Bijlage 1. Programma Den Bosch Datastad

Den Bosch Datastad

Welkom in Den Bosch Datastad In ’s-Hertogenbosch zetten we onze kennis van data en digitaliseren in om de grote maatschappelijke vraagstukken van deze tijd te beantwoorden. Hiervoor gebruiken we innovatieve en praktische data-toepassingen. Samenwerken staat hierbij centraal; met inwoners, het onderwijs, maatschappelijke partners, het bedrijfsleven en de overheid. Vanzelfsprekend binnen ethische kaders, waarbij we het belang van de inwoner centraal stellen. Met lef en ambitie maken we samen alle wijken en dorpen in onze gemeente veilig, sociaal en prettig leefbaar.

Inhoudsopgave Voorwoord

pag. 5

Aanleiding

pag. 6

Inleiding

pag. 7

Toekomstbeeld Den Bosch Datastad

pag. 8

Trends en ontwikkelingen

pag. 9

Ambitie

pag. 11

Principes & uitgangspunten

pag. 15

Programmalijnen Den Bosch Datastad

pag. 16

Den Bosch Datastad | 3

Voorwoord ‘‘Gezamenlijk bouwen aan de Bossche data-kathedraal’’ Dat de enorme hoeveelheid data die vandaag de dag beschikbaar is grote voordelen kan bieden, daar kunnen we ons wel wat bij voorstellen. Wat ons betreft gaan we daarin nog een stap verder. In ‘s-Hertogenbosch zetten wij onze kennis van data en digitaliseren in ten dienste van de samenleving. We gebruiken innovatieve en praktische datatoepassingen om antwoord te geven op grote vraagstukken van deze tijd. Samen met onze maatschappelijke partners, het onderwijs en het bedrijfsleven realiseren we slimme oplossingen waar onze inwoners, ondernemers, scholieren en bezoekers iets aan hebben. Zo werken wij in onze gemeente aan een eerlijke, digitale toekomst voor iedereen.

Daarbij hebben we iedereen nodig; van inwoner tot data-partner en van digibeet tot digital native. Wij nodigen u van harte uit om met ons verder te bouwen aan Den Bosch Datastad. Het is immers aan ons allemaal om ervoor te zorgen dat we met data het verschil maken. Voor ál onze inwoners, ondernemers, scholieren en bezoekers. Nu en in de toekomst. Ufuk Kâhya Wethouder talentontwikkeling, gezondheid en data

Tegelijkertijd realiseren we ons dat een databestendige toekomst een onhaalbare missie is als we de fundamentele rechten van mensen niet veilig stellen. Het is daarom onze taak als overheid om heldere kaders te stellen voor transparant, veilig en verantwoord datagebruik. Zodat we te allen tijde het publieke welzijn waarborgen, terwijl we met elkaar experimenteren en leren. Laten wij elkaar blijven inspireren en uitdagen verder te ontwikkelen. Zo bouwen we gezamenlijk aan iets groters dan onszelf: de Bossche data-kathedraal.

Den Bosch Datastad | 4

Den Bosch Datastad | 5

Aanleiding

Inleiding

Met dit programma leggen we als gemeente ’s-Hertogenbosch de basis voor het bouwen van de ‘Bossche data-kathedraal’. Het fundament van iets groots, waarvan we het eindresultaat nog niet direct kunnen zien. Wel weten we dat we met data en digitaliseren impact gaan maken op de grote maatschappelijke vraagstukken van deze tijd, voor onze inwoners, de gemeente, onze bedrijven en instellingen. Waarom starten we de bouw van deze datakathedraal? Wij zien en ervaren de snelheid en impact van data en digitalisering. We kunnen niet meer zonder. Gemeente ’s-Hertogenbosch omarmt de ontwikkeling van data en digitalisering. We zien kansen en toepassingsmogelijkheden voor grote maatschappelijke of economische opgaven. Daarbij zijn we ons bewust van de risico’s die deze ontwikkeling met zich meebrengt op bijvoorbeeld het gebied van veiligheid en ethiek. Samen leren, experimenteren en kennisdelen staan centraal binnen de data-kathedraal die we samen bouwen. Willen we samen verder komen, hebben we -net als vroeger bij het bouwen van echte kathedralen- iedereen nodig; van inwoner tot MKB en van digibeet tot digital native. Met elkaar leggen we de stenen en stijgen we steeds hoger.

Den Bosch Datastad | 6

Hoe bouwen we? We bouwen met elkaar; van inwoners tot het bedrijfsleven; we bundelen onze kennis en passen deze toe om samen profijt te hebben van de inzet van data en digitalisering voor onze samenleving. Als gemeente toetsen we daarin keer op keer onze eigen rol; we stimuleren, we motiveren, we schetsen kaders, we normeren met onze ethische waarden, we geven ruimte en maken mogelijk. Het bouwen van een kathedraal is een leerproces. Al doende leren we en komen we verder. We zetten onszelf en partijen in hun kracht om samen -met de inzet en de mogelijkheden van data en digitalisering- aan een veilig, sociaal en leefbaar ’s-Hertogenbosch te bouwen. Dit document laat de bouwtekeningen van het fundament zien. Door de komende jaren invulling te geven aan de programmalijnen gaan we de hoogte in. Zo rijst er de komende jaren een heuse Bossche data-kathedraal op. Steen voor steen.

Welkom in Den Bosch Datastad ’s-Hertogenbosch is een Datastad. Een stad met een vernieuwende aanpak, unieke samenwerkingsvormen en grote betrokkenheid van de gemeente op data en digitalisering. Met een mooi resultaat. Denk aan de Jheronimus Academy of Data Science, de Data Week NL, en een aantal innovatieve lab-omgevingen. Daarom zetten we ons ook de komende jaren met trots in om -naast Cultuurstad van het Zuiden- met Datastad te werken aan een ‘Onderscheidend ’s-Hertogenbosch’. Op het gebied van data en digitalisering is er in de afgelopen jaren veel gebeurd. Het heeft lokaal, nationaal en internationaal een prominente plek gekregen op agenda’s van overheden, bedrijven en instellingen. Terecht, want het is in toenemende mate een belangrijke bron voor innovatieve oplossingen voor maatschappelijke opgaven. En met alle ontwikkelingen rondom data en digitalisering neemt ook de maatschappelijke discussie over de manier waarop deze middelen worden ingezet toe. Nu is dan ook het moment om opnieuw richting te geven aan ’s-Hertogenbosch als Datastad, om ons standpunt in de maatschappelijke discussie te onderzoeken en in te nemen. Ons als gemeente te onderscheiden in een omgeving waar het brede thema ‘data en digitalisering’ steeds meer gemeengoed is. Waar we de mogelijkheden van data en digitaliseren voor onze inwoners volop benutten en

tegelijkertijd ook oog hebben voor bijkomende risico’s en uitdagingen. Deze gemeentelijke ambitie op Den Bosch Datastad schetst onze richting. Maar, Datastad realiseren we met partners uit- en van buiten de stad, met ruimte voor zowel gezamenlijke als individuele ambities. In unieke samenwerkingsvormen werken we op inspirerende locaties aan datatoepassingen als antwoord op maatschappelijke vraagstukken. Het Onderwijsinnovatieakkoord is daar een mooi voorbeeld van; studenten, docenten en onderzoekers werken samen aan opdrachten die relevant zijn voor de Bossche samenleving. Zij leren van en met elkaar om de kleine en grote maatschappelijke vragen in de gemeente aan te pakken.

en onze aanpak. De manier waarop wij ons onderscheiden, als Den Bosch Datastad.

We zijn daarin als ’s-Hertogenbosch onderscheidend door het op onze eigen manier te doen, we ontmoeten en verbinden. Verenigen zit immers in ons DNA. We verbinden talent aan bedrijven en unieke cross-over samenwerkingen aan maatschappelijke vraagstukken. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de woonopgave, zorg, bestaanszekerheid en de energietransitie. We stimuleren ontmoeting in hubs en labs om kennis te ontwikkelen en te experimenteren. Alles om te komen tot inspirerende en innovatieve datatoepassingen. Vanzelfsprekend doen we dat met een ethisch kader waarin de inwoner, de mens centraal staat. Dit document schetst onze ambitie, onze toekomstbeelden

Den Bosch Datastad kent een vernieuwende aanpak, unieke samenwerkingsvormen en grote betrokkenheid van de gemeente op data en digitalisering.

Met dit document als ons uitgangspunt, werken wij met betrokken partners aan een gezamenlijke invulling van Datastad, een gedeelde ambitie. Zo versterken we -als verenigde partners - de komende jaren samen met inwoners, het onderwijs, maatschappelijke partners en het bedrijfsleven de positie van ’s-Hertogenbosch als Datastad.

“

”

Den Bosch Datastad | 7

Toekomstbeeld Den Bosch Datastad Maatschappelijk innoveren vanuit de echte Brabantse samenwerkingscultuur Waar ‘Toonaangevende Datastad’ begon als stedelijke profilering op gebied van economie en onderwijs, is de afgelopen jaren ook verbreed naar bijvoorbeeld initiatieven voor inwoners en de interne organisatie. Hiermee sluiten we aan op de steeds groter wordende rol van digitalisering en data in ons dagelijks leven. We volgen trends en ontwikkelingen op de voet. We onderzoeken de kansen van data en digitalisering voor maatschappelijke vraagstukken en hebben daarbij ook oog voor de risico’s en uitdagingen. Dat vraagt om datavaardige inwoners, studenten en werknemers. In ’s-Hertogenbosch stimuleren we de ontwikkelingen van digitale- en datavaardigheden op alle niveaus. Met bijvoorbeeld de Jheronimus Academy of Data Science (JADS), het IoT Stadslab, de Avans Digitale Werkplaats en Huis73 zorgen we voor zowel datavaardige inwoners – van jong tot oud - als dataspecialisten. Innovatieve data-bedreven denkers, doeners en makers werken samen aan uitdagingen waar de gemeente voor staat. Denk aan wonen, energie, het klimaat, gezondheid, eenzaamheid en veiligheid. Daarbij blijft het niet bij

Jheronimus Academy of Data Science

mooie plannen op papier. We ontwikkelen concrete toepassingen waarmee we data, op een verantwoorde en slimme manier, inzetten ten dienste van onze inwoners. Samen werken we aan een betere samenleving. Waarbij de uitkomsten niet alleen voor de gemeente, maar ook regionaal en landelijk van grote toegevoegde waarde zijn. ’s-Hertogenbosch bruist op het gebied van data en digitalisering: van innovatieve data start-up tot robots die op basisscholen worden geprogrammeerd door kinderen. En van cursussen waar senioren hun digitale vaardigheden vergroten tot een lab waar sensor-prototypes worden ontwikkeld. Op een aantal plekken in de gemeente komt het extra sterk samen: in Huis73 voor inwoners, in de Mariënburg met bedrijvigheid, onderzoek en onderwijs, en het Innovatie Kwartier Den Bosch met een combinatie van labomgevingen, onderwijs, en bedrijvigheid. De gemeente initieert, biedt ondersteuning, investeert en biedt volop ruimte aan vernieuwende initiatieven, waarbij we blijven werken aan onze ethische kaders.

Internet of Things Stadslab

Wat zijn actuele externe trends en ontwikkelingen waar we als Datastad rekening mee houden, op inspelen of stelling nemen? Technologische ontwikkelingen Waar we ooit onze eerste digitale stappen zetten op een vaste desktop (PC) met MS DOS staan we nu op het punt waar ChatGPT -op afstand- onze teksten schrijft. Grote transities in de wereld van data en digitalisering volgen elkaar in rap tempo op. Web2.0 heeft nu plaatsgemaakt voor Web3.0., waarbij we praten over een lerend systeem van alle web-data (semantic web) en waarbij applicaties één zijn met de gebruiker. Denk bijvoorbeeld aan “virtual reality” waarbij er een nieuwe realiteit wordt gecreëerd waarin je helemaal op kunt gaan. En de ontwikkeling op kunstmatige intelligentie (AI) wordt dominanter en vraagt om een ethische en slimme manier om daarmee om te gaan.

Toenemende maatschappelijke discussie In de relatie tussen data en digitalisering en de maatschappij dicteert in sommige landen de overheid en in andere landen de markt. Wat willen wij, in Europese verband, als Nederland en als gemeente bij de invulling van onze rol als datastad? Hoe willen we met data omgaan en wie mag dat bepalen? De maatschappelijke discussie krijgt -om ons heen- steeds meer vorm. Wij moeten ons verhouden tot en actief deelnemen aan deze maatschappelijke discussie. Regelmatig -met vernieuwende kennis en inzichten- kritisch kijken naar ons eigen handelen. Het belang van (ethische) afwegingen wordt steeds groter, waarbij we in de Europese context onze koers bepalen. Het vraagt ook om een positionering van ons als gemeente, waar liggen onze kaders, hoe komen wij tot een afweging, als vertegenwoordiger van de inwoners in onze gemeente? Zodat er ook oog is voor het welzijn, de privacy en het eigenlijk gebruik van gegevens van onze inwoners.

Huis73

Den Bosch Datastad | 8

Den Bosch Datastad | 9

Van individueel gewin naar brede welvaart Er lijkt steeds meer maatschappelijk bewustzijn te ontstaan in onze manier van denken en het goede doen bij inwoners en in de maatschappij. In het onderwijs en bedrijfsleven vindt een verschuiving plaats; niet alleen gaan voor individueel gewin, maar daarnaast ook streven naar maatschappelijke meerwaarde. Die ontwikkeling herkennen we als gemeente, en daar willen we actief deel van uitmaken.

Data-gedreven bedrijfsvoering & bedrijvigheid De grondslag van economische ontwikkelingen (bedrijvigheid) is steeds vaker digitaal. Zo moeten bedrijven hun digitale zaken op orde hebben om concurrerend te zijn en te blijven. Een groot deel van start-ups en scale-ups zijn gebaseerd op het goed inzetten van data en digitalisering. Niet altijd als product of dienst, ook vanuit de kern van de bedrijfsvoering. Dat geldt ook voor de publieke sector, bijvoorbeeld in het efficiënt en effectief beantwoorden van steeds complexere maatschappelijke vraagstukken.

Lokaal & (inter-) nationaal op de agenda Data en digitalisering krijgen een steeds prominentere plaats op de bestuurlijke agenda’s. Op (inter-) gemeentelijk niveau, in bijvoorbeeld de VNG Interbestuurlijke datastrategie, maar ook provinciaal met de Digitaliseringsagenda van de Provincie Noord-Brabant en landelijk de Interbestuurlijke Datastrategie. De Europese Commissie neemt een steeds nadrukkelijker rol met bijvoorbeeld de Data Act en Data Governance Act. Het is en blijft van groot belang deze verschillende schaalniveaus goed aan te laten sluiten op onze aanpak.

Versnelde ontwikkeling Door de toename van devices (mobiel/vast), toepassingen (apps/sensoren) en gedragingen zien we dat de hoeveelheid data enorm toeneemt, en snel ook. Het gebruik van data in bekende en nieuwe ketens ook. Beide vragen om de juiste ondersteuning in infrastructuur. De vorm van data hebben we zien uitbreiden, van vast gestructureerd ingedeelde datasets tot ongestructureerde data (denk aan sociale media data). Die verandering raakt ook aan het eigenaarschap. We moeten nadenken en stelling nemen op de manier van opslag, structuur en eigenaarschap. Maar ook nadenken over de manier waarop

Ambitie In ’s-Hertogenbosch1 worden data en digitale vaardigheden2 ontwikkeld en op maatschappelijke vraagstukken3 toegepast4, voor de stad en daarbuiten5.

we deze hoeveelheid en verschillende verschijningsvormen goed kunnen gebruiken voor onze maatschappelijke doelen. Welke informatie en data deel je -efficiënt en gecontroleerd- met andere partijen, en op welke manier?

Den Bosch Datastad | 10

Den Bosch Datastad | 11

1

’s-Hertogenbosch

De stad van ontmoeten en verenigen In ’s-Hertogenbosch komen kennis en toepassing samen. De sterke samenwerking tussen de overheid, het bedrijfsleven en onderwijs vormt hiervoor het vliegwiel. In onze gemeente kennen we de kunst van het verenigen; we vinden elkaar en doen het samen, met voor iedere partner een eigen rol. Dat doen we informeel, maar ook vaak in georganiseerd verband. Hier werken we samen. De gemeente creëert en onderhoudt vestigingslocaties en ontmoetingsplekken (die we hubs noemen) voor bedrijven en instituten waar het draait om data en digitalisering. Denk aan het Innovatie Kwartier Den Bosch, Huis73 en het sterke onderwijscluster. In deze hubs is ruimte om te experimenteren en kennis te delen. Hier vinden cross-over samenwerkingen plaats tussen studenten, bedrijven, de overheid en inwoners. ’s-Hertogenbosch is een stad van ontmoeten. Vanuit onze bourgondische en gastvrije cultuur past het accommoderen van ontmoeting dan ook vanzelfsprekend bij ons. Op kleine en grote schaal. Van kennislunch en inspiratiebijeenkomst tot de jaarlijkse Data Week NL. Het netwerk van partners uit het bedrijfsleven en onderwijs speelt hierin een belangrijke rol. Hier zijn we dan ook zuinig op. We activeren en onderhouden het netwerk niet alleen, maar zoeken ook gericht naar jong talent en inspirerende denkers en doeners.

Door deze ‘meeting of minds’ ontstaan nieuwe samenwerkingen en waardevolle oplossingen en toepassingen voor maatschappelijke vraagstukken.

Den Bosch Datastad | 12

2

Ontwikkeling datavaardigheden

Digibeet tot digital natives Vanuit de gemeente vinden wij het belangrijk dat iedereen -van digibeet tot digital nativeszijn digitale vaardigheden kan ontwikkelen. We stimuleren de ontwikkeling van data en digitale vaardigheden bij alle inwoners (inclusief, van jong

3

tot oud), in alle lagen van het onderwijs, in het bedrijfsleven (start-up, scale-up, MKB) en ook bij onze eigen collega’s. Van de eerste stappen in een schoolloopbaan (ontdekken wat technologie kan doen) tot en met specialisatie in het middelbaar, hoger en wetenschappelijk onderwijs.

Maatschappelijke vraagstukken

Data science for the social good We zetten onze gezamenlijke datavaardigheden en datawetenschap -als een van de middelen- in op (lokale) maatschappelijke vraagstukken met een relatie tot (inwoners in) de stad. Denk aan vraagstukken op het gebied van wonen, energie en klimaat, maar ook sociale vraagstukken zoals gelijke kansen, eenzaamheid en gezondheid. Kortom, vraagstukken waar een maatschappelijke verantwoordelijkheid ligt, die primair gericht zijn op het vergroten van de brede welvaart.

Om daadwerkelijk het verschil te maken is samenwerking in de keten per vraagstuk cruciaal. De juiste partners moeten op het juiste moment meedoen om praktische, haalbare oplossingen te ontwikkelen. Van het beschikbaar stellen en interpreteren van data tot uitrol en implementatie. We hebben iedereen nodig. Toepassingen ontwikkelen voor het vergroten van de brede welvaart van onze gemeente betekent dat we ook bedrijven aantrekken die zich inzetten voor maatschappelijk nut en hieraan bijdragen.

4

Toepassing van kennis

Doen Het blijft niet bij denken, maar gaan we voor doen. In samenwerkingsverbanden tussen het bedrijfsleven, onderwijs en de overheid passen we kennis direct praktisch toe op vraagstukken. In alle lab-omgevingen in de stad koppelen we vraagstukken aan denkers, doeners en makers en geven ze de ruimte om te ontwikkelen en te experimenteren. We organiseren het slim: we brengen de vraagstukken, het talent en de labs in de gemeente samen in een aantal hubs, die door goede afspraken (zoals in het onderwijsinnovatieakkoord) en de juiste inzet van middelen praktische resultaten boeken. Dit krijgt vorm in drie unieke lab-omgevingen in onze gemeente, in verschillende fases van ontwikkeling:

5

Voor de stad en onze omgeving

Made in ‘s-Hertogenbosch De uitdagingen van de stad zijn niet uniek voor deze gemeente. De oplossingen ook niet. We maken impact als Datastad door ons te richten op het ontwikkelen, testen en uitrollen van praktische data-toepassingen die we dicht bij onze inwoners, bezoekers en bedrijven brengen. Dat doen we niet alleen, maar bijvoorbeeld met andere gemeenten én met (keten-) partners die vroeg in de ontwikkeling betrokken zijn bij de opgaven waar we voor staan. we werken daarbij met een ethisch kader, waaraan we continue en met onze partners ontwikkelen. Digitale oplossingen zijn (in veel gevallen) schaalbaar en eenvoudig opnieuw te maken (repliceerbaar)

tegen beperkte meerkosten. We maken de oplossingen -zoveel mogelijk- toegankelijk voor iedereen. Deze oplossingen kunnen gebruikt wordt door anderen door ze toe te passen of door te ontwikkelen met de standaarden die daarvoor beschikbaar zijn. Daarmee worden onze oplossingen “digital public goods” en beschikbaar voor naslag en hergebruik. We promoten ze, samen met partners, actief in ons ecosysteem en in samenwerkingen die we aangaan of waar we al aan deelnemen. Door ons open te stellen, onze kennis en ervaring te delen en samen te werken maken we maatschappelijke impact. Dit maakt ons een Datastad van nationale betekenis.

1. Het verder uitbouwen van de sterke positie van LabXL, een innovatieplatform bij WeenerXL Hier initiëren en ontwikkelen medewerkers, samen met onderwijs en externe partners in een labomgeving nieuwe (technologische) oplossingen ten dienste van werk; van informatievoorziening tot het begeleiden van mensen naar werk. Altijd met het idee om de dienstverlening richting inwoners te verbeteren. 2. De doorontwikkeling van het IoT Stadslab Een omgeving waar praktische (sensor-gedreven) oplossingen voor de fysieke buitenruimte worden ontwikkeld en getoetst. 3. Een nog te ontwikkelen “Lab Sociaal” Het opbouwen van een “Lab Sociaal” gericht op sociaalmaatschappelijke vraagstukken, waar thema’s als bestaanszekerheid, schulden, zorg, inclusie en gelijke kansen met de data- en digitaliseringsmogelijkheden worden beproefd.

Den Bosch Datastad | 13

Principes & uitgangspunten Als gemeente vinden we het belangrijk om voor het programma Datastad duidelijke kaders, principes en uitgangspunten te bepalen. Kaders waarbinnen we veilig en verantwoord werken. Waar ruimte is om lef te tonen, te experimenteren en fouten te maken, maar waarbij we altijd binnen de ethische en veilige kaders blijven en oog hebben voor de menselijke maat. We zijn een lerend programma met een langjarige ambitie. De wereld van data en digitalisering verandert snel, het is daarom aan ons om keer op keer onze projecten en plannen te toetsen aan onderstaande kaders en richtlijnen. De groeiende maatschappelijke impact en de ontwikkelingen van data en digitalisering vragen om een doorlopende discussie over welke richting onze digitale samenleving op moet bewegen. We wegen enerzijds kansen, effecten, risico’s en anderzijds normen, waarden en publieke belangen. Wet- en regelgeving vormt hierbij de basis. We werken continue en iteratief aan een verantwoorde inzet van de mogelijkheden die data- en digitalisering ons bieden. We onderzoeken, samen met partners, wat wel en niet mag en kan op het gebied van data en digitalisering. Hierbij gaan we uit van de menselijke maat; niet data, maar de mens heeft het laatste woord. De mogelijkheden die data en digitalisering bieden zijn dienend aan de stad en aan haar inwoners.

Alles wat we binnen het programma doen, doen we vanuit publieke waarden met positieve impact op de maatschappij. Vanzelfsprekend werken we conform (inter-) nationale wet- en regelgeving. Ook zijn we transparant, bijvoorbeeld met het sensorenregister en het algoritmeregister. Waar geëxperimenteerd wordt, gaan dingen mis. We leren en reflecteren op de stappen die we zetten en fouten die we maken. Dat doen we niet alleen zelf, maar ook in samenwerking met kritische partners in een ethische commissie. We sturen tijdig bij en herijken onze aannames en werkwijze. We stimuleren samenwerkingen in triple helix verband die goed zijn voor alle partijen én de maatschappij. Hierbij sluiten we aan bij het gedachtegoed Sanpo Yoshi. Dit is Japans voor “drievoudige tevredenheid“:. Een transactie tussen twee partijen is daarin enkel een win-win situatie als er ook een “win” is voor de gehele samenleving. Daarnaast werken we vanuit datavaardigheden, dat is een vaardigheid die niet (per se) gekoppeld is aan een bedrijfstak of sector. We benaderen vraagstukken thematisch vanuit deze expertise.

De uitgangspunten die we als gemeente ontwikkelen voor verantwoord datagebruik baseren we onder andere op de waarden uit het TADA manifest, waarbij de mens (inwoner) centraal staat. Deze waarden zijn inclusief, zeggenschap, menselijke maat, legitiem en gecontroleerd, open en transparant, en van iedereen voor iedereen.

Den Bosch Datastad | 14

Den Bosch Datastad | 15

Vier programmalijnen Den Bosch Datastad

1. Een datavaardige stad 1.

Een datavaardige stad

Huis73 Bij het datavaardig maken van alle inwoners in de gemeente vervult Huis73 een belangrijke rol. We streven ernaar dat iedereen, op zijn eigen niveau, mee kan doen, ook in een digitaliserende samenleving. Dit vraagt maatwerk, bijvoorbeeld voor senioren, maar ook een toegankelijke, laagdrempelige aanpak. Voor de digitale weerbaarheid van inwoners is er bij Huis73 een breed aanbod initiatieven, zoals:

Ons programma – en bijbehorende ambities – wordt vormgegeven in vier programmalijnen. Vanzelfsprekend overlappen deze vier programmalijnen elkaar, daarin zit juist een deel van de meerwaarde. We kiezen voor een locatiegerichte aanpak waarmee op verschillende locaties in de gemeente de programmalijnen samenkomen. We zetten in op een aantal speerpuntprojecten, omvangrijke initiatieven die een grote bijdrage leveren aan onze ambities. Dit geeft focus en richting. Het zijn projecten die we op onze eigen Bossche manier uitvoeren, en daarmee onderscheiden we ons van anderen.

2.

Slimme oplossingen voor de samenleving

Door als gemeente gericht binnen de 4 programmalijnen en speerpuntprojecten te kiezen, ontstaat er een overkoepelend en samenhangend programma waarmee wij onze accenten leggen, en daardoor onderscheidende resultaten opleveren. Zo laten we zien dat we Datastad zijn.

3.

Innovatieve data-economie

4.

Een datawijze overheid

Den Bosch Datastad | 16

Bij onze inwoners, studenten en medewerkers van bedrijven en de gemeente stimuleren we, samen met een sterk onderwijscluster en Huis73, de ontwikkeling van digitale- en datavaardigheden. Het zijn immers blijvende en essentiële 21e -eeuwse vaardigheden: nodig om toekomstbestendig te blijven en nuttig voor ons allemaal.

• Informatiepunt Digitale Overheid organiseert cursussen en inloopmomenten voor inwoners met vragen over bijvoorbeeld het online aanvragen van een rijbewijs of AOW. • Basiscursussen voor het vergroten van digitale vaardigheden en gewoonweg de mogelijkheid om te oefenen met computers en debat over data bewustzijn en ethiek. • Het Digitaal Atelier, waar inwoners kunnen kennismaken, experimenteren en ontwerpen met nieuwe technologie. Gemeente Als gemeente innoveren we onze dienstverlening zonder de lokale samenleving uit het oog te verliezen. We digitaliseren waar mogelijk, maar blijven voldoende alternatieven en ondersteuning bieden voor hen die (nog) niet digitaal vaardig genoeg zijn. Onderwijs We werken intensief samen met het onderwijs om de digitale- en datavaardigheden op alle opleidingsniveaus te stimuleren. Te starten met het Primair Onderwijs (PO) en het Voortgezet Onderwijs (VO) waar leerlingen vroegtijdig datavaardigheden ‘eigen kunnen maken’ en we data-talent stimuleren. We kijken hierbij verder dan het reguliere curriculum. Vanuit het wetenschappelijk- en beroepsonderwijs benutten we alle talent en maken nog beter de verbinding met bedrijven en ondernemers. Het Mobiel Ontdek Lab 073, MOL073, is een voorbeeld van een initiatief in onze gemeente gericht op het ontdekken van digitale mogelijkheden.

MOL073 is een uitleensysteem van techniekmaterialen en instructies voor alle Bossche basisscholen, denk aan bijvoorbeeld programmeerbare robots. Hiermee kunnen leerkrachten hun leerlingen met steeds wisselende materialen kennis laten maken met de digitale wereld. Op de programmalijn onderwijs onderscheiden we ons door het speerpuntproject Bosch Onderwijsinnovatie Akkoord, thema Data.

Bosch Onderwijsinnovatie Akkoord en thema data: In februari 2022 is het Convenant Bosch Onderwijsinnovatie Akkoord ondertekend door de gemeente ‘s-Hertogenbosch, Avans, HAS, Fontys, Koningstheateracademie, Koning Willem I College, Yuverta en JADS. In dit akkoord staan twee gezamenlijke ambities waar de ondertekenaars met elkaar aan werken in de periode tot 2025: 1. Iedere student in Den Bosch kan minimaal één keer in zijn opleiding deelnemen aan een leeractiviteit gericht op één van de thema’s waarop het akkoord betrekking heeft. Dit zijn de thema’s: Gezondheid, Duurzaamheid en Data. Deze leeractiviteiten vinden plaats binnen een multidisciplinaire en multi-level (onderwijs) context. 2. P  rojecten die deel uitmaken van de gemeentelijke programma’s Samen Gezond, Duurzaamheid en Data hebben, daar waar het kan, een paragraaf die de samenwerking tussen onderwijs, onderzoek en gemeente initieert en beschrijft. Iedere student in onze gemeente neemt dus minimaal een keer deel aan een project onder het Bosch Onderwijsinnovatieakkoord. Alle projecten worden in co-creatie en in een multi- of interdisciplinaire context uitgevoerd. We kiezen ervoor het onderwijsinnovatieakkoord voor het thema Data vorm te geven in het Innovatie Kwartier Den Bosch en te koppelen aan de ontwikkeling van een hybride leeromgeving (project HYLEO).

Hier worden studenten en medewerkers met de juiste ondersteuning gestimuleerd zich binnen hun vakgebied en als professional te ontwikkelen.

Den Bosch Datastad | 17

IoT Stadslab In het IoT Stadslab werken gemeente ’s-Hertogenbosch, de provincie, het bedrijfsleven en het onderwijs samen aan praktische data-toepassingen voor een slimme buitenruimte. -1- Lab XL – van werk naar werk Lab XL innoveert op basis van ingebrachte ideeën van medewerkers van WeenerXL waarbij vaak de oplossing een technologische toepassing is. Hier ontwikkelen we prototypes waarmee we in een lab omgeving testen. Dit doen we samen met het onderwijs, medewerkers en externe partners. Altijd met het idee om de dienstverlening richting inwoner te verbeteren.

2. Slimme oplossingen voor de samenleving We stimuleren de ontwikkeling van praktische dataoplossingen en toepassingen voor maatschappelijke vraagstukken. Zowel in het fysieke als in het sociale domein. Zo werken we voor alle inwoners van ’s-Hertogenbosch aan een veilige, sociale en prettige leefomgeving. Dat doen we binnen ethische kaders, die we mens-centraal ontwikkelen en continue verfijnen.

Den Bosch Datastad | 18

We bouwen door op bestaande ervaringen. Dit doen we in labs en door het stimuleren van samenwerkingen tussen het bedrijfsleven, de overheid, het onderwijs en talent. We combineren de juiste partners, ervaringen en uitdagingen om tot nieuwe oplossingen te komen.

-2- IoT Stadslab – leefbare stad Dé plek voor het ontwikkelen, testen en lanceren van innovaties in de slimme buitenruimte. Een plek, voor gemeente, onderwijs en het bedrijfsleven, waar kan worden geëxperimenteerd met slimme oplossingen voor een gezonde, veilige openbare ruimte.

We onderscheiden ons op de programmalijn ‘slimme oplossingen voor de samenleving’ door de ontwikkeling van een digital twin, als drager voor nieuwe toepassingen (zie kader). Daarnaast vindt praktische, digitale innovatie plaats in de (door-) ontwikkeling van drie lab-omgevingen. In deze omgevingen werken we aan maatschappelijke impact door het toepassen van dataen digitaliseringsmogelijkheden.

-3- “Lab sociaal” - de zorgzame stad Een nieuwe labomgeving waar data en digitalisering wordt ingezet op actuele vraagstukken uit het sociale domein. Zoals: Hoe vergroten we de bestaanszekerheid van inwoners? Voor alle inwoners, ook voor de inwoners die niet makkelijk bereikt worden? Hoe maken we de zorg met nieuwe technologie slimmer? Wat zijn effectieve maatregelen in het verminderen van energiearmoede?

In deze lab-omgeving werken studenten uit de stad, out-of-the-box, aan experimentele pilots. Een ruimte voor ontwikkeling, een broedplaats, waar vroege prototypes worden gemaakt en getest. Denk hierbij aan intelligente watermeters in de stad, een faunatoren of eigen slimme speeltoestellen. In deze lab-omgevingen worden studenten door opdrachtgevers en kennisinstellingen begeleidt. Op behaalde resultaten en inzichten van eerdere pilots wordt doorgebouwd. Het IoT Stadslab ontwikkeld een ‘shared services center’ met een eigen data-platform. Dit maakt het makkelijker voor de gemeente om data gecontroleerd te delen met anderen en zelf veilig data extern op te halen. Hierdoor kunnen anderen met alle beschikbare data, slimme toepassingen bedenken en ontwikkelen.

Digital Twin van de gemeente Een Digital Twin van de gemeente is een digitale kopie van een gebied, geladen met verschillende datalagen over dit gebied. Hierin helpen modellen en scenario’s bij het maken van keuzes voor de stedelijke ontwikkeling. Denk hierbij aan: Welk effect heeft groen op hittestress, luchtkwaliteit en wateropname? Waar kun je zonnepanelen het beste plaatsen? Welke gebieden hebben te kampen met mobiliteitsarmoede? Welk effect hebben keuzes in een gebiedsontwikkeling op de omgeving? Een digital twin wordt opgebouwd op basis van verschillende datalagen. Modellen en scenario’s kunnen in deze digitale stad helpen bij het maken van keuzes in de inrichting van de stedelijke ontwikkeling. Deze digital twin bestaat uit drie elementen: 1. Een datalaag, waarin actuele data bij elkaar wordt gezet en toegankelijk wordt gemaakt. 2. V  isualisatie, om de data te presenteren op een voor mensen begrijpelijke en aantrekkelijke wijze. Denk aan een schaalmodel of maquette, maar dan digitaal. 3. Interactie, oftewel spelen met het model. Je kunt beleid simuleren, scenario’s draaien, voorspellingen doen of een serious gaming element toevoegen. Daarmee gaan we meer richting het concept van de Metaverse: een digitale wereld in 3D, waarin je met behulp van virtual reality rondloopt alsof het de echte wereld is.

Met een digital twin kun je stedelijke plannen vooraf bekijken, doorrekenen en aan anderen communiceren. Je kunt effecten inzichtelijk maken en daarmee besluiten onderbouwen. Hierdoor is ook makkelijker communiceren met onder andere ontwikkelaars, aannemers, andere overheden, maar ook met inwoners.

Den Bosch Datastad | 19

3. Innovatieve data-economie In de gemeente creëren we een ecosysteem van data en ICT bedrijven: van start-ups tot grote bedrijven. We richten ons op bedrijven met data, ICT of digitalisering als corebusiness. Bedrijven die openstaan voor samenwerkingen met andere ondernemers, het onderwijs en talent in de stad, om maatschappelijke vraagstukken op te pakken. Want juist in de samenwerking en kennisuitwisseling, ontstaat innovatie en een succesvol ecosysteem. Aantrekkelijke vestigingslocatie ’s-Hertogenbosch is met haar centrale ligging in het land een aantrekkelijke vestigingslocatie voor data en ICT bedrijven. Vanuit ‘s-Hertogenbosch zijn strategische partners in de Randstad maar ook de TiU, TU/e, Brainport en alle B5-gemeenten dichtbij. Er is dan ook veel vraag naar vestigingsruimte. Het aantal banen in de ICT-sector kent in onze gemeente een toename van ruim 16%. Het aantal ICT-bedrijven is in 2022 gegroeid met 164. Dat komt neer op een groei van ruim 10% vergeleken met 2021. Economisch Actieplan 2023-2024, 2 maart 2023

De gemeente kent al een sterk vestigingsklimaat. We zijn in trek bij startende ondernemers zoals bijvoorbeeld blijkt uit als BNR economische uitblinkgemeente (BNR/Raboresearch). Ook vallen steeds meer snelgroeiende Bossche bedrijven in de prijzen bij de FD Gazellen awards. Hoewel we ons richten op een aantal hub-locaties in de stad, zitten er door de hele gemeente bedrijven die bijdragen aan de data-economie. Gezamenlijk leveren ze een belangrijke bijdrage aan de data-bedrijvigheid voor de stad.

Den Bosch Datastad | 20

We zetten in op kruisbestuiving tussen ‘data’ en andere economische sectoren. De focus ligt hierbij op voeding, gezondheid, bouw en logistiek. Ondersteuning MKB In samenwerking met JADS en het MKB Datalab bieden we ondersteuning aan het MKB om hun digitale- en datavaardigheden te blijven ontwikkelen. Data Science

studenten gaan aan de slag met (data-) vraagstukken uit het MKB en ontwikkelen praktische oplossingen. Van belang om ook bestaande bedrijven toegang te geven tot de kansen die datawetenschap biedt. We onderscheiden ons op de programmalijn ‘innovatieve data-economie’ door het creëren van een data-ecosysteem in het Innovatie Kwartier Den Bosch (IKDB).

’s-Hertogenbosch is met haar centrale ligging in het land een aantrekkelijke vestigingslocatie voor data en ICT bedrijven.

Innovatie Kwartier Den Bosch Innovatief in werken, wonen, leren en leven De gemeente zet haar ambities als Datastad kracht bij met de realisatie van een hoogwaardig ontwikkelgebied. De komende jaren wordt de Bossche Spoorzone een levendig multifunctioneel gebied, genaamd Innovatie Kwartier Den Bosch (IKDB). Het IKDB wordt een gemixt stedelijk gebied waarin werken en leren de hoofdmoot vormen. Voor een goed innovatief werkklimaat is functiemenging (werken, wonen, leren, voorzieningen) van groot belang. In dit gebied gaan dan ook een grote diversiteit aan mensen, bedrijvigheid en faciliteiten huisvesten die innovatie en kennisuitwisseling op het gebied van data en ICT optimaliseren. Door de opzet van het multifunctionele gebied wordt interactie tussen bedrijven, studenten, bezoekers en bewoners gestimuleerd. Waarmee een unieke en aanstekelijke energie, innovatiekracht en creativiteit wordt aangewakkerd. Het ecosysteem in het IKDB wordt door netwerkevents en andere manieren van community building gestimuleerd en onderhouden. Alleen door met elkaar in contact te komen en elkaar te leren kennen, ontstaan samenwerkingen en innovaties. Daarbij is het essentieel dat een bedrijf of ondernemer die zich in het IKDB wil vestigen zowel iets komt halen als komt brengen.

Met andere woorden: een potentiële vestiger moet ‘passen’ in het profiel van het IKDB en daarmee voldoen aan een aantal ‘voorwaarden’. Om zich te kunnen vestigen in het gebied geldt dat het bedrijf: • Data als een wezenlijk onderdeel hanteert voor het product of de service; • Vernieuwend/innovatief is in het product of de service; • Actief wil meewerken en bijdragen aan het ontwikkelen en groeien van het ecosysteem IKDB. De gemeente ’s-Hertogenbosch en de Bossche Investerings Maatschappij (NV BIM) investeren samen in Innovatie Kwartier Den Bosch. Hét ecosysteem op loopafstand van het station, midden in de Brede Binnenstad. Hier wordt door middel van de juiste kruisbestuiving de kracht van data en ICT versterkt.

Den Bosch Datastad | 21

Datahuis Den Bosch

4. Een datawijze overheid Als lokale overheid maken we zelf ook intensief gebruik van data. We genereren en verzamelen data, we analyseren data en zetten het in op beleid en dienstverlening. Grip op data(-technologie) is sterk verankerd in de gemeentelijke organisatie. Dat is te zien aan de wijze waarop ons ICT-landschap is ingericht. Veilig, verantwoord en betrouwbaar. Aansluiten op nieuwe ontwikkelingen zonder onze gedegen basis kwijt te raken vraagt ons om continu de juiste afwegingen te maken. Balanceren alsof we op een evenwichtsdraad lopen. Daarom zetten we als gemeente nog meer in op onze eigen datavaardigheid, bijvoorbeeld door te investeren in de capaciteit en vaardigheden van onze organisatie. Veilig & verantwoord We investeren in het goed managen van onze data zodat we de juiste data beter en gemakkelijker in kunnen zetten bij het maken van beleid en keuzes. Niet alleen voor onszelf, maar ook voor onze samenwerkingspartners. Dat doen we bewust en verantwoord waarbij we de omgeving actief betrekken. Zodat we via een helder kader werken aan het veilig vrijgeven van open data en daarmee kansen voor innovatie door andere partijen te vergroten.

Daarnaast zetten we in op het verder ontwikkelen van ons technisch fundament (infrastructuur) dat ons in staat stelt op een betrouwbare en efficiënte en verantwoorde manier data te verzamelen, te verwerken, te beheren, te analyseren, te delen en te vernietigen. We investeren in datamanagement en onze infrastructuur.

Den Bosch Datastad | 22

Ook gaan we in gesprek met de raad over verantwoord datagebruik, werken we met de ethische commissie van de gemeente Eindoven die we aanvullen met lokale kennisdragers en organiseren we hackatons.

Om als Gemeente ’s-Hertogenbosch de ambities Den Bosch Datastad waar te maken, richten we het Datahuis Den Bosch in: een toekomstbestendig dataplatform.

Kortom, we pakken de voortrekkersrol om met de inzet van datatechnologie onze middelen efficiënter, transparanter, effectiever en klantgerichter in te zetten; we sturen op toepassing van data (binnen gestelde kaders) in de stad gericht op de realisatie van publieke waarde. De inzet van data en digitalisering is hierbij geen doel maar een belangrijk strategisch middel voor de ontwikkeling van de gemeentelijke organisatie, om publieke waarde en om maatschappelijke doelstellingen te realiseren.

Dit nieuwe dataplatform stelt ons als organisatie in staat om onze data-ambities in de nabije toekomst te verwezenlijken. In het dataplatform komen alle relevante datastromen bij elkaar. Daarnaast verzorgt het dataplatform een organisatie brede integratie-laag zodat (verrijkte) data kan worden hergebruikt. Binnen dit platform wordt gestuurd op privacy en logging.

Het Datahuis Den Bosch levert hier - als speerpuntproject – een belangrijke bijdrage.

De data op het platform krijgen meerwaarde wanneer ze gekoppeld én gebruikt worden om kenprocessen mee te sturen, voorspellen, automatiseren, maar ook om tot nieuwe inzichten te komen. Het platform biedt daarnaast de basis voor het delen van open data, waarmee we mogelijk maken dat er toepassingen voor maatschappelijke doeleinden worden ontwikkeld.

“Laten we samen bouwen aan de Bossche datakathedraal.” Den Bosch Datastad | 23

Colofon Dit is een uitgave van gemeente ’s-Hertogenbosch