Definitief verslag commissie Omgeving 2025-01-14

Commissie OMGEVING verslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: Aanwezige leden:

Collegeleden:

14 januari 2025 Raadzaal

F.J. van Haren mr. G.L. Pijnenburg J.J.M. Gersjes, L.A.J. van Griensven, T.A.J. Heijmans, mw. drs. J. Hendrickx, drs. P.E. Kagie, drs. R.M.J. van den Kerkhof, mw. M.A.J.T. Korver-van Weegberg, mw. W.M. van de Leemput, A.A.J. van der Leest, mw. mr. drs. R. Lipman, mr. S.J.M. Peters, M.G.H. van Rens, B.F.C. Roovers, mw. E. Samshuijzen, D.G.G. Scholten, ir. P.K. Schuurmans, A.C. van Silfhout, ing. J.P. Verhoef BEd, mw. N.R. Verreijt, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg ing. R.A.P. Geers, M.J.J. van der Geld MSc

Afwezig:

H.B. Bos, J. Broekmeulen, M.C. Dupuis, J.M.A. van der Els, E.R.F. Esser, W.B.G. Hoeben, ing. J.Th.M. van Hoek, M.P. Kagie, mw. J.M. Klerks, K.M. Vossen

Verslaglegging:

E.J. Wendt, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.00 uur en heet iedereen welkom.

2.

Vaststellen van de agenda De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld.

3.

Vaststellen van de verslagen van de commissie Omgeving van 26 november en 2 december 2024 De verslagen worden ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties Er worden geen moties voorgesteld om als afgedaan te worden beschouwd. De heer Schuurmans (VVD) vraagt naar de stand van zaken bij de moties Automatische geluidsmonitoring evenementen Residentieplein en Pilot deelscooters en deelfietsen. Wethouder Roy Geers reageert schriftelijk inzake de eerste motie en meldt over de pilot dat met de nu overgebleven aanbieder wordt gesproken. Op korte termijn volgt informatie via een RIB.

5.

Werkplanning De voorzitter geeft aan dat het college op korte termijn een nieuwe raadsplanning in het vooruitzicht stelt. Eind december is de evaluatie Informeren & Ontmoeten verspreid, met aanbevelingen waarvan een deel in deze raadsperiode wordt opgepakt. Daaronder de aanbeveling als commissies meer regie op het Informeren-gedeelte van I&O te voeren. Behoeften op dit vlak kunnen via de secretaris worden gedeeld.

Raadsvoorstellen 6.

Bestemmingsplan Nieuwekampen 12-14 De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) was verbaasd over het besluit tot géén Grex. Nu blijkt dat alle kosten voor initiatiefnemer komen, staat de fractie erachter.

1

De heer Van der Leest (CDA) stemt in, in de wetenschap dat het bedrijf hier al lang mee bezig is en in de tussentijd transformeerde van loonwerkbedrijf voor agrariërs tot natuurbeheer en groenonderhoud. Dat laatste wordt op het nieuwe terrein toegepast. De heer Van Griensven (PVV) blikt tevreden terug op de goed verlopen omgevingsdialoog. De voorzitter stelt vast dat dit als hamerstuk wordt geagendeerd voor de raadsvergadering van 28 januari 2025. 7.

Wensen en bedenkingen op conceptomgevingsvisie 's-Hertogenbosch De voorzitter schetst dat het college de raad voorafgaande aan behandeling deze zomer de gelegenheid wil bieden wensen en bedenkingen te uiten. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) benoemt in hoeverre in de visie rekening wordt gehouden met flora en fauna. De fractie vraagt zich in relatie tot de ontwikkellijnen Vorstelijk verbinden en Bouwen aan generaties af waar de dieren zijn gebleven. In beide ontwikkellijnen zouden die opgenomen moeten worden zodat aan generaties dieren wordt gebouwd. De fractie is blij dat de verbinding tussen natuur en landbouw tot stand wordt gebracht, onder meer via de groenblauwe dooradering. Aandacht voor de landschappelijke ontwikkeling wordt aangemoedigd, al kan meer rekening worden gehouden met natuurwaarden door de meervoudigheid te expliciteren. Ambities in milieu en circulariteit dienen ook ruimtelijk te worden benaderd, met name in de ontwikkellijn Welvarend welzijn. Behalve bedrijventerreinen ontmengen moet worden ingezet op bedrijventerreinen die benodigd zijn voor een circulaire samenleving. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) roept de scepsis in herinnering waarmee het debat over wonen, werken en verkeren in deze stad in de toekomst via de omgevingsvisie in 2021 begon.

Nu een doorwrocht richtinggevend document voorligt, moet aan de meest urgente vraagstukken recht worden gedaan in de finale versie daarvan en in de dit jaar op te leveren Uitvoeringsagenda. De woon- en volkshuisvestingsopgave – van 75.000 naar minstens 100.000 woningen in 2050 – en de opgave de voeten droog te houden verdienen voorrang. Mevrouw Korver (GroenLinks) is blij met de manier waarop het participatieproces is verlopen. De fractie kan zich vinden in de water- en bodemsturende aspecten die in de visie worden benoemd en de klimaatadaptieve maatregelen, zoals vergrote biodiversiteit, een gezonde bodem en de waterfunctie. Terugdringen van ongelijkheid, de aandacht voor ontmoeten, de circulaire economie en circulaire maatschappij zijn positieve elementen. De fractie ondersteunt het uitsluiten van grote datacenters, slachthuizen en grote logistiek. De extra aandacht voor wandel- en fietspaden en hoogwaardig ov en de blijvend goede aansluiting op energie- en drinkwaternetwerken worden omarmd. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) benoemt dat een doorkijk naar 2050 vraagt om 'out of the box'-denken naast een blik op de realiteit van vandaag. Het verzoek aan zestien partijen om wensen kenbaar te maken, lijkt op voorhand tot een Poolse landdag te leiden.

De Omgevingswet, het Koersdocument, het Omgevingseffectrapport (OER) en de omgevingsvisie bieden de kaders; veel materie met veel invalshoeken. De woonvisie, mobiliteitsvisie, het nieuwe parkeerbeleid en waterberging zijn voorbeelden van andere ontwikkelingen die van invloed zijn. De fractie onderschrijft de gebiedsindeling uit het Koersdocument (Brede Binnenstad, stedelijke wijken, landschappelijke wijken) en de hierin aangegeven gedifferentieerde benadering. Dit vraagt om veel inlevingsvermogen. De heer Peters (PvdA) wil werken aan een groene omgeving met plek voor iedereen. De grootse ambities in schaarse ruimte vragen om keuzes. Aspecten uit de ontwikkellijnen spreken de fractie aan. Uitgaande van een groei in de komende decennia naar 200.000 inwoners beijvert de PvdA zich voor voldoende betaalbare woningen voor alle Bosschenaren. Dit perspectief komt terug in de ontwikkellijn Bouwen aan generaties. De ontwikkellijn Groots vergroenen toont de beoogde vergroeningsslag. In tijden van toenemende wateroverlast en hittestress is een groene omgeving essentieel voor leefbare wijken.

2

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) merkt op dat groeien zoals het college voorstaat gevolgen heeft voor de kwaliteit van leven van degenen die hier nu wonen. De leefbaarheid zal verder onder druk komen te staan. Aan deze groei zijn voor de fractie grenzen. Eerst de basis op orde: schone lucht, energiebehoeften, voorzieningenniveau, mobiliteit, gezondheid van de inwoners voordat groei richting 200.000 aan de orde is. Autonome groei dient te worden opgevangen via rood voor rood: herstructureren van binnenstedelijke locaties in plaats van het volbouwen van de open plekken. Maak lelijke plekken mooier in plaats van mooie plekken lelijker. De heer Roovers (SP) wijst op het risico dat dit mooie boek fictie blijft. Positief is de blik op ov. Gemist wordt een visie op de wooncrisis, die behalve een schaarstecrisis ook een betaalbaarheidscrisis is. De woorden betaalbaar en sociaal komen nauwelijks in het stuk voor. Een visie op het borgen van de betaalbaarheid van wonen op de langere termijn, verder dan verwijzing naar de 30% uit het bestuursakkoord, wordt gemist. De fractie komt met moties hierover. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) benoemt ontmoeting en leefbaarheid als belangrijke thema's, die in de hele visie zijn verweven in alle domeinen. De ontwikkelingen die hieraan bijdragen hebben tijd nodig.

De fractie benadrukt het belang van de uitbreiding van Nuland en de toevoeging van een station, die de bereikbaarheid en leefbaarheid zullen vergroten. De spoorlijn naar Oss biedt de potentie om verbindingen binnen de gemeente te versterken en biedt de mogelijkheid tot grootschalige uitbreiding. De visie ademt ambitie en verbinding. De uitdaging is dit toekomstbeeld samen waar te maken. De heer Schuurmans (VVD) is positief over de ruimte voor flexibiliteit en innovatie en de toekomstige rol van (nieuwe) bedrijventerreinen. Meer ruimte voor ondernemers in wijken en buurten wordt omarmd. De focus op compact dient geen rem te zetten op hun ambities. De balans met leefbaarheid blijft van belang. De fractie heeft bedenkingen bij de plannen in de visie omtrent mobiliteit. Waar het in de rest van de visie over doelstellingen gaat, gaat het hier over middelen. In plaats van tot veilige mobiliteit te komen, gaat het over minder auto's en minder parkeerplaatsen. Bij goede bereikbaarheid wil de fractie alle vervoersmodaliteiten meewegen. Wat in de omgevingsvisie staat, is geen visie en mag niet zo worden opgeschreven. De focus op compact mag ook de ambities van inwoners die ruimte nodig hebben niet remmen. De aandacht voor nieuwe woonvormen en innovaties in de woningbouw omarmt de fractie wel, evenals de met de bevolkingssamenstelling meebewegende woningvoorraad.

Naast verbinding verdienen ook ondernemers en jonge gezinnen aandacht. Door aandacht voor zowel omgevingskwaliteit als uitvoeringskwaliteit moet het unieke karakter van Den Bosch centraal staan. Wat nu wordt gebouwd, staat er tientallen jaren. Het unieke karakter vraagt om bouw niet hoger dan 60 meter. Bij klimaatadaptatie en vergroening speelt de juiste balans met wonen, recreatie en ondernemen. Bij forse investeringen pleit de fractie voor een innovatieve, kosteneffectieve en slimme aanpak. Minder bureaucratie scheelt tijd en geld. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) vraagt aandacht voor bereikbaarheid, wonen, werken, recreëren en sociale voorzieningen, met extra aandacht voor degenen die niet met het ov kunnen reizen. De heer Van den Kerkhof (D66) is blij dat de fracties hun wensen en bedenkingen in deze fase kunnen meegeven. Het voortraject heeft even geduurd, maar goed werk heeft tijd nodig. Concurrentie om de schaarse ruimte is er ook in Den Bosch. Naast bestaand beleid kent deze visie ook nieuwe keuzes, zoals inbreiding in stedelijk gebied en uitbreiding, zoals in Nuland, met voldoende goede ov-voorzieningen. Wensen en bedenkingen heeft D66 ook waar het de bereikbaarheid van de noordelijk gelegen dorpen en wijken betreft, specifiek op ov en nog specifieker waar het station Maaspoort betreft.

Over 25 jaar heeft de gemeente zo'n voorziening nodig om een groot achterland te bedienen. Op hoogbouw wordt ondanks beloften daaromtrent slechts teruggekomen via het bijvoegen als bijlage van de Nota Hoogbouw uit 2003. Voor bomenplant, vele duizenden stuks per jaar, moeten plekken worden aangewezen.

3

De heer Van Griensven (PVV) stelt dat de visie zich te veel focust op de Duurzame Polder en klimaatgerichte invullingen. Liever zag de fractie in plaats van deze detaillering een basis die in de komende jaren politiek kan worden ingekleurd. Maasdonk, ooit benoemd als groene zone, wordt nu bebouwd. In de visie wordt gesproken over behoud van dorpse kernen, wat volgens de fractie slecht valt te rijmen met het toevoegen van duizenden woningen. Om te waarborgen dat de kinderen van inwoners in hun eigen dorp kunnen blijven wonen, dienen CPO-plannen benut te worden. Jongeren kunnen dan dichter bij hun ouders blijven wonen. De komst van een station in Nuland wordt toegejuicht. De plannen kunnen beter na de komende verkiezingen worden ingediend in plaats van aanstaande zomer. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) legt de nadruk op het vormvrije karakter van het participatietraject, waar de Omgevingswet weinig over zegt. De politiek en gemeente moeten dit bewaken. Duidelijk moet zijn waar de raad nog op kan sturen, met name waar het de buitenplanse activiteiten betreft. De vorige maand aangenomen motie vreemd aan de orde van de dag over participatie moet nog worden uitgevoerd, de vraag is welke richting het college ermee op gaat. Een vraag is ook wanneer de toegezegde Participatieverordening naar de raad komt. Mevrouw Lipman (CDA) is blij met de rode draad Ontmoeting.

Ontmoeten is meer dan elkaar tegenkomen. In die ontmoeting, het echte contact, ontstaan gemeenschappen. De fysieke en sociale ruimte speelt hierin een cruciale rol. Het ontwerpen van steden en dorpen waarin ontmoeting centraal staat, vraagt bewuste keuzes. De sociale structuur, met wijken waarin mensen in gemeenschap wonen, moet centraal staan. Over de definitie van 'ontmoeting' gaat het CDA graag het gesprek aan. De mogelijke uitbreiding van Nuland stemt de fractie tot vreugde. Dat doet iets voor de voorzieningen en de bereikbaarheid. Ook hier is ontmoeting belangrijk. De fractie hecht aan behoud van het dorpse karakter. Erfgoed is een leidend principe. Dat heeft geen andere omgevingsvisie. Dat is voor de toekomst een onderscheidende factor. De heer Van Silfhout (Volt) merkt op dat de groei op Den Bosch af komt, of de gemeente dat nu wil of niet. Deze visie geeft handvatten om zich daarop voor te bereiden. Dat het weinig over betaalbaarheid gaat, deelt Volt met de SP. Ook gaat het weinig over hoe zo'n wijk er moet uitzien. Dat moet beter worden verwoord in een visie als deze. In het buitengebied moet landbouwgrond worden aangewezen als nieuw natuurgebied waar bos wordt geplant. Dat gebeurt te weinig in deze visie.

Uit het document blijkt dat starters een grote motor worden in de groei van de stad, maar deze raad neemt de laatste maanden steeds protectionistische moties aan die starters van buitenaf minder welkom heten. Om de stad levendig en jong te houden, moet Den Bosch starters van buitenaf binnenhalen. Reactie college Wethouder Roy Geers bedankt voor de complimenten die vanuit bijna alle fracties voor dit document werden gegeven en wijst op de zeer uitgebreide participatie die heeft plaatsgevonden. De woonvisie blijft een van de bouwstenen van de omgevingsvisie. De omgevingsvisie benoemt de ruimtelijke mogelijkheden voor de realisatie van meer woningen. De heer Roovers (SP) geeft aan dat in dit stuk over meer dan alleen de ruimtelijke inpassing wordt gesproken. Ook wordt gesproken over het spreiden van sociale huur. Een filosofie op de bereikbaarheid van wonen wordt niet gegeven. Wethouder Roy Geers stelt dat die vraag in de woonvisie wordt beantwoord. In de omgevingsvisie gaat het om de wijze van wonen, ontmoeten en het faciliteren van woningen en voorzieningen. De heer Roovers (SP) erkent dat de segmentering wel wordt benoemd, maar vraagt zich af in hoeverre de raad hier rechten aan kan ontlenen.

4

Wethouder Roy Geers geeft aan dat een motie met een raadsmeerderheid het college richting geeft in de definitieve omgevingsvisie. Diversiteit in woningtypes is in de omgevingsvisie belangrijk. CPO is daar een instrument voor. Het vanuit de Omgevingswet vormvrije participatietraject leidt ertoe dat participatie maatwerk is. De Participatieverordening wordt in december 2025 verwacht. De vraag naar de rol van de raad in het kader van de Omgevingswet begrijpt hij niet. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) geeft aan dat de VNG de gemeenteraden waarschuwt om in met name buitenplanse activiteiten goed hun rol te pakken, omdat de colleges hier de grootste rol hebben. Omdat de participatie bij de initiatiefnemers al vormvrij is, is het van belang dat de gemeente stimuleert dat ook de raad zijn rol kan pakken. Wethouder Roy Geers merkt dat dit in de oude wetgeving onder de verklaring van geen bedenkingen viel, wat is omgezet naar het adviesrecht. Dat heeft meer te maken met de Omgevingswet dan met de omgevingsvisie. De raad is eerder aangegeven in welke gevallen het adviesrecht van toepassing is. De wethouder verwijst naar dat document. Via deze omgevingsvisie geeft de raad sturing vooraf, via de vervolgbesluiten op omgevingsplannen. Dat kan vooraf, tijdens het proces en achteraf.

Op de vraag over Maasdonk wordt gesteld dat in de omgevingsvisie als richting is aangegeven Nuland uit te breiden. Dat vraagt nog de nodige onderzoeksverplichtingen. Het college wil Nuland en Geffen niet zomaar aan elkaar bouwen, maar ziet mogelijkheden Nuland te versterken en het voorzieningenniveau en het verzorgingsgebied op elkaar aan te sluiten. Tweede termijn De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) schetst dat Den Bosch populair is. De brug ophalen, bijvoorbeeld voor expats uit Eindhoven, kan niet. Tegelijk verdienen de eigen inwoners een woning. Een betaalbaar huis in de juiste maatvoering voor de eigen inwoners. Op pagina 64 wordt gesproken over een overcapaciteit aan eengezinswoningen in vergelijking met de huishoudensgrootte. Toch is er een tekort aan woningen voor gezinnen. Ook op pagina 64 wordt de leegstand in Maaspoort (1200 leegstaande slaapkamers) geschetst. Optoppen, delen, splitsen en chirurgisch toevoegen van klein en betaalbaar in de jarenzestigen jarenzeventigvoorraad zijn manieren om de voorraad beter te benutten. De fractie zal via een motie de urgentie hiervan benoemen. Wijken als Maaspoort, Schutskamp en Kruiskamp verdienen nader onderzoek op de potenties hierin. De heer Peters (PvdA) vraagt of splitsing via de reeds toegekende bijdrage van het Volkshuisvestingsfonds niet reeds wordt onderzocht.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) haalt uit wat op pagina's 64 en 67 wordt genoemd niet dat Den Bosch de massieve slag gaat slaan die nodig is. Een goede zaak dat de moties Hernieuwd onderzoek woningbouw Rosmalense Polder, Ontwikkeling noordoosthoek Nuland en Bunders als toekomstige woningbouwlocatie zijn benoemd in deze omgevingsvisie. Daarnaast is het zaak om ten gunste van het wonen afscheid te nemen van de windturbines. Een treinstation Nuland op de lijn Oss-Den Bosch en een station bij Maaspoort zou de bereikbaarheid dienen. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) vraagt om een toelichting op het afscheid nemen van windmolens, waar elke fractie behalve de zijne voor stemde. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) riposteert dat VOOR Den Bosch het bestuursakkoord van deze coalitie heeft onderschreven, zijn fractie niet, en bij herhaling heeft die aangegeven geen turbines in de Rosmalense Polder te wensen omdat daar woningbouw zou moeten plaatsvinden. Genoemde moties dienen daartoe, nu is het tijd voor de vervolgstap. De heer Gersjes geeft aan dat zijn fractie het bestuursakkoord slechts onder voorbehoud heeft onderschreven, met uitzondering van die zaken waar zijn fractie het niet mee eens is. De heer Gersjes constateert vervolgens dat men het inhoudelijk met elkaar eens is.

5

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt of in de motie ook de splitsing van met name seniorenwoningen aan bod komt, als mogelijkheid om de verhuisketen op gang te brengen via betaalbare huizen voor ouderen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) meent dat optoppen, splitsen, delen en chirurgisch toevoegen een samenhangend geheel is. Als dat in de jarenzestigwijken gebeurt, is dat nabij de veel te grote woningen waar deze groep nu woont. De huur in de kleinere woning mag niet hoger zijn dan in de achtergelaten grotere woning. De heer Van Silfhout (Volt) roept een debat in herinnering waarin de wethouder de aanleg van een station Maaspoort niet reëel achtte. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) herinnert zich op zijn beurt een discussie van ruim twintig jaar geleden waarin de toenmalige wethouder hetzelfde zei omdat het tussen Utrecht en Den Bosch te vol zou zijn. Nu wordt over andere dimensies van schaarste gesproken. Hij sluit dan ook niet uit dat er tussen Utrecht en Den Bosch eens een spoor bij komt, ergens tussen nu en 2050. Het moet wél worden geagendeerd. Oss-Den Bosch en station Nuland lijkt dichterbij. Met 15.000 woningen erbij in de tweede en derde cirkel rond de Brede Binnenstad zal Den Bosch de lucht in moeten. Leefbaar 's-Hertogenbosch ziet voor zich dat wordt uitgepakt met stevige volumes.

Of Den Bosch droge voeten houdt is interessant: ongeacht of het water uit de Maas of uit de lucht komt, water stroomt naar het laagste punt en dat ís Den Bosch. De belangrijkste opgave in de omgevingsvisie is dan ook droge voeten houden. Een gigantische opgave. De beschikbare waterberging is 14.000.000 m3. Daar moet in geval van hoge watersnood ruimte bij voor nog eens 36.000.000 m3. De heer Van den Kerkhof (D66) stelt dat de omgevingsvisie concreter kan. De fractie bepleit verdere verrijking op drie terreinen. Station Maaspoort is voor partijen als ProRail voor 2030 geen optie. Dit is een visie voor 25 jaar. Ambities als station Maaspoort moet Den Bosch dan ook op de agenda houden, juist ook om deze wijk uit de auto te krijgen. De Maaspoort heeft sterker dan andere wijken te kampen met vergrijzing en dreigende eenzaamheid. Goede ovverbindingen, zoals een station, zijn dan welkome voorzieningen. Hierover komt de fractie met een motie. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) ondersteunt het pleidooi voor dit station, maar ziet een lege schatkist bij ProRail en aanverwante partijen. Mede om die reden hebben De Bossche Groenen eerder gepleit voor het zelf introduceren van een lightrailverbinding om Nuland, Maaspoort en omliggende dorpen te ontsluiten. Zo houdt Den Bosch de regie.

De heer Van den Kerkhof (D66) vraagt zich op zijn beurt af of dát realistisch is, maar staat er niet onsympathiek tegenover. Een pleidooi voor station Maaspoort past bij een verdichtingsslag in de omgeving van zo'n station, inclusief bouwen in de hoogte. De Nota Hoogbouw stamt uit 2003. Bijpassende kaarten zijn er al niet meer. Een kaart die er nog wél is, werd in de afgelopen twintig jaar zo goed als ingevuld. In deze visie worden alweer nieuwe gebieden aangewezen, zoals in De Rompert het Jeroen Bosch College. Dan moet duidelijk zijn waar Den Bosch de hoogte in kan. Niet alleen voor meer woningen, maar ook ter verrijking van de skyline van Den Bosch met hoogteaccenten. De skyline ligt niet vast. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wijst naar de kleinere rol van de auto in deze visie en vraagt of D66 de parkeernorm wil meenemen. De heer Van den Kerkhof (D66) heeft gelezen dat de parkeernorm moet meebewegen. Dat die wordt afgeschaald, onderschrijft de fractie. Dan moet er wel een alternatief zijn voor Engelen, Nuland en Maaspoort. Voor die inwoners is het ov nu geen alternatief helaas. Dat vraagt op dit moment om keuzes. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of nadere bespreking hiervan in de vervoersvisie aan de orde kan komen. Die stippen op de horizon, zoals de parkeernormen en stations, moeten wel worden gezet, als onderdeel van de concrete plannen.

6

De heer Van den Kerkhof (D66) zegt dat deze raad strategische keuzes voor de lange termijn maakt. Daar moeten de visies die hierna komen, op aansluiten. Dit is het sturingsinstrument waarmee de raad de strategische keuzes voor de fysieke leefomgeving maakt. De heer Schuurmans (VVD) vraagt wanneer voor D66 in een discussie over afschaling van parkeernormen de mobiliteit zo op orde is dat aan de parkeernormen kan worden getornd. De heer Van den Kerkhof (D66) wijst op normeringen, waar steden als Eindhoven al veel verder mee zijn in verband met de nabijheid van knooppunten. Daar is de normering nul vanwege de nabijheid van die voorzieningen. De parkeernormering moet op de locatie zijn gebaseerd. In Vinkel of nu nog in Nuland geldt een andere normering dan in de Spoorzone van Den Bosch. De heer Schuurmans (VVD) vraagt of er voor D66 ook plekken zijn waar de parkeernormering niet zal veranderen. De heer Van den Kerkhof (D66) stelt dat de transitie op lange termijn voor iedereen geldt. Ook voor mensen in dorpen, maar er moeten alternatieven worden geboden. Als die er niet zijn, kan de normering niet worden verlaagd. De heer Van Griensven (PVV) vraagt of op plekken waar de normering nul is voor bepaalde klassen wordt gebouwd. Wie voor werk van een auto afhankelijk is, kan niet zonder auto en kan daar dus niet wonen.

De heer Van den Kerkhof (D66) merkt op dat wie daar gaat wonen, weet dat mobiliteit met een eigen auto lastig is. Dat is een keuze. Het derde punt is de toevoeging van meer bomen. Het bosgebied is vooral gelegen in het oostelijk deel van de gemeente. Het is nodig om flink te vergroenen. De ambities staan benoemd, maar zonder concrete locaties. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt of ook D66 de optie ziet om agrarisch gebied om te vormen tot bosgebied. De heer Van den Kerkhof (D66) is enthousiast over het in de plannen genoemde landschapsherstel in het buitengebied; afbouw van agrarische functies ten behoeve van natuur, maar hoe concreter hoe beter. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) doet graag mee met de extra bomen, maar het OER-document benoemt ook hittestress als groot probleem. Den Bosch kent veel versteende wijken. Toevoeging van bomen kan ook binnenstedelijk. Met kappen van bestaande bomen zou de gemeente terughoudend moeten zijn. Ten behoeve van de Bossche Stadsdelta gaan al 54 grote bomen tegen de vlakte. De heer Van den Kerkhof (D66) merkt op dat behoud van bomen staand beleid is. Als dat niet kan, moet dat op grote schaal worden gecompenseerd. Dat gebeurt voor de Bossche Stadsdelta in Nuland. Als de Bossche Stadsdelta zover is, kunnen daar ook weer bomen worden aangeplant. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) spreekt liever van papieren beleid.

De komende jaren vindt veel inbreiding plaats. De schaarse plekken groen komen onder druk te staan. Met het oog op de hittestress en de leefbaarheid wordt wellicht niet de juiste keuze gemaakt. Vaker zou groen voorrang moeten krijgen boven toevoeging van woningen. De heer Van den Kerkhof (D66) merkt op dat het concurreren om de ruimte is, maar dat bij inbreiding altijd veel groen wordt toegevoegd. Transferium De Vliert wordt een groene oase én er komen ruim 2000 woningen. Combineren kán, maar dat betekent wel de hoogte in. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) merkt op dat de hoogte in duur is. Dat brengt de fractie met de SP tot de vraag hoe die torens betaalbaar worden gehouden. De oude bomen met een grote boomkruin zorgen als een airco voor verkoeling. Die kleine boompjes voegen nog

7

niet zoveel toe, misschien pas over honderd jaar. Bij de keuze voor inbreiding moet het groen aan de voorkant nadrukkelijk in beeld zijn. Ook bij station Oost gaan er heel veel bomen uit. De heer Van den Kerkhof (D66) werpt tegen dat bij station Oost ook veel bomen behouden blijven. Het kappen van bomen is spijtig, maar het wordt gecompenseerd. Als daarmee andere doelen als een dak boven het hoofd van mensen worden bereikt, is dat de keuze van D66. De heer Schuurmans (VVD) is niet principieel tegen het afbouwen van agrarische functies, maar vraagt D66 in welke situaties de fractie dat voor zich ziet. De heer Van den Kerkhof (D66) stelt dat als agrariërs hun bedrijfsvoering staken, dat een kans biedt het agrarisch perceel anders in te vullen, in casu er natuur van te maken. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) stelt voor om aanvullend op de groenblauwe dooradering van de polder de natuurwaarden wat zwaarder aan te zetten, aanvullend op het planten van bomen. Wel moet worden uitgesloten dat in een weidevogelgebied bomen worden neergezet. Polder is óók waardevol. Zij vraagt D66 de verschillende natuurgebieden te onderscheiden. De heer Van den Kerkhof (D66) erkent dat het gaat om de natuurwaarden. In de Rosmalense Polder kunnen de natuurwaarden op een andere manier worden versterkt dan middels bomenplant.

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt hoe D66 aankijkt tegen het voorstel de meervoudigheid extra te benadrukken in deze omgevingsvisie. De heer Van den Kerkhof (D66) wacht dit voorstel af. Er loopt al een heel visietraject op de Rosmalense Polder. Dat geldt ook voor andere gebiedsvisies. De vraag is of hier nu al extra voorwaarden op worden gelegd of op het moment dat die visies voorliggen. Dit is een kans om op nieuwe ontwikkelingen een statement te maken. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) pleit niet voor plus-plus-plus, maar wil wel als kader schetsen dat de ruimte er is bij de uitwerking van de plannen de natuurwaarden volwaardig te laten terugkomen. Niet als vervanging, maar door de meervoudigheid van de functies te onderstrepen. De heer Van den Kerkhof (D66) vindt dit logisch klinken, maar wacht het voorstel af. Mevrouw Korver (GroenLinks) stelt dat een gezonde omgeving niet alleen hoeft te worden ingericht met oog voor ontmoeten en bewegen. De gemeente mag meer sturend zijn in de inrichting. In de conceptomgevingsvisie staat benoemd dat de inrichting van de leefomgeving kan bijdragen aan een gezondere leefstijl, gezondere keuzes en gedrag, zoals de routes van en naar scholen, die kan lopen via groen met veel sport en beweegaanleidingen of door sterk versteend gebied met fastfoodverleidingen.

In 2050, de stip op de horizon waarover wordt gesproken, leidt volgens ramingen twee derde van de bevolking aan overgewicht. Dat is een onderliggende oorzaak van veel andere aandoeningen. GroenLinks wil zover gaan als wettelijk kan om de omgeving van scholen, jongerencentra en sportcomplexen vrij te stellen van ongezonde verleidingen. Dat zou duidelijker moeten terugkomen in de definitieve omgevingsvisie. De op pagina 57 benoemde metafoor van de groene rots gaat over de versteende binnenstad. Juist in intensief bebouwde binnensteden zijn de gevolgen van klimaatverandering goed merkbaar en moet worden geïnvesteerd in vergroening, klimaatadaptatie en alles wat wordt genoemd in de omgevingsvisie. Uitgaan van een groene rots - dus verstening - is te gemakkelijk. Er zijn meer mogelijkheden. Andere steden met een rijk cultureel erfgoed – Groningen, Amsterdam, Utrecht - lukt het ook hun binnensteden te vergroenen. Die mogelijkheden komen onvoldoende naar voren. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) wijst op bouwplannen waar grote oude bomen plaatsmaken voor verstening (Bossche Stadsdelta, station Oost). Aan de fractie van GroenLinks de vraag of die dat afwegingskader anders wil maken met het oog op hittestress en klimmaatverandering en de noodzaak van de grote oude bomen.

8

Mevrouw Korver (GroenLinks) wijst wat de bestaande oude bomen betreft net als D66 op schaarste. Wel luistert de fractie naar centrumbewoners die pleiten voor bijvoorbeeld vergroening van pleinen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) tast af of deze wens van centrumbewoners kan leiden tot een gezamenlijk voorstel richting de raad. Mevrouw Korver (GroenLinks) is blij met de uitgestoken hand, maar sluit aan bij een eerder betoog dat als alle zienswijzen op het concept-Omgevingsplan in moties worden gegoten dit wellicht onwerkbaar wordt. Wel staat de fractie welwillend tegenover deze twee punten, net als tegenover diverse eerder door anderen genoemde punten. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) reageert op de passage over de groene rots en vraagt of GroenLinks bedoelt dat inzake de gebiedspaspoorten er wat meer ambitie en urgentie bij moet. Mevrouw Korver (GroenLinks) legt niet de link met de gebiedspaspoorten maar met de omgevingsvisie. Daar kan het inderdaad sterker. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt of die gebiedspaspoorten daar ook onderdeel van zijn en vraagt wat GroenLinks dan daadwerkelijk anders wil inzake groenbeleid. Mevrouw Korver (GroenLinks) meent dat de beleidsafspraken en gebiedspaspoorten samenhangen met de omgevingsvisie. De omgevingsvisie ziet de fractie graag groener. Wat aan verdere uitwerking nodig is, wordt daarna bezien.

De woningbouwopgave is goed vervat in de woonvisie en de omgevingsvisie. Dat doet niets af aan de urgentie van de woningbouwopgave. De fractie is voor splitsing en hoogbouw. Als pleitbezorger van hoogwaardig ov is de fractie voor treinstations Nuland en Maaspoort. De heer Van Griensven (PVV) wil er geen enkele windturbine meer bij in de gemeente. Vanaf het eerste voorstel voor de Duurzame Polder heeft de fractie hier tegengestemd. De fractie geeft aan de inwoners van Nuland, de Kruisstraat en De Groote Wielen te vertegenwoordigen die hier tegen zijn. Aan de fracties die pleiten voor bos in plaats van weiland wordt gevraagd of die bereid zijn met inwoners in gesprek te gaan over bos in plaats van windturbines. Dat is immers de participatie waarover in dit huis zoveel wordt gesproken. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt hoe de PVV de energieopwekking voor de stad voor zich ziet zonder windturbines. De heer Van Griensven (PVV) wil dat bereiken via kernenergie. De heer Van Silfhout (Volt) heeft de PVV daar nog niet over gehoord en leest daarover ook niets in de omgevingsvisie. De vraag is wat de PVV over kernenergie gaat toevoegen aan de omgevingsvisie. De heer Van Griensven (PVV) zal daar een motie over indienen. Hij vervolgt zijn betoog. De cohesie in het nieuwe gebied met duizenden woningen in Nuland verdient aandacht.

Net als elders in Nederland groeit Den Bosch met name door immigratie. Goed gefaciliteerde doorstroming moet voorkomen dat Nuland migrantenwijken krijgt terwijl er leegstand in Maaspoort is. Aan de wethouder wordt gevraagd hoe reëel de plannen voor autoluwe wijken en dorpen zijn. Wat de PVV betreft, blijven wijken en dorpen bereikbaar voor alle auto's. De heer Peters (PvdA) wijst op de moeilijke keuzes die het mogelijk maken op de schaarse ruimte meer woningen te realiseren. Dat vraagt om een blik op de parkeernorm en op de huidige bedrijventerreinen. Gevraagd wordt of het mogelijk is zware bedrijvigheid op termijn te verplaatsen van het centrum naar elders in de gemeente, zodat dicht bij bestaande voorzieningen meer ruimte komt voor woningbouw. Bij het toevoegen van woningen is het diverser maken van wijken van belang. Betaalbaarheid speelt daarin een belangrijke rol. In elke wijk moet iets betaalbaars te vinden zijn. Dat is broodnodig om jongeren te blijven binden aan deze gemeente en snelle vergrijzing te voorkomen. Den Bosch moet niet 'de stad van je oma' worden. 9

Dat in de omgevingsvisie voor de ontwikkellijn Groots vergroenen alle delen van Den Bosch worden aangestipt, gaat eraan voorbij dat de staat van de leefomgeving niet in alle wijken gelijk is. Groots vergroenen vraagt om ongelijk investeren, door juist op de plekken die het meest achterlopen de grootste vergroeningsslag te maken. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) wijst op de vele participatieverslagen waarin inwoners en ondernemers aangeven wat ze willen. De vraag is waarom dat dan nog moet worden toegevoegd aan deze omgevingsvisie. Het staat al in die verslagen. De heer Peters (PvdA) geeft aan dat dit de punten zijn waar zijn fractie de nadruk op legt. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) vraagt of de PvdA betwijfelt of de input uit die participatie in de omgevingsvisie wordt opgenomen. De heer Peters (PvdA) ontkent dat dit zijn afweging is, maar is wel scherp op genoemde punten. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) geeft aan dat de inwoners al hebben aangegeven waar de raad scherp op moet zijn. De heer Peters (PvdA) geeft aan dat hij het over uitwerking heeft, hóe Groots vergroenen gestalte moet krijgen in de visie van de PvdA. Daarbij wordt alle participatie meegenomen. Hij vervolgt zijn betoog. Deze visie geeft vorm aan een omgeving voor toekomstige generaties Bosschenaren, een groen Den Bosch met plek voor iedereen.

De heer Schuurmans (VVD) is verheugd de rol van Den Bosch als datastad via digitale transformatie- en kennisontwikkeling benoemd te zien, waarmee toptalent en -bedrijven behouden kunnen blijven. Met innovatie in woningbouw via nieuwe woonvormen, zoals in de eerste termijn benoemd, gaat Den Bosch aan de slag. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt hoe het aantrekken van jong talent zich verhoudt tot de aangenomen motie om startersleningen niet aan jong talent van buitenaf te verstrekken. De vraag is of de VVD de starters hiernaartoe wil halen of ook die blokkades wil opwerpen. De heer Schuurmans (VVD) geeft aan dat de motie gaat over het verdelen van schaarste. Aangegeven is wat het doel van de startersleningen is, niet is gezegd dat andere starters niet welkom zijn. De heer Van Silfhout (Volt) hoort de VVD zeggen dat zij juíst die mensen wil binnenhalen. Dan zouden juist startersleningen voor ze beschikbaar gesteld moeten worden. De heer Schuurmans (VVD) geeft aan dat dit staat of valt met de vraag of het budget voor startersleningen al dan niet groter moest worden. Van een prijsopdrijvend effect is de fractie geen voorstander. Wel wordt gekozen voor een beperkte pot vanuit schaarse middelen. Starters blijven welkom. Hij vervolgt. Ook in de bebouwde omgeving dient innovatie de ruimte te krijgen en dient regelgeving innovaties niet af te remmen.

Er is daarbij behoefte aan een woningvoorraad die kan meebewegen met de dynamiek van de bevolkingssamenstelling. Er zijn wijken benoemd met veel leegstaande slaapkamers. De omgevingsvisie geeft aan voor grotere projecten een demografische impactanalyse te willen uitvoeren. Dit vraagt volgens de visie om bouwen voor verschillende generaties. De VVD wil deze denkwijze ook proactief inzetten in buurten (Maaspoort) en kondigt een motie daartoe aan. Per buurt zou een quickscan inzichtelijk moeten maken hoe de levenscyclus voor de gebouwde omgeving nu al leidt tot uitdagingen op de korte termijn. Het unieke karakter moet in toekomstige bouwplannen worden meegenomen. De VVD benoemt het mogelijke verschil van inzicht met D66 over hoogbouw. In de omgevingsvisie leiden alle HOV-wegen naar het centraal treinstation. Er klinken positieve geluiden over een station Nuland en station Maaspoort. De VVD voegt hier een HOV-route rondom Rosmalen aan toe en vraagt de wethouder of scenario's in beeld zijn. De VVD kondigt een motie aan ten behoeve van maximale veiligheid en snellere mobiliteit in de omgevingsvisie in plaats van het slechts richten op het wegkrijgen van de auto en 10

parkeerplaatsen. De VVD heeft haar bedenkingen bij P+R als vervanging van parkeerplaatsen. Hier komt de fractie bij de parkeervisie op terug. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt of de VVD, óók als mobiliteitspartij, de enorme bereikbaarheidsproblemen niet ziet die er nu al zijn. Den Bosch in of uit is in de spits al vrijwel onmogelijk. Met het vasthouden aan die automobiliteit wordt de automobilist niet bediend: die staat stil. Zij vraagt of een versnelde investering in ov niet meer helpt. De heer Schuurmans (VVD) vindt net als D66 dat er een alternatief moet zijn. In de afgelopen maanden klonken geluiden over het aantal parkeerplaatsen in het centrum en in de omgeving daarvan. Bankjes plaatsen op de plekken waar nu parkeerplaatsen zijn, leest de VVD als eerst de auto weg en dan de alternatieven bekijken. Dat wil de fractie niet. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) geeft aan dat dit niet voor niets in de omgevingsvisie staat, namelijk vanwege de bereikbaarheidsproblemen. De fractie stelt dat het weghalen van parkeerplaatsen op plekken waar alternatieven zijn – bij het station en ov-knooppunten – ruimte op het wegennet creëert voor de auto's uit Nuland en Vinkel die minder mogelijkheden hebben om het ov te gebruiken dan de stedelingen.

De heer Schuurmans (VVD) is niet tegen het optimaliseren van de wegen, maar wil dat onderbouwd zien en niet vanuit het wegpesten van de auto op plekken waar mensen moeten komen. Ook de ondernemer uit Vinkel moet met zijn busje in de binnenstad zijn. De VVD ziet een andere balans voor zich dan de omgevingsvisie beschrijft. De VVD ziet een stad voor zich waarin iedereen vrij is te wonen, werken en ondernemen. Bij de verdere behandeling van de omgevingsvisie stelt de VVD bespreking in alle vier de commissies voor. De visie behelst aanmerkelijk meer dan enkel omgevingskwesties. De heer Van den Kerkhof (D66) vraagt wat bespreking in alle commissies in de volgende ronde nog toevoegt. Dit is het moment om wensen en bedenkingen mee te geven. De heer Schuurmans (VVD) erkent dit, maar benadrukt dat hier een document voor een flink aantal jaren wordt vastgelegd. Op de dynamiek in de diverse commissies kan aldus dieper worden ingegaan. Dan is zeker dat de omgevingsvisie passend wordt neergezet. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vreest dat opknippen over de verschillende commissies ertoe leidt dat iedere avond een andere prioriteit heeft en dat de functies niet op elkaar aansluiten. De voorzitter merkt op dat vijf van de zes leden van het presidium hier aanwezig zijn en dat de secretaris zal noteren dat dit onderwerp daar kan worden beschouwd. De heer Schuurmans (VVD) stemt hiermee in.

De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) geeft aan dat deze behandeling voor hem voldoende is. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt hoe de VVD een groei naar 200.000 inwoners ziet, een aantal waar de fractie van De Bossche Groenen niet per se voorstander van is. De heer Schuurmans (VVD) onderschrijft wat Volt zegt: die groei komt sowieso. De VVD is voor het streven naar gecontroleerde groei. Een maximum bepalen is lastig. De leefbaarheid moet op orde blijven, maar ondernemerschap en inwoners moeten de ruimte blijven krijgen. Wat de komende jaren de grens wordt, valt nu niet te zeggen. Als de leefbaarheid onder druk komt, moet eerst naar oplossingen worden gekeken, daarna naar grenzen. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) heeft alle verslagen van alle participatiedialogen in de stad gelezen. Daarin komen zo'n beetje alle punten uit alle verkiezingsprogramma's naar voren. De vraag is of dit geheel moet worden gevoegd bij de omgevingsvisie omdat het een vereiste is. Ja, dat moet, maar de vraag is wat de follow-up is, de terugkoppeling naar alle mensen die zoveel tijd en ideeën hebben gestoken in de omgevingsvisie. De vraag is of het aan de raad is of aan de gemeente (het college) om daar iets mee te doen.

11

De heer Van den Kerkhof (D66) vraagt wat de fractie vindt van deze tussenstap om bij de raad bedenkingen op te halen. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) geeft aan dat het presidium dit zelf heeft bepaald, dus is hij er sterk voor. Een mooie tussenstap, waarbij goed moet worden bedacht hoe die wensen en bedenkingen moeten worden vormgegeven. Verschillende fracties vinden verschillende zaken uit de participatieverslagen belangrijk. De vraag is wat de gemeente en de raad daarmee gaan doen. Het is te veelomvattend. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) vraagt of de fractie zelf weet hoe die terugkoppeling zou moeten plaatsvinden. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) stelt dat een gemeente die inwoners in eerste instantie heeft kunnen benaderen dat ook in tweede instantie met een goede terugkoppeling kan doen. Hij sluit niet uit dat dit reeds is gebeurd. Mevrouw Lipman (CDA) is tevreden dat ontmoeting centraal staat in deze conceptomgevingsvisie. De sociale structuur is er een leidend principe in. De vraag is wel of helder is wat onder 'ontmoeting' wordt verstaan. Dit vraagt om nadere definiëring. Het Bossche buitengebied is klein. De fractie heeft begrepen dat er interesse is een herenboerderij te starten. Het zou mooi zijn als dergelijke initiatieven een plek in deze omgevingsvisie krijgen. De ruimte is inderdaad schaars. De gemeente heeft echter grond aangekocht voor de Duurzame Polder.

De fractie stelt zich voor dit concept te combineren met de windmolens. De schaarste aan arbeidskrachten, grondstoffen en ruimte zal nijpender worden. Dit vraagt om nog slimmere ondersteuning bij arbeidstekorten, maar de vraag is of is nagedacht over de huisvesting. De consequenties van alle ontwikkelingen op mogelijke geluidsoverlast worden niet aangestipt in de omgevingsvisie. Mevrouw Korver (GroenLinks) mist het onderwerp gezondheid in de bijdrage van het CDA. Mevrouw Lipman (CDA) is terughoudend in het stimuleren van de gezondheid door bijvoorbeeld ketens te weren of te zorgen dat de weg naar school zo gezond mogelijk is. Dat moet deels aan de markt worden gelaten. Mevrouw Korver (GroenLinks) vraagt of het CDA zich geen zorgen maakt over een toekomst met twee derde van de bevolking met overgewicht in 2050 en daar niets aan wil doen. Mevrouw Lipman (CDA) wil obesitas ook aanpakken, maar vraagt zich af of dat de weg daarnaartoe is. Waar mensen een ongezonde keuze willen maken, is de vraag waar te beginnen en waar te eindigen. Mevrouw Korver (GroenLinks) vraagt of het CDA een andere manier weet om dat te voorkomen, juist bij jongeren omdat zij makkelijk worden verleid. Mevrouw Lipman (CDA) doet dat door in kantines voornamelijk gezonde opties aan te bieden. Dat laat onverlet dat de fractie het verbieden van ketens niet voorstaat.

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt onder verwijzing naar de groennorm in bouwplannen of het CDA met een ontmoetingsnorm komt om projectontwikkelaars te verplichten tot het realiseren van die ontmoetingsruimte of dat de fractie zich beperkt tot een inbreng in deze commissie. Mevrouw Lipman (CDA) is zeker voorstander van een ontmoetingsnorm. In het begin van deze bestuursperiode was daar nog weinig enthousiasme voor. Het stemt de fractie positief dat deze wel steeds vaker naar voren komt. De fractie wil op zo'n norm zeker een voorschot nemen. De heer Roovers (SP) benoemt betaalbaar wonen als misschien wel het belangrijkste punt. De wethouder verwijst naar de woonvisie, maar die voldoet voor de SP niet. Die stamt uit 2020 en is grotendeels in het bestuursakkoord terechtgekomen. De woonvisie is niet in staat gebleken 12

de grote wooncrisis het hoofd te bieden: de wachtlijst voor sociale huur wordt almaar langer. De gemeenteraad is het aan zichzelf verplicht die woonvisie te actualiseren op de realisatie tussen gemeente en corporatie, tussen overheid en projectontwikkelaars en een andere segmentering: 30% sociaal is niet voldoende. Ondanks pogingen deze discussie aan te zwengelen, komt het college niet verder dan verwijzen naar de afspraak in het bestuursakkoord. De heer Van den Kerkhof (D66) verwijst naar de aangenomen motie van Volt in het Woondebat afgelopen juli, die oproept tot het actualiseren in deze raadsperiode. De heer Roovers (SP) wil, als die actualisatie eraan komt, daarop wachten. In het Woondebat gaven de meeste coalitiepartijen, waaronder D66, aan dat de verdeling zo is omdat het nu eenmaal in het bestuursakkoord staat. Als dat het niveau is, heeft D66 weinig vertrouwen in de discussie over de nieuwe woonvisie. De heer Van den Kerkhof (D66) zegt dat de 70% betaalbaar bovenaan staat. De SP heeft toen gepleit voor meer inzetten op sociale huur. D66 wil een slag maken op de middenhuur om op de 70% betaalbaar uit te komen. De discrepantie tussen SP en D66 zit op wat de fracties onder betaalbaar verstaan. De heer Roovers (SP) erkent dit. D66 en het college gebruiken de term 'betaalbaar' volgens de SP op een misleidende manier.

De woonvisie, waar de SP tegen stemde, stelt wel vast dat ook de sociale huur met de middenhuur een van de krapste sectoren is. Dat is sinds 2020 verergerd. Het beleid van dit college lost de problemen op de sociale woningmarkt niet op. Een omgevingsvisie is een moment om te adresseren dat er te weinig sociaal wordt gebouwd. Daarvoor is een andere verhouding tussen overheid en markt nodig. Daar wil de SP een filosofie op lezen. Dat kan in de omgevingsvisie of bij de woonvisie. Hopelijk vindt hij D66 en andere linkse coalitiepartijen dan wél als bondgenoot. Het stuk zet in op een goede mix in wijken tussen sociaal, middenhuur en koop. In principe staat de SP achter dit idee. In de praktijk wordt nu in wijken met een oververtegenwoordiging aan sociale huur gesloopt of er wordt duurdere bouw toegevoegd. Het beleid is pas werkbaar als het omgekeerde ook gebeurt, sociale huur toevoegen in de écht gesegregeerde wijken, de villawijken en ook daar aan woningsplitsing doen. Gebeurt dat niet, dan houdt de Bossche Mix weinig meer in dan het verkopen van sociale huurwoningen, waarmee een toch al kwetsbare publieke voorziening verder wordt uitgekleed. Mevrouw Lipman (CDA) vraagt naar de definitie van villawijken. De heer Roovers (SP) geeft aan dat dit de wijken zijn waar duurdere koop sterk oververtegenwoordigd is, zoals de Vughterpoort.

Als zo sterk wordt ingezet op ov als alternatief voor auto's moet worden toegevoegd dat Nederland een van de duurste vormen van ov in Europa heeft. Inzetten op ov betekent dat dit ook financieel voor mensen een reëel alternatief moet zijn. De ontwikkeling is nu tegengesteld aan die in dit document: buslijnen en haltes verdwijnen. Dat is een landelijke tendens, maar als Den Bosch daarop inzet moet het daar een antwoord op hebben. De zeggenschap van de gemeente hierop is slechts een gedeeltelijke. Aan het college de vraag of Den Bosch de portemonnee moet trekken voor bereikbare buslijnen. Inzake leefbaarheid sluit de fractie grotendeels aan bij het CDA. Het Paleiskwartier past in het beeld van de toekomstige wijken, met inbreiding en hoogstedelijk wonen. Als gemeenschap schiet het Paleiskwartier echter tekort. Dat heeft ook te maken met architectuur die niet tot ontmoeting uitnodigt. Het moet behalve over ontmoetingsruimte ook gaan over ontmoetingsvoorzieningen als wijk- en buurtcentra. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt de wethouder naar de benoemde ambitie een buslijn niet pas te openen als die rendabel is maar aanloopverliezen te accepteren. Anders wordt een auto gekocht en verdwijnt die niet meer.

De fractie interpreteert deze woorden als dat bij nieuwe wijken budget wordt opgenomen om lijnen niet per direct commercieel rendabel te laten zijn en de ruimte te nemen die tot hun recht te laten komen. Aan de wethouder de vraag of dit klopt en of dit ook voor bijvoorbeeld station Nuland geldt.

13

In de visie staat te lezen dat plekken met pioniersruimte altijd tijdelijk zijn. De fractie vindt dit ondankbaar richting pioniers en ziet liever permanente plekken om te experimenteren, waarna betrokkenen hier zelf de vruchten van kunnen plukken. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) heeft begrip voor benoemde bouwlocaties, mits via het principe van rood voor rood van de crisis een kans wordt gemaakt en de groene gebieden worden gekoesterd. Die zijn belangrijk voor de mens (hittestress) en diersoorten. In het kader van de biodiversiteit vluchten veel dieren naar de stad, zij moeten hun plek behouden. Terughoudendheid dus in bomenkap. In het kader van 'superlandelijk wonen' worden uitzonderingen gecreëerd in de Hooge Heide. Van het incidenteel toevoegen van bouwmogelijkheden in dit natuurgebied is de fractie geen voorstander. Dit groene gebied moet open blijven, zoals de fractie in een motie zal verwoorden. Beter kan de gesaneerde nertsenfarm als bouwkavel worden benut. De fractie staat achter de aanbeveling van de Antea Group aangaande bereikbaarheid. Den Bosch moet zelf lokale oplossingen bedenken. Een lightrail geeft de gemeenten de regie terug. De fractie komt met een voorstel. In andere gemeenten krijgen de projectwikkelaars de verplichting 25% tot 30% aan vergroening toe te voegen aan hun plannen. De fractie zal dit middel tegen verstening in een voorstel vervatten.

De heer Van Silfhout (Volt) steunt voorstellen van andere fracties over station Maaspoort/Lightrail, starters, hoogbouw, afschalen parkeernormen bij introductie ov in een wijk en vergroening van de binnenstad. De SP wordt gesteund in het pleidooi voor een andere relatie tussen ontwikkelaars en overheid. Komt er nu bouwsubsidie van het rijk dan landt die bij ontwikkelaars. Dat moet bij de inwoner terechtkomen. In de omgevingsvisie staat min of meer dat Den Bosch de situatie in wijken met weinig sociale bouw niet kan rechttrekken. Dat klinkt te afhankelijk. Juist in die wijken moet de gemeente extra aan de slag. De fractie is bezorgd over de manier waarop het onderzoek hierover is weggezet. De diversiteit binnen de ring kan beter worden benoemd dan nu gebeurt. De heer Schuurmans (VVD) vraagt met welk doel de fractie onderscheid tussen groepen binnen de ring wil maken. De heer Van Silfhout (Volt) merkte dat het stuk nooit echt concreet wordt over de schil van wijken binnen de stad en dat te vaak naar maatwerk op wijkniveau wordt verwezen. Dat vraagt om een overzicht naar soorten wijken en wat daar zou moeten gebeuren. Dat mist Volt nu. Den Bosch wil overal gezond, groen en leefbaar zijn, maar onduidelijk is wat dat betekent voor een wijk die dat nu niet is en voor een wijk die dat al wel is.

Over de omzetting van agrarisch naar natuur wordt aan de wethouder gevraagd of op basis van deze omgevingsvisie straks op grote schaal agrarisch gebied wordt omgezet naar natuurbestemming. In dit stuk gaat het nergens over kernenergie. Voor een ontwikkeling met kleine kernreactoren is geen ruimte in deze visie tot 2050. Voor small molecular reactors (SMR) zou al wel iets ontwikkeld moeten worden. In samenhang met zon- en windenergie, niet in plaats van. De heer Van Griensven (PVV) is geen voorstander van het bouwen van een kernreactor. Kernenergie kan worden gevonden via leidingen. De heer Van Silfhout (Volt) merkt op dat SMR's op kleine schaal één wijk kunnen bedienen. Dat kan voor 2050 actueel worden en daar moet in de omgevingsvisie ruimte voor zijn. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) vraagt zich af of de omgevingsvisie in het kader van Bouwen aan generaties ver genoeg vooruitkijkt: de samenleving van 2050 kan er fundamenteel anders uit zien dan die van nu. De keuzes van nu moeten flexibel genoeg zijn om aan te sluiten bij toekomstige behoeftes. Gevraagd wordt hoe de ruimte meebeweegt met de inwoners en hun behoeften. Te vaak is de rol van de raad nu beperkt tot het beoordelen van vergunningsaanvragen.

Volgens de omgevingsvisie zal eerst worden onderzocht of een wens tot groei of vernieuwing via uitbreiding of vernieuwing op de eigen locatie kan, door verdichting of extra bouwlagen. Als dit 14

niet kan, worden aangrenzende locaties betrokken in het onderzoek. De fractie wil een actievere rol van de gemeente in de ontwikkelingen op bedrijventerreinen. Afspraken over groenstructuren uit het bestuursakkoord zijn tot tevredenheid van de fractie in deze visie nader uitgewerkt. Als over de aanleg van 'parken' wordt gesproken, dienen dit wel echt parken te zijn. Binnen de gemeente verdienen te veel gebieden eerder de naam grasveld. Zij noemt als voorbeeld het Johan van Vladerackenpark in Rosmalen, waar men geen rondje kan lopen of kan wandelen, spelen en ontmoeten. Het college dient de parken en bosgebieden voor alle inwoners toegankelijk te maken, ook zij die slechter ter been zijn of hulpmiddelen nodig hebben. Den Bosch moet bouwen aan een toekomst waarin de inwoners zich blijven herkennen, in elke levensfase en voor iedereen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt hoe de fractie aankijkt tegen een beoogde ontwikkeling als die van woningbouw in de Hooge Heide. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) wil dat bos ook echt bos blijft en dat bosgebieden worden verbonden, zoals de provincie vraagt. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zal contact opnemen over een gezamenlijke richtinggevende motie. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vindt het prettig dat dit wordt aangehaald, hoewel het letterlijk in de gebiedspaspoorten staat.

Manco daarvan is dat de uitwerking daarvan financieel nog niet is geregeld. Veel collega's spreken wel een gevoel van urgentie daarbij uit. Los van wat wel of niet in de omgevingsvisie moet landen, kunnen fracties erop aandringen dat hier tempo mee wordt gemaakt. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) vraagt zich, de enorme stapel documenten overziend af, wat kan worden verwacht van iemand die dit allemaal moet lezen. De terugkoppeling is echt een vraagstuk waar de raad breed voor staat. Er zijn veel andere ontwikkelingen van invloed op deze omgevingsvisie, zoals de woonvisie, de mobiliteitsvisie, het nieuwe parkeerbeleid inclusief parkeernormering. Gaat de parkeernorm naar 0,2 dan is dat één auto op vijf woningen. Ook de programmering van de bedrijventerreinen en de inbreng van de burgerraad hebben hun invloed. De vraag is wanneer deze invloeden in kaart zijn gebracht met daaraan gekoppeld de vraag wat dan zwaarder weegt. Er is een zoektocht naar de mogelijkheid om 36.000.000 m3 water op te vangen. Dat betekent dat Den Bosch van Vlijmen tot Vinkel en van noord tot zuid 30 centimeter onder water staat. De fractie overweegt een motie om hier aandacht voor te vragen. Mobiliteit: de fractie staat achter een station bij Nuland. Maaspoort mag worden toegevoegd. In algemene zin wordt het ov vanuit het rijk in 2026 gekort met € 110 miljoen.

Een serieuze vraag is waar dit geld vandaan moet komen. Lightrail is ontzettend duur, misschien wel richting € 1 miljard. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) pleit juist om die reden voor samenwerking in W5verband. Brainport heeft veel geld gekregen uit Den Haag. Als krachten worden gebundeld en het belang voor de economische groei wordt benadrukt, is de kans op steun: Brabant wordt gezien als een tweede Randstad die goed werkende bereikbaarheid verdient. Zo ziet de fractie die verkenning. 'Out of the box'-denken is noodzakelijk. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) is het daarmee eens, maar weet dat lightrail financieel zwaar weegt: € 2 miljoen voor één wagen is het begin. Een oostelijke ontsluiting is gezien de omgevingsvisie meer dan nodig. extra ontsluiting kan niet in westelijke richting. Dat vraagt om een visie op die oostelijke ontsluiting. Niet in 2050 maar veel eerder. De fractie stelt een rondweg om Vinkel voor en een doortrekking van de Klompstraat in Nuland naar de A59. Dat kan passen in het totaalplan van de oostelijke ontsluiting. De wens is het vrachtverkeer uit Nuland weg te halen.

15

Dat in de Duurzame Polder windturbines zouden komen ziet de fractie als een premature passage in de omgevingsvisie: de kogel is nog altijd niet door de kerk. De fractie wil nadenken over alternatieven. Reactie college Wethouder Roy Geers erkent dat dit document ver in de toekomst kijkt, maar anders dan een Structuurvisie is de omgevingsvisie geen statisch document, maar dynamisch. Elke bestuursperiode wordt bekeken of aanpassingen wenselijk zijn. De raad kan er dus op blijven sturen in de komende jaren. De heer Schuurmans (VVD) vraagt of de wijze van bespreking lijkt op die van nu. Wethouder Roy Geers geeft aan dat in elke bestuursperiode wordt nagegaan of er aanleiding is voor een aanpassing op onderdelen. Dat laat de Omgevingswet toe. Dat de raad wil behouden wat er is, sluit aan bij de titel van de omgevingsvisie, Zin in Den Bosch. Om zichzelf te blijven, moet Den Bosch veranderen. Niets doen kan niet. De woningnood neemt dan toe, de vergrijzing neemt toe en er komt geen nieuwe werkgelegenheid. Verandering omarmen, betekent dat de volgende generaties hier kunnen wonen, werken en genieten. Inderdaad was het college sceptisch over een station bij Maaspoort. Dat geldt op korte termijn. Als de raad dit als stip op de horizon ziet, kan dat wel, met in de tussentijd de HOV-verbinding tussen de Maaspoort en CS. Voor nu zou vooral op station Nuland ingezet moeten worden.

De heer Van den Kerkhof (D66) geeft aan dat zijn fractie zich ook richt op de langetermijnopgave. Gevraagd wordt of de wethouder het dan ook eens is met een verdichtingsopgave rond dit toekomstig station. Wethouder Roy Geers ziet een koppeling. De Maaspoort is nu al een fors verzorgingsgebied. Vaak moeten voor een dergelijke opgave meer woningen worden toegevoegd via vergroting of verdichting van dat verzorgingsgebied. Het college onderschrijft dat dit in wijken met veel eigen bezit niet het meest voor de hand ligt, al liggen daar op de langere termijn kansen. Inzake bomenplant wordt aangegeven dat dit juist in de stad moet gebeuren. De agrarische gebieden kunnen worden omgezet ten behoeve van houtproductie voor de bouw. Door 10% groenblauwe dooradering in het buitengebied wil het college stad en land verbinden. De heer Van den Kerkhof (D66) vraagt of de wethouder in de definitieve omgevingsvisie concrete zoekgebieden kan aangeven. Het blijft nu vaag. Wethouder Roy Geers zou dat willen, maar is sterk afhankelijk van grondeigenaren. Agrariërs die willen transformeren kunnen hulp krijgen naar de omzetting tot bijvoorbeeld een productielandschap. Het is lastig zomaar wat weilanden als zoekgebied aan te wijzen.

De heer Van Silfhout (Volt) stelt dat de inzet van agrarisch gebied voor houtbouw agrarisch gebied blijft, maar wil weten hoe het zit met actieve omzetting van agrarisch naar natuur in plaats van een afwachtende houding aan te nemen. Wethouder Roy Geers geeft aan dat de ruimtelijke ontwikkeling tot natuur wordt meegenomen en als voorwaarde vanuit de provincie geldt voor herontwikkeling. Bij het overgangsgebied tussen De Groote Wielen en de Duurzame Polder wordt die keuze nadrukkelijker gemaakt. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt of, als er middelen gevonden worden, het college die actieve rol wel wil pakken en in de omgevingsvisie verwerken. Wethouder Roy Geers denkt dat het qua capaciteit en financiën een stap te ver is dat proactief te doen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) merkt op dat Den Bosch veel eigen grond heeft, die nu is verpacht aan boeren, waarbij de gemeente kan afzien van agrarische activiteit en kiezen voor bomenaanplant. Dan hoeft er niets te worden onteigend.