Bijlage 1. Projectplan Cultureel Wijkenprogramma

Cultureel wijkenprogramma ‘s-Hertogenbosch

In dit projectplan verkennen we hoe we de positieve impact en het samengevoel van de ‘Bossche Zomer’ kunnen behouden, ondanks het verdwijnen van de ‘Bossche Zomer’ zelf. We beantwoorden de vraag: Hoe kunnen we komen tot een duurzaam, cultureel wijkenprogramma dat de maatschappelijke rol van cultuur versterkt, (wijk)trots vergroot en de kunst van samen leven bevordert?

2

Aanleiding De urgentie van de Bossche Zomer zoals wij die kenden tijdens de corona pandemie is verdwenen. In eerste instantie werd het programma ontwikkeld om inwoners van de gemeente ‘s-Hertogenbosch een vakantiegevoel in eigen stad te bieden in tijden van beperkte reismogelijkheden. Nu de pandemie voorbij is en de urgente behoefte aan extra programmering verdwenen, is de focus verschoven. Ondernemers en organisaties signaleren en ondersteunen de huidige behoeften van bewoners: de behoefte om samen te komen en verbinding te hebben. We willen het toen ontstane gemeenschapsgevoel, cultuurparticipatie en trots behouden en vertalen naar een duurzaam cultuurprogramma dat diepgeworteld is in alle wijken.

Door dit programma in te zetten, bouwen we verder aan het sterke gemeenschapsgevoel en de wijktrots, die door de Bossche Zomer zijn versterkt. Niet uitsluitend gericht op het centrum van de stad maar juist in de wijken, dorpen en kernen. De kloof tussen verschillende groepen in de stad zal verminderen, en kansen om cultuur als middel voor sociale cohesie en levendigheid in te zetten, worden opgepakt

Als stuurgroepleden vertegenwoordigen we elk een eigen perspectief: die van de stad (Mark de Greeff, directeur Den Bosch Partners) organisaties/ instanties (Harrie Windmüller, bestuurder Brabant Wonen), (Geertje Cousin, operationeel directeur De Twee Snoeken en voorzitter STA en Quiet Community), (Annie van den Heuvel, manager Farent) die werken in de diverse wijken en Bossche culturele organisaties (Dana Kibbelaar, directeur bestuurder Boulevard). Met onze verschillende perspectieven hebben we andere invalshoeken, maar delen we de behoefte om meer cultuur voor en vooral door de wijkbewoners mogelijk te maken. Geen cultuur naar de wijken ‘brengen’, maar samen met de wijk cultuur ontwikkelen en vice versa.

3

Relevantie: kunst van samenleven Het programma stelt zich ten doel om de kunst van

maatschappelijke vraagstukken. Een podium voor

Overkoepelend programma aansluitend op

samenleven zichtbaar te maken. Samen te creëren

zijn/ haar/ hen belevingswereld. Hiermee kunnen

behoeften

door cultuur op bewonersinitiatief als middel in te

bewoners hun ideeën en beelden een stem geven

Onze ambitie is om iets toe te voegen wat er niet is,

zetten. Met cultuur in wijken zien we kansen voor

en deze zichtbaarder (voorbij taal en praten)

dat ook als cement kan gaan werken tussen de reeds

structurele versterking van sociale cohesie en

maken. En herkenbaar voor degene die misschien

aanwezige verschillende aanpakken van gemeente

leefbaarheid binnen onze wijken.

niet op het podium willen staan maar wel graag

en maatschappelijke organisaties (o.a. programma’s

hun belevingswereld op het podium herkennen.

gelijke kansen, samen gezond, sociale structuur).

Van consument naar co-producent

Dit zorgt voor verbinding. En als bijvangst kan wat

Met het belangrijke verschil dat het voor en door de

Een werkwijze waarin buurtbewoners op een andere

onzichtbaar of ongrijpbaar lijkt in het creatieproces

wijk wordt gedaan.

manier worden betrokken bij cultuur: van (mogelijke)

een vorm krijgen (ontdekken door te doen). Van

consument naar co-producent. Bewoners kunnen

talentontwikkeling tot een bijdrage in complexe

De centrale ontwerpvraag luidt:

het beste bepalen hoe cultuur voor hen kan bijdragen

maatschappelijke opgaven.

Wat moeten we doen om te komen tot een duurzaam

in hun dagelijkse bestaan. Dan hebben we het niet

cultureel wijkenprogramma, zodat cultuur blijvend

over cultuur vanuit verschillende instellingen maar

Voeding voor culturele programmering

bijdraagt aan leefbaarheid en de verbinding tussen

cultuur vanuit de behoeften van de bewoners.

Tevens kunnen we leren van dit programma en

bewoners, op een manier die zij zelf passend vinden?

Cultuur mag meerdere vormen aannemen in dit

voeding halen uit de gemeente om culturele

culturele wijkenprogramma.

programmering gerichter te maken. Tot slot noemen we nog 2029. We denken dat dit

Maatschappelijke rol

cultureel wijkenprogramma de komende jaren

Iedere inwoner van de gemeente ‘s-Hertogenbosch

een interessante opmaat kan zijn naar een

verdient een podium. Verhalen van de wijkbewoners

hoogtepuntjaar in 2029. Alles wat we geleerd en

op een manier die bij hen past (van kunst,

gepresenteerd hebben in de komende vijf jaar laten

creativiteit tot amusement, ontspanning). Verhalen

we daar gecomprimeerd nog eens langskomen.

die vaak nauw samenhangen met verschillende

Daarmee kijken we in 2029 ook de toekomst in voor de komende 400 jaar. 4

Wat is er al gebeurd?

Uit het actieonderzoek hebben we de volgende kernprincipes voor het programma kunnen definiëren: 1

De eerste stap in dit proces was het vormen van een brede stuurgroep, die

We versterken samenleven: Kunst en cultuur

Het programma is toegankelijk voor

als middel om het gevoel van samenleven te

iedereen, ongeacht leeftijd, achtergrond of

versterken. Door kunst en cultuur toegankelijk

sociaaleconomische status. Omvat door de

te maken voor iedereen, en door verschillen

wijkbewoners zelf gedefinieerde behoeften

te vieren en gemeenschappen te verbinden,

en vormen van expressie. Wanneer kunst en

versterken we de sociale veerkracht van onze

cultuur de diversiteit van de wijk weerspiegelt,

wijken.

op hun wijk.

instanties die werken in de diverse wijken en Bossche culturele organisaties. gemeente en gaf Academie voor Beeldvorming en Afdeling Buitengewone Zaken

4

voelen bewoners zich meer verbonden en trots

elk een eigen perspectief vertegenwoordigden: van de stad, organisaties/ Deze stuurgroep werkte nauw samen met de diverse ambtenaren van de

We werken inclusief en participatief:

5

We bieden een podium: een plek om gezien te worden (en om te kunnen zien, herkennen),

2

de opdracht voor uitvoering van een actieonderzoek. In een actieonderzoek werden twee pilotwijken, de Hambaken en Kruiskamp, geselecteerd om op kleinschalige wijze het cultureel wijkenprogramma te testen en te verankeren door middel van kleinschalige, wijkgerichte culturele projecten. Er is gewerkt volgens de ABCD methode. De outreach is door Academie voor Beeldvorming ingezet in samenwerking met maatschappelijke werkers in de wijk en andere stakeholders. Het rapport van het actieonderzoek gaat in op de belangrijke bevindingen geredeneerd vanuit de inwoners van de wijken zelf.

Onze wortels zijn lokaal: nauw verbonden

biedt een positieve insteek, laat stem en/of

met de identiteit van de gemeenschappen

trots van de wijk zien. Dit levert ook plezier

in de wijk. Bewoners, kunstenaars, culturele

en ontspanning en draagt bij aan begrip voor

instellingen, en andere partners (zoals scholen,

elkaar / elkaar verstaan. Makers en culturele

bedrijven en overheid) werken samen aan het

instellingen kunnen leren van de wijk door te

creëren van culturele uitingen die voortkomen

creëren met bewoners. Wat uiteindelijk ook

uit de behoeften van de betreffende wijk.

weer doorwerkt in hun ‘reguliere’ werk en aan

Makers dienen de taal te kunnen spreken

ons lokale culturele ecosysteem.

van de wijk of in elk geval oprechte interesse

Festival Boulevard

hebben in wat er leeft bij bewoners. Met deze inzichten hebben we een eerste 3

We werken aan een ontwikkeling op de lange

antwoord op de ontwerpvraag: een duurzaam

termijn: Het programma streeft naar blijvende

cultureel wijkenprogramma kan, rekening

ontwikkeling op de manier hoe we samenleven,

houdend met de kernprincipes, worden

zijn en gezamenlijk plannen maken. Projecten

verankerd door een combinatie van actieve

bevatten verdieping of antwoord op leervragen

bewonersparticipatie, (kleinschalige maar)

die relevant zijn voor de gemeenschap.

impactvolle initiatieven, en samenwerking met cultuurmakers en maatschappelijke organisaties.

5

Volgende stap: wat gaan we nu doen? De volgende stap is het opstellen van de

Vanuit de uitkomsten van dit actieonderzoek zijn

bedrijven om invulling te geven aan hun verplichting

We starten in deze fase in eerste instantie met

eerste contouren van een regeling voor

de volgende stappen en instrumenten naar voren

waar het gaat om maatschappelijk verantwoord

twee wijken, we bepalen met de wijken de beoogde

structurele ondersteuning van wijkgerichte

gekomen:

ondernemen.

impact, doelstelling en ambitie (passend binnen

cultuurprogramma’s, mede gebaseerd op de

bestaande kaders). Hiermee kan er ook worden

ervaringen in de twee wijken uit het actieonderzoek.

Cultureel wijkenprogramma zien we voor ons als een

Ook kijkt de stuurgroep samen of er een

ingespeeld op de maatschappelijke thema’s en

Hierover zijn ook gesprekken gevoerd met Brabant

op zichzelf staande manier waarop bewoners een

kruisbestuiving mogelijk is en andere wijken worden

doelen die er spelen in de wijk of kern.

C, om te kijken of een regeling binnen hun publiek-

cultuuraanbod kunnen ontwikkelen, aanvragen of

aangesloten. Inwoners hebben een belangrijke

Afzender en eigenaar van het programma zijn diverse

private fondsen zou kunnen vallen. Deze route is

genieten vanuit de wijk.

adviserende rol in de besluitvorming van het

partners van de stad. Het programma presenteert

beoordelen van aanvragen.

zich als een nieuwe vorm/ manier waar meerdere

kansrijk en interessant om ook het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties mee te laten werken

Een bepaalde wijk/ wijken (wisselend per jaar) kan

binnen deze aanpak.

geld aanvragen voor een culturele interventie, mits

Om de verbinding die ontstaat duurzaam te laten

er voldaan wordt aan bepaalde beoordelingscriteria.

zijn, is het belangrijk dat er een goede voorbereiding

Een belangrijk criterium is in elk geval dat het plan

is en aandacht voor nazorg. Als er door behoeftes

Een kartrekker (of, afhankelijk van de gekozen

moet aansluiten bij wat in een wijk speelt en de

van de wijk thema’s naar boven komen dan is het

wijken, meerdere kartrekkers) werkt vanuit een

uiting wordt ontwikkeld/ uitgevoerd samen met de

van belang om de partijen die het aangaat daarin

basis om zo als een spin in het web te kunnen

inwoners van de wijk.

te betrekken. En te kijken hoe het initiatief nazorg

samenwerken met de belangrijke netwerken in

kan krijgen. De aanvrager dient rekening te houden

de buurt. Om zo alle wijkbewoners te kunnen

De eerste twee jaar gaat een stuurgroep, bestaande

met de capaciteit van bijvoorbeeld maatschappelijk

bereiken en proactief te benaderen. Profiel: cultuur

uit o.a. organisaties met expertise in de wijk, aan de

werker of wijkmanager. In de aanvraag moet ook

opbouwer/aanjager.

slag. Daarna wordt er gekeken hoe de stuurgroep

nagedacht zijn over het vervolg. Wat gebeurt er na

aangevuld kan worden. Het bedrijfsleven draagt

het evenement en hoe houd je het initiatief levend?

inhoudelijk bij om het programma vorm en inhoud te

En hoe kan dit aansluiting vinden binnen de sociale

geven. En daarnaast ook om financieel een bijdrage

programma’s, denk aan samen gezond, sociale

te leveren aan de regeling gezamenlijk met Brabant

structuur, gelijke kansen en bestuursakkoord?

belangenorganisaties in de gemeente achter staan en wijkbewoners onderdeel zijn.

C. Het cultureel wijkenprogramma is een manier voor 6

Voorbeelden van mogelijke aanvragen Klein

Medium

Max budget

Denk aan een creatieve workshop.

Denk aan een buurtmusical of

Subsidie voor een initiatief waar een flink

Aanvraag voor kleinere initiatieven

smartlappenavond. Een middelgrote

traject aan vooraf gaat. Denk aan een

van wijkbewoners (met kleinere rol van

aanvraag om iets nieuws neer te zetten,

talentenjacht, festival etc.

maker), verzilveren van al levende wensen

kan eenmalig zijn, maar zeker ook

De eerder beschreven kernprincipes zijn

of initiatieven die net een zetje kunnen

terugkeren bij succes.

leidend voor het gehele programma. Het

gebruiken.

programma en de projectfasen worden nog uitgewerkt rondom de opgehaalde resultaten uit het actieonderzoek.

7

tijdslijn bestendigen We willen vier jaar de tijd nemen om te werken aan een optimale aanpak. Elk jaar opnieuw kijken naar wat we geleerd hebben en hoe we die lessen kunnen meenemen in de komende jaren. We beginnen in de zomer 2025 (pilot twee wijken). Hieruit gaan we leren en het geleerde uit de wijk meenemen in het vervolg.

wie? De huidige stuurgroep ziet het nut en de noodzaak om dit programma te initiëren. Als het programma in uitvoering gaat, dan is het belangrijk opnieuw te bekijken wat de optimale bezetting is voor een goede stuurgroep (stuurgroep als stem van de stad in wonen en wijken) en ook beoordelingscommissie (met wijkbewoners). De kartrekker is de sleutelfiguur in dit programma en leunt sterk op de aanwezigheid van organisaties in de wijk.

8

Aandachtspunten in het vervolg 1

2

3

4

Bewoners zijn soms kwetsbaar,

Kwetsbare wijken hebben het hardst

Huurwoningen zitten mogelijk ook in

Kunstenaars moeten ook de taal van de

het is belangrijk het tempo van de

nodig maar zijn ook het lastigst om

een periode waarin er gesloopt gaat

buurt spreken en de verbinding kunnen

buurtbewoners te volgen. Tegelijkertijd

aan de slag te gaan. Er is een verschil

worden. Bewoners gaan dan weer uit de

maken met de wijk en hun behoeftes.

maakt dat het gehele project ook

tussen buurten die goed georganiseerd

wijk. Hoe ga je daar mee om? Geen valse

Eva van Pelt heeft een lijst van makers

kwetsbaar. Als er een bewoner wegvalt,

zijn en buurten waar organisatiekracht

verwachtingen wekken (onduidelijkheid).

opgesteld die dit kunnen/ willen.

valt dan ook het hele project stil?

ontbreekt.

Nodig: gezamenlijk beeld van verversing

Doorlooptijd verlengen kan als gevolg

opgave in de stad.

hebben dat het project weer te maken heeft met veranderingen van buitenaf en de gehele situatie weer anders is. Mogelijke oplossingsrichting: kartrekker met regisserende functie, goede planning en duidelijk tijdspad.

9

Wat is het programma niet? Geen oplossingsgericht praktijkprogramma, waarde ontstaat door het juiste proces te volgen. Cultuur is niet het doel maar het middel, dus geen feestje van cultuurmakers.

wat is er nodig? Zoals eerder aangegeven willen we een beroep doen om het geld dat nu ieder jaar gereserveerd staat voor de ‘Bossche Zomer’ (die nu niet meer bestaat). Deze gelden willen we voor het cultureel wijkenprogramma inzetten. Als stuurgroep geloven we in dit programma en is onze verwachting dat er ook middelen bij zullen komen van andere partijen, denk aan het bedrijfsleven. Wij denken dat deze wijkgerichte aanpak cruciaal is voor de samenleving van de toekomst. Met cultuur in wijken zien we kansen voor structurele versterking van sociale cohesie, leefbaarheid en cultuurparticipatie binnen onze wijken. Precies zoals we ook hebben gezien met de ‘Bossche Zomer’.

10

5 jaar vooruit jubileum cultureel wijkenprogramma ‘s-Hertogenbosch, 11 oktober 2029

Drive-in De Groote Wielen

Smartlappenfest

Het cultureel wijkenprogramma van de gemeente

Het programma, dat in 2024 van start ging, heeft

Dit jaar werd het programma voortgezet met

‘s-Hertogenbosch viert dit jaar haar succesvolle

in iedere wijk iets bijzonders neergezet. Zo trok

het Smartlappenfest in Nuland, waar honderden

jubileum. In de afgelopen vijf jaar heeft het initiatief,

de drive-in bioscoop in De Groote Wielen in 2027

liefhebbers samenkwamen om te zingen, te dansen

dat bewonersgroepen en makers samenbrengt,

honderden bezoekers die vanuit hun auto’s konden

en de typisch Nederlandse levensliederen te vieren.

geleid tot een reeks spraakmakende en verbindende

genieten van films op een gigantisch scherm onder

Met optredens van lokale artiesten en verrassende

evenementen in de wijken van de stad. Dankzij de

de sterrenhemel. Een jaar eerder, in 2026, was

gastoptredens, bleek ook dit evenement een schot in

inzet van cultuurwerkers en de betrokkenheid van

er in Engelen veel enthousiasme rond de eerste

de roos.

de lokale gemeenschappen heeft het programma de

Engelense botenrace, een evenement dat zowel jong

sociale cohesie versterkt en de creativiteit van de

als oud op het water bracht in bijzondere vaartuigen

Trots

inwoners tot bloei gebracht.

en zorgde voor sportieve competitie, creativiteit én

De gemeente en de betrokken bewoners zijn trots

gezelligheid.

op het resultaat van het cultureel wijkenprogramma. Toeristische bezoekers maken graag een uitstapje

De Stem van de Maas

naar de activiteiten in de wijk. Ook andere

In 2028 werd de kindermusical De Stem van de Maas

gemeenten zijn al herhaaldelijk op bezoek geweest

opgevoerd in De Maaspoort, een voorstelling die

en hebben geïnspireerd navolging gegeven in hun

zowel jong als oud wist te betoveren. De musical,

eigen stad. Kortom: op naar het volgende jubileum.

gemaakt in samenwerking met lokale scholen en theatermakers, bracht de verhalen van de rivier de Maas tot leven. Met liedjes en scènes die verwezen naar de geschiedenis en natuur rondom de rivier, veroverde de voorstelling de harten van het publiek. De Stem van de Maas benadrukte de verbondenheid van de wijk met haar omgeving en liet kinderen op speelse wijze kennismaken met de magie van hun eigen buurt. 11

Wat gebeurt er als we niks doen? Is dat een optie? Als je kijkt naar de ambities van de gemeente ‘van ik naar wij’, kunnen we aangeven dat niets doen geen optie is.

Namens;

We zien dat het cultureel wijkenprogramma een interessante manier kan zijn. Uiteraard zijn er meerdere wegen

Annie van den Heuvel

om te werken aan sociale cohesie en leefbaarheid, maar de inzet van een overkoepelend programma zorgt

Manager Farent

voor verbinding op gemeenschappelijke thema’s die gekoppeld worden aan een culturele uitingsvorm. Deze creatieve, leuke en betekenisvolle manier biedt lol en ontspanning, waardoor dingen kunnen ontstaan waar we

Geertje Cousin

vooraf niet aan gedacht hebben. En dat kan dan ook weer iets nieuws in beweging zetten.

Operationeel directeur De Twee Snoeken, voorzitter STA en Quiet Community

De bewoners zijn aan zet, waardoor we er vanuit kunnen gaan dat het de wijk iets oplevert aan aantrekkingskracht voor de huidige bewoners, en wie weet voor buitenstaanders. Ook voor culturele makers

Harrie Windmüller

biedt een kans tot groei en verrijking wat weer bijdraagt aan ons lokale culturele ecosysteem.

Bestuurder BrabantWonen

Zoals aan het begin aangegeven: door dit programma in te zetten, bouwen we verder aan het sterke gemeenschapsgevoel en de wijktrots. De kloof tussen verschillende groepen in de stad zal verminderen, en

Dana Kibbelaar

kansen om cultuur als middel voor sociale cohesie en levendigheid in te zetten, worden opgepakt. Daarom

Directeur-bestuurder Festival Boulevard

is het doorontwikkelen van deze Bossche Zomer naar het cultureel wijkenprogramma een goede stap om te werken naar meer leefbaarheid en welzijn in onze wijken.

Mark de Greeff Directeur Den Bosch Partners

12