2024-10-28 Commissie Bestuur vastgesteld

Commissie BESTUUR Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

28 oktober 2024 Raadzaal

mw. mr. drs. R. Lipman mr. drs. R. van der Meer mw. M. Craste bc, J.J.E.L. van Creij, F.G.F. van Genugten, J.J.M. Gersjes, mw. drs. J. Hendrickx, mw. A. Hernández, J.A.B. Huibers, drs. P.E. Kagie, mw. M.A.J.T. Korver-van Weegberg, B.F.C. Roovers, mw. E. Samshuijzen, A.C. van Silfhout, K.M. Vossen, mw. J.P.M. Welten-van Doremalen R.J.J. Geers, M.J.J. van der Geld MSc, drs. J.M.L.N. Mikkers, P. Slikker

Afwezig:

A.W.J.A. van Hattem LLB, mr. F. Kabbouti, P.M. van der Krabben

Verslaglegging:

mw. J. Beaumont, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.00 uur en verwelkomt alle aanwezigen. Bericht van verhindering is ontvangen van de heren Van Hattem en Van der Krabben. De heer Kabbouti wordt vervangen door de heer Vossen.

2.

Vaststellen van de agenda De voorzitter zegt dat het gebruikelijk is de begroting en belastingvoorstellen gezamenlijk te behandelen. De heer Van der Creij (gewoon ge-DREVEN) merkt op dat partijen daarmee zes minuten de tijd krijgen om hun inbreng te geven. Als deze twee agendapunten separaat worden behandeld, zouden zij twaalf minuten krijgen. Gaat de voorzitter op de seconde nauwkeurig de bijdragen na? Is het zes minuten zuivere spreektijd? Er mogen namelijk ook vragen gesteld worden. De voorzitter zal handhaven op zes minuten, al is het niet erg als daar iets overheen wordt gegaan. Er mag inderdaad geïnterrumpeerd worden. Anderzijds moet ook op de klok gelet worden. De discussienotitie wordt daarna apart besproken, rekening houdend met het tijdstip alsdan. De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bestuur van 26 september 2024 Het verslag van de commissie Bestuur van 26 september 2024 wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en lijst openstaande moties De voorzitter zegt dat het college voorstelt om motie 12 als afgedaan te beschouwen gelet op de agendering van de discussienotitie Aanpak wendbaar begroten. Zij constateert dat de commissie daarmee instemt. De lijst met toezeggingen en de lijst met openstaande moties worden overeenkomstig vastgesteld.

5.

Werkplanning De voorzitter zegt dat in het verleden is afgesproken dat de burgemeester de commissie periodiek bijpraat over veiligheid in de gemeente. De burgemeester stelt voor dit een keer te doen middels een werkbezoek aan het Koning Willem I College. In NotuBiz is een 1

programmavoorstel opgenomen. Zij constateert dat de commissie hiermee instemt. De werkplanning wordt overeenkomstig vastgesteld. Raadsvoorstellen 6. 7.

Conceptbegroting 2025 Belastingvoorstellen 2025 De heer Kagie zegt dat de vraag is of het beleid heeft uitgepakt zoals vorig jaar is vastgesteld. Bij een bezoek van oud-collega’s uit Utrecht vorige week werd het lichtspektakel rond de SintJan aanschouwd. Hij wilde het theater laten zien maar dat was helaas gesloten. Hij werd gewezen op het TivoliVredenburg dat ook gedurende de dag bruist. Wanneer bereikt het theater van Den Bosch dit? Omzien naar elkaar is allerminst vanzelfsprekend. Het klimaat van intimidaties is groeiende en vaak gerelateerd aan drugshandel, met daaromheen het aanstormend talent dat de koeriersdiensten verzorgt. Uit de wijk- en buurtmonitor 2024 blijkt dat het in de meeste wijken goed vertoeven is. Toch zijn er overal in de stad intimidatiepraktijken waar te nemen. Zes buurten staan diep in het rood als het gaat om veiligheidsbeleving en respectvol omgaan met elkaar. Het meest verontrustende is dat die buurten in 2020 en 2022 nog niet in het rood stonden; dat is in vier jaar tijd gebeurd. Die ontwikkeling moet gekeerd worden middels gezinsondersteuning, straatcoaches, wijkagenten en boa’s en er moet kritisch gekeken worden naar actuele toerusting van de basisscholen in deze buurten. De Bosschenaren worden geconfronteerd met een nieuw fenomeen: het zelfreinigend vermogen van de criminele machine onder de dekmantel van het dakdekkersgilde.

Ongekende intimidatiepraktijken die Den Bosch niet eerder heeft gezien. Die ontwikkeling moet gestopt. Als eerste zijn politie, OM en de burgemeester aan zet. Hij heeft er alle vertrouwen in dat dit tot resultaten zal leiden. Daarnaast moet er gewerkt gaan worden met een vergunningsplicht voor dakdekkers. Hier zijn vragen over gesteld door meerdere fracties en hij is benieuwd naar de schriftelijke beantwoording daarvan. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) staat achter de woorden van de heer Kagie, maar wat is volgens de heer Kagie het effect van het afgeven van een vergunning in deze branche? De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) heeft gekeken naar de praktijk in Zaanstad met de glazenwassers. Ook daar zijn zij aan het werk gegaan met een vergunning. Het is een poging een bijdrage te leveren aan het opschonen. Een andere kwestie van handhaving is de aanpak van verkeershufters. Waarom komt die aanpak niet los in Den Bosch? Een pilot spreekt hem niet aan. De werkdruk in de organisatie is hoog, zoals wordt gesignaleerd in de medewerkersbelevingsonderzoeken. Welke consequenties heeft het college daaraan verbonden, kijkende naar de voorliggende begroting? Aangenomen moties worden regelmatig vooruitgeschoven, is dat ook een vorm van werkverlichting? In dat geval moet dat aan de raad gemeld worden.

De communicatie vanuit het stadhuis is een probleem, maar extra communicatieadviseurs zullen geen uitkomst bieden. Als voorbeeld noemt hij de autoluwe binnenstad: communicatie daarover is fout aangevlogen en de kritiek daarop liegt er niet om. Het handelingsperspectief om eruit te komen met partners ligt voor het oprapen dus de wethouder moet de komende weken ook het gesprek voeren met die partners. In de inleiding van de begroting staat “geen extra nieuw beleid op te nemen voor zover dat het toekomstige tekort zou vergroten”. Daar is hij het mee eens. Wel moet hierbij bedacht worden dat er nog een aantal structurele rekeningen aankomt. Exploitatie theater: hij vreest het ergste. Investering in Afvalstoffendienst: dit moet op orde komen. Ook wijst hij op een antwoord op de vergrijzing en betaalbare woningbouw, op het mogelijk maken van de Bossche Stadsdeltaplannen met publiek geld. De heer Van Genugten (CDA) zegt dat de kern van de keuzes in de begroting terugkomt in een lied over de stad en zijn waarden: “Ge mag best veranderen, maar laat uw ziel niet zomaar gaan. Koester wat u prachtig maakt, dan zal de tijd u beter staan.” Het eigen DNA koesteren en versterken, de gemeenschapszin, de kracht van het verenigen van deze stad en de dorpen; die kernwaarden moeten behouden blijven en gevoed worden. Tegelijkertijd is verandering soms 2

nodig om de veiligheid, verblijfskwaliteit en leefbaarheid te vergroten. De binnenstad moet in balans blijven. De afgelopen maanden waren er zorgwekkende incidenten, zoals explosies in woonwijken en bij busjes, hij maakt zich daar grote zorgen over. Een veilige nachtrust is essentieel voor de inwoners, geweld en intimidatie horen hier niet thuis. Hij heeft er vertrouwen in dat burgemeester, politie en OM hier vol op inzetten. Deze begroting is al enige tijd in de maak en genoemde ontwikkelingen vonden plaats na de voorjaarsnota. Is er nog iets nodig van de raad om dit probleem effectief aan te pakken? Veiligheid is geen luxe maar een noodzaak dus het CDA draagt daar graag aan bij. Een solide financieel beleid is onmisbaar. De begroting is ook een weerspiegeling van de kernwaarden, van verantwoordelijkheid en duurzaamheid. Het CDA staat achter het bestuursakkoord, de uitvoering ervan is in een vergevorderd stadium. Komende jaren staan er echter nieuwe uitdagingen te wachten dus het is zaak de financiële huishouding gezond te houden. Het Structuurfonds kon in het verleden rekenen op een bijdrage uit het Grondbedrijf, maar kunnen die inkomsten nog verwacht worden in de toekomst? Hetzelfde geldt voor het Parkeerfonds. Er moet inzicht zijn in de financiële impact van deze verschuivingen op de lange termijn.

Daarnaast moet nagedacht worden over andere creatieve manieren om opbrengsten te genereren. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of beleidskeuzes met betrekking tot financiën goed zouden passen in een kerntakendiscussie. De heer Van Genugten (CDA) vindt dat bepaalde investeringen zoals in de versterking van de sociale structuur van groter belang dan ooit. De vraag is hoe de financiële huishouding op orde blijft en er middelen worden gegenereerd voor de ambities die hier geformuleerd worden. In deze periode is terughoudendheid in de uitgaven verstandig. Dat betekent niet dat Den Bosch stilzit, want in de begroting wordt ongeveer € 900 miljoen aan middelen weggezet. Er staan stevige plannen voor de deur, zoals investeringen in de volgende generaties. Welzijn onder jongeren is voor het CDA een punt van aandacht, evenals onderwijshuisvesting en het sociale vangnet in de gemeente. Het CDA zou niet willen bezuinigen op de meest kwetsbaren in de samenleving. De heer Roovers (SP) zegt dat in de begroting staat dat het Sociaal Domein bij ongewijzigde omstandigheden per 2026 moeilijke jaren tegemoet gaat. Hij gaat ervan uit dat het CDA dat ook wil voorkomen. Hij wil een groot hek om het armoede- en zorgbeleid zetten. De heer Van Genugten (CDA) is het ermee eens dat bezuinigingen niet de meest kwetsbaren mogen raken. Dat is iets anders dan een hek om het Sociaal Domein zetten.

Het is goed te kijken hoe de gelden misschien ook beter uitgegeven zouden kunnen worden. De kwetsbaren moet beschermd worden en daar horen geen bezuinigingen bij. Vorige week werd gezamenlijk in de gehele gemeente tachtig jaar vrijheid gevierd. Vrijheid en vrede zijn dierbaar maar vragen ook onderhoud en aandacht. De onveiligheid die nu opkomt in de stad doet ook iets met de vrijheid. De stad mocht een cadeau ontvangen: een prachtige lichtprojectie op de Sint-Jan, een schitterend symbool van de gemeenschapszin hier. De toekomst van de stad veiligstellen vraagt om een goed doordacht financieel beleid waarin gestuurd wordt met een visie op de lange termijn en waarbij de kernwaarden niet uit het oog verloren worden. Er staan grote uitdagingen aan te komen en het CDA ziet haar speerpunten in de begroting verwerkt. Er is een heldere vertaling gemaakt van de voorjaarsnota in deze begroting, met oog voor de gemeenschap, een gezonde financiële koers en blijvende aandacht voor veiligheid en gemeenschapszin. Ook mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) heeft de afgelopen week genoten van de viering maar het was onveilig en druk, er waren veel ergernissen over de wijze waarop die viering georganiseerd was. Het college stelt voor een selectief toegangssysteem in te voeren in de avonden. Dat verbaast haar want juist overdag is het er heel druk.

De heer Van Genugten (CDA) vond de uitvoering van de lichtprojectie heel mooi en dat heeft veel mensen aangetrokken. Door tijdsloten is getracht de bezoekersaantallen te stromen, maar 3

dat het zo’n overweldigend succes was dat had niemand verwacht en dat vraagt iets van iedereen. De motie inzake de Hinthamerstraat was ver voor deze lichtprojectie en had meer te maken met het stapelen van functies en het leefbaar/veilig maken van de straat. Hij kijkt uit naar de uitrol daarvan. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) herhaalt haar vraag of de maatregel alleen voor de avond moet gelden. Zij vindt namelijk van niet. De heer Van Genugten (CDA) denkt dat zijn collega in de commissie Omgeving hierop terug zal komen. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) zegt dat veel gemeenten geen sluitende begroting hebben, Den Bosch wel, dank daarvoor. Het is wel zaak de vinger aan de pols te houden de komende tijd want er zijn veel onzekerheden met name over de te ontvangen financiën vanuit het rijk. Het vertrouwen in de overheid neemt af en daar maakt hij zich zorgen over. Hij hoort steeds meer teleurgestelde inwoners over de wijze van participeren tussen hen en de gemeente. Voorgenomen besluiten worden niet altijd duidelijk gecommuniceerd, ook wijzigingen daarop niet. Hij is bezorgd over de afsluiting van de Hinthamerstraat, net als de horeca en de ondernemers.

Hoe kan de politiek dit voorstel aannemelijk maken richting hen? Is er een verbetering mogelijk in de afstemming met hen? Openbare orde en veiligheid: hij heeft grote zorgen over de vele aanslagen bij woningen en auto’s in de gemeente. Is er al meer duidelijkheid over de oorzaken daarvan? De inwoners moeten hierover geïnformeerd worden. Hij wil meer weten over de invulling van het winterevenement komende winter. De toplagen van de kunstgrasvelden moeten vervangen worden omdat deze niet goedgekeurd zijn. De toiletvoorzieningen laten te wensen over in de stad. Er zijn te weinig toiletten voor invaliden en anderen, hij wil hier een motie over indienen. Marktkooplieden betalen voor hun marktactiviteiten maar hebben geen toiletvoorziening bij hun standplaatsen. Hier moet iets aan gedaan worden. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat in de parkeergarages gratis toiletten voor de marktkooplui zijn. De voorzitter merkt op dat een dergelijke detailvraag in de commissie Bedrijvigheid thuishoort. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) vindt het absurd dat een marktkoopman de parkeergarage in moet lopen om even naar het toilet te gaan. Hij vindt dat iedereen in de stad snel een toilet moet kunnen bezoeken. Hij zal zich blijven inzetten voor afvalplaatsingen bij boven- of ondergrondse containers. Dit moet voorkomen worden.

Hij wil dat er onderzoek wordt gedaan naar waarom dit maar voort blijft duren. Is de informatie over bijplaatsingen onvoldoende? Zijn de betrokken winkeliers benaderd en de verbeterpunten uit de pilot opgepakt? Hij wil graag een update. De heer Van Genugten (CDA) onderschrijft dit probleem maar extra geld uitgeven aan een onderzoek waarom dit gebeurt, zal de gemeente niet dichter bij een oplossing brengen. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) houdt het bij onderzoek tegen zo min mogelijk kosten. Er worden al kosten genoeg gemaakt. Wat zijn de ambities na het ravijnjaar en is daar al een doorkijk van te geven? Het is interessant te weten hoe wordt omgegaan met de stikstofreductie en de invloed daarvan op het bouwen van woningen. Met het beschikbare budget voor valpreventie is hij heel blij. Hij gaat na of er een post kan worden gevonden die schoolzwemmen weer op de kaart kan zetten. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat er geen verrassingen in de begroting staan want deze is gebaseerd op de voorjaarsnota. Op een aantal kwesties geeft deze begroting – nog - geen antwoord. Het zijn de kwetsbare waarden die het eerst over het hoofd worden gezien: dier, natuur en milieu. Er is te weinig zorg voor dieren in Den Bosch en een chronisch tekort aan 4

groen. Er wordt lang niet genoeg ingezet op duurzaam beleid en de voortbestaanszekerheid gelet op wat er nodig is. Natuurlijk moeten er echte keuzes gemaakt worden want anders worden er geen echte oplossingen gecreëerd. Zij wil die kwetsbare waarden alsnog nu aan de orde stellen. Zorg voor dieren houdt in het actief aanbieden van zorg aan dieren alsook het voorkomen dat zij lijden. Er zijn flink wat verbetermogelijkheden op beide vlakken. In de commissie Sociaal wordt op 30 oktober a.s. over het voorkomen van dat leed verder gesproken en het ontmoedigen van het gebruik van dieren op evenementen. De gemeente heeft een wettelijke zorgplicht voor alle dieren binnen de gemeentegrens waar niet meer voor wordt gezorgd en een opvangplicht voor zwervende huisdieren. Het Dierentehuis Den Bosch kampt echter met chronisch te weinig middelen. In het kader van ruimtelijke ontwikkelingen worden vaak bomen gekapt in de gemeente en daar is zij niet blij mee. Morgen zal zij in de commissie nader ingaan op de herbeplantingsplicht bij ruimtelijke ontwikkelingen alsmede over keuzes die gemaakt moeten worden in het kader van de mobiliteitstransitie. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) leest dat de gemeente toch weer 500 bomen gaat herplanten. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat die 500 bomen een achterstand is van de herbeplanting van de afgelopen jaren.

Zij vraagt zich overigens af of die compensatie voldoende is. Mobiliteitstransitie: het alleen investeren in meer en betere alternatieven voor de auto heeft slechts een beperkt effect. Het parkeerbeleid heeft wel effect, volgend jaar komt dat aan de orde. In de commissie Bedrijvigheid van 31 oktober a.s. zal de PvdD spreken over onderwerpen waar in de begroting makkelijk overheen wordt gestapt, namelijk de afvalscheiding. De afvaldoelen blijft het college elk jaar voor zich uit schuiven en het prijskaartje daarvan zal de komende jaren oplopen. Zij zal met een voorstel komen. Afgelopen week werd duidelijk dat de landelijke klimaatdoelen hoogstwaarschijnlijk niet gehaald worden. Helaas zijn er in Den Bosch nog geen tussentijdse afrekenbare klimaatdoelen gesteld maar dat betekent niet dat niet alles eraan gedaan moet worden om de uitstoot van broeikasgassen zo snel mogelijk te beperken. Inwoners hebben niets aan een overheid die wegkijkt en uitstelt. Dat kost uiteindelijk meer geld dan tijdig investeren en goed onderhoud. Zij kijkt uit naar de debatten hierover deze week. De heer Huibers (Rosmalens Belang) wil een ander geluid laten horen, want er gaat ook veel goed. Veel van de gestelde ambities zijn al bereikt of staan in de steigers. Hij stelt voor te blijven bouwen aan het karakter van de dorpen en wijken.

Door de zwalkende landelijke politiek krijgen gemeenten steeds vaker opdrachten met weinig budget. Landelijke beleidskeuzes worden ter discussie gesteld of teruggedraaid nog voor ze zijn ingegaan; dat ligt niet alleen aan het huidige maar ook aan voorgaande kabinetten. Hoe kun je in een dergelijk speelveld een betrouwbare overheid blijven? De financiën zijn op orde en dat is te danken aan zorgvuldig beleid. De meerjarenbegroting ziet er niet heel slecht uit. Financiële onzekerheid echter blijft. De gemeente kan gelukkig enigszins vooruitkijken maar dat is voor gesubsidieerde verenigingen, die slechts jaarcontracten krijgen, lastiger. WMO- en jeugdzorgaanbieders krijgen meerjarige contracten. Het is goed dat wordt gewerkt aan een nieuw subsidiestelsel om de verdeling eerlijker te maken. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) vraagt hoe Rosmalens Belang aankijkt tegen de budgetten voor wijken en dorpen. De heer Huibers (Rosmalens Belang) komt hier zo op terug. Grote verenigingen en lokale initiatieven zouden hierin beter ondersteund moeten worden zodat zij niet wijk- en dorpsbudgetten hoeven leeg te plunderen. Te denken valt aan meerjarenafspraken voor subsidietoekenning en hij zal hiertoe samen met de VVD een bespreeknotitie indienen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) merkt op dat er nog steeds wijk- en dorpsbudgetten zijn.

De heer Huibers (Rosmalens Belang) wijst op de kindervakantieweek van SJV in Rosmalen, 5

een heel mooi initiatief. Elk jaar weer wachten zij af of daar subsidie voor komt. Daar mag meer duidelijkheid over komen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat de heer Huibers sprak over wijk- en dorpsbudgetten, maar nu spreekt hij over reguliere subsidie. Volgens de heer Huibers (Rosmalens Belang) komt dit uit het wijk- en dorpsbudget, maar dat kan hij verkeerd hebben. Hij hecht veel waarde aan de leefbaarheid van de dorpen en wijken. Rosmalens Belang zet zich in voor een eerlijke economische ontwikkeling die lokale ondernemers beschermt, efficiënt onderhoud van de openbare ruimte en een solide financieel beleid. In de commissie Bedrijvigheid wordt hierop teruggekomen. Den Bosch scoort ruim voldoende op de veiligheidsscan, maar het gevoel van veiligheid staat flink onder druk. Dat is niet alleen met handhaving op te lossen. Er moet ingezet worden op de sociale basis in de wijken en dorpen, die per wijk of dorp kunnen verschillen. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) meent dat er al veel verbinding met elkaar wordt gezocht bijvoorbeeld door middel van jeugdhonken, maar het veiligheidsgevoel blijft onder de maat. De heer Huibers (Rosmalens Belang) zegt dat daar wellicht meer in geïnvesteerd moet worden. Neerlandia en Be Quick hebben bijvoorbeeld aangegeven te willen fuseren, waardoor meer jongeren binnengehaald worden en daar meer grip op komt.

Hier wordt op teruggekomen in de commissie Sociaal. Er is het afgelopen jaar veel gesproken over de noodzakelijke cultuurverandering binnen de ambtelijke organisatie. Dit traject is niet binnen een jaar afgerond, maar het wordt gedegen opgepakt. Hij blijft dit dossier op de voet volgen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) ziet een groot contrast tussen hoe het college en de bewoners de begroting lezen. Hij ziet grootschalige uitgaven door het college en relatief kleine uitgaven aan de burgers. Mevrouw Welten (VVD) merkt op dat voor Halloween recent nog € 15.000 is overgemaakt. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat iedereen weet hoe stroef en stroperig alles verlopen is om te komen tot die subsidie. Het is goed gekomen maar het heeft wel even geduurd voor dit een succes werd. Mevrouw Welten (VDD) begrijpt dat de heer Van Creij zich vooral stoort aan het proces. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat het proces inderdaad stroef is verlopen maar het gaat ook om relatief kleine dingen voor de burgers. Hij had in de tussenrapportage meer diepgang verwacht. Het is nu een verkooppraatje van het college over hoe goed alles tot op heden gaat. Het vertrouwen van de burger richting de politiek zal hiermee zeker niet terugkomen. Bij Wonen staat dat het burgerberaad is afgerond. Dat begint voor gewoon ge-DREVEN nu eigenlijk pas.

Het burgerberaad moet eerst netjes afgerond worden voordat aan burgerberaad 2 wordt begonnen. De termijn van de flexwoning voor de eerste tien jaar gaat aflopen. Burgers is beloofd dat die er maximaal tien jaar zouden blijven staan; wordt die toezegging waargemaakt? Er wordt eenmalig € 1 miljoen vrijgemaakt om de planvorming te verkennen; dat zegt hem niets dus graag een nadere onderbouwing. Het overvolle stroomnetwerk: teleurstellend dat zonnepanelen op bedrijfsdaken stagneren en stroom niet weggevoerd kan worden. Er komt een onderzoek naar de oostelijke ontsluitingsweg; wanneer komt de uitkomst daarvan? Gezondheid jeugd: iedereen moet met een gevulde maag aan de schooldag beginnen. Hij ondersteunt het dat naar een voedselveilige schoolomgeving gekeken moeten worden, maar hoe ver wordt dit doorgetrokken en wat is de scheidslijn? De Bossche Pas komt er met enige vertraging aan. Dat er domeinoverstijgend gewerkt moet worden, hoeft niet in de onderbouwing terug te komen. Traject Op Maat: mooi dat dit zo’n succes is maar zou niet meer aan de voorzijde geïnvesteerd moeten worden? Blij te horen uit 6

Den Haag dat de zero-emissiezone niet doorgaat; de landelijke overheid heeft blijkbaar meer oog voor lokale ondernemers dan dit college. Design Museum: hier wordt nu al € 2,8 miljoen jaarlijks aan besteed. Het had 69.000 bezoekers afgelopen jaar dat betekent € 40 per bezoeker aan subsidie. Er zal € 43 miljoen geïnvesteerd worden en de jaarlijkse lasten daarvan zijn ook weer € 2 miljoen. Is het een kerntaak van de gemeente om € 70 per kaartje bij te leggen? Mevrouw Craste (D66) zegt dat twee jaar geleden de verkiezing is ingegaan met de ambitie om kathedralen te bouwen. Dat waren grote plannen die Den Bosch sterker maken. Het bestuursakkoord ging over lef en ambitie. Daarin werd gekozen voor duurzame investeringen en oplossingen die blijvende waarde creëren. D66 wil dat iedereen het beste uit zichzelf haalt en dat begint als je geboren wordt. Goed onderwijs blijft een belangrijke sleutel tot gelijke kansen. Elk kind moet kunnen rekenen op huiswerkbegeleiding, sport en cultuur dichtbij huis, vooral in wijken waar de drempels hoger liggen. De toekomst van kinderen hangt af van de zorg die hen vandaag wordt geboden. Daarom wordt volop geïnvesteerd in preventieve jeugdzorg. De tijd dringt op het gebied van klimaat. De gemeente moet durven kiezen, vandaar dat zij zich inzet voor een klimaatneutrale stad in 2045 en voor windmolens in de Duurzame Polder.

Ook kiest zij voor een autoluwe binnenstad, met minder uitstoot en meer ruimte voor fietsers en voetgangers. Zodoende kan de toekomst gezond en leefbaar doorgegeven worden. Het valt mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) op dat er prachtige plannen zijn voor een klimaatneutrale stad maar geen middelen; de financiële paragraaf ontbreekt. Zij wil dat hier geld aan wordt gehangen, zou D66 dat steunen? Mevrouw Craste (D66) wil graag veel middelen inzetten voor een leefbare stad. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat het plan Klimaat- en groenbestendig vorig jaar is besproken en iedereen constateert dat daar geen middelen bij zitten. Pas dan kan het tot daden komen. Mevrouw Craste (D66) hoort de wethouder niet zeggen dat hij geen geld heeft. Uiteraard staat zij open voor goede ideeën. Iedereen moet van een huis een thuis kunnen maken. In het middensegment is de druk het hoogst. Er moet gebouwd worden waar de vraag het grootst is en voor mensen die tussen wal en schip vallen. In de Bossche Stadsdelta wordt met visie gebouwd, een bruisend stadsdeel met ruimte voor cultuur en creativiteit. Het nieuwe Design Museum krijgt daar ook een plek in. Hiermee wordt een binnenstad gecreëerd die verbindt en bezoekers inspireert en uitnodigt. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt hoe D66 er tegenaan kijkt dat er € 70 per kaartje bij moet.

Mevrouw Craste (D66) begrijpt het rekenmodel van de heer Van Creij niet. De visie op de Bossche Stadsdelta is veel breder dan alleen het Design Museum. Zij is ook benieuwd hoever de gemeente is, lezende de voortgangsrapportage. Volgens haar is de gemeente ver over de helft; volgens ChatGPT is dat tussen de 60% en 75%. Dat is een mooie inschatting. Gelukkig is er nog twee jaar voor de resterende procenten. Op belangrijke onderwerpen worden landelijk soms andere keuzes gemaakt. Zij staat nog steeds voor het bestuursakkoord. D66 gelooft niet in zorgenkindjes, maar uiteraard zijn er zaken die extra aandacht vragen. Met het nieuwe Integrale Huisvestingsplan (IHP) is er letterlijk ruimte voor kinderen om op te groeien, voor vernieuwend onderwijs, een goede klimaatbeheersing in de klas en groene schoolpleinen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat veel schoolpleinen inderdaad versteend zijn. Zij heeft hier met een aantal scholen naar gekeken en de gemeente biedt eigenlijk alleen ondersteuning in de vorm van een formatieplaats die bekijkt wat er zou kunnen. Er wordt echter geen geld uitgegeven om het schoolplein te vergroenen. Zou de gemeente niet een extra stapje kunnen zetten? 7

Mevrouw Craste (D66) vindt groene schoolpleinen en ondersteuning daarvoor heel belangrijk. Zij ziet goede initiatieven van scholen waarmee zij geld binnenhalen; niet alleen de gemeente moet daarvoor zorgen. Zij is benieuwd hoe dit in het IHP tot uitvoering komt. De heer Van Silfhout (Volt) hoort mevrouw Craste steeds spreken over gelijke kansen voor kinderen. Via RTL heeft hij vernomen dat 90% van de gemeenten gaat handelen conform de Spreidingswet en voor meer opvang gaat zorgen. In Den Bosch is de opvang goed geregeld voor kinderen, zij krijgen hier echt gelijke kansen. Den Bosch hoort bij de 10% die niet mee gaat doen aan de Spreidingswet. Hoe kijkt D66 daar tegenaan? Mevrouw Craste (D66) zegt als alleen naar de hoeveelheden wordt gekeken Den Bosch daar inderdaad niet aan gaat voldoen. De hoeveelheden zijn gericht op een mogelijk heel grote instroom die op dit moment niet waar te maken is. Het college heeft nu 600 plekken afgesproken te realiseren en bekeken wordt hoe de regio hierin meegenomen kan worden. Stel dat er meer plekken nodig zijn dan is er een nieuwe discussie. De heer Van Silfhout (Volt) zegt dat daar ook kinderen tussen zitten. Als kinderen hier opgevangen worden dan krijgen zij goed onderwijs en er is een goede gezondheidszorg. Die kans wordt hen niet gegeven als niet gehandeld wordt conform de Spreidingswet.

Mevrouw Craste (D66) is het niet eens met de heer Van Silfhout als hij zegt: dan zorgen wij dus niet voor die kinderen die niet door Den Bosch worden opgevangen. Zij is blij dat het goed geregeld wordt voor de kinderen en gezinnen hier. Er zijn bovenmatig veel gezinnen waar goed voor gezorgd wordt. Zij staat voor een humane opvang en dat aantal is minder belangrijk. Ook als de Spreidingswet niet doorgaat, voldoet Den Bosch aan het aantal nu. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) meent dat wanneer gekeken wordt naar de spreiding in de gemeente en de mogelijkheden in de verschillende omgevingen de gelijke kansen wellicht wat anders liggen. Waar is een stukje extra ondersteuning nodig en waar kan de omgeving dat zelf; dat zou bekeken moeten worden. Mevrouw Craste (D66) denkt dat het belangrijk is te kijken naar hoe het IHP vorm krijgt en wat de schoolbesturen aangeven dat nodig is om nog meer te vergroenen. Die discussie volgt in de commissie Sociaal en bij het IHP. De heer Huibers (Rosmalens Belang) zegt dat de provincie € 1 miljoen heeft vrijgemaakt om dergelijke projecten te ondersteunen. Mevrouw Craste (D66) was daar niet van op de hoogte. Mooi om daar iets mee te doen. Een autoluwe binnenstad betekent meer dan alleen het reduceren van auto’s en betekent werken aan een gezonde leefomgeving met veel ruimte voor voetgangers, fietsers en groene openbare plekken.

Dit zou samen met belanghebbenden opgepakt moet worden. Besluiten moeten goed uitgelegd worden aan inwoners en ondernemers, zodat zij hierin meegenomen worden. In de laatste bewonersbijeenkomsten in de Gestelse buurt was de sfeer heel anders dan vorig jaar. De inzet van straatcoaches, de samenwerking met ondernemers en de overleggen met inwoners leiden tot begrip en ruimte voor elkaar. Respect en waardering voor alle inzet. D66 wil blijven bouwen met ambitie want de woningen die nu gerealiseerd worden, waren eigenlijk gisteren al nodig. D66 gelooft in duurzaam financieel beleid dus kijken naar investeringen met een blijvende waarde en zorgvuldig omgaan met de financiële middelen. Het Sociaal en Zorgfonds is hierbij een belangrijk aandachtspunt. Zij maakt zich zorgen over het behoud van deze buffer na het ravijnjaar. De prognoses geven een wisselend beeld. Hier wordt op teruggekomen in de commissie Sociaal. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of nu naar de kerntaken van de gemeente moet worden gekeken in plaats van rücksichtslos geld uitgeven, zodat daar straks niet op tekort 8

gekomen wordt. Mevrouw Craste (D66) vindt juist dat er een degelijk financieel beleid is, ook gezien het bestuursakkoord en investeringen van blijvende waarde. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) hoort mevrouw Craste geen vragen aan het college stellen over wat het gaat doen aan het verbeteren van de participatie. Veel mensen zijn niet blij met de knips in de binnenstad; daar zou mogelijk wat aan gedaan moeten worden. Mevrouw Craste (D66) heeft aangegeven dat D66 het belangrijk vindt om inwoners en belanghebbenden mee te nemen. Zij heeft geen vragen gesteld aan het college want zij gaat ervan uit dat dit ook gebeurt. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) zegt dat nooit zomaar ergens van uit moet worden gegaan. Hij gaat uit van de waarheid en de zekerheid. Wat gaat D66 eraan doen dat mensen echt serieus worden genomen in de participatie? Mevrouw Craste (D66) is in ieder geval continu met haar achterban in de weer. Zij vindt het belangrijk deze uitspraak te doen en wil deze aan het college meegeven. Zij heeft veel vertrouwen en zij heeft ook een voorbeeld aangegeven van hoe goed dit gaat. De heer Roovers (SP) zegt dat volksvertegenwoordigers zich continu afvragen of zij zich wel met dezelfde zaken bezighouden als de inwoners buiten de raadzaal. Hij hoort veel onzekerheid buiten de raadzaal.

Naast de basisbehoeften van eten, drinken, onderdak en veiligheid is de volgende noodzaak voor mensen het creëren van zekerheid dat mensen dat over een maand ook nog hebben. Wat onzekerheid en armoede zo slopend maakt, is het gebrek aan zekerheid en daarmee de mogelijkheid iets op te bouwen. Er staat een enorme rem op de ontwikkeling van kinderen en daarmee is dit een maatschappelijk probleem. Daar tegenover staat doorgeslagen efficiëntiedenken, oftewel georganiseerd wantrouwen bij overheden. Hij heeft het boek ‘Armoede uitgelegd aan mensen met geld ‘gelezen. Daarin staat dat het dominante beroep op zelfredzaamheid alles te maken heeft met het feit dat we mensen steeds meer als kostenpost zijn gaan zien. Uitgaven voor onderwijs, pensioenen, zorg, welzijn en armoedebeleid worden als kosten gezien in plaats van investeringen in mensen. Op de website van de rijksoverheid staat dat elke leerling op de middelbare school de overheid ongeveer € 7.300 per jaar kost. Op diezelfde website staat ook dat de overheid gemiddeld € 2 miljard tot € 3 miljard per jaar aan het verbeteren van wegen investeert. Leggen we een weg aan of bouwen we een brug dan wordt gesproken over een investering. Volg je onderwijs of ben je ziek, dan kost je de samenleving geld.

In dit boek wordt aangetoond dat de maatschappelijke kosten van armoede op langere termijn veel hoger liggen dan de directe kosten ervoor op kortere termijn. In de begroting staat dat het Sociaal Domein vanaf 2026 moeilijke jaren tegemoet gaat. Niet als het aan de SP ligt. Als het zo droog in de begroting staat, klinkt het als een boekhoudkundige operatie. Bezuinigen op armoedebeleid en zorg heeft als gevolg dat mensen eerder ziek worden of erger. De rek is eruit. Vorig jaar heeft hij zijn zorgen geuit over de snelle stijging van het budget voor externe inhuur, van € 16 naar € 22 miljoen per jaar. Dit jaar groeit dit door naar € 28,7 miljoen, ongecontroleerde wildgroei. De gemeente wordt erg kwetsbaar als zij zo afhankelijk is van externen. Alles wat de gemeente op afstand zet, daalt in kwaliteit en de prijzen stijgen. Ook hier zal dit fout gaan. Is het college het met hem eens dat de wildgroei gestopt moet worden? Wanneer wordt weer in eigen personeel geïnvesteerd? De externe inhuur zou teruggebracht moeten worden van de huidige 13,5% van het budget personele uitgaven naar 10%. Hij zal een voorstel doen om hier beleid op te maken. Vervolgens wijst hij op de snelle tariefstijging voor de milieustraat, van € 0,05 naar € 0,17 per kilogram. Veel mensen hebben hier last van. Voor een kleine € 700.000 is dit tarief naar € 0,10 te verlagen.

Naar het onderzoek waar de heer Gersjes om vraagt, heeft de SP vorig jaar ook al gevraagd, het verband tussen de snelle tariefstijging en grofvuil. Dat onderzoek zou voor de voorjaarsnota gepubliceerd worden. Het laatste dat hij hierover heeft gehoord, is een raadsinformatiebrief van 5 december 2023. Er moet nu beleid gemaakt worden. Ten aanzien van de openbare orde en 9

veiligheid sluit hij aan bij voorgaande sprekers. Het is goed als de burgemeester daar in deze vergadering nog op terugkomt. In de commissie Omgeving wordt teruggekomen op het verhogen van het aantal sociale huurwoningen en de grote projecten zoals de Bossche Stadsdelta. In de commissie Sociaal wordt teruggekomen op de bezuinigingen op het armoedebeleid en zijn weerstand tegen projecten als het Design Museum. In de commissie Bedrijvigheid wordt ingegaan op zwerfafval en het energiebeleid. Mevrouw Welten (VVD) zegt dat in deze tijd sprake is van een hoog ambitieniveau en hoogwaardige voorzieningen; daarmee groeit ook de druk op de samenleving. Dat gaat gepaard met een groeiend aantal tekorten, zoals elektriciteitsopslag, een tekort aan woningen, zorgmedewerkers en leraren. Dat vraagt om een transitie en dat vraagt ook om een bundeling van krachten tussen overheid en burger. Het coalitieakkoord van 2010 zette meer in op de kracht van de burger, een overheid die geen taken overneemt maar ruimte maakt voor de eigen kracht van de samenleving. Dat lijkt uit het oog verloren, terwijl kracht uit de samenleving juist hard nodig is. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) vraagt wat mevrouw Welten eraan wil doen om die inhaalslag te maken want ook de VVD maakt deel uit van deze coalitie. Mevrouw Welten (VVD) zegt dat alle partijen hier iets aan moeten doen.

Deze ontwikkeling moet positief beïnvloed worden. Veilige schoolomgeving: die moet zoveel mogelijk door de gemeente gecreëerd worden, maar er zal een beroep op de ouders gedaan moeten blijven worden. Goed dat kinderen uit groep 8 vrijwilligerswerk gaan doen; dat stimuleert de maatschappelijke betrokkenheid. Net als het keurmerk ‘dementievriendelijke gemeente’. Dat laat onverlet dat de gemeente de faciliterende rol heeft en haar verantwoordelijkheid neemt voor mensen die het niet redden, want daar zijn regelingen voor. Zorgelijk blijft het groeiend aantal hardwerkende burgers die er meerdere banen op na moeten houden om het financieel te redden. Hier vraagt zij aandacht voor. De begroting is sluitend en bevat nauwelijks nieuw beleid. Zij stelt voor de reserves nu niet aan te tasten. De structurele onderbesteding valt op, deels omdat beschikbare kredieten vaak niet in lijn lopen met het jaar dat de uitvoering van de projecten was gepland. Ook ziet zij dat kredieten voor andere projecten worden opgesoupeerd omdat die duurder uitvallen. Dit moet verder besproken worden bij het thema Wendbaar begroten. De inkomsten uit betaald parkeren en de sombere financiële vooruitzichten zal helpen de autobereikbaarheid van de binnenstad op peil te houden. Veiligheid: de Hinthamerstraat zal een stuk veiliger worden door het verplaatsen van coffeeshops.

Zij pleit voor een harde aanpak van verkeershufters. Iedereen maakt zich zorgen over de vele explosies; daar moet optimaal op ingezet worden. Misschien zijn er andere manieren om het inzicht in deze criminele activiteiten te vergroten. Tussen 2019 en 2022 is er een grote stap voorwaarts gezet in verbetering van de dienstverlening, maar daarna blijken de ambities stil te staan. Dienstverlening wordt nog te vaak als niet-dienstbaar ervaren. Hoe komt het dat voor een gemeenteraadslid de ambtenaar altijd bereikbaar is? De vakafdelingen worden minder geïnstrueerd om de telefoon aan te nemen en dus niet bereikbaar te zijn voor de burger. Zij verneemt graag de resultaten van het onderzoek dat daarnaar loopt. De gelden uit het BIZ en het Ondernemersfonds worden bij elkaar gelegd om de samenwerking tussen de ondernemers en de Bossche partners te versterken. Onduidelijk is binnen welke kaders de Bossche partners nu kunnen opereren; zij komt hierop terug. Zij vraagt om een goede balans tussen de investering in de binnenstad en de dorpen. De toerist moet ook de directe omgeving kunnen bezoeken. Een artikel over verkeersmaatregelen in de binnenstad bracht veel onrust. Over mobiliteitsmaatregelen moet nog overlegd worden. Belangrijk is dat de ondernemer zich straks in de plannen herkent; hier wordt op teruggekomen in de commissie.

De heer Vossen (PvdA) zegt dat er afgelopen jaar bijna 1500 kinderen zijn geboren in Den Bosch. Des te meer reden om vol in te zetten op een socialer en eerlijker Den Bosch, een Den Bosch waar geen kind in armoede opgroeit en waar plek is voor iedereen. Den Bosch moet duurzamer en groener doorgegeven worden aan de volgende generatie. Daar wil de PvdA op inzetten. De stappen die de komende jaren gezet worden, zijn van grote invloed op de toekomst 10

van deze Bosschenaren. Hij zal hier in de verschillende commissies nader op ingaan. Hij richt zich met name op kinderen en de netwerken rondom kinderen, zodat zij zich vrij kunnen ontwikkelen. Jongerenwerk, het financieren van armoede en het beter benutten van middelen die nog niet goed genoeg benut worden; daar zal de PvdA naar kijken. Klimaatneutraal Den Bosch 2045 en het overgeven van Den Bosch op de nieuwe generatie: hoe wordt ervoor gezorgd dat elke Bosschenaar hiervan in gelijke mate kan meeprofiteren? De Bossche Bespaar Karavaan is een krachtige methode om het contact met de inwoners te versterken. Op deze manier van participatie moet meer geïnvesteerd worden. Hoe wordt Den Bosch vormgegeven voor de nieuwe generatie die in Den Bosch opgroeit? Er komt een startsein voor een grote stadsontwikkeling die bepalend zal zijn voor Den Bosch in 2050 en verder. Veiligheid: er zijn zorgwekkende ontwikkelingen in Den Bosch, zoals de explosies in de wijken. Steeds meer omwonenden voelen zich onveilig. Hij ondersteunt de aanpak van de burgemeester, maar wat heeft de burgemeester van de raad nodig om dit vraagstuk goed aan te pakken? Migratie: dit thema wordt vooral bepaald door de landelijke trends. De PvdA blijft staan achter een humane opvang van vluchtelingen. Griffie: in het voorstel staat een extra post die extra geld kost uit de reserve.

Hij stelt voor die reserve zoveel mogelijk door te schuiven naar de toekomst dus hij ziet graag een budgetneutrale oplossing hiervoor. De PvdA wil zich inzetten voor een inclusieve stad. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) kan zich voorstellen dat deze week ook gesproken zal worden over het festival Iedereen mag zoenen. Staat de PvdA ervoor open daar nader over in gesprek te gaan? De heer Vossen (PvdA) zegt dat er altijd mogelijkheden zijn voor dit soort evenementen. Deze zouden wel budgetneutraal georganiseerd moeten worden. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) ziet een stevig accent op bouwprojecten in de binnenstad en mist de focus op wat echt bijdraagt aan de stad, de ambitie om te investeren in wijken, buurten en dorpen en de mensen die Den Bosch tot leven brengen. De focus op projecten zonder duidelijke visie op de toekomst roept bij haar zorgen op. Na het financiële debacle rond het vernieuwde Theater aan de Parade dat nog steeds kampt met een nietsluitende exploitatie, staat Den Bosch opnieuw voor een groot risico: de bouw van het Design Museum van € 43 miljoen. Het huidige Design Museum is uitstekend ingebed in Het Noordbrabants Museum, dus waarom dan toch de keuze voor een geheel nieuw museum in de Bossche Stadsdelta met weinig draagvlak onder bewoners en onzekerheid over toekomstige exploitatiekosten? Deze keuze gaat volledig voorbij aan wat de stad echt nodig heeft.

Wat zou die € 43 miljoen nog meer kunnen betekenen voor de stad? Het zou een stevige ondersteuning kunnen zijn voor de kunst- en cultuursector voor wel veertig jaar lang, die de stad levendiger en aantrekkelijker maakt en toegankelijk voor iedereen. De besluiten over de locatie van het nieuwe museum worden genomen zonder voldoende aandacht voor de impact op de inwoners, het Citadelhofje en roeivereniging De Hertog. Een gedegen plan en zorgvuldige afweging zijn essentieel om nieuwe risico’s te vermijden, zo schrijft ook de Rekenkamer in haar rapport over het theater. De Bossche Groenen kiest voor de inwoners en wil investeren in de leefomgeving. De stad moet de kwaliteit van leven vooropstellen, zeker gelet op de klimaatdoelstellingen. Inwoners hebben behoefte aan meer dan alleen een woning. Zij willen groen, een huisarts, scholen, sportverenigingen en winkelcentra in de buurt. Kan Den Bosch die groei wel aan of gaat dat ten koste van de kwaliteit van leven? Daar heeft zij college en raad weinig over gehoord. Veel wijken kampen met verouderde openbare ruimten, verloedering ligt op de loer. Dit vraagt om concrete plannen en bijbehorend budget. Ga daarmee aan de slag want met plannen worden verwachtingen gewekt bij de inwoners. Zij zal een voorstel indienen over wat nodig is aan budget om de wijken weer bij de tijd te brengen en klimaatbestendig te maken.

Het ontbreekt aan inzicht in wat er precies nodig is. Participatie: hiervan is onvoldoende sprake. Het college nodigt bewoners uit om mee te denken over gemeentelijke plannen, maar zij worden pas laat in het proces betrokken als er al een compleet conceptplan klaar ligt. Input leidt zelden tot nooit tot aanpassingen. Na hun inspraak krijgen bewoners vaak geen terugkoppeling. Zij pleit voor een vastgesteld participatietraject voorafgaand aan een plan, zodat betrokkenen 11

vanaf het begin worden meegenomen. Hier zal zij een voorstel voor indienen. Er zijn de laatste jaren verschillende incidenten geweest in de gemeentelijke organisatie. De heer Huibers (Rosmalens Belang) vraagt of mevrouw Hendrickx op de hoogte is van de wetswijziging waarin de gemeente een Verordening Participatie moet gaan opstellen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) had in de vorige bestuursperiode al aangegeven dat zij een participatiebeleid in de gemeente wilde. Zij vindt dat dat moment nu is aangebroken en wil dat op korte termijn een participatiebeleid wordt vastgesteld. De heer Huibers (Rosmalens Belang) wijst op de recente raadsinformatiebrief waarin staat dat begin 2025 gewerkt wordt aan een visiedocument Participatie. Voor de raadsvergadering van december komt er een bespreeknotitie van Rosmalens Belang en de SP. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) doet daar graag aan mee. Mevrouw Welten (VVD) denkt dat de fractie van De Bossche Groenen veel stukken niet leest. Er wordt optimaal ingezet op het vergroten van de leefbaarheid in wijken, er worden oevers van sloten opnieuw ingericht, het Rivierenplein wordt opnieuw ingericht etc. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) stelt voor een keer om de tafel te gaan en te bespreken waar het fout is gegaan met de participatie bij het project Autoluwe binnenstad.

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat het bij dit soort zaken vaak gaat over of er bereidwilligheid is om te participeren. Er kan verschillend naar participatie gekeken worden. Zij vindt het belangrijk aan de voorkant mensen mee te nemen, want veel mensen voelen zich niet gehoord en niet gezien. Mevrouw Welten (VVD) wijst op het burgerberaad; heeft mevrouw Hendrickx daar niets van meegekregen? Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) heeft daar uiteraard iets van meegekregen, maar daarin is voor het beleidsonderwerp Gezond ouder worden gekozen. Het gaat er haar om dat burgers aan de voorkant weten op welke momenten zij inspraak hebben en invloed hebben. De gemeente is goed in het organiseren van workshops en bijeenkomsten… De voorzitter merkt bij interruptie op dat hierover verder gesproken kan worden als de discussienotitie voorligt. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) denkt dat het juist goed is wanneer partijen op een avond als deze proberen elkaar te vinden in plaats van monologen te houden. Gemeentelijke organisatie, er zijn verschillende incidenten geweest de laatste jaren. Ook de kostenoverschrijding van het theater baart haar zorgen. Misstanden worden te makkelijk toegedekt en het ontbreekt de organisatie soms aan daadkracht.

De verantwoordelijke wethouders blijven zitten ook als de vastgestelde financiële kaders ruim worden overschreden, zoals bij de nieuwbouw van het theater. In plaats van meer communicatiemedewerkers aanstellen, wil zij budget vrijmaken voor een grondige doorlichting van de ambtelijke organisatie. Een organisatie die regelmatig wordt herijkt, leert van haar fouten en zoekt naar verbeterpunten. Zij zal hiertoe een voorstel doen. De Bossche Groenen ziet kansen om het beleid beter aan te laten sluiten bij de werkelijke behoefte van de stad, door te kiezen voor klimaatbestendige buurten, efficiënte participatie en een goed functionerende gemeentelijke organisatie. Volgens de heer Huibers (Rosmalens Belang) is er een uitnodiging geweest aan de raad voor een gesprek met de wethouder over het participatietraject, maar mevrouw Hendrickx was daar niet bij aanwezig. 12

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) weet niet waar de heer Huibers het over heeft. Terugkijken is goed maar vooruitkijken is nog beter. Zij wil dat aan de voorkant bewoners meegenomen worden. De heer Roovers (SP) wil een punt van orde maken. Er zijn de laatste tijd steeds meer besloten bijeenkomsten van raads- en collegeleden. Dat is geen vervanging van het proces hier en de wijze waarop het college de raad informeert. Raadsleden moeten niet elkaar hier de vliegen afvangen omdat zij niet bij officieuze bijeenkomsten zouden zijn geweest. Overigens worden die vaak onder kantooruren georganiseerd. De voorzitter vindt dat een goed punt. Zij weet inderdaad niet of dat een openbare bijeenkomst was of niet. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat er een brief aan de hele raad is gestuurd over die bijeenkomst. Zij heeft aangegeven daar niet bij aanwezig te zullen zijn omdat het een officieuze bijeenkomst was waar niet iedereen bij aanwezig zou zijn. De heer Huibers (Rosmalens Belang) zegt dat dat een voorstel was waarbij mensen werden uitgenodigd om in gesprek te gaan. De voorzitter begrijpt dat dat geen officiële bijeenkomst was. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) wist daar niet van, maar is altijd bereid over dit onderwerp te spreken. Mevrouw Hernández (50PLUS) zegt dat de Wijkmonitor van 2024 laat zien dat het in veel opzichten goed gaat in de stad maar er zijn ook zorgen.

Het gevoel van veiligheid is in sommige wijken verontrustend. Intimidaties en recente explosies hebben angst gezaaid. Deze ontwikkeling baart haar grote zorgen. Zij heeft vertrouwen in de aanpak van de burgemeester, de politie en het OM, maar de leefbaarheid in de stad mag niet aan de criminaliteit worden overgelaten. Kan de raad hier iets in betekenen? Het huftergedrag in de Hinthamerstraat en Rompertsebaan verstoort de leefbaarheid en veiligheid van de bewoners. Hard ingrijpen is nodig. In 2026 zal de gemeente financiële uitdagingen tegenkomen. Er zullen keuzes gemaakt moeten worden om de meest kwetsbaren in de samenleving te beschermen. Het armoedebeleid moet hierin een prominente plaats innemen. De gemeente moet zich voorbereiden op de tijd die komt. Er moet een grondige herstructurering komen om de Afvalstoffendienst toekomstbestendig te maken. In haar motie van juni is om scenario’s gevraagd om de Afvalstoffendienst te verbeteren; hoe staat het met de voortgang van die plannen? Welke stappen zijn al gezet? Zij spreekt haar bezorgdheid uit over de zeroemissiezone. Het is onacceptabel dat ondernemers en marktkooplieden de dupe zijn van besluitvorming uit het verleden. In 2019 is de zero-emissiezone ingesteld op basis van aannames. In 2025 zouden er voldoende laadpalen en tweedehands elektrische bestelwagens zijn, maar die doelstellingen zijn niet gehaald.

De gemeente heeft de benodigde voorzieningen niet op orde dus mag van de ondernemers niet verwacht worden dat zij hier klaar voor zijn. Dit vereist actie. Mevrouw Korver (GroenLinks) wijst erop dat er allerlei geluiden vanuit de brancheverenigingen komen om vooral door te gaan met de zero-emissiezone. Dat is mevrouw Hernández (50PLUS) bekend, maar de situatie blijft hetzelfde: de ondernemers zijn de dupe van beleid dat de gemeente in 2019 heeft gecreëerd. De gemeente is haar afspraken niet nagekomen. Mevrouw Korver (GroenLinks) zegt dat de brancheverenigingen voor alle ondernemers staan, niet alleen voor ondernemers die hier niet in mee zijn gegaan om welke reden dan ook. 13

Brancheverenigingen geven immers aan dat ondernemers wel mee kunnen gaan. Mevrouw Hernández (50PLUS) spreekt met lokale aannemers en loodgieters. Zij komen de stad niet meer in bij een zero-emissiezone want zij kunnen niet investeren. Mevrouw Korver (GroenLinks) vraagt of 50PLUS alle ondernemers die hier wel in geïnvesteerd hebben in de kou wil laten staan. Mevrouw Hernández (50PLUS) wil dat niet. Er is een nieuw kabinet en daarmee waait er een nieuwe wind, die tegenstrijdig is met wat het vorige kabinet heeft gedaan. Voor de ondernemers moet gedaan worden wat het beste voor hen is. Uitstel op dit moment is de beste oplossing. Parkeerbeleid: zij ontvangt steeds meer klachten van inwoners die moeten betalen voor parkeren in hun eigen wijk en bij het bezoeken van vrienden of verenigingen. Dit wordt als oneerlijk ervaren. De gemeente breidt de parkeerzones steeds verder uit, komt dat de levendigheid in de wijken ten goede? Ontmoeting en verbinding moeten centraal staan in de wijken zonder dat parkeerkosten een belemmering vormen. In de driehoek Hinthamerstraat, Peperstraat en Zuid-Willemsvaart zullen veel parkeerplaatsen vervallen. Den Bosch dreigt daarmee een onbereikbare, ontoelaatbare en onbetaalbare stad te worden. Vergrijzing: dit vraagt om aandacht want dit gaat sneller dan gedacht.

Zij pleit ervoor er alles aan te doen om ouderen en mindervaliden actief te blijven laten deelnemen aan de samenleving. Er moet gekomen worden tot een age friendly city, waar voorzieningen en activiteiten toegankelijk zijn voor ouderen. Deze begroting zou gebruikt moeten worden om veiligheid, leefbaarheid en toegankelijkheid van deze stad te waarborgen, waarin iedereen zich veilig en welkom voelt. Mevrouw Korver (GroenLinks) is blij met het bestuursakkoord Slagkracht en ambitie. De begroting 2025 past daar goed bij evenals bij de landelijke ontwikkelingen en de financiële onzekerheid die helaas blijft bestaan. Dank aan het college voor het overzicht van de voortgang op het bestuursakkoord. Daarin wordt zichtbaar dat met lef en energie de toekomst wordt ingegaan. Zij noemt een aantal belangrijke punten voor GroenLinks. Inclusieve samenleving: dat is speerpunt voor GroenLinks. Er zijn grote verschillen in gezonde levensverwachting tussen verschillende groepen mensen. Dat vindt zij onacceptabel. In het programma Samen Gezond wordt hard gewerkt om die verschillen weg te werken. Niet roken, niet vapen, overgewicht, schooluitval: er wordt aan gewerkt. De Lokale Inclusie Agenda wordt komend jaar verbreed en zal nog meer bijdragen aan een prettige leefomgeving voor iedereen in de gemeente, ongeacht gender, ras of seksuele geaardheid.

Ook onderdak geven op een humane manier aan mensen die op de vlucht zijn, draagt hieraan bij. Dat zou Den Bosch ook moeten blijven doen, ondanks andere geluiden uit de landelijke politiek. Al die verschillende inwoners willen participeren in de samenleving, zeker ook bij ontwikkelingen die vanuit de lokale politiek worden ingezet. Zij kijkt uit naar de participatieverordening. Over de motie Integrale aanpak wijken als de Hambaken is in de begroting niets te vinden. De eerste geluiden stemmen haar echter positief; zij begrijpt dat hier achter de schermen aan wordt gewerkt. Zij zal met belangstelling volgen wat daar in 2025 van te merken zal zijn. Zichtbaar groene leefomgeving: de gebiedspaspoorten geven richting aan een prettige en gezonde inrichting van diverse gebieden in de gemeente. Station Den Bosch Centraal wordt verbouwd, dat wordt een groene ontmoetingsplek in de brede binnenstad. Vanaf dat station kunnen ook mooie fietstochten worden gemaakt via het uitgebreide fietsnetwerk waaraan wordt gewerkt. Het is van belang veel plekken te creëren waar fietsen makkelijk gestald kunnen worden. Het doorgaande, snelle verkeer wordt buiten de verblijfsgebieden om geleid, dat is goed. Mobiliteit: de inrichting van de openbare ruimte dient voor alle doelgroepen goed meegenomen te worden.

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) merkt op dat gebiedspaspoorten weinig smart zijn gedefinieerd en daar hangen ook geen middelen aan. Zij zou dat graag concreter willen maken. Mevrouw Korver (GroenLinks) wil dat uiteraard ook. Zij heeft er alle vertrouwen in dat het college daar ook voor gaat zorgen en er zitten ook voldoende middelen in de reguliere begroting om dat te doen. Mocht dat niet zo zijn dan denkt zij graag mee over hoe dat wel zou 14

kunnen. Duurzaamheid: er worden grote stappen gezet deze periode om klimaatneutraal te worden in 2045. Via de klimaatimpactanalyse zullen slimme keuzes gemaakt worden: de windmolens in de Duurzame Polder, het Klimaatbos waar onderzoek naar wordt gedaan en het collectieve warmtenet. Daarmee blijft de gemeente leefbaar en draagt haar steentje bij aan de leefbaarheid op aarde. Zij kan instemmen met de begroting. In de volgende commissievergaderingen zal zij gedetailleerder aangeven wat GroenLinks van de begroting vindt en op welke onderdelen zij nog iets wil meegeven. Toegankelijk onderkomen griffie: zij heeft twijfels over de financiële dekking. De algemene reserve is niet een post waar zomaar gebruik van gemaakt moet worden in deze periode. Dat past ook niet bij de uitgangspunten die deze raad bij de begroting hanteert. Is het mogelijk daar een oplossing voor te vinden die voldoet aan het programma van eisen en binnen de standaarduitvoeringskosten valt? Daar is nu te weinig inzicht in. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) heeft nagevraagd waar die € 50.000 voor de griffie uit bestaat. Het pand staat nu leeg en dat zou in theorie verhuurd kunnen worden waaruit inkomsten gegenereerd kunnen worden. Dat pand zou toch goed functioneel gebruikt kunnen worden? Mevrouw Korver (GroenLinks) staat qua inhoud wel achter het plan om de griffie centraal te huisvesten.

Het gaat haar om de financiën. Er is een groot tekort aan maatschappelijk vastgoed dus zij kan zich niet voorstellen dat er geen andere invulling voor dit pand is. Zij zoekt graag naar een mogelijkheid om het budgetneutraal te doen voor de griffie. De heer Van Silfhout (Volt) dankt de heer Roovers voor de tip over het boek. Daarin wordt ook gesproken over ‘hopelozen’, niet te verwarren met ‘hooplozen’; dat zijn zij zonder hoop die aan het overleven zijn en dat zijn de groepen waar extra stappen voor gezet moeten worden zodat zij weer hoop krijgen op een beter bestaan. De samenleving polariseert steeds meer en er wordt steeds meer in kampen gedacht. Dat betekent nog meer omkijken naar elkaar en elkaar vasthouden. Solidariteit is de rode draad in zijn bijdrage, lijnrecht tegen het Haagse zwabberbeleid. Daar wordt over wetten die al van kracht zijn de grootste chaos gecreëerd puur om de draagkracht te verlagen ten koste van de positie van gemeenten. In dit verband wijst hij op de zero-emissiezone en de Spreidingswet. De bezuiniging bij Stichting Leergeld komt eraan. Bij de commissie Sociaal zal hij hier uitgebreid op ingaan. Hij is benieuwd wat daar concreet mee gedaan gaat worden. Solidair asielbeleid: RTL heeft onderzoek gedaan naar de Spreidingswet en nog geen 10% van de gemeenten zegt nee tegen deze wet, de rest gaat voortvarend hiermee van start. De Spreidingswet werkt dus.

Het is pijnlijk te zien dat Den Bosch bij de 22 gemeenten hoort die niet met die wet aan de slag gaan. 85% van de gemeenten zag de Spreidingswet als middel om meer opvang te realiseren. Dit college ziet dat niet. De heer Vossen (PvdA) merkt op dat de gemeente Den Bosch 600 vluchtelingen opvangt en erg haar best doet om hier een goed asielbeleid neer te zetten. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt waar de heer Vossen een rectificatie over wil. De voorzitter herhaalt de woorden van de heer Vossen: Den Bosch neemt al 600 vluchtelingen op dus het is niet bekend waarom Den Bosch wordt genoemd in dat onderzoek als zou de gemeente niet aan de Spreidingswet doen. De heer Van Silfhout (Volt) was daar inderdaad benieuwd naar. Volgens de Spreidingswet zou Den Bosch volgend jaar ongeveer 900 asielzoekers moeten gaan opvangen en dat zijn er slechts 600 dus Den Bosch voldoet niet aan die wet. Hij vindt het jammer dat de hoofdstad van Noord-Brabant niet vooroploopt in deze opgave. De heer Vossen (PvdA) meent dat er grote fouten zijn gemaakt in genoemd onderzoek en die vraag dient aan de burgemeester gesteld te worden.

15

De heer Van Silfhout (Volt) zegt dat het onderzoek heel helder is: Den Bosch moet 900 vluchtelingen opnemen volgend jaar maar dat zullen er 600 zijn, 300 te weinig dus. Wat is dan fout aan dat onderzoek? De media moeten niet belachelijk gemaakt worden. De realisatie op de Kruithoorn duurt nu al heel lang. Dat had er afgelopen januari al moeten zijn. Het duurt nog tot eind 2025 voordat daar vluchtelingen kunnen komen. Hij schrikt ervan dat D66 afstand neemt van de methodiek van de Spreidingswet waarvoor D66 zelf in het kabinet heeft onderhandeld. De 40% sociale huur die wordt bereikt, wil hij nu verankeren. In de commissie Omgeving komt hij terug op de studenten. In een andere gemeente worden lage grondprijzen gerekend voor de realisatie van studentenwoningen, waarmee er meer woningen voor studenten kunnen komen. Bij de commissie Sociaal wil hij ingaan op het verhogen van de bijstandsnorm; er moet niet bezuinigd worden op de sociale sector. Sociaal cultuurbeleid: in 2022 heeft hij in een motie ingediend waardoor cultuur voor iedereen toegankelijk wordt gemaakt. Die pilot loopt halverwege volgend jaar af. Het geld is waarschijnlijk op voordat de pilot is afgerond. Daardoor kan de pilot mogelijk niet voortgezet worden. De gemeente wil geen geld geven om de pilot voort te zetten maar Het Noordbrabants Museum heeft daar wel een bedrag voor gegeven.