Bijlage 4 Kansenkaart 's-Hertogenbosch (doorkijk corona)

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch

Inleiding De foto van de gemeente ‘1 jaar in coronacrisis’ brengt de effecten van de coronacrisis in beeld. Waar mogelijk hebben we – voorzichtig – bekeken wat blijvende of te verwachten impact kan zijn voor de komende tijd. Maar er is veel onzekerheid. Op heel veel terreinen. Over de ontwikkeling van het virus zelf, het verloop van de vaccinaties, de (duur en omvang) van rijkssteun, onze gemeentefinanciën en tig samenhangende factoren. Het voorspellen van wat corona betekent op de middellange termijn heeft dan ook weinig zin. Wel houden we de vinger goed aan de pols en monitoren we de effecten op onze inwoners, ondernemers, verenigingen, instellingen. Zodat we verder kunnen bouwen op onze aanpak van helpen en ondersteunen, als dat nodig is. Maar we willen ook perspectief bieden. Naar de periode die vóór ons ligt. Want er liggen uitdagingen en kansen achter en onder deze crisis. ‘Never waste a good crisis’, zei Winston Churchill al. En daarvoor hebben we geen glazen bol nodig, maar moeten we iets uitzoomen. En kijken naar dieperliggende trends en ontwikkelingen, die ons (ook) op middellange termijn uitdagingen geven.

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch | 2

121.5mm

Samenvattende kansenkaart Kansenkaart van figuur ’s-Hertogenbosch 1 jaar in crisistijd Corona is een katalysator en vergrootglas op (al bestaande) ontwikkelingen. Dit betekent een versnelling en verduidelijking van een aantal uitdagingen die voor langere tijd op ons afkomen. Zoals op het gebied van:

Kansengelijkheid: arbeidsmarkt en talentontwikkeling.

Verschillen in gezondheid en vitaliteit.

Wat betekent dit voor ‘s-Hertogenbosch? Welke uitdagingen komen op ons af? Toepassen en doen Samenleven en ontmoeten • Gelijke kansen voor onze inwoners. • Herstel en behoud van sociaal weefsel. • Verbeteren toegankelijkheid om te werken aan eigen gezondheid en vitaliteit. • Toekomstbestendigheid binnenstad en dorpscentra. • Impulsen voor woningbouw. • Herwaardering openbare ruimte. • Vertalen maatschappelijk debat gezondheid/voedsel naar lokaal niveau.

• Arbeidsmarkt en een leven lang leren. • Digitale talentontwikkeling. • Voortbouwen op ervaringen ‘beste zorg is thuis’. • Datagedreven retail en MKB datalab. • Ondernemerschap op voeding, gezondheid en data. • Datagedreven gemeentelijke organisatie.

Prikkelen en vernieuwen • Duurzaamheid, energietransitie en klimaatadaptatie. • Versterking ecosysteem voor data- en ICT startups en scaleups. • Actievere verbinding tussen partners op innovatie ‘food en gezondheid'. • Voortbouwen en stimuleren innovatie in cultuursector en Cultuurstad van het Zuiden.

Verschuiving naar online (kopen, ontmoeten, ontspannen, werken).

Rol van de gemeente Gevolgen van vergrijzing en ontgroening.

Sociale samenhang (o.a. verenigingen, vrijwilligers, zelf- en samenredzaamheid).

Druk op de woningmarkt.

Uitvoering van het klimaatbeleid.

Maatschappelijk debat over (toekomst van) gezondheid en voedsel(keten).

Risicodeling en - acceptatie (in verhouding overheid en samenleving).

Wantrouwen tegen gezag en publieke instituten.

"De coronacrisis is een crisis die zich tegelijkertijd voltrekt in de volksgezondheid, economie en samenleving. Dat maakt het een meervoudige crisis, waarbij niet enkel op de korte termijn kan worden gekoerst. De maatschappelijke effecten van corona zijn niet altijd in dagkoersen weer te geven, maar kunnen soms onzichtbaar en snel groter worden en de schokbestendigheid van onze samenleving ondermijnen."

• Vangnet voor de meest kwetsbaren. • Basis op orde houden: kwaliteit, sociaal weefsel, gemeenschap. • Bevorderen en bewaken van gelijke toegankelijkheid (voorzieningen, zorg, talentontwikkeling, wonen, ondernemen, mobiliteit, …). • Actief aanjagen van en inspelen op initiatief uit de gemeente. Zoals we deden rond de Bossche Zomer: • Kaders schetsen, maar de invulling niet voorschrijven. • Uitdagen (en verbinden) van partners in de gemeente. • Mee mogelijk maken (bijvoorbeeld: faciliteren, stimuleren of participeren). • En zelf initiatief nemen als zich grote kansen voordoen.

Kim Putters, februari 2021

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch | 3

Corona als katalysator en vergrootglas Corona versnelt en verduidelijkt een aantal bestaande, al langer lopende ontwikkelingen in onze samenleving. Die ons – ook ná corona – nog sneller, meer, of duidelijker voor uitdagingen gaan stellen. Hoe kunnen en willen wij inspelen op deze ontwikkelingen en daarmee sterker uit de crisis komen? Waar bewegen we mee en waar kunnen we ongewenste effecten aanpakken? We zien in elk geval uitdagingen ontstaan rond de volgende ontwikkelingen en trends (niet-limitatief). En waarvan corona niet de oorzaak is, maar het wel de trends beïnvloedt.

 ansengelijkheid op de arbeidsmarkt en K in talentontwikkeling. Mensen die al in een kwetsbare positie zaten, ondervinden ook meer impact van de coronacrisis. De verschillen met mensen die makkelijker door de crisis komen, kunnen daardoor toenemen. Ook op het vlak van gezondheid en vitaliteit bestaan al verschillen tussen inwoners die corona verder kan vergroten. Door de coronacrisis zijn mogelijkheden om te werken aan gezondheid, vitaliteit en mentaal welbevinden afgenomen. Het raakt mensen die eenzaam zijn, minder (kunnen) bewegen, een chronische beperking of ongezondere leefstijl hebben, en mantelzorgers extra hard. En mentale problemen, minder vitaliteit, meer druk en stress kunnen de schaduw

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch | 4

vooruit werpen tot voorbij corona. Aan de andere kant zien we ook een toename van aandacht voor gezondheid (en voedsel) en bewegen. De groengebieden en de openbare ruimte worden meer en meer benut voor wandelen, fietsen en sporten. Digitalisering heeft een vlucht genomen. Digitalisering was al jarenlang een trend die bijvoorbeeld voor de retail al langer gevolgen heeft. Maar corona heeft hier nog eens een extra versnelling aan gegeven. Omdat het aansluit op een al langer lopende trend, is de verwachting dat effecten van deze versnelling blijvend zullen zijn. Met een verschuiving van ‘fysiek’ naar ‘online’ kopen, werken, ontmoeten, ontspannen, zorg, etc. En gevolgen voor winkels, werkplekken, mobiliteit, wonen, etc.

Corona heeft geen directe invloed op vergrijzing en ontgroening zelf. Wel laat het ons nog eens duidelijk zien tot welke opgaven vergrijzing en ontgroening nu al leiden en nog meer zal leiden. Bijvoorbeeld als het gaat om een toenemende zorgvraag in relatie tot ons zorgsysteem en -capaciteit. En zo hebben vergrijzing en ontgroening ook gevolgen voor de woningmarkt en werkt het door in de arbeidsmarkt. Hoewel veel bedrijven het lastig hebben in deze crisis – en we rekening moeten houden met klappen die nog volgen – zien we ook dat sommige sectoren het bijzonder goed doen. Er is nu al sprake van personeelstekorten in meerdere sectoren van de arbeidsmarkt. Op de langere termijn, tegen de achtergrond van de vergrijzing, zullen we daar nog meer op moeten anticiperen. Als corona iets duidelijk heeft gemaakt, dan is het wel het gemis dat we voelen van de ontmoeting. En hoe belangrijk vooral cultuur, sport, horeca zijn voor de sociale samenhang binnen de gemeente. Het laat daarmee ook de belangrijke rol zien van deze publieke voorzieningen, maar bijvoorbeeld ook buurthuizen, wijkpleinen en schoolpleinen, voor de gemeenschap als geheel. Maar door corona zijn we meer dan ooit op ons zelf

teruggeworpen. En leidt het toch ook tot de vraag of dit ‘terugveert’ na corona. Bij verenigingen zijn er bijvoorbeeld zorgen of vrijwilligers en leden tijdens de crisis inmiddels andere (individuele) activiteiten hebben gevonden waaruit zij ook voldoening halen. En daardoor niet terugkeren als bijvoorbeeld vrijwilliger. De vergrijzing kan hierin ook nog eens versnellend werken. Anderzijds heeft de coronacrisis – met name in de eerste fase – ook geleid tot nieuwe maatschappelijke initiatieven om elkaar toch te ondersteunen. Denk bijvoorbeeld aan de ‘crew against corona’. De coronacrisis kan – naast prijsoverwegingen – er ook voor zorgen dat mensen andere woonkeuzes gaan maken. Bijvoorbeeld om verder weg te wonen van het werk (want digitaal werken is nu mogelijk), met meer buitenruimte of extra kamers om te werken. Tegelijkertijd worden we geconfronteerd met de onverminderd hoge druk op de woningmarkt. En dat beperkt (sterk) de keuzes voor veel mensen en zeker starters. Wat de invloed van corona ook is, het maakt nog eens duidelijk dat de woningmarkt de komende jaren een zeer belangrijke uitdaging was, is en blijft.

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch | 5

Klimaatverandering en de aanpak van de klimaatdoelen. De gezamenlijke planbureaus hebben de regering erop gewezen dat de klimaatopgave nog net zo belangrijk en urgent is als vóór de coronacrisis. Zij zien het als een kans om deze opgave mee te nemen in een herstelbeleid ná corona, net als water en bodemdiversiteit. Voortbouwend op bijvoorbeeld de herwaardering van de nabije leefomgeving en het belang van schonere lucht. In het herstelbeleid (en fondsen) van de EU heeft klimaat al een duidelijke plek gekregen. Er is in deze crisis een versnelling van de bestaande discussies rond gezondheid en – gekoppeld – voedsel. Bijvoorbeeld over de vraag wat gezond is (fysiek, mentaal, sociaal, …?). Maar zeker ook over de rol van voedsel en de voedselketen in onze gezondheid. Denk aan risico op zoönose, luchtkwaliteit, voedselveiligheid, maar ook voedselzekerheid en kortere (meer lokale) ketens. Verder heeft corona een boost gegeven aan samenwerking in het zorgdomein. Hoe kunnen we die behouden en wie heeft daarin welke verantwoordelijkheid?

Zoals vaker bij crises, schijnt de coronacrisis licht op ‘vanzelfsprekendheden’ die niet zo vanzelfsprekend blijken te zijn. Elkaar ontmoeten, de capaciteit van ons zorgsysteem, naar je werk gaan: het is niet zo vanzelfsprekend meer. Maar ook fundamenteler en ethischer. Bijvoorbeeld ten aanzien van (de acceptatie van) ziekte en sterven dwingt corona tot reflectie. Het roept vragen op die de samenleving en de solidariteit raken. Hoe hiermee om te gaan, welke risico’s we bereid zijn te nemen en met name welke rol het individu, de samenleving en de overheid spelen.  eze coronacrisis heeft ook laten zien D dat er onder sommige groepen (veel) wantrouwen is voor gezag en publieke instituten. En dat ook het bereik van overheidscommunicatie en de journalistiek verandert. Zo komen uitingen vanuit afzonderlijke ‘bubbels’ – met eigen (social media) kanalen en influencers – in de coronacrisis vaker en nadrukkelijker aan de oppervlakte.

Al deze ontwikkelingen zijn van invloed op hoe we verder werken aan een prettig, zorgzaam en veerkrachtig ’s-Hertogenbosch in de toekomst. De centrale vraag is: hoe spelen we hierop in? Hoe kunnen we anticiperen en hoe kunnen we deze ontwikkelingen en transities benutten, om te zorgen dat we sterker en meer toekomstbestendig uit deze crisis komen?

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch | 6

Rol van de gemeente Als gemeente zijn we een bepalende speler op deze vraag, maar we bepalen niet alles. Dat kunnen we niet en dat willen we niet. Inwoners, ondernemers, instellingen, verenigingen, bezoekers, studenten… allemaal ‘maken’ we ’s-Hertogenbosch tot wat het is. Nu én in de toekomst. Er is geen vast recept, maar we zien in elk geval de volgende aanknopingspunten voor onze rol als gemeente. • Vangnet voor de meest kwetsbaren. • Basis op orde houden: kwaliteit, sociaal weefsel, gemeenschap. • Bevorderen en bewaken van gelijke toegankelijkheid (voorzieningen, zorg, talentontwikkeling, wonen, ondernemen, mobiliteit, …). • Actief aanjagen van en inspelen op initiatief uit de gemeente. Zoals we deden rond de Bossche Zomer: • Kaders schetsen, maar de invulling niet voorschrijven. • Uitdagen (en verbinden) van partners in de gemeente. • Mee mogelijk maken (bijvoorbeeld: faciliteren, stimuleren, participeren). • En zelf initiatief nemen als zich grote kansen voordoen.

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch | 7

Kansenkaart Daarvoor hebben we houvast nodig. Dat vinden we enerzijds in ons verleden. In de kernwaarden – het Bossche DNA – die onze gemeente al lange tijd kenmerken. Anderzijds zoeken we houvast in de toekomst. Waar willen we naartoe? In het Toekomstperspectief 2035 schreven we dat we dat perspectief zien als een kompas. Precies wat we nodig hebben als niemand de precieze route kent en als we telkens maar een klein stukje kunnen zien van de weg die voor ons ligt. Daarom brengen we de kansen en uitdagingen voor de komende periode in beeld aan de hand van de drieslag ‘ontmoeten & samen-leven’, ‘toepassen & doen’ en ‘prikkelen & vernieuwen’. Zoals beschreven in Toekomstperspectief 2035, zien we dit als unieke kwaliteiten, identiteit en waarde(n) van ’s-Hertogenbosch. Een stevig fundament om van hieruit naar de toekomst te kijken, met name de vier ontwikkelrichtingen uit het toekomstperspectief: prettig en zorgzaam ’s-Hertogenbosch, toonaangevende datastad, Cultuurstad van het Zuiden en innovatieve stad in voeding en gezondheid.

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch | 8

“

Uit Toekomstperspectief 2035:

De unieke kwaliteit en identiteit, kortom: de waarde(n) van ’s-Hertogenbosch, vormen het fundament voor de toekomst van de gemeente. Eigenschappen die al generaties worden doorgegeven en daarmee kunnen worden gezien als het DNA van ’s-Hertogenbosch. Welke speerpunten of profiel we ook kiezen, dit is de basis waarop we samen verder kunnen bouwen om met vertrouwen de toekomst tegemoet te treden. Deze waarden vatten we samen in de drieslag ‘Ontmoeten, Toepassen en Prikkelen’.

Bossche Zomer De Bossche Zomer is een mooi voorbeeld waar ontmoeten, toepassen en prikkelen als kernwaarden voor ’s-Hertogenbosch samenkomen. De Bossche Zomer… • Speelde in op de breed gevoelde wens om elkaar (veilig) te ontmoeten. En daar is volop gebruik van gemaakt! • Is mogelijk gemaakt door veel partners die de handen uit de mouwen staken. Met veel energie en commitment kwam het binnen no-time tot stand. Er ontstonden slimme

”

verbindingen en nieuwe samenwerkingen door het ‘gewoon’ te gaan doen! • Bood volop verrassing. Ten eerste in het programma. Maar we hebben ook met nieuwe ogen naar bestaande plekken gekeken. Wie had ooit gedacht nog eens te ‘kamperen’ op het Wilhelminaplein? En dat het prima pizza eten is op het dak van de Wolvenhoek-garage? Of dat je heerlijk kunt relaxen op een strand zonder zand in de Spoorzone?

In de inventarisatie van kansen en uitdagingen maken we het onderscheid in: De basis op orde. Ontwikkelingen die raken aan basiskwaliteiten en het sociaal weefsel van onze gemeente.

Doorbouwen op lange lijnen en ontwikkelingen. Er zijn een aantal grote ruimtelijke ontwikkelingen gestart die op langere termijn impulsen geven op ‘ontmoeten, toepassen en prikkelen’. Impulsen voor ontwikkeling. Corona biedt ook kansen om mee te bewegen op (nieuwe) ontwikkelingen die versneld of verduidelijkt zijn. En die kunnen we benutten in de realisatie van de vier ontwikkelrichtingen uit het Toekomstperspectief 2035 en andere belangrijke opgaven.

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch | 9

A Ontmoeten & samen-leven Basis op orde

I. Gelijke kansen voor onze inwoners. Corona raakt niet iedereen even hard. Het risico is dat de verschillen toenemen tussen groepen. We willen ervoor zorgen dat ook de groepen die hard geraakt worden weer de kans krijgen om in een opwaartse spiraal uit deze crisis te komen. Met extra aandacht voor kinderen, jongeren en inwoners met een minder sterke sociaaleconomische status en gezondheid. Door voort te bouwen op onze aanpak van helpen, ondersteunen en perspectief bieden, en dit verder te intensiveren. De uitdaging is om door te pakken op: • Doel en aanpak van het programma Gelijke kansen. In het programma Gelijke kansen geven we elk kind de mogelijkheden om talenten te ontdekken en te ontwikkelen. Omdat kansen niet gelijk verdeeld zijn, richt de aanpak zich op wat nodig is voor specifieke kinderen, scholen of wijken. Kansengelijkheid staat als gevolg van corona nog meer onder druk. Daarbij kiezen we voor een brede aanpak die zich niet alleen richt op de kansengelijkheid binnen kinderopvang en onderwijs maar ook op de verbinding school – thuis – leefomgeving. • Aanpak armoede en schulden. Onze reguliere inzet – gericht op het (weer) financieel

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch | 10

zelfredzaam maken – is naar aanleiding van corona geïntensiveerd met de invulling van TONK, EHBG voor ondernemers, en een impuls in het steunpakket Sociaal en Mentaal welzijn en Leefstijl. • Continue aandacht voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Met volhouden van de inzet op het bewezen succesvolle instrument Loonkostensubsidie en innovatieve projecten, waarmee we met deze groep aan de slag gaan. Denk bijvoorbeeld aan het Participatiehuis.

I I. Herstel en behoud van het sociaal weefsel in onze stad, wijken en dorpen.  orona is een aanslag geweest op de ontmoeting C van elkaar, naar elkaar omkijken en voor elkaar zorgen. Waar we gewend zijn om elkaar te zien in buurthuizen, sport-, muziek- en andere verenigingen, wijkpleinen, huis73, op een terras, op de tribune van de Maaspoort, het theater, of op de jaarlijkse buurtbarbecue, kon dat nu niet. En het is de vraag of dit ‘oude normaal’ zomaar weer in een zelfde vorm terugkeert. Er zijn zorgen over de ‘terugkeer’ van vrijwilligers en leden bij verenigingen. En innovaties en ondernemerschap in bijvoorbeeld, sport, cultuur, horeca kunnen ervoor zorgen dat nieuwe doelgroepen, businessmodellen en communicatiekanalen worden aangeboord. Hoe bewegen we mee

met dit soort bewegingen in ons sociaal weefsel en publieke basisvoorzieningen? Om de breed gevoelde wens en noodzaak voor ontmoeting, saamhorigheid en ‘thuisgevoel’ te blijven faciliteren. Kansen kunnen onder andere zitten op: • De waardering en werving van nieuwe vrijwilligers (met impuls in steunpakket en jaar van de vrijwilliger). Het ondersteunen van ‘nieuw’ maatschappelijk kapitaal / initiatief uit de coronacrisis. • De aanpak van nieuw accommodatiebeleid waarbij het faciliteren van activiteiten voorop staat. En waarbij we multifunctioneel gebruik – en daarmee nieuwe verbindingen – stimuleren. • Verenigingen ondersteunen als een spil in de samenleving. Niet (alleen) voor die ene activiteit, maar als een plek voor ontmoeting voor buurtbewoners en waar het hele jaar door een aanbod van verschillende activiteiten kan zijn1. • Tegengaan van eenzaamheid met een impuls in het steunpakket sociaal en mentaal welzijn en leefstijl, waaronder de inzet van ambassadeurs tegen eenzaamheid.

III. Verbeteren en verbreden van de toegankelijkheid om te werken aan de eigen gezondheid en vitaliteit. Om daarmee verschillen in gezondheid (en problemen die daaruit voortkomen) tegen te gaan. Én om kansen te benutten voor het faciliteren van ontmoeting. • Sport en bewegen zo laagdrempelig mogelijk maken als publieke basisvoorziening. En hierin meebewegen met behoeftes en de vraag van inwoners. Een mooi voorbeeld is de sportautomaat, waarmee klein sport- en spelmateriaal beschikbaar wordt voor iedereen, om te gebruiken in de openbare ruimte2. En in Duitsland is er bijvoorbeeld een systeem waarbij je als lid van één sportclub toegang krijgt tot alle mogelijke sporten. • Verder versterken van kansen voor positieve gezondheid. Te beginnen bij de doelgroepen die het hardst geraakt worden; mensen met een minder goede sociaaleconomische status en jongeren. 1

 ie bijvoorbeeld de inzet op ‘vitale vereniging’ in Oss: Osse Z Sportakkoord - Vitale vereniging - YouTube

2

In onze gemeente is de eerste sportautomaat van Nederland geplaatst. Een innovatie, waardoor je met behulp van een app, toegang kan krijgen tot sport- en spelmateriaal in de openbare ruimte. https://www.s-hertogenbosch.nl/nieuwsbericht/ archive/2021/04/article/detail/News/eerste-sportautomaat-vannederland-in-s-hertogenbosch

Doorbouwen op lange lijnen en ingezette ontwikkelingen Een aantal ingezette grote ontwikkelingen draagt substantieel bij aan onze ‘stad van ontmoeting’ en is op middellange termijn cruciaal. Niet in de laatste plaats als versterking van het prettige woonklimaat in onze gemeente en het toevoegen van nieuwe woon-/werkmilieus.  e Spoorzone is bij uitstek een gebied om te D ontmoeten. Vanwege de vervoersknoop rond het station, die de stad uitstekend bereikbaar maakt in het land. En daarmee ook aantrekkelijk voor vestiging van zowel inwoners, als bedrijven, maar ook voor studenten, toeristen, congresgangers, etc. Ontmoeting en uitwisseling staan ook centraal in de stedelijke woon-werkmilieus die zijn voorzien in de spoorzone (zie onder andere hieronder). Deze milieus voegen een complementair stuk binnenstad toe aan de bestaande historische binnenstad. Grootschalige / unieke woon- werklocaties. Er zijn in deze bestuursperiode ontwikkelingen gestart die gaan leiden tot enkele grote, unieke woon-/werk-/winkellocaties.

En waarmee bovendien wordt bijgedragen aan de woningbouw-doelstellingen voor de middellange termijn. Gezien de hoge druk op de woningmarkt, is het van groot belang om door te kunnen bouwen op deze ontwikkelingen. Te denken is in ieder geval aan (niet-limitatief): • Bossche Stadsdelta • EKP-terrein Noord • Gasthuiskwartier • Zuidwalkwartier • Station Oost en omgeving. • Groote Wielen – Centrum en Noordoosthoek Infrastructuur Cultuurstad van het Zuiden. Met een aantal grote ontwikkelingen werken we hard aan de ‘infrastructuur’ van onze Cultuurstad van het Zuiden én stad van ontmoeting. Ingezette ontwikkelingen zijn in elk geval een nieuw Theater aan de Parade, Huis 73 en het Erfgoedcentrum (Groot Tuighuis).

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch | 11

Impulsen voor ontwikkeling I. De binnenstad en dorpscentra zijn bij uitstek plekken voor (collectieve ontmoeting en ontspanning. Als huiskamers in de stad en dorpen zijn ze essentieel voor onze aangename woonstad. Doordat winkels en horeca flinke klappen hebben gekregen in deze crisis, staan ook deze centra onder druk. Vooral in de dorpen. De binnenstad kan sterker leunen op het aantrekkelijke cultuurhistorisch decor en sfeer, breed aanbod van culturele voorzieningen, evenementen, horeca. Waardoor er een blijvend grote aantrekkingskracht is. Voor de dorpen moeten we breed kijken hoe de leefbaarheid en sociale functie een impuls kunnen krijgen wanneer retail en horeca hier structureel geraakt worden. Denk aan de toevoeging van andere functies en voorzieningen om het centrum het hart te laten blijven van dorpen en wijken.

II. Impulsen voor woningbouw. Hoewel het directe effect van corona op de woningmarkt en duurzaamheid zich nog precies moet uitwijzen, is het helder dat hier voor de (middel)lange termijn een flinke opgave ligt voor heel Nederland als het gaat om verstedelijking.

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch | 12

En dat er bij een focus op herstel kansen zijn om óók (juist) deze opgave daarin te betrekken. Het is van belang dat we daarbij oog houden voor kansen bij de provincie en het Rijk, om gezamenlijk de goede impulsen te geven aan duurzame verstedelijking. Zodat we wonen en leven in ’s-Hertogenbosch mogelijk houden voor alle doelgroepen en een (dreigende) verdringing van groepen tegengaan.

III. Openbare ruimte. Er is sprake van een herwaardering van de openbare ruimte en groen rond de eigen woning. Met het oog op een (deels) blijvend structureel effect van thuiswerken, zal de vraag naar verbetering van de (kwaliteit van) openbare ruimte en groen waarschijnlijk aanhouden. Meer en meer wordt de openbare ruimte op deze manier een recreatie- en ontmoetingsplek in de wijk. Investeringen kunnen niet alleen bijdragen aan kwaliteit in de eigen woonomgeving, maar ook – met een goede inrichting – bijdragen aan een gezonde leefstijl en klimaatadaptatie met meer groen. De toevoeging van kunst en ‘beleving’ kan een impuls geven aan openbare ruimte. Wellicht zijn inwoners door de herwaardering ook meer bereid tot een actieve(re) rol in het beheer van buurtplekken in de openbare ruimte.

IV. Corona zorgt voor een versnelling en intensivering van al bestaande ontwikkelingen en discussies. Corona zorgt voor een versnelling en intensivering van al bestaande ontwikkelingen en discussies rond gezondheid en – gekoppeld daaraan – voedsel. En in het verlengde hiervan, een debat over risicoacceptatie. Dit gaat om brede maatschappelijke discussies. Maar op een aantal aspecten moeten we dit vertalen naar concrete, lokale vraagstukken. Bijvoorbeeld als het gaat om de ontwikkeling van landbouw in het buitengebied, in relatie tot gezondheidseffecten. Of wanneer de reikwijdte van ‘geïndiceerde’ zorg opnieuw bepaald moet worden. Wat vinden we gebruikelijke en bovengebruikelijke zorg? Voor welk soort ondersteuning klop je wél bij de gemeente aan? Hoe zorgen we dat als de kosten en baten van investeringen bij verschillende (zorg-) partijen belanden, de financiering hierop aangepast wordt?

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch | 13

B Toepassen & doen Basis op orde I . Arbeidsmarkt en een leven lang leren. De uitdaging op de arbeidsmarkt is tweezijdig. Met enerzijds druk op personeel in krimpsectoren en een te verwachten toenemende instroom in de uitkering. Anderzijds liggen er kansen in groeisectoren als ICT voor onze gemeente. In deze en andere sectoren is nu al sprake van krapte en de verwachting is dat dit verder toeneemt. De begeleiding van ‘werk naar werk’ is een kans, maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Het zal onder andere vragen om her-, om- en bijscholing. In breder verband verduidelijkt deze crisis het belang van een leven lang leren. Het opdoen van nieuwe vaardigheden stelt ons in staat mee te blijven doen en ons aan te passen aan een veranderende economie en arbeidsmarkt. Denk bijvoorbeeld aan technische ontwikkelingen of robotisering.

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch | 14

II. Digitale talentontwikkeling. De beperking van de fysieke ontmoeting zorgde ervoor dat veel is verplaatst naar ‘online’. Het zet het belang van ‘digitaal mee kunnen doen’ nog eens in de schijnwerpers. En daarmee neemt het belang toe om te voorkomen dat de verschillen tussen de ‘digitaal-vaardigen’ en ‘digibeten’ groter worden. Want deze verschillen kunnen doorwerken in de kansen op de arbeidsmarkt, in het onderwijs, maar ook om elkaar (online) te ontmoeten of belastingaangiften te doen. Met het oog op de toekomst, zouden we in ieder geval moeten inzetten op onze jeugd. Daarnaast zien we een kans in het proactief ontwikkelen van een leerprogramma rondom digitalisering en programmeren. Samen met scholen en organisaties als WTE en Knooppunt Technologie 073. Daarbij hoort ook de toegankelijkheid voor elk kind tot digitale middelen. In deze crisis hebben we, in samenwerking met het bedrijfsleven en serviceclubs als Lions – honderden laptops ingezameld en ter beschikking gesteld aan het onderwijs. Hier kunnen we op voortbouwen en het verder uitbreiden. Deze inzet draagt bij aan onze ambities voor toonaangevende data- en ICT-stad.

Doorbouwen op lange lijnen en ingezette ontwikkelingen Op een aantal grote ontwikkelingen zijn we concreet bezig om belangrijke opgaven bij de kop te pakken. Zoals klimaatverandering. Zowel aan de kant van energietransitie, als aan de kant van klimaatadaptatie. En het is cruciaal dat we op deze lange lijnen blijven doorbouwen. Om op (middel)lange termijn onze ambities te kunnen verwezenlijken en een steentje bij te dragen aan de mondiale opgave rond klimaatverandering. Voor wat betreft de energietransitie is de Duurzame Polder van cruciaal belang om onze (middel)lange klimaatambities te kunnen waarmaken. Voor klimaatadaptatie is het onder andere van belang om groen en blauw voldoende plek te geven in stedelijk gebied. Een belangrijke ontwikkeling die daar onder andere aan bijdraagt is Zuid-Willemspark. Verder wordt in Zuid-Willemspark gewerkt aan verschillende toepassingen en deelprojecten (oa. sluiswachtershuisjes, tribune, het ‘inclusieve park’, Kruithuis)

Impulsen voor ontwikkeling I. Voortbouwen op nieuwe samenwerkingen en ervaringen rond ‘de beste zorg is thuis’. De coronacrisis leidde tot een enorme versnelling in het ánders (samen)werken aan gezondheid. De samenwerking binnen het medische en tussen het medische en sociale domein is gegroeid. De transformatie naar ‘de beste zorg is thuis’ na bijvoorbeeld een ziekenhuisopname heeft een boost gekregen. Evenals digitale vormen van zorgen hulpverlening. Hier liggen kansen om te leren en te bouwen op de tijdelijke keuzes om mensen (sneller weer) thuis te verzorgen in plaats van in het ziekenhuis. In samenspraak met JBZ, VVT-sector, basispartners maar ook zorgverzekeraars, kunnen we succesvolle interventies verankeren in nieuwe zorgprotocollen en financieringsafspraken.

II. Datagedreven retail en MKB Datalab. De retail is van belang om de binnenstad en wijken dorpscentra aantrekkelijk te houden. Zo kent ’s-Hertogenbosch een hoge dichtheid aan winkels. Dit draagt bij aan de beleving en de aantrekkelijkheid van de stad en dorpen. Maar er is veel in beweging. Door corona is het verschil tussen winkels met en zonder

onlinekanaal alleen maar groter geworden. Er ligt daarom een kans om met een impuls op ‘online’, de offline beleving van een bezoekje aan het centrum te behouden en te versterken. Voor de binnenstad liggen er kansen om het Online Warenhuis beter te benutten. Breder liggen er kansen voor een meer digitaal krachtige en datagedreven retail, in het voortbouwen op de inzet van het Platform Driven by Data en het MKB-datalab van JADS en in een sterke verbinding met de Digitale Werkplaats van Avans en retailondernemers.

III. Ondernemerschap op voeding, gezondheid en data. De coronatijd en bijbehorende herbezinning op vlak van gezondheid en voedsel levert ook economische kansen voor onze stad en regio. Aansluitend op onze ambties rond ‘innovatieve stad in voeding en gezondheid’. Er liggen mogelijkheden voor ondernemers om door te pakken op nieuwe ontwikkelingen rond voedselzekerheid, kortere ketens, voedselveiligheid en de gezondheid van mens, plant en dier. En in het omzetten in nieuwe businessmodellen, producten, diensten en concepten. Hierbij ligt er voor onze gemeente een grote kans in de cross-over naar data en technologie (online dienstverlening). En het inspelen op de beweging van ‘one-size fits all’ naar (data driven) personalisering van voedsel, ook voor gezondheid.

De retail- en horecasector kan een rol pakken als showcase voor voedingsinnovaties, voorlichting en kennisontwikkeling. Overigens zien we nu al hele mooie nieuwe (en succesvolle) initiatieven van jonge ondernemers in onder andere de horecasector.

IV. Een toonaangevende datastad heeft ook een toonaangevende datagedreven gemeentelijke organisatie nodig. Er liggen flinke kansen om voort te bouwen op de hausse aan praktische digitale toepassingen in deze coronatijd. Als gemeente willen we onze rol nemen in het faciliteren, stimuleren en versnellen van zinvolle toepassingen voor maatschappelijke opgaven. Het concept BrabantRing kan worden uitgerold: een beveiligd glasvezelnetwerk voor Brabant, afgesloten van internet, waarover overheden, bedrijven en instellingen op een eenvoudige, goedkope en veilige manier gebruik kunnen maken van innovatieve diensten. Als organisatie geven we het goede voorbeeld. Via het IoT lab werken we samen met onderwijsinstellingen om smart city innovaties uit te testen in onze openbare ruimte. Onder andere het EU project Smart City Monitor moet hier een boost aan gaan geven. Ook het verder doorontwikkelen van onze digitale publieke dienstverlening, zoals online participatietools, is een mooie kans. Hier is in coronatijd al de nodige ervaring mee opgedaan. Bijvoorbeeld bij het Vliertkwartier.

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch | 15

C Prikkelen & vernieuwen Basis op orde I . Het werken aan duurzaamheid, energietransitie en klimaatadaptatie. Het werken aan duurzaamheid, energietransitie en klimaatadaptatie is een opgave die we al hadden en waarop we nog lange tijd moeten investeren. We willen kansen benutten voor ‘groen herstelbeleid’ als deze zich voordoen op provinciaal-, rijks- en Europees niveau. Daarbij is helder dat er innovaties nodig zijn om de doelen te halen. De transitie waarvoor we staan, is groot en vraagt om andere en nieuwe oplossingen dan we lang gewend waren. We kunnen daarbij leunen op een track-record van innovaties op dit vlak. Denk bijvoorbeeld aan de WKO-installatie in het Paleiskwartier (één van de eerste), de innovatieve biogasinstallatie op Treurenburg, de ontwikkeling van nul-op-demeter woningen en het groene transferium aan de Deutersestraat.

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch | 16

Doorbouwen op lange lijnen en ingezette ontwikkelingen Innovatiedistrict gericht op ICT en data in de Bossche Spoorzone. In dit gebied staan werken, wonen, leren, innoveren en ontmoeten centraal. Met het karakteristieke industriële kantoorpand ‘de Grasso’ als het kloppende hart in dit gebied. De ontwikkeling van het Innovatiedistrict zorgt voor de benodigde ruimte om de data- en ICT-sector in onze gemeente te faciliteren in haar groeipotentie. Er ontstaat hier ruimte voor nieuw te vestigen bedrijven, op een centrale plek in het land (vlakbij het station). Maar het is meer dan alleen een plek voor bedrijven en start-ups. Innovatiedistrict moet de broedplaats worden waar ondernemers, studenten en ook inwoners een bloeiende community vormen. En waar kruisbestuiving leidt tot leren, innovaties en praktische toepassingen op het vlak van ICT en data.

Impulsen voor ontwikkeling I. Versterking ecosysteem voor dataen ICT startups en scaleups. Met het Innovatiedistrict als fysiek kloppend hart van het Bossche data-ecosysteem wordt doorgepakt op het Brabantbrede ecosysteem met Tilburg (TiU) en Eindhoven (EAISI) als counterparts. Daarmee spelen we in op de potentie van de data- en ICTsector voor een toekomstbestendige economie én op de impuls die corona nog eens heeft gegeven aan deze sector. Aanvullend op de ontwikkeling van het Grasso-Grenco gebied, liggen er nog meer kansen om het startup-klimaat verder uit te bouwen. Een klimaat dat gericht is op het opleiden van datatalent, het bieden van doorstroommogelijkheden en zorgt voor mogelijkheden om een ‘one-stopshop’ voor starters te realiseren. Dat moet ertoe leiden dat datatalent eenvoudig de weg kan vinden naar financieringsmogelijkheden, coaching en begeleiding door dataprofessionals. En in de community van DataDelta. Als gemeente vervullen wij een belangrijke rol door onze maatschappelijke opgaven in de etalage te zetten, zodat hiervoor aan slimme oplossingen gewerkt kan worden. Onze focus op data en voeding is het startpunt voor innovaties in de agrifoodsector.

II.  Actievere verbinding maken tussen ‘food en gezondheid’ met partners, gericht op innovatie. Er liggen kansen om door te pakken op de huidige verbindingen tussen food en gezondheid en dit te vertalen naar lokaal niveau. Denk aan keuzes rond een keten van gezonde, lokale, duurzame voeding én in het aantrekkelijk of ‘normaal’ maken van een gezonde keuze. ‘Gezonde voeding als medicijn van de toekomst.’ Met een sterk onderwijscluster, een krachtig MKB, en een ‘bourgondische’ uitstraling, heeft onze gemeente goede papieren in handen om hierop te excelleren. Een ander kansrijk perspectief is om toe te werken naar een ecosysteem gericht op voedingsinnovaties en datatoepassingen. Zeker in combinatie met een meerjarige acquisitie- en investeringsprogramma met en voor relevante bedrijven, kennisinstellingen en instituten.

I II. Voortbouwen op en stimuleren van verdere innovatie in de cultuursector en op de ambitie Cultuurstad van het Zuiden. De cultuursector toont zich veerkrachtig in deze coronacrisis. In het zoeken en gebruikmaken van

de kansen die de nieuwe tijd biedt. Op dit moment vinden er allerlei experimenten plaats die gaan over zowel nieuwe vormen van ontmoeting in real live als over digitale producties die live of 24/7 te bezoeken zijn. Ook in onze stad wordt op deze terreinen geëxperimenteerd, met nieuwe bezoekers en nieuwe internationale mogelijkheden als effect3. En er zijn nieuwe samenwerkingen ontstaan en nieuwe doelgroepen bereikt door en in de Bossche Zomer. Op al deze ervaringen en energie, maar ook op de mogelijkheden die ons nieuwe theater biedt, de start van Huis 73 en de grote landelijke waardering voor onze musea en ander cultureel aanbod kunnen we voortbouwen. Om mee te bewegen met trends en ontwikkelingen die – al dan niet versneld/ gewijzigd door corona – het maken en delen van ‘cultuur’ beïnvloeden. Om daarmee de waarde van cultuur(historie) – voor ontmoeting, ontplooiing, ontspanning – te behouden en te versterken. En zo te werken aan versteviging van onze positie als aantrekkelijke Cultuurstad van het Zuiden, waarin inwoners en bezoekers aangenaam verrast en geprikkeld worden.

Voorbeelden: Innovatieve projecten in wijken en op locatie door Theaterfestival Boulevard. Theater Artemis en Theater aan de Parade participeerden in een internationaal project waar vanuit 30 landen eenzelfde voorstelling werd gespeeld in honderden theaters. De musea experimenteerden met exposities die vanuit de eigen stoel te bezoeken waren.

3 

Kansenkaart voor ’s-Hertogenbosch | 17

Colofon Dit is een uitgave van gemeente ’s-Hertogenbosch