeving geïdentificeerd Tijdens de controle van de jaarrekening zijn geen materiële aanwijzingen van fraude of niet-naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen. De gemeente heeft in 2022 een fraudegeval geconstateerd wat een diefstal (kas) van geringe omvang betrof. De gemeente heeft hierop passende maatregelen getroffen. Hiermee kunnen wij instemmen.
15
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Update interne beheersing Geen (nieuwe) significante tekortkomingen geïdentificeerd in de interne beheersing
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag
Geen (nieuwe) significante tekortkomingen in de interne beheersing
Update interne beheersing
In onze rapportage interim-bevindingen 2022 zoals gerapporteerd aan het college hebben wij ons beeld gegeven van de interne beheersing van de gemeente ‘s-Hertogenbosch
Vooruitblik
Naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole hebben wij geen nieuwe belangrijke aandachtspunten in de interne beheersing geconstateerd.
Jaarrekening
Onze samenwerking Geen nieuwe bevindingen ten aanzien van uw IT-omgeving Bijlagen
Wij zijn op grond van artikel 2:393 lid 4 BW verplicht melding te maken van onze bevindingen met betrekking tot de betrouwbaarheid en continuïteit van uw geautomatiseerde gegevensverwerking. Wij hebben onze bevindingen rondom Key2Financiën, Key2Belastingen, CivisionSamenlevingszaken en AFAS teruggekoppeld in de rapportage interim-bevindingen. In februari/maart 2023 hebben wij een update uitgevoerd en voor Key2Financiën en Key2Belastingen de werking van wijzigingsbeheer en autorisatiebeheer beoordeeld voor de laatste zes maanden van 2022. Daarnaast hebben wij de werking van de geautomatiseerde controls in deze systemen vastgesteld. Bij de updatewerkzaamheden voor deze systemen hebben wij geen (nieuwe) bevindingen dan reeds gemeld in de rapportage interim-bevindingen.
Algemene IT-beheersingsmaatregelen en implementatie van nieuw finaniceel systeem bieden kansen voor verdere automatisering van beheersingsmaatregelen De gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft de afgelopen jaren diverse verbeteringen doorgevoerd in de algemene IT-beheersingsmaatregelen in de voor de jaarrekeningcontrole relevante systemen. Een volgende stap en ambitie van de gemeente is om deze IT-beheersingsmaatregelen uit te werken in een IT-controleraamwerk. Met het oog op de implementatie van het nieuwe financiële systeem (Unit4) zien wij mogelijkheden voor continious monitoring van risico’s in zowel de financiële als de hieraan gerelateerde IT-processen. Voorbeelden hiervan zijn de configuratie van het vierogenprincipe voor het muteren van crediteurenbankrekeningnummers of gebruikers met vergaande rechten. In het kader van de jaarrekeningcontrole 2023 gaan wij continuous monitoring inzetten voor de jaarrekeningcontrole, startend met de algemene IT-beheersingsmaatregelen.
15I
Accountantsverslag 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Voorbereiding implementatie ERPx ERP implementatie vraagt goed projectmanagement, voldoende capaciteit en Quality Assurance
Ontwikkelingen 2022
Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
De gemeente ‘s-Hertogenbosch werkt aan de implementatie van het nieuwe financiëel systeem. Dit om het huidige financieel systeem (Key2Financiën) te vervangen door Unit4 ERPx om toe te werken naar een toekomstgerichte informatievoorziening die de organisatie optimaal ondersteunt. De overgang naar een nieuw ERP-systeem heeft een significante impact en raakt de organisatie in de kern en haar processen. De ambitie is om begin 2024 live te zijn met het nieuwe ERP-systeem, waarbij wij adviseren aandacht te geven aan de volgende punten: • Borg dat voldoende eigenaarschap over de dataconversie bij de gemeente ‘s-Hertogenbosch ligt, en dat de controles die worden uitgevoerd om een juiste en volledige dataconversie en migratie te waarborgen achteraf beschikbaar en controleerbaar zijn. • De implementatie vraagt veel capaciteit van de lijnorganisatie. Waarborg dat er voldoende capaciteit beschikbaar blijft voor de reguliere taken en verstevig waar nodig afdelingen gedurende de looptijd van het traject. • Maak bij het herinrichten van de processen zoveel mogelijk gebruik van de standaard geautomatiseerde controles die het systeem biedt. Dit is in lijn met de gekozen aanpak in de reeds opgestelde ontwerpdocumenten voor de nieuwe processen.