Definitief verslag Commissie Omgeving 2 december 2024

Commissie OMGEVING verslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: Aanwezige leden:

Collegeleden:

2 december 2024 (vervolg van 26 november 2024) Raadzaal

F.J. van Haren mr. G.L. Pijnenburg H.B. Bos, J.J.M. Gersjes, mw. drs. J. Hendrickx, M.P. Kagie, drs. R.M.J. van den Kerkhof, mw. M.A.J.T. Korver-van Weegberg, mw. W.M. van de Leemput, A.A.J. van der Leest, mw. mr. drs. R. Lipman, mr. S.J.M. Peters , mw. E. Samshuijzen, ir. P.K. Schuurmans, A.C. van Silfhout, ing. J.P. Verhoef BEd, mw. N.R. Verreijt, mw. C.K.J. Visscher, K.M. Vossen, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg, mw. J.P.M. Welten-van Doremalen, P. Slikker

Afwezig:

J. Broekmeulen, M.C. Dupuis, J.M.A. van der Els, E.R.F. Esser, L.A.J. van Griensven, T.A.J. Heijmans, W.B.G. Hoeben, ing. J.Th.M. van Hoek, drs. P.E. Kagie, mw. J.M. Klerks, M.G.H. van Rens, B.F.C. Roovers

Verslaglegging:

E.J. Wendt, DemiSec

Opening De voorzitter opent de vergadering, het vervolg op de vergadering van 26 november jl. Er is bericht van verhindering ontvangen van de heer Van Rens en de heer Heijmans. De heer Roovers wordt vervangen door mevrouw Visscher, de heer Broekmeulen wordt vervangen door mevrouw Welten. De heer Van der Leest komt later. Raadsvoorstellen 7.

Inzet budget Volkshuisvestingsfonds Mevrouw Visscher (SP) merkt op dat de wachttijd voor sociale huurwoningen in deze gemeente inmiddels dertien jaar is. Cofinanciering ondersteunen levert niet meer woningen op, maar drijft de prijs op ten gunste van de verkopers. De SP wil het Volkshuisvestingsfonds gebruiken om een groter aandeel sociale huur in de komende bouwprojecten te realiseren, achterstallig onderhoud en onderhoud bij woningcorporaties te financieren en senioren te ontzorgen bij hun verhuizing naar een kleinere woning. De heer Van Silfhout (Volt) merkt op dat Startersleningen een prijsopdrijvende maatregel zijn met een negatief effect op de woningmarkt. Veel steden zijn er dan ook al mee gestopt. Dat Den Bosch stand houdt, lijkt op de korte termijn te helpen, maar op de lange termijn worden de inwoners van de regen in de drup geholpen. Meer woningen worden er niet gebouwd. Het gooit alleen olie op het vuur van de wooncrisis. Het geld zou gewoon gebruikt moeten worden om meer woningen te bouwen, bijvoorbeeld door in de Grex daarop te sturen. De wethouder met een sociaaldemocratisch hart zit in zijn maag met het Volkshuisvestingsfonds. De Starterslening stelt het belang van het individu boven het collectief.

Naar de SP zal de wethouder niet luisteren, misschien wel naar De Nederlandsche Bank die afraadt dit te doen, naar de wetenschap en naar het eigen sociaaldemocratische hart die hetzelfde zeggen. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) is in verwarring door de combinatie van twee dictumpunten. Dictumpunt 1 stelt € 2 miljoen beschikbaar voor Startersleningen. Daar is de fractie geen voorstander van. In 2022 werd daar al een amendement over ingediend, de fractie is blij dat Volt en SP zich in gelijksoortige bewoordingen uitlaten. Twee nadelen zijn de verhoogde financiële druk bij starters en de extra kapitaalinjectie in de woningmarkt die een prijsopdrijvend effect heeft.

1

Het tweede dictumpunt roept de vraag op welke kant het onderzoek op gaat en waar straks die € 2 miljoen naartoe gaat. De suggesties van de SP worden onderschreven. Schrijnend is dat de duurzaamheidsparagraaf verkeerd wordt ingezet als tweede financiële paragraaf. Hopelijk wordt dit zo snel mogelijk rechtgezet. De heer Schuurmans (VVD) waardeert dat het Volkshuisvestingsfonds pragmatisch wordt herzien, ook gezien de omstandigheden. Met de inzet van € 2 miljoen voor het revolverende fonds Startersleningen kunnen naar verwachting tot tachtig starters worden geholpen bij een stap naar hun eerste koopwoning. De fractie is niet blij met het mogelijk prijsverhogende effect van de maatregel. Het is goed om te zien dat het idee om de bestaande woningvoorraad beter te benutten hier wordt uitgewerkt met een deelbudget van € 150.000 voor een actieplan met het oog op de demografische ontwikkelingen als huishoudensverdunning. Wel is de fractie onzeker over het effect van de aanpak en ziet zij mogelijk negatieve effecten voor de leefomgeving. Van belang is het de balans te houden tussen efficiënt omgaan met de schaarse ruimte enerzijds via betere benutting van de bestaande voorraad en het behoud van de leefbaarheid in de wijken.

In het belang van betere benutting van de bestaande voorraad breekt de VVD een lans voor transformatie van leegstaande kantoorgebouwen en andere niet-woonobjecten tot woningen. Graag ziet de VVD dat de gemeente actief in gesprek gaat met eigenaren. Van de wethouder hoort de fractie graag de stand van zaken en de verdere geschiktheid en daarmee het potentieel van deze vorm van transformatie. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is blij dat de motie uit het Strategisch Woondebat heeft geleid tot een complete motie die nu wordt omgezet in een actieplan. Initieel is de fractie altijd voor de Starterslening geweest om meer startende Bosschenaren een kans te geven op de woningmarkt. Tegelijkertijd hoort ook deze fractie dat meer geld in een door schaarste gedomineerde markt pompen prijsopdrijvend kan werken. Graag de reflectie van de wethouder hierop. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) sluit zich aan bij de bedenkingen bij het prijsopdrijvend effect van de Starterslening en zou graag meer betaalbare huizen zien verschijnen. Dat kan de gemeente doen als met de corporaties wordt opgetrokken. Het plan voor woningsplitsing, vermoedelijk extern uitbesteed, is wat de fractie betreft behoorlijk duur en dat geld zou slimmer besteed kunnen worden. Bij al dat woningsplitsen is parkeren een aandachtspunt.

De € 5 miljoen uit het Vereveningsfonds zou direct moeten worden ingezet om te bouwen. Het Vereveningsfonds had tot doel projectontwikkelaars ertoe aan te zetten betaalbaar te bouwen en als ze dat niet zouden doen, moesten ze dat bedrag afstorten in een fonds. De fractie vond dat altijd een verkeerde prikkel, maar vraagt de wethouder hoe, als de prikkel wordt weggehaald, ervoor wordt gezorgd dat bij alle projecten voldoende betaalbaar wordt gebouwd. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) geeft aan voorstander te zijn van de Starterslening, die deels is voortgekomen uit het Huisvestingsfonds, dat ooit werd opgericht om meer betaalbare woningen te realiseren. Hypotheekverstrekkers houden vaak geen rekening met toekomstige inkomsten en kunnen niet periodiek toetsen. De fractie is blij dat de motie over het beter benutten van bestaande woningen is vertaald in een plan van aanpak. Op deze manier kunnen snel en op grote schaal woningen worden toegevoegd. Toch wringt het dat € 150.000 wordt uitgetrokken voor een plan van aanpak, waarna voor de besteding van de resterende € 1.850.000 een startnotitie wordt geschreven. Onduidelijk is of de raad hiervoor in stelling wordt gebracht. Het subsidiëren van constructieve aanpassingen aan woningen is iets anders dan bijvoorbeeld een fysiek loket of mantelzorgwoningen die binnen de gemeente kunnen rouleren.

Passend huisvesten is voor de fractie een belangrijk uitgangspunt. Een oudere die nog in een grote eengezinswoning woont, moet kunnen verhuizen of de woning kunnen aanpassen op de huidige situatie. Met het resterende bedrag zou de fractie dan ook graag kijken naar oplossingen voor passend huisvesten voor deze specifieke doelgroep, zoals in de overwegingen van de motie benoemd. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) stelt dat voorliggend voorstel goede hulp kan bieden aan starters en dat daarmee de doorstroming in het betaalbare huursegment wordt bevorderd. Door naast nieuwbouw beter in te zetten op het beter benutten van de bestaande woningvoorraad kunnen meer huishoudens worden gehuisvest. Wel is de fractie benieuwd hoe de bedragen van € 1.850.000 en € 150.000 zullen worden aangewend. 2

Mevrouw Lipman (CDA) stelt dat bij het creëren van een gemeenschap waarin iedereen een plek kan vinden de bestaande voorraad een rol kan spelen. Het CDA legt graag het accent op de bestaande woningvoorraad. De groep senioren in de gemeente groeit en niet iedere senior woont in een geschikte woning. Niet alleen senioren hebben behoefte aan passende woningbouw. Insprekers pleitten voor Knarrenhofjes. Waarschijnlijk zijn er niet genoeg Knarrenhofjes om aan de vraag te voldoen. Ook studenten hebben behoefte aan gemeenschappelijke woonvormen. Het CDA kijkt graag naar de mogelijkheden van bestaande bouw om gemeenschappelijk wonen aantrekkelijker te maken en te zorgen voor goede doorstroming. De heer Peters (PvdA) stelt dat Den Bosch zich in tegenstelling tot andere gemeenten wél inzet om een betaalbare woning voor meer mensen dichterbij te brengen. Door betaalbaar te bouwen en door opkoopbescherming. Via het Volkshuisvestingsfonds wordt weer een stap naar een betaalbare woning voor iedereen gezet. In essentie blijft het Vereveningsfonds een goed idee. Het is te begrijpen dat hier niet aan wordt vastgehouden als dit uit onderzoek niet het gewenste resultaat blijkt te hebben, namelijk meer betaalbare woningen. Daarom is het goed dat naar alternatieve besteding voor het Volkshuisvestingsfonds is gezocht. Ten eerste door betere benutting van de bestaande voorraad.

Die is nog grotendeels ingesteld op de gezinssamenstelling van de vorige eeuw en niet op de huidige met meer ouderen en meer singles. Het is goed te onderzoeken hoe uit dezelfde voorraad meer woningen kunnen worden gecreëerd. Omdat ze vaak kleiner zijn, zullen die woningen vaker in het betaalbare segment vallen. Ten tweede door starters een extra zetje te geven bij de koop van hun eerste woning. Dat ze dat zetje maar al te hard nodig hebben, blijkt uit het feit dat het budget voor Startersleningen al na negen maanden was vergeven. Ook bevordert dit de doorstroom omdat starters vaak een huurwoning achterlaten. De PvdA vindt dat Den Bosch goed bezig is om meer mensen te helpen aan een betaalbare woning. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) noemt de mogelijke prijsopdrijving door de Starterslening. De fractie staat positief tegenover het via splitsing, doorstroom en omzetting van nietwoningen tot extra woonruimte komen. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) vindt het goed dat de al langer bestaande Starterslening wordt gecontinueerd. Deze heeft voor- en nadelen, maar uiteindelijk vooral voordelen omdat die een eerder onbereikbare woning bereikbaar maakt. Omdat de Starterslening en het uitzetten ervan niets nieuws is, heeft de fractie moeite met de € 150.000 die wordt uitgetrokken om maar weer eens te gaan bedenken hoe dat ook alweer moest.

Als het echt nodig is, gaat de fractie akkoord en anders niet doen en het geld anders besteden. Reactie college Wethouder Slikker erkent dat de Starterslening niet substantieel bijdraagt aan nieuwe woningen, noch een structurele oplossing voor de lokale woningnood is. Dat er toch voor wordt gekozen, is omdat het wel heel veel mensen helpt: tachtig huishoudens met een gemiddelde leeftijd van 27 jaar in elk jaar dat de Starterslening wordt uitgezet. Dat dit revolverend is, maakt het anders dan eenmalig dichtlopen van onrendabele toppen. Hiermee wordt gezorgd dat een groep aflost en daarmee andere mensen in de gelegenheid stelt dit ook weer te doen. SVn heeft het prijsopdrijvend effect onderzocht. Die angst is logisch omdat meer geld in de woningmarkt wordt gestopt. De conclusie was dat dit effect er niet is omdat geen sprake is van een structurele oplossing. In Den Bosch worden 1500 huizen per jaar verkocht voor een gemiddelde prijs van circa € 400.000. Per jaar worden derhalve voor € 600 miljoen woningen aangekocht. De Starterslening is € 2 miljoen op jaarbasis, ofwel 0,3%. De stijging van woningprijzen díe er is, komt door schaarste en door rentes. De heer Van Silfhout (Volt) brengt tegen het SVn-onderzoek in dat de brede wetenschappelijke consensus op macroniveau is dat de Starterslening de prijs opdrijft. De SVn meet op microniveau, gemeentelijk.

Het macroniveau waar deze raad het over heeft, is genegeerd. Graag de reflectie van de wethouder daarop. Wethouder Slikker zegt dat het Kadaster aangeeft dat er geen prijsopdrijvend effect is van de maatregel. Dat is gezien het aantal verkochte huizen in relatie tot het aantal keren dat de

3

Starterslening is ingezet een heel kleine druppel op een heel grote gloeiende plaat. Al is het geen structurele oplossing om woningtekorten te laten afnemen, het helpt wel echt mensen. De heer Van Silfhout (Volt) hoort wéér een antwoord op microniveau. Als de helft van de Nederlandse gemeenten Startersleningen verstrekt, is het een macrodiscussie die het hele land raakt. Wethouder Slikker wijst op de totale omvang van het aantal verkochte woningen en de totale startersbudgetten. Die dragen wél bij aan het perspectief van een kleine groep individuele huishoudens die een kans krijgt. Dat prijsopdrijvend effect komt door schaarste, het financieringssysteem in Nederland en lage rentes, maar niet door de Starterslening. Den Bosch blijft als het even kan mensen dat perspectief bieden. De heer Van Silfhout (Volt) merkt op dat is geconstateerd dat de jubelton de prijs opdrijft, dat een extra lening die als gift belastingvrij is de prijs opdrijft. Er zijn zoveel dingen waarvan het is geconstateerd. Daarom de vraag waarom deze ene maatregel die de wethouder wil doorvoeren die prijs ineens niet zou opdrijven. Wethouder Slikker signaleert dat de vraag wordt herhaald en hij blijft bij zijn antwoord. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) kan zich voorstellen dat individuen met de methode van de wethouder heel blij zijn, maar dat die wel de druk op de totale woningmarkt vergroot.

Gevraagd wordt of kijkend naar de grote groep die een woning zoekt het effectiever is om enkele individuen te helpen of om structureel de volledige groep woningzoekenden te helpen door meer betaalbare woningen te creëren. Wethouder Slikker is voorstander van de en-en-enaanpak in een door schaarste gekenmerkte woningmarkt voor alle typen woningzoekenden. Agendapunt 8 is weer een voorstel om veel betaalbare woningen toe te voegen. Veel mensen die graag die betaalbare koopwoning zouden hebben, kunnen daar net niet meer bij vanwege 8% prijsstijging per jaar in Nederland. Er wordt een groep geholpen om die stap net wel te zetten. Als het inkomen het toelaat, gaan ze aflossen en kunnen in een volgend jaar meer mensen worden geholpen. Desondanks zijn het allemaal maatregelen binnen een imperfect systeem. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of de wethouder onderschrijft dat aldus de prijsstijgingen in stand worden gehouden. Als het revolverend effect plaatsvindt, zijn de marktprijzen alweer hoger. In plaats van de druk van de markt te halen, houdt de wethouder zijn eigen maatregel in stand. De vraag is of de wethouder dat verantwoord vindt als hij wil inzetten op het bereikbaar maken van betaalbare woningen voor de grote groep woningzoekenden.

Wethouder Slikker wijst op de conclusie dat de Startersleningen de financiële druk op de woningmarkt niet verhogen, maar wel individuele mensen helpt. Den Bosch is niet in staat het financieringssysteem in Nederland inclusief het schaarstevraagstuk en de rente op te lossen. Wel kan de groep die er nét niet bij komt, worden geholpen met dat stapje extra. De heer Schuurmans (VVD) vraagt in relatie tot de eerdere macro- of microdiscussie met Volt, of er een manier is om ervoor te zorgen dat degene die de Starterslening krijgt enige tijd in Den Bosch heeft gewoond. Wethouder Slikker geeft aan dat het erom moet gaan dat iemand een woning ín Den Bosch koopt. Aan de transformatie van lege kantoorpanden is in de afgelopen jaren veel gedaan. Duizenden vierkante meters zijn 'omgekat' naar woningbouw. Een aantal projecten wordt nog afgerond. Het aantal leegstaande vierkante meters kantoorruimte neemt af en de vraag naar kantoorruimte neemt toe. De snelheid van omkatten zal niet in stand worden gehouden omdat kantoren ook nodig zijn als werkruimte voor de Bosschenaren. Daarom wordt bewust gekeken naar toevoegingen aan en binnen de woningvoorraad. Vorig jaar heeft de raad het Paraplubestemingsplan Verkamering, Woningsplitsing en Parkeren vastgesteld. Dat beantwoordt de vraag in relatie tot parkeren.

In een rijtje van tien woningen is het gemiddelde aantal bewoners van 35 via 21 naar straks achttien gedaald. Mensen hebben wel vaker een auto. Via parkeerdrukmetingen worden geschikte locaties gezocht. Op de vraag of ontwikkelaars aan de afspraken over betaalbaarheid 4

worden gehouden, geeft hij aan dat de 70% betaalbaar uit het bestuursakkoord ook in de regionale Woondeals is vastgelegd. Alle ontwikkelaars staan dus aan de lat voor die 70% betaalbaar. Als ze die al realiseren, hoeven ze geen afdracht meer te doen aan het Vereveningsfonds. Daardoor gaat dit fonds niet 'vliegen'. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt of de afspraak voor elk bouwproject geldt. Wethouder Slikker geeft aan dat dit niet op iedere plek geldt. In alle grote bouwprojecten in Den Bosch zit de 70% ingebouwd. Bij kleinere ontwikkelingen in met name het buitengebied is het percentage wel eens lager. Omgekeerd is het soms een tandje hoger. Er wordt iets gedifferentieerd, maar uitgangspunt is 70% betaalbaar en zoveel mogelijk de Bossche mix over de hele plancapaciteit. De € 150.000 heeft geen betrekking op de Startersleningen. Daarvoor wordt € 2 miljoen bij de SVn apart gezet. De € 150.000 is bedoeld voor betere benutting van de bestaande voorraad. Als eerste wordt gezocht naar vergroting van de capaciteit, meer projectmatige afspraken met corporaties over woningdelen en woningsplitsing en stimuleren van particuliere initiatieven in met name Engelen Bokhoven. De lessen daaruit vinden hun weg naar de startnotitie voor de raad, die aan de hand daarvan over het verdere budget beslist.

De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) vraagt zich af of ambtenaren zo'n notitie niet zelf kunnen opzetten. Hij kan zich niet voorstellen dat daarvoor externen moeten worden ingezet. Wethouder Slikker geeft aan dat Den Bosch net als heel Nederland heel goed als nieuwbouwmachine heeft geopereerd. Daar zit bij gemeenten, corporaties en ontwikkelaars veel capaciteit op. Expertise op het beter ontwikkelen van de bestaande voorraad is in Nederland nog dun gezaaid. Met Venlo was Den Bosch de eerste die bij SVn aanklopte om mee te denken over de financiering van woningsplitsing. Dit onderwerp bevindt zich nog in de pioniersfase. Vandaar het verzoek om geld voor een startplan. Gemeenschappelijk wonen, richting het CDA, wil het college ook graag stimuleren. Behalve dat wordt gezocht naar manieren om meer woningen toe te voegen, zoeken ouderen een levensloopbestendige manier van wonen. Op de combinatie gaat de startnotitie in. Tweede termijn Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) is blij met de opmerkingen over de bestaande voorraad. Er is flink wat leegstand. Eerder wees de fractie op het Cementrum, de oude gevangenis en de voormalige V&D-vestiging. Dat daar weinig gaande is, valt lastig uit te leggen terwijl er mensen in het park slapen. Hopelijk gaat de startnotitie ook daarop in.

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) betreurt dat de wethouder onvoldoende is ingegaan op het prijsopdrijvend effect van de Starterslening op macroniveau. Het door het Kadaster uitgevoerde onderzoek richt zich op het individuele huis. Daarop kan de koopstarter niet overbieden en kán geen prijsopdrijvend effect optreden. De fractie vraagt waarom de mening van kritische experts geen aanleiding is geweest dit beter in kaart te brengen en dit als risico in het raadsvoorstel aan te merken. Doen alsof het er niet is, leidt tot wensdenken. Dit aldus doorduwen, is onzorgvuldig. De heer Peters (PvdA) stelt dat het júist is onderzocht door het Kadaster in 2023, nadat in 2019 een vergelijkbaar onderzoek hetzelfde uitwees. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) merkt op dat juist op dat onderzoek veel experts kritisch zijn omdat het te micro is. Ook in 2022 ontraadde DNB deze aanpak al. Opnieuw is er geen gedegen onderzoek gedaan. Vanuit de opdrachtgever die Startersleningen wil, wordt een onderzoek geleverd dat dit mooi neerzet. Een gedegen onderzoek wordt ook op macroniveau uitgevoerd. Het is niet goed dat nu niet eens het effect wordt erkend als risico en in het debat zo makkelijk wordt weggewuifd. De heer Peters (PvdA) zou graag een onderzoek zien waaruit dat prijsopdrijvend effect blijkt. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wijst op De Nederlandsche Bank, woningmarktexperts en een hoogleraar.

De lectuur wordt aan de PvdA toegestuurd. Een 'Wij van wc-eend'-onderzoek is te weinig om te stellen dat er niets aan de hand is.

5

De heer Peters (PvdA) hoopt op onderzoeken en niet alleen meningen. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) geeft aan dat het om kritiek op de onderzoeksmethode gaat. Er is, zoals in dit debat aangehaald, onzorgvuldig onderzoek gedaan. Voordat conclusies worden getrokken, moet de juiste onderzoeksvraag gesteld zijn. Als eerste moet het effect in Den Bosch worden opgehaald, breder dan de prijs van het individuele aangekochte huis en het effect op buurtniveau. Zoals de PvdA in eerste termijn aangaf, moet Den Bosch meer mensen helpen dan alleen dat individu. Wie na dat individu wil kopen, moet waarschijnlijk meer betalen. Dat is niet netjes. Mevrouw Visscher (SP) merkt op dat zelfs zonder prijsopdrijvend effect er via de Starterslening geen woning bij komt. Er staan flats op de nominatie voor sloop vanwege achterstallig onderhoud. Daarmee wordt de woningvoorraad verkleind. Als dáár geld in wordt gestopt, kunnen die woningen misschien worden behouden. Ook kunnen senioren die willen verhuizen worden ontzorgd, waardoor de doorstroming ook wordt verbeterd. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) wil pas slopen als er voldoende nieuwbouw is gepleegd. Gevraagd wordt of de SP de suggestie van achterstanden inlopen ook voorstelt. Mevrouw Visscher (SP) vindt slopen sowieso geen goed idee als er zo'n groot tekort is aan woningen.

De genoemde suggesties zouden in tegenstelling tot Startersleningen bijdragen aan oplossingen van het woningtekort. Het is jammer dat daar zoveel geld in wordt gestopt in plaats van in zaken die echt iets oplossen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is minder geïnteresseerd in mensen in Wenen dan in de Bosschenaren. In plaats van met onderzoeken te zwaaien, vormt hij liever een eigen mening. Als het voorstel leidt tot een positief micro-effect gaat hij mee. Dat er dan ergens op de wereld een huis duurder wordt, maakt hem minder uit. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) merkt op dat niet wordt gesteld dat er géén prijsopdrijvend effect in Den Bosch is. Dat risico is er wel degelijk. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zou er wél moeite mee hebben als nadelige effecten blijken op de huizenprijzen bínnen Den Bosch. Daar zit zijn moeite met het voorstel. In het kader van meningsvorming gaat de fractie in deze vergadering twee kanten op. De heer Van Silfhout (Volt) merkt op dat het macroniveau waarop prijzen omhooggaan door de Starterslening Nederland betreft. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zit hier voor lokale belangen. Hij maakt de afweging tussen hulp aan individuen en een mogelijk verwaarloosbaar prijsopdrijvend effect. Als daardoor in Harderwijk een woning duurder wordt, speelt dat voor hem geen rol.

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) merkt op dat de Starterslening geen woning toevoegt, maar alleen een woning voor bepaalde mensen bereikbaar maakt. Gevraagd wordt of ook Leefbaar 's-Hertogenbosch niet voor die Bosschenaar aan de onderkant van de woningmarkt extra huizen wil. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt dit enigszins een schijndebat. De wethouder heeft geen gebrek aan liquide middelen om zijn woningbouwprojecten van de grond te krijgen, maar het zit daarbij eerder in grondstoffen, drukbezette projectontwikkelaars en schaarstevraagstukken dan in geld. Er zijn plannen genoeg waarmee morgen kan worden gestart als de markt zou meedoen. De heer Van Silfhout (Volt) wil dat Den Bosch op basis van de feiten beargumenteerd tot keuzes komt. Dat gebeurt nu niet. Het belang van het individu wordt boven dat van het collectief gesteld. Dat is niet des PvdA's. De PvdA heeft geknokt voor een Volkshuisvestingsfonds in het bestuursakkoord. Dat moest ervoor zorgen dat meer betaalbare huur werd aangejaagd.

6

Daarvan wordt nu bijna de helft met één pennenstreek weggezet om niet tot meer volkshuisvesting te komen. Deze maatregel gaat voor de markt in plaats van voor de volkshuisvesting. De heer Peters (PvdA) geeft aan dat keihard wordt gewerkt aan betaalbare woningen. Als het zou kunnen, zou een groter deel van die € 20 miljoen daarvoor worden ingezet. Onderzoek heeft uitgewezen dat dit niet kan. Hiermee wordt derhalve toch de betaalbare woning dichterbij gebracht, ook al is de groep wat kleiner. De heer Van Silfhout (Volt) hoort in deze opmerking júist de valse tegenstelling. Er wordt gezegd dat jongeren worden geholpen om bij een woning te komen, maar uiteindelijk zijn álle jongeren iets verder bij een woning vandaan. De fractie noemt het dom de jongeren ervan te overtuigen dat de Starterslening goed voor hen is. De PvdA zei wel iets waar Volt wel blij mee is, namelijk dat heel veel mensen een huurwoning achterlaten door een Starterslening. In de verordening kan worden opgenomen dat iemand alleen een Starterslening krijgt als die een sociale huurwoning achterlaat. Dan wordt misschien een probleem op de woningmarkt aangepakt en is het niet alleen het onterecht paaien van een achterban. De raad wordt opgeroepen die verankering in de verordening op te nemen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of dit model elders al geslaagd is.

De heer Van Silfhout (Volt) merkt op dat Amsterdam en Utrecht al hebben gesteld dat Startersleningen geen zin hebben. Rotterdam is ermee blijven doorknokken. Een van de drie grote steden, maar hij weet niet welke, heeft dit toegevoegd. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) merkt op dat in deze stappen de mensen die al tien jaar thuis wonen, worden overgeslagen. De heer Van Silfhout (Volt) stelt voorop dat hij niet degene is die de Starterslening hoeft te verdedigen. Hij ging in op de PvdA die aangaf dat de gebruikers van de Starterslening vaak een woning achterlaten. Dat is dus ook niet altijd zo. Door die combinatie heeft een Starterslening tenminste nog enig doel. De heer Schuurmans (VVD) vraagt of die sociale huurwoning in Den Bosch moet staan. De heer Van Silfhout (Volt) vindt dat lastig omdat hij niet over alle andere gemeenteraden gaat. Omdat hij pleit voor aanpak van de hele markt zou dit niet moeten uitmaken. Als heel veel gemeenten ook kiezen voor een Starterslening kan hij niet op die gemeenten terugvallen. Niet elke gemeente doet wat de SP graag wil. Wethouder Slikker vindt de vraag over de toevoeging van SP en De Bossche Groenen terecht. Er kan geen € 2 miljoen worden ingezet voor toevoeging van woningen. Dat zou vanwege stichtingskosten op zijn hoogst tien woningen opleveren en er is geen revolverende systematiek.

Waar woningen kunnen worden toegevoegd, doet Den Bosch dat op dit moment al. Een doorstromingsvehikel opnemen in de Starterslening betekent dat iemand die net meer dan de sociale huurgrens verdient, niet in aanmerking komt. Dat is niet de wens van dit college. De voorzitter inventariseert de inzet van raadsinstrumenten. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt gespleten stemming over de dictumpunten aan. Er worden een amendement en een motie overwogen over de verankering dat daadwerkelijk een woning wordt achtergelaten in ruil voor een Starterslening. De heer Van der Leest (CDA) neemt dit mee terug naar de fractie en overweegt een motie. De heer Schuurmans (VVD) neemt dit mee terug naar de fractie en overweegt een motie over toevoeging van voorwaarden. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) neemt dit mee terug naar de fractie.

7

Mevrouw Visscher (SP) neemt dit mee terug en overweegt een motie over andere manieren om woningruimte te vinden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) sluit graag aan bij het overleg tussen VVD en Bosch Belang. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) komt zelf niet met initiatieven. De fractie is akkoord, maar gaat mee waar nut of noodzaak van een motie wordt gezien. Dit voorstel wordt als licht bespreekstuk doorgeleid naar de raadsvergadering. 8.

Ontwikkelkader Van Herpense Weide De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) prijst het grote aantal betaalbare woningen in dit prima plan. De fractie hoort positieve geluiden over het participatieproces. Over de 80% betaalbaar vraagt de fractie wel wat dit voor de Bossche mix op wijkniveau betekent. De heer Van den Kerkhof (D66) is ook positief over het grote aantal betaalbare woningen. Het maximum uit de nota Hoogbouw wordt hier overschreden. Mooi dat the sky hier wérkelijk niet the limit is. Financieel is de parkeervoorziening nog een open einde. De aanpassing van de kruising Zandzuigerstraat-Orthenseweg moet op orde zijn voor de 500 woningen er bij komen. De fractie is benieuwd wanneer het voorstel daarover naar de raad komt. Mevrouw Korver (GroenLinks) dankt college en ambtenaren voor dit mooi uitgewerkte ontwikkelkader. Dat aandacht voor duurzaamheid en milieu leidt tot een groen en adaptief plan. Dit stelt de fractie tevreden. Aandacht wordt gevraagd voor de ontmoetingsruimtes, de creatieve hub en de mogelijkheden voor bijzondere woonvormen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) sluit zich aan bij de positieve geluiden. Zo zou het op meerdere plekken moeten. Graag aandacht voor bijzondere woonvormen. Insprekers uiten met name zorgen over de voorzieningen. D66 begint alweer over parkeerplaatsen.

Met de hoeveelheid woningen die wethouder Slikker schetst, moet Den Bosch afscheid nemen van het op straat parkeren voor de deur. Het kan niet anders. Anders is Den Bosch qua bereikbaarheid weg. Als the sky the limit is, kunnen niet al die auto's op het trottoir terecht. Van de wethouder wordt een notitie gevraagd over hoe hij aankijkt tegen wat de groei van de stad betekent voor de voorzieningen en de bereikbaarheid. De raad moet de discussie voeren of de stad dat groeitempo aankan. De heer Peters (PvdA) geeft aan dat de PvdA bij elke gebiedsontwikkeling naar drie punten kijkt: maakt de ontwikkeling de stad socialer, leefbaarder en groener? Over de Van Herpense Weide is de fractie enthousiast, veel nieuwe woningen op een prachtige locatie. Door de hoogte in te gaan, kunnen bijna 500 woningen worden gerealiseerd, waarvan 80% sociale huur, middenhuur en betaalbare koop. Een plek waar de jongeren in Den Bosch een nieuw thuis kunnen vinden. Dat brengt Den Bosch weer een stapje dichter bij het weer vanzelfsprekend maken van een betaalbare woning. De creatieve hub op de Van Herpense Weide maakt de fractie enthousiast. Hier kunnen creatieve makers hun plek vinden. Dit draagt bij aan de reuring in het gebied. Het stuk vermeldt dat de hub niet primair op commercieel succes is gericht, maar de PvdA wil een goede mix van commerciële en niet-commerciële initiatieven gewaarborgd zien.

In groen en duurzaamheid worden hier goede stappen gezet. Door parkeren te concentreren in een 'parkeerhuis' is er veel ruimte voor groen en water. Dit helpt om hittestress en wateroverlast tegen te gaan. Er wordt circulair gebouwd, de woningen worden energiezuinig. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) merkt op dat de pilot Parallel Plannen tot nu toe wel geslaagd lijkt. Met deze ontwikkeling wordt veel inwoners een goede plek dicht bij het centrum en het station geboden. Dit gebied ligt naast de Zandzuigerstraat, een doorstroomas die een belangrijke rol gaat spelen bij de bereikbaarheid van de Brede Binnenstad. Gevraagd wordt of de gebiedsontwikkeling ook kan plaatsvinden als op de Zandzuigerstraat 70 km/u wordt gereden. Dat 80% betaalbaar wordt gebouwd en dat een plus op betaalbare koop wordt gezet, is een goede zaak. Wel moet gemeentebreed de Bossche mix worden gehaald en moeten eenzijdige wijken worden voorkomen.

8

Mevrouw Visscher (SP) vindt 30% sociale huur volstrekt onvoldoende om aan de woonvraag van met name jongeren en doorstroomsenioren te voldoen. Met D66 en CDA maakt de fractie zich zorgen over de bereikbaarheid van het gebied. Deze groeiende wijk heeft een multifunctioneel sociaal-cultureel centrum voor ontmoeting en beleving nodig. De heer Schuurmans (VVD) ziet het ontwikkelkader voor de voormalige Weener XL-locatie als passend. Bijna 500 woningen als onderdeel van het programma voor betaalbaar wonen met aandacht voor speciale doelgroepen. In de tweede termijn wordt nader ingegaan op hoe naar de Bossche mix wordt gekeken. De VVD ziet graag dat bij nieuwe ontwikkelingen als deze de verkeersafwikkeling en bereikbaarheid aandacht krijgen, alvorens invulling te geven aan de bouwplannen. Er zitten flinke haken en ogen aan de herinrichting van knooppunt Zandzuigerstraat-Orthen, de verdere bereikbaarheid inclusief doorstroomassen en het parkeren. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) krijgt een positief gevoel bij de kaders: veel hoogbouw en aandacht voor de openbare ruimte. Opvallend is de aandacht voor de fietsmobiliteit en de gezamenlijke ruimtes voor ontmoeting en de ideeën over kleuren en materialen. Een mooi plan met veel architectonische verrassingen. Bijzonder is wel de geconcentreerde parkeervoorziening, het 'parkeerhuis', langs de spoorbaan.

Een vraag is of de woningen allemaal een eigen parkeerplaats krijgen en of de stallingsruimte hoog genoeg wordt voor werkbusjes. Niet zozeer de ruimtelijke oplossing, maar de financiële haalbaarheid lijkt een risico. De vraag is of BrabantWonen wel wil investeren in het parkeerhuis. Aan de wethouder de vraag in hoeverre dit parkeerhuis een showstopper voor het hele plan is. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) vraagt of er bezwaren zijn ingediend waardoor het doorgaan van dit plan gevaar loopt. De participatie is geweest, maar de fractie is benieuwd of iedereen daar een goede nasmaak aan heeft overgehouden. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) is enthousiast over dit plan en legt de nadruk op het parkeren en het belang van bereikbaarheid. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zou meer sociale woningen toejuichen, want 30%, al is het staand beleid, is te weinig. Het is volgens het plan lastig de ecologische barrières te doorbreken. Het plangebied ligt langs een drukke weg met een spoorlijn in de buurt. Vanuit de gebiedspaspoorten zou de ecologische verbinding worden gecreëerd en zouden de knelpunten worden opgelost. In het plan staat benoemd dat het lastig wordt, maar de fractie vraagt de wethouder of er wel van mag worden uitgegaan dat de verbindingen worden gelegd. Positief is dat modulair en circulair wordt gebouwd en dat woningen energieneutraal worden.

De fractie is wel benieuwd hoe groen het uiteindelijk wordt. Het ontbreekt Den Bosch nog steeds aan een duidelijk kader hierover. Het ontwikkelkader voor dit plan ziet er goed uit, maar met het oog op toekomstige bouwplannen is de vraag hoe groen er uiteindelijk gescoord gaat worden. Te denken valt aan hergebruik van materialen of de materiaalgebonden CO2-uitstoot. De heer Van der Leest (CDA) is tevreden voor de vele ruimte voor wonen, sport, recreatie en ontmoeten. Vraagtekens zet de fractie wel bij de grootte van de appartementen als het om de huisvesting van gezinnen gaat. De ontsluiting is ook een aandachtspunt. De heer Van Silfhout (Volt) ziet een mooi plan met veel groen, veel bomen, ontmoeten en maken. Het wordt een mooi stukje 's-Hertogenbosch. Zoeken naar hoogbouw mag de wethouder van Volt wel op meer plekken doen. De zorg over de ontsluiting wordt wel gedeeld. Er is maar één ontsluitingsweg. Als de doorstroomas vast komt te staan, zit de wijk gevangen. De fractie zal de plannen hieromtrent scherp volgen. Ook maakt de fractie zich zorgen om de parkeergarage in de wijk. Die zit in de onrendabele top. Den Bosch wil op heel veel plekken op die manier de parkeergelegenheid los van het gebouw zien en laten financieren vanuit de rest van de wijk. Het wordt nu als risico benoemd.

Graag hoort de fractie hoe wordt voorkomen dat dit steeds als risico bij andere plannen terugkeert. Dat moet onderdeel van het plan zijn en van een plan zonder risico. Bij '80% betaalbaar' gaat het hart van Volt sneller kloppen, de kleine lettertjes wijzen uit dat het om maar 30% sociale huur gaat. Met 30% sociale huur neemt het aandeel sociale huur in de gemeente niet toe. Hopelijk komt er in de toekomst meer sociale huur los. Misschien is dat voor deze bestuursperiode te laat, dan moet dat richting de volgende verkiezingen omhoog. De fractie is bezorgd over geluidsoverlast en trillingen. Genoemd wordt een piekbelasting 9

van 65 dB vanaf het bedrijventerrein aan de overkant. Als dat geluid, vergelijkbaar met een klein vliegtuig, heel frequent optreedt, is het zorgwekkend dat woningen onderdeel worden gemaakt van een geluidswal. Graag meer duidelijkheid hierover. Reactie college Wethouder Slikker stelt dat de Bossche mix (30% sociaal, 30% middelhuur, 20% betaalbare koop en 10% duurdere koop) in de plannen zit. Dit is gestapelde bouw in een omgeving met veel grondgebonden woningen. De gemeente zet in op doorstroming vanuit de wijk OrthenLinks richting Orthen d'n Herp, zodat ook doorstroming tussen de wijken gaat plaatsvinden. Parkeren is altijd een uitdaging bij hoogbouw in combinatie met veel betaalbaar. Een parkeerplaats sociale huur gestapeld of onder de grond kost € 25.000 per woning. De reden dat deze businesscase sluit, is de rijkssubsidie van € 3 miljoen voor dit project. Daarom is dit in dit geval sluitend, maar het blijft bij dit type binnenstedelijke ontwikkelingen altijd een uitdaging. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) verbaast zich dat ook bij dit soort projecten nog steeds wordt gedacht aan een parkeerplaats per woning. Er zijn mooie voorbeelden van binnenstedelijk bouwen waarin afscheid wordt genomen van de parkeerplaats, waar wordt geïnvesteerd in deelvervoer. Gevraagd wordt of dergelijke opties uitgerold kunnen worden.

Een tweede vraag is of de wethouder bij de toevoeging van zoveel woningen geen probleem in bereikbaarheid voorziet. Wethouder Slikker geeft aan dat de parkeernormering in de basis van plannen wordt meegenomen. Daarvan kán worden afgeweken. Als deelmobiliteit wordt toegevoegd, komt het college daarmee naar de raad. Feit is dat veel mensen een auto hebben en een parkeerplaats zoeken. De grote hoeveelheid sociale huur en de nabijheid van het station zijn reductiefactoren. Daarbij wordt het parkeerprobleem opgelost met het parkeerhuis, dat met een hoogte van 12 meter direct een geluidswal tegen het spoor vormt, groene inpassing en duurzaamheid via zonnepanelen op het dak. Gezien de hoge kosten was de gemeente heel blij met de Woningbouwimpuls (WBI)-subsidie. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) spitst haar vraag toe: of de wethouder nadenkt over bereikbaarheid als wordt beslist over huizen bouwen: de auto's uit die garage gaan ook de weg op. Zij vraag om een notitie aan de raad als basis voor een bredere discussie over wat de groei betekent voor de stad op bereikbaarheid en voorzieningen. Wethouder Slikker geeft aan dat in het Strategisch Woondebat met haar collega Hoeben hierover is gesproken. Bij elk woningbouwplan wordt gekeken naar behoeftes aan kinderopvang, scholen, medische voorzieningen.

Als de raad straks een IHP voor het onderwijs vaststelt, zit daar ook in hoe de stad er over vijftien jaar uitziet. Bekeken is hoeveel verkeersbewegingen de toevoeging van dit woningbouwplan oplevert. De maatregelen die daarvoor nodig zijn bij Orthen en de Zandzuigerstraat zijn nu reeds meegenomen en worden gefinancierd met dit plan. Verkeersscenario's voor de rest van de buurt komen in Q1 naar de raad. De heer Van Silfhout (Volt) leest bij de risico's dat de realisatie en exploitatie van het parkeerhuis op dit moment nog in de onrendabele top zit. De wethouder gaf eerder aan dat de realisatie zou zijn geregeld. Wethouder Slikker geeft aan dat er in de basis sprake is van een onrendabele top. Dankzij de WBI-subsidie wordt die gedicht. Dit geldt bij elk van dit soort plannen. Uitgangspunt is dat als de wijk wordt opgeleverd zowel realisatie als exploitatie zijn opgelost. Bij het vaststellen van het ontwikkelkader is de verwachting dat dit met de WBI moet lukken. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) leest dat naast BrabantWonen nog een andere partij moet worden gevonden. Wethouder Slikker geeft aan dat de 60% sociale en middenhuur door BrabantWonen wordt gerealiseerd. Voor de andere 40% wordt een tender uitgezet. Het ontwikkelkader van de raad is leidend. Alle uitgangspunten die de raad verankert, moeten in die tender worden gerealiseerd.

10

De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) concludeert dat dus van marktwerking afhankelijk is of dit hele plan doorgaat. Wethouder Slikker heeft via marktconsultatie vastgesteld dat ontwikkelaars geïnteresseerd zijn. Er moet nog wel een ontwikkelaar aangeven dat die dat echt gaat doen binnen de voorwaarden die zijn gesteld in het ontwikkelkader. De kaders zijn leidend. Als in de Zandzuigerstraat compenserend voor MIRT-A2 een doorstroomas gemaakt moet worden, zou dat effecten hebben qua geluidsbelasting, ook voor de oudere woningbouw ter oostzijde. Dan zijn mitigerende maatregelen nodig. Als dat nodig is, komt het college daarop terug. Of werkbusjes in het parkeerhuis passen, weet de wethouder niet. Er zijn drie typen parkeeroplossingen in dit gebied. Naast het parkeerhuis is dat ondergronds en aan de zuidkant in de openbare ruimte, waar zelfs het hoogste busje past. Het aantal ingediende zienswijzen is na een goede participatiesessie relatief beperkt gebleven. Op extra parkeerdruk in Orthen-Links is het plan stevig aangepast. De loopafstand vanaf iedere voordeur naar het parkeerhuis is altijd korter dan een willekeurige andere parkeerplek in Orthen-Links. Als dat onvoldoende soelaas biedt, kan een vergunningstelsel in Orthen-Links worden overwogen. Een tweede zorg betrof bewoners van de Adelheidstraat die de laagbouw tegenover zich inruilen voor een gebouw van 16 meter hoog.

Het college denkt dat de inpassing met veel water en groen goed is, in combinatie met afstanden van minimaal 48 meter vanuit de voordeur. Mensen zullen het eerst met eigen ogen willen zien. Tegelijkertijd snapt iedereen de woningbehoefte en de noodzaak van gestapelde bouw in de stad. De ecologische verbindingszone is het uitgangspunt. Met het ontwikkelkader stelt de raad de minimale basis vast. Daar moet alles van energieneutraal tot circulair tot hergebruik tot het aantal bomen minimaal aan voldoen. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) hoort mooie woorden, maar vindt het benoemde nog weinig concreet. Graag ziet de fractie straks in detail en vertaald in cijfers wat dat in de uitvoering betekent. Voor nu prima, maar wanneer dan in de uitvoering bekend is, graag een terugkoppeling van wat dat betekent tot in detail. Wethouder Slikker wil best terugrapporteren waar het uiteindelijk op is uitgekomen. Feit blijft dat de raad de kaders vaststelt. Als daarin iets extra's verankerd moet zijn, is dit het moment. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) herinnert zich uit andere projecten waar mensen met hoogbouw te maken kregen dat bijvoorbeeld de zoninval werd berekend. De fractie vraagt of is onderzocht of men daar veel nadeel van ondervindt. Wethouder Slikker geeft aan dat in de eerste participatieronde met 19 meter hoog is gestart.

Op basis van de participatie met de Adelheidstraat is dit op 16 meter uitgekomen, met een ruime afstand tot de bebouwing van 48 tot 56 meter. Op basis van de bezonningsschema's wordt volgens het college geen disproportionele inbreuk op het levensgenot gemaakt. Tweede termijn De heer Schuurmans (VVD) wijst op de sterke afhankelijkheid van dit plan van de herinrichting van de Zandzuigerstraat-Orthen. Het risico van een langere doorlooptijd van de herinrichting baart de VVD zorgen. De kaders van de wijk worden nu gesteld, terwijl nog moet worden onderzocht hoe de ontsluiting definitief wordt gerealiseerd. Dat wordt Q1. Het parkeerhuis moet door BrabantWonen en marktpartijen worden gerealiseerd, met nog onduidelijke exploitatie. Ook hier geldt: nu worden kaders voor de wijk gesteld, terwijl de overeenkomst met BrabantWonen pas in Q1 kan worden gesloten en de marktuitvraag nog moet worden uitgezet, al is het na marktconsultatie. Een zienswijze adviseert om parkeren in een parkeergarage voldoende aantrekkelijk te maken om te voorkomen dat de nu al hoge parkeerdruk in Orthen-Links nog hoger wordt. Ook hier worden nu de kaders van de wijk gesteld, terwijl nog moet worden onderzocht hoe dit het beste is te organiseren.

Daarnaast wordt gesproken over het zo snel mogelijk autoverkeer richting Zandzuigerstraat-Orthen te dwingen, terwijl in de verkeersstructuur is besloten dit knooppunt als laatste in de fasering op te pakken: voorbereiden in 2029/2030, uitvoering na 2030. Onduidelijk is waar deze raad een eventuele handtekening onder zet met zoveel fundamentele onduidelijkheden. In dit plan is 80% betaalbaar passend. De VVD ziet de financiële haalbaarheid van dit plan graag goed bewaakt. Hierbij wordt opgeroepen tot het durven balanceren van de Bossche mix over de gehele gemeente als 70% betaalbaar een keer niet kan

11

worden gehaald. De VVD wil dan niet gelijk de portemonnee van de gemeente of van de inwoners aanspreken door het via de Grex op te lossen. Hier 80% toepassen, biedt ruimte elders. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) hoort de VVD de Grex aanstippen. Al langere tijd wordt in deze raad het grote probleem rondom betaalbare woningen besproken. Projectontwikkelaars vinden ze niet zo interessant. Gevraagd wordt het tekort nemen als gemeente niet gerechtvaardigd is vanuit de gedachte dat betaalbare huizen bouwen voor de mensen een basisrecht is voor de inwoners. Met dat middelen dat de VVD voorstelt, redt Den Bosch het ook niet. Daar worden de tekorten niet mee ingelopen. De heer Schuurmans (VVD) committeert zich aan de 70% gemiddeld. Als dat op de langere termijn niet wordt gehaald, wordt dat dan besproken. Dat is nu nog niet het geval en dit plan biedt 80%. Mevrouw Visscher (SP) vraagt of de VVD nu niet heel snel de 'balanskaart' speelt, waarbij het een volgende keer wel wat minder mag. Bij andere projecten wordt het doel niet gehaald. Zoals dat bij het Gasthuiskwartier mislukte, gebeurt dat wel vaker. Gevraagd wordt of het niet beter is wat hoger in te zetten om toch wat betaalbare woningen te krijgen. De heer Schuurmans (VVD) merkt op dat hij niet direct de eerstvolgende keer op een procentje wil kijken. Het gaat om gemiddelden.

De balans moet worden gehandhaafd en daarbij moet in de komende jaren de vinger aan de pols worden gehouden. De heer Van Silfhout (Volt) hoort de VVD zeggen dat als de Bossche mix niet voldoende is er moet worden bijgesteld. Bij de begrotingsbehandeling bleek dat met 30% sociale huur het aandeel in Den Bosch op niveau blijft en niet stijgt. Dan is de conclusie dat de Bossche mix niet voldoet. Aan de VVD de vraag hoe die dit gaat bijstellen. De heer Schuurmans (VVD) geeft aan dat de raad dit nog integraal moet bekijken. De heer Van Silfhout (Volt) begrijpt als de inzet van de VVD dat wanneer de hoeveelheid sociaal die nu gebouwd wordt niet voldoende is, de VVD voor meer sociale huur tekent. De heer Schuurmans (VVD) laat zich geen woorden in de mond leggen. In dit plan zit Den Bosch boven de 70%. Dan moet niet worden geschroomd dat gemiddelde aan te houden. In grote lijnen moet het verdere gesprek nog worden gevoerd. Dit is niet het moment om het radicaal anders te gaan doen omdat hier voor 80% wordt gekozen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) hoort dat de VVD geen koerswijziging voorstaat. De heer Schuurmans (VVD) is benieuwd naar de resultaten van dit pilotproject Parallel Plannen. Het helpt procedures en werkprocessen verkorten, combineert efficiënt en loopt parallel en versnelt daarmee de realisatie van woningen.

De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) acht het gezien het financiële risico raadzaam met dit plan te wachten tot er zicht is op volledige dekking. Misschien moet het plan wel worden aangepast om die dekking te vinden. Dat kan zitten in het aantal woningen en soort woningen. Een vraag is wie er, gezien de samenstelling van betrokkenen, uiteindelijk gaat verhuren: BrabantWonen, een projectontwikkelaar of andere partijen. Het parkeerhuis moet gaan dienen als een geluidsscherm. De ervaring in Rosmalen leert dat voorzieningen de overlast van het spoor niet wegnemen. Daarom herhaalt de fractie de vraag of ondanks de 'parkeerwal' trillingen en geluidsoverlast een showstopper voor het project kunnen zijn. Wethouder Slikker merkt op dat het knooppunt twee fasen kent. De eerste fase is hoe deze wijk met 450 woningen extra wordt ontsloten. Daarvoor zijn alle maatregelen in dit project voorzien. in Q1 kijkt de raad naar de verdere scenario's over de ontsluiting rondom de Zandzuigerstraat. Als daar maatregelen in worden genomen, gelden die voor een latere fase. De lasten rusten niet op dit project. Een nieuwe wijk moet direct worden ontsloten, vandaar de fasering.

12

De heer Schuurmans (VVD) vraagt een indicatie van wanneer het voor de wijk is georganiseerd als dat niet na 2030 is. Wethouder Slikker gaat ervan uit dat de bouw voor 2027 start. Voor 2030 moet de eerste fase van de knooppuntontwikkeling gerealiseerd zijn. Anders kunnen de 500 woningen niet worden ontsloten. Indien nodig gebeurt dit in twee fasen. Fase 1 moet gebeuren als de woningen er staan. Het enthousiasme over het Parallel Plannen leeft breed in de organisatie en bij de corporatie. Het is wel zeer intensief. Deze systematiek kan Den Bosch niet bij elk project aan. Het leidt wel tot versnelling en smaakt naar meer. Een evaluatie zal de leerpunten uit dít project duidelijk maken en ingaan op de bredere toepasbaarheid. Het plan heeft een sluitende Grex. Er wordt dan ook van uitgegaan dat de uitgangspunten uit dit ontwikkelkader na vaststelling door de raad allemaal waargemaakt kunnen worden zonder er een euro extra in te stoppen. Mocht het nodig zijn, komt het college terug naar de raad. Niet van een sluitende Grex uitgaan, wil de wethouder niet. De hoogte van de parkeergarage en het effect daarvan op spoorgeluid is doorgerekend. Het gaat om een gebouw van 12 meter hoog. Dat is een forse voorziening om de geluidsoverlast mee weg te nemen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt wanneer nu wel wordt afgeweken van de sluitende Grex en wanneer niet.

De fractie trekt de vergelijking met het eerdere agendapunt, waarbij geld in een schaarstemarkt wordt gepompt. Wethouder Slikker stelt dat woningbouwplannen in de basis richting de raad gaan met een sluitende Grex. Als dat een keer niet lukt, wordt dat aan de raad vooraf aangegeven. Dan is het aan de budgethouder daarover te besluiten. Uitgangspunt is de sluitende Grex. De zakken van de gemeente zijn niet oneindig diep en de discussies over het ravijnjaar zijn bekend. Daarnaast wordt de onderhandelingspositie van de gemeente sterker als er geen zak met geld wordt neergelegd en is er de mogelijkheid subsidies op te halen bij het rijk. De voorzitter concludeert dat er geen moties of amendementen worden voorbereid voor de vergadering van 10 december. Dit voorstel wordt als hamerstuk doorgeleid naar de raadsvergadering. Overige agendapunten 9.

Discussienotitie Deelvervoer Tweewielers (gG) De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) zag een paar maanden geleden dat de eerste maatregelen zoals de pilot met zichtbare parkeervakken voor de deelmobiliteit die waren gepland voor Q2 van 2024 een lagere prioriteit hebben gekregen vanwege de ontwikkelingen op de deelvervoermarkt. Van de aanbieders is er nog maar één over. De overlast is dus verminderd. Omdat die markt zo weer kan aantrekken, kan de overlast van dat deelvervoer weer terugkeren. Aan de commissie de vraag of die onderschrijft dat een evaluatie gehouden zou moeten worden en of die onderschrijft dat goede afspraken gemaakt zouden moeten worden en die vast te leggen. Een laatste vraag is of de commissie nog zaken uitgezocht wil hebben. De heer Van Silfhout (Volt) vindt dat deelmobiliteit sowieso een toevoeging is. Zonder gaat Den Bosch het niet redden in de toekomst. De ov-fiets is een geslaagd voorbeeld. Deelmobiliteit is een no-brainer, er moet mee worden doorgegaan. Er komt al een evaluatie op technische vragen naar de raad toe. Die is daarmee al aan zet. Dat er maar één aanbieder is, zal de strekking van de evaluatie mogelijk beïnvloeden. Er wordt al onderzoek gedaan naar geo-locaties, scooters op bepaalde plekken neerzetten binnen een vlak van GPS-coördinaten. Als dat wordt ingericht, is dat een goede oplossing op drukke plekken.

Een kanttekening is dat het gebruik er minder flexibel door wordt. De raad kan dat goed afwegen als die daar de inzichten in heeft. Daar is de gemeente als het goed is al mee bezig. De gemeente mag experimenteren met deelsteps, mede afhankelijk van wat het rijk besluit. Mevrouw Visscher (SP) is voorstander van gedeelde mobiliteit, maar is niet blind voor de vervelende neveneffecten, zoals overal deelscooters op de stoep. Transferia bij stations en vaste plekken in wijken zouden een goede oplossing zijn, in overleg met de aanbieder.

13

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) onderscheidt de succesvolle ov-fiets van de ov-scooter, waar soms klachten over zijn. Daar moet altijd naar worden gekeken. In de evaluatie die al naar de raad toekomt zal blijken wat dat betekent. De situatie die door sommigen als problematisch is benoemd – de fractie heeft niet de informatie om die kwalificatie te kunnen overnemen – lijkt daarmee in elk geval niet toe te nemen. Het zou een goede zaak zijn als bij de ontwikkeling van het Centraal Station er ruimte voor ov-fietsen komt, die er nu niet is. Daar is vraag naar en nadelige effecten zijn er niet. De heer Vossen (PvdA) sluit zich aan bij het standpunt dat Den Bosch het met de reguliere mobiliteit niet gaat redden en dat deelmobiliteit daarmee een plek verdient in de mobiliteitstransitie. Evaluatie is tegelijk noodzakelijk, want scootertjes te pas en te onpas vormden een groene schimmel over de wijken heen. De NS-fiets is misschien een goede manier van naar deelmobiliteit kijken. Betrouwbare organisaties die niet zomaar vanuit het snelle geld investeren en naar een andere stad vertrekken. De stad heeft continuïteit nodig en daarom partijen die voor langere tijd commitment willen tonen óf via wijkinitiatieven als een wijkfiets. Dat zijn zaken die de gemeente kan oppakken vanuit de sociale structuren in de stad.

Mevrouw Van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) kent de successen van de ov-fiets en ovscooter, maar vat de keerzijdes samen als de 'Don't be gentle to a rental'-houding van sommige gebruikers. Deelscooters liggen in sloten, zijn in brand gestoken of in stukken gegooid. In andere landen worden deelsteps gestald op een vaste plek. Wellicht biedt dat een oplossing voor de van hier bekende 'onvoorzichtige' omgang met andermans spullen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) ziet ook de excessen. Deelmobiliteit is wel de kant die de stad op moet. Als Den Bosch dat niet wil, zal ook moeten worden gestopt met allerlei woningbouwprojecten. Iedereen een auto betekent dat iedereen straks stilstaat. Het is wellicht zinvol te wachten op de al aangekondigde evaluatie. Het zou een goede zaak zijn om parkeerplaatsen op te offeren aan deelmobiliteit. Minder vaste parkeerplaatsen, meer voor scooters, flexfietsen en flexauto's. De heer Bos (GroenLinks) herkent de toegevoegde waarde van deelfietsen en deelscooters in de mobiliteitstransitie. Sinds juni vorig jaar vonden drie aanbieders voor deelscooters geen sluitende businesscase in deze gemeente. Dat is jammer, maar zo werkt de markt. Daar staat een uitbreiding van het aantal ov-fietsen tegenover. Een evaluatie van waarom aanbieders zijn gestopt, ook gericht op betere samenwerking, kan geen kwaad. Dat kan tijdens de huidige concessie.

Dat overlast moet worden voorkomen, dropzones beter benut en aanbieders meer zichtbaar verantwoordelijkheid moeten nemen, is evident. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) stelt dat deelfietsen en -scooters mits goed georganiseerd een waardevolle toevoeging kunnen zijn op de mobiliteit. Het mag geen vervanging van het ov zijn, maar zeker vanuit excentrisch gelegen wijken en de dorpskernen wordt er veelvuldig gebruik van gemaakt om in de binnenstad te komen. De raad moet de ogen niet sluiten voor het feit dat meer dan eens een helm of een hele scooter rondslingert of is vernield. De vraag is tot waar de overheidsbemoeienis gaat. Niet alle bedrijven zijn zo solide als bijvoorbeeld de NS. In deze wereld krijgt marktwerking de ruimte. Dat betekent dat bedrijven komen en gaan. In die evaluatie moet duidelijk zijn dat Den Bosch deelmobiliteit omarmt, maar duidelijke kaders biedt omtrent de verwachtingen. Als een aanbieder overal wordt gevonden in negatieve zin, moet de gemeente daar een standpunt over innemen en het bij de volgende aanbieder als kader onder de neus duwen. Wat uit een evaluatie komt, kan worden meegenomen richting nieuwe aanbieders, zodat Den Bosch leert van wat er in de straten en wijken gebeurt. De heer Schuurmans (VVD) beschouwt deelscooters en -fietsen als een toevoeging. Ze helpen zeker in de 'last mile'.

Een gedegen evaluatie moet er komen, maar het is er volgens de VVD nog iets te vroeg voor. De nagenoeg raadsbreed omarmde motie over de parkeervakken is nog niet echt uitgevoerd. Voorafgaand aan een nieuwe concessie is het zinvol te weten of die parkeervakken het beoogde effect hebben. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) acht deelvervoer zeker een toevoeging. Op basis van wat de fractie tot op heden ziet, werkt het systeem voor deze gemeente nog niet. Scooters staan overal en belemmeren de doorgang, alarmen zorgen voor geluidsoverlast. De fractie 14

herkent de 'verfrommelde aanblik' die het college ziet. De evaluatie wordt afgewacht. Dat veel bedrijven afhaken, zegt veel. Wat de kaders betreft, is de fractie benieuwd naar de verantwoordelijkheid van de gemeente en die van bedrijven. Handhaving op het huftergedrag moet worden meegenomen. De heer Van der Leest (CDA) ziet deelmobiliteit als toevoeging, mits er genoeg vraag is en het rendabel is. Het is aan de markt de handschoen op te pakken en dit te verbeteren. Dat aanbieders wegtrekken, komt onder andere door weinig vraag, hoge kosten en daarna faillissementen. De gemeenschap krijgt rommel in de openbare ruimte terug en kosten voor opruimen en handhaven. Liever ziet het CDA dat een organisatie als de NS naast ov-fiets een ov-scooter beschikbaar stelt. Het gaat immers vaak om het laatste stukje. Zoals in de notitie al staat: verrommeling zorgt voor verdere verrommeling. Dat moet de markt oppakken. De mening in de vragen 2 en 3 deelt het CDA niet met de opstellers. Overige punten: de fractie is benieuwd waarom de partijen die zijn afgehaakt, hebben opgezegd. Deelmobiliteit is voor het CDA aan de markt. Subsidie wil de fractie niet verstrekken. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) ziet deelmobiliteit in alle vormen als waardevolle aanvulling op het totale mobiliteitsaanbod.

Naast deelscooters en -fietsen gaat het om andere vormen van innovatief vervoer, elektrische steps, deelbakfietsen en deelauto's. Ze kunnen bijdragen aan de verduurzaming van het vervoerssysteem en de bereikbaarheid van wijk en werk. De uitvoering is niet altijd vlekkeloos verlopen. De verrommeling van de openbare ruimte en hinder voor mindervaliden door verkeerd geparkeerde of lukraak neergegooide voertuigen zorgden voor overlast. Dit benadrukt het belang van goede regulering. Het reeds bestaande vergunningensysteem voor deelvervoer is een stap in de goede richting. Een evaluatie is zeker nuttig om duidelijk te maken waar verbetering mogelijk is. Bij de bespreking van de mobiliteitsvisie zou de fractie graag zo'n evaluatie meenemen. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) vindt het prettig dat eigenlijk iedereen de deelmobiliteit koestert en dat de goede kant ervan, de ov-fiets, uitbreiding verdient. Wat de aanpak van de verrommeling betreft, vindt gewoon ge-DREVEN het lastig kaders te geven. Afspraken met de exploitanten moeten daarvoor zorgen. Hopelijk biedt de evaluatie de raad een handreiking om de uitwassen op de openbare weg in de hand te houden. De fractie heeft voldoende informatie opgehaald en erkent dat het zinvol is allereerst de evaluatie af te wachten en op basis daarvan conclusies te trekken over het vervolg. 10.